Галактик

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Галактик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4226</id>
    <revision>
      <id>871740</id>
      <parentid>856021</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:25:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51779-78</username>
        <id>107742</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бүтэц, ангилал */</comment>
      <origin>871740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1681" sha1="m84na16oe6vslu2mbo8b76y7i6dsuha" xml:space="preserve">[[Файл:NGC 4414 (NASA-med).jpg|thumb|right]]
'''Галактик''' (грек: galakt-, &quot;сүү&quot; гэсэн утгатай) буюу '''Оддын аймаг''' гэж хоорондоо харилцан үйлчлэлцэж, нэг нэгэндээ [[физик нөлөө]] үзүүлдэг [[од|одод]], [[оддын бөөгнөрөл]], одод хоорондын орчин, тоосонцор, [[харанхуй матер|харанхуй матераас]] бүрдэх системийг хэлнэ. Галактикууд нь хэдэн саяаас олон зуун тэрбум хүртэлх тооны ододтой байж болно.

== Бүтэц, ангилал ==
Галактикийн төвийн эргэн тойронг түүний цөм гэнэ. Манай нарны аймаг нь Тэнгэрийн Заадас нэртэй 100-400 тэрбум одод, 50 тэрбум орчим гаригуудыг багтаасан галактикийн харьцангуй сийрэг одод бүхий зах хэсэгт байрладаг. Энэхүү галактикийн төв нь нумын ордонд байрладаг. Нар нь галактикийн төвөөс 30000 гэрлийн жил|гэрлийн жилд оршдог. Галактикийн бүх од түүний төвийг тойрон эргэдэг бөгөөд Галактикийн төв нь маш том хар нүх байдаг бөгөөд асар хүчтэй таталцалын хүчээр галактикийн оддыг барьж байдаг хэмээн үзэж байгаа. Тэнэг 


{{Galaxy-stub}}
{{astro-stub}}</text>
      <sha1>m84na16oe6vslu2mbo8b76y7i6dsuha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871741</id>
      <parentid>871740</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51779-78</username>
        <id>107742</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бүтэц, ангилал */</comment>
      <origin>871741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1717" sha1="1s6799s8zydkoyimi2dinm7cs9llal6" xml:space="preserve">[[Файл:NGC 4414 (NASA-med).jpg|thumb|right]]
'''Галактик''' (грек: galakt-, &quot;сүү&quot; гэсэн утгатай) буюу '''Оддын аймаг''' гэж хоорондоо харилцан үйлчлэлцэж, нэг нэгэндээ [[физик нөлөө]] үзүүлдэг [[од|одод]], [[оддын бөөгнөрөл]], одод хоорондын орчин, тоосонцор, [[харанхуй матер|харанхуй матераас]] бүрдэх системийг хэлнэ. Галактикууд нь хэдэн саяаас олон зуун тэрбум хүртэлх тооны ододтой байж болно.

== Бүтэц, ангилал ==
Галактикийн төвийн эргэн тойронг түүний цөм гэнэ. Манай нарны аймаг нь Тэнгэрийн Заадас нэртэй 100-400 тэрбум одод, 50 тэрбум орчим гаригуудыг багтаасан галактикийн харьцангуй сийрэг одод бүхий зах хэсэгт байрладаг. Энэхүү галактикийн төв нь нумын ордонд байрладаг. Нар нь галактикийн төвөөс 30000 гэрлийн жил|гэрлийн жилд оршдог. Галактикийн бүх од түүний төвийг тойрон эргэдэг бөгөөд Галактикийн төв нь маш том хар нүх байдаг бөгөөд асар хүчтэй таталцалын хүчээр галактикийн оддыг барьж байдаг хэмээн үзэж байгаа. Даваа Энхзаяад хайртай👀 


{{Galaxy-stub}}
{{astro-stub}}</text>
      <sha1>1s6799s8zydkoyimi2dinm7cs9llal6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871742</id>
      <parentid>871741</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pristome</username>
        <id>101518</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-51779-78|~2026-51779-78]] ([[User talk:~2026-51779-78|talk]]) to last version by Kwamikagami</comment>
      <origin>871742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1670" sha1="gb4zzna4ul2r3pthjbbua3aetj93taw" xml:space="preserve">[[Файл:NGC 4414 (NASA-med).jpg|thumb|right]]
'''Галактик''' (грек: galakt-, &quot;сүү&quot; гэсэн утгатай) буюу '''Оддын аймаг''' гэж хоорондоо харилцан үйлчлэлцэж, нэг нэгэндээ [[физик нөлөө]] үзүүлдэг [[од|одод]], [[оддын бөөгнөрөл]], одод хоорондын орчин, тоосонцор, [[харанхуй матер|харанхуй матераас]] бүрдэх системийг хэлнэ. Галактикууд нь хэдэн саяаас олон зуун тэрбум хүртэлх тооны ододтой байж болно.

== Бүтэц, ангилал ==
Галактикийн төвийн эргэн тойронг түүний цөм гэнэ. Манай нарны аймаг нь Тэнгэрийн Заадас нэртэй 100-400 тэрбум одод, 50 тэрбум орчим гаригуудыг багтаасан галактикийн харьцангуй сийрэг одод бүхий зах хэсэгт байрладаг. Энэхүү галактикийн төв нь нумын ордонд байрладаг. Нар нь галактикийн төвөөс 30000 гэрлийн жил|гэрлийн жилд оршдог. Галактикийн бүх од түүний төвийг тойрон эргэдэг бөгөөд Галактикийн төв нь маш том хар нүх байдаг бөгөөд асар хүчтэй таталцалын хүчээр галактикийн оддыг барьж байдаг хэмээн үзэж байгаа. 


{{Galaxy-stub}}
{{astro-stub}}</text>
      <sha1>gb4zzna4ul2r3pthjbbua3aetj93taw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэндийн Дамдинсүрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4668</id>
    <revision>
      <id>871623</id>
      <parentid>845846</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T12:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25799" sha1="6wi78ybiz9jp1anvnu12rn5ys05vhog" xml:space="preserve">{{Инфобокс Зохиолч
| нэр                    = Цэндийн Дамдинсүрэн  
| зураг                  = DamdinsurenTs.jpg
| хэмжээ                 = 200px
| жинхэнэ нэр            = 
| нууц нэр               = 
| төрсөн огноо           = {{birth date|1908|9|14|df=y}}
| төрсөн газар           = [[Дорнод]] аймгийн [[Матад сум]]
| нас барсан огноо       = {{death date and age2|1986|5|27|1908|9|14|mf=y}}
| нас барсан газар       = Улаанбаатар
| мэргэжил               =
| гарал үүсэл            = [[Хатагин]]
| яс үндэс               = Хатагин
| иргэний харьяалал      = [[Монгол Улс]]
| боловсрол              = Дээд
| төрөл                  = шүлэг, өгүүллэг, үргэлжилсэн үг, тууж
| субъект                = 
| урсгал                 = 
| хамтрагч               =Бямбын Ринчен 
| залгамжлагч            = 
| шагналууд              = Монгол Улсын [[төрийн шагнал]]ыг 1946, 1947, 1951 онуудад 3 удаа, Ардын уран зохиолч цолыг 1986 онд анх удаа тус тус хүртсэн.
| гарын үсэг             = 
| вебсайт                =  
}}

Хатагин овогт '''Цэндийн Дамдинсүрэн''' (1908 оны 9-р сарын 14-нд Сэцэн хан аймгийн Матад уулын хошуу одоогийн [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Матад сум|Матад сумын]] нутагт төрсөн- 1986 оны 5-р сарын 27-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан). -БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит 3 удаагийн шагнал]]т, анхны [[Ардын Уран Зохиолч]], [[Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи|ШУА]]-ийн жинхэнэ гишүүн, [[XX зууны манлай]] соён гэгээрүүлэгч, орчин цагийн монгол хэлний дүрмийг үндэслэгч эрдэмтэн, орчуулагч, зохиолч хүн юм. 

1925 онд Ардын цэрэгт бичээч, эх зохиогч, 1929 оноос Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Төв Зөвлөлийн дарга, Шинжлэх ухааны хүрээлэнд судлагч, 1938 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Санкт-Петербург|Ленинград]] хотын Дорно дахины сургуулийг төгссөн, 1942-1959 онд &quot;Үнэн&quot; сонины эрхлэгч, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн дарга, Монголын Зохиолчдын эвлэлийн хорооны дарга, 1959-63 онд ШУА-ийн хэл зохиолын хүрээлэнгийн захирал, 1963 оноос ШУА-ийн эрдэм шинжилгээний ажилтнаар ажиллаж байсан. БНМАУ-ын АИХ-ын депутатаар дөрвөн удаа, АИХ-ын тэргүүлэгч гишүүнээр сонгогдсон. 

Тэрээр монголын шинэ бичгийг зохиох ажилд 1940-оод оны эхээр идэвхийлэн оролцож кирилл үсэг дээр суурилсан цагаан толгой үсгийн дүрмийг зохиосон нь эдүгээ хүртэл хэрэглэгдсээр байна. Мөн 13-р зууны үед зохиогдсон [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]] бүтээлийг орос хэлнээс орчин цагийн монгол хэлээр хөрвүүлснээр орчин үеийн уншигчид уг түүхийн эх сурвалжтай танилцах таатай боломж нээгдсэн байна. Монголын шинжлэх ухаан, нийгмийн зүтгэлтэн, зохиолч, орчуулагч. Монголын шинэ кирилл бичиг үсгийг зохиосон &quot;эцэг&quot; гэгддэг.

Зарим нь өөрийнхөө төлөө хийж бүтээсэн зүйлтэй байхад зарим нь бусдын эрх ашиг, эх орон, ард түмнийхээ төлөө энэ биеэ зориулсан нь бий. Ийм олон олон алдартны нэг нь Цэндийн Дамдинсүрэн билээ. Дунд сургуульд орсон цагаасаа л 20-р зууны монголчууд энэ их хүний дүрмийг нь зохиосон шинэ үсгээр нүдээ нээн, “Цагаан цасан малгайтай…” хэмээн цээжилж, дунд ангиасаа “Буурал ээж минь”, “Зугаацахаар мордсон нь”, “Цэцэн хурга”, “Гологдсон хүүхэн”, “Хоёр цагаан юм” гээд үргэлжлүүлэн уншдаг байсан.

==Намтар==
[[Файл:TsendiinDamdinsuren.jpg|thumb|Цэндийн Дамдинсүрэн, 1969 онд]]
Өвөг эцэг Шугарын Эргэзэндоной (186..-1927) бичиг үсэгтэй малчин ард байсан, эмэг эх Гундантангад (187..-1909). Эцэг Э.Цэнд (1882-1923) Матад хошууны Тамгын газар бичээч байсан. Эх нь Г.Уламбаяр (1878-1939).

Өвөөгийнхөө санал болгосны дагуу Матад хошууны МАХН-ын үүрт элссэн нь дараа дараагийн олон ажлын эх суурийг тавьжээ. Намын байгууллагад ажиллаж байсан тэрбээр
* Дамдинсүрэн нь эцэг Цэндээр бичиг үсэг заалгаж уншиж бичиж чадах болсон байна. 1923 онд хошууны тамгын газарт бичээч, 1926 оноос Хан Хэнтий уулын аймгийн МАХН-ын хороо, Эвлэлийн Төв хороонд ажиллажээ.
*1926 оноос Залуучуудын эвлэлийн Төв хороонд хэлтсийн дарга болж “Үнэн” сонины хоёр эрхлэгчийн нэгээр ажиллаж эхэлжээ.
* Дараа нь Үйлдвэрчний төв зөвлөлийн даргаар сонгогджээ. Энэ үедээ Улаанбаатарын 21 пүүсийн 240 гаруй ажилчин, мөлжигч данжаад нараа эсэргүүцэн ажил хаясныг голлон зохион байгуулж амжилтад хүргэснийг Зөвлөлт Оросын нэгэн сонинд бичсэн байдаг аж. Тухайн үед феодалын хөрөнгө хураах ажил ид өрнөж байсан бөгөөд энэхүү комиссын нарийн бичгийн ажил түүнд тохогдож байжээ. Харин 1930-аад оны үед ажлаасаа халагдсан байна. Олон ч газрыг толгойлж удирдаж байсан Ц.Дамдинсүрэн мөн олон ч газрын хаалгыг “гаднаас нь хааж” явжээ. Өөрөөр хэлбэл тэрбээр таван удаа ажлаасаа халагдаж байсан аж.

* 1932 онд Улаанбаатарт ирж, [[Шинжлэх ухааны хүрээлэн|Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн]] судлагч болж мөн Зохиолчдын бүлгэмийн нарийн бичгийн даргаар давхар ажиллажээ.
* 1929 онд Зохиолчдын бүлгэмийг анх байгуулалцаж байсан тэрбээр мөн ондоо “Гологдсон хүүхэн” туужаа бичжээ. Уг зохиол Монголын утга зохиолын түүхэнд маш том ололт авчирсан гэж судлаачид дүгнэдэг.
* Зохиолчдын бүлгэмийн даргаар ажиллаж байхдаа Д.Нацагдоржийн хэвлэгдэж байгаагүй “Миний нутаг” шүлэгт нь 500 төгрөгийн шагнал олгон, бүлгэмийнхээ хөрөнгө болгож байсан түүхтэй.
* 1933 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Ленинградын Бага ястны дээд сургууль 1934 оны 3-р сараас [[Ленинградын дорно дахины дээд сургууль]] шилжин суралцаж 1938 оны 2-р сард төгссөн байна.
* 1938 он амьдралынх нь хар жил, эх орондоо буцаж ирээд, 11-р сард Дотоод яаманд баригдан, жил гаруй хоригдоод, цагаадан суллагдсан гэдэг. [[БНМАУ]]-ын ирээдүйн Ерөнхий сайд болон удирдагч [[Юмжаагийн Цэдэнбалын]] хамтран зүтгэгч болов. Ц. Дамдинсүрэн улс төрийн шахалтаар шоронд хоригдон, цаазаар авах ялд тулгагдаж, [[монгол бичиг|хуучин монгол бичгийг]] шинэ [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичиг]]т хөрвүүлэх ажилд гар бие оролцож байжээ.
*1938 оны 11-р сарын 4-ний өдрөөс Дотоод яам баривчилж хорьж байгаад 1940 оны 1-р сарын 27-нд суллагдсан байна.
*1940-1942 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнд ажилласан байна. 
* [[1942]] - [[1946]] онд [[&quot;Үнэн&quot; сонин|&quot;Үнэн&quot; сонины]] редактораар ажиллаж байсан.
* [[1950|1946-1950]] онд ЗХУ-ын Ленинградын дорно дахины дээд сургуулийн аспирантурт суралцаж 1950 оны 10-р сарын 24-нд Москва хотноо &quot;Гэсэрийн туужийн түүхт үндэс&quot; сэдэвт зохиолоороо дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалжээ.
*1950 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн даргаар томилогдсон.
*1953 онд Зохиогчдын хорооны даргаар томилогдсон.
*1961 онд Шинжлэх ухааны академич болсон.
* 1969 онд 50 мянган үгтэй Орос-монгол толь бичгийг А.Лувсандэндэвийн хамт зохион, он тооллын хүснэгт хавсаргасан учир МАХН-ын Төв хорооноос буруутгагдан, шүүхийн тогтоолоор 5600 төгрөг төлөх болжээ. Энэ мэт зэмлэл, буруутгал түүний амьдралд бишгүй олон тохиолдож байв.
*1971-1973 онд ЗХУ-ын Ленинградын Дорно дахин судлах институтэд ажилласан.
*1972 оны 11 дүгээр сарын 2-нд Хэл бичгийн ухааны доктор цол хүртсэн.
*1979-1981 Германы Хумбольдтын нэрэмжит их сургуулийн урилгаар Берлин хотод очиж, Ханс Детер Фитце, [[Гэндэний Лувсан]], Габриеле Наги нартай хамт “Герман-монгол толь” зохиолцжээ.

Зохиолчийн амьдралын нэгээхэн хэсэг нь Монголын эртний уран зохиолын судлалд зориулагдсан. Шоронгоос суллагдсаныхаа дараа тэрбээр “Гэсэрийн туужийн түүхэн үндэс”, “Субашид”, “Монголын уран зохиолын дээж зуун билэг”, “Рашааны дусал”, “Саран хөхөө” зэрэг эртний уран зохиолын нэлээд ном хэвлүүлжээ. Төвд бичиг сайн мэддэг хүнийг Хэл зохиолын хүрээлэнд авч ажиллуулсныг буруутган Төв хорооноос комисс томилогдон шалгасан гэдэг. Шалгалтын дараа түүнийг буруутган улмаар ажлаас нь халсан байна.

Эртний Монголын уран зохиолыг судалж, энэ талын олон судалгааны бүтээл гарган ном зохиол хэвлүүлсэн түүнийг үндсэрхэг үзэлтэн хэмээн олонтоо хавчин гадуурхаж байжээ.

Цэндийн Дамдинсүрэн 1986 оны 6-р сарын 5-нд таалал төгсжээ.

== Гэр бүл ==
Ленинград хотын Их сургуулийн монгол хэлний анги төгссөн Л. В. Зевинатай 1936 онд гэрлэсэн.

* 1937 онд хүү Дамдинсүрэнгийн Лев төрсөн.
* 1942 онд хүү Дамдинсүрэнгийн Костантин төрсөн.
* 1946 онд хүү Дамдинсүрэнгийн Михаил төрсөн.
* 1954 онд охин [[Дамдинсүрэнгийн Дулмаа]] /Анна Цендина Дамдинова/ төрсөн.

==Уран бүтээл==
Ц. Дамдинсүрэн [[Орос хэл|орос]], [[Герман хэл|герман]], [[Англи хэл|англи]], [[Манж хэл|манж]], [[Төвд хэл|төвд]] хэлний боловсролтой байсан нь гадаад, дотоодын утга зохиол хийгээд онол түүхийн аль ч талаас нь судлах бололцоог олгосон байна.

===Зохиол===
====Яруу найргийн====
* 1929 онд, 21 насандаа &quot;[[Гологдсон хүүхэн]]&quot; туужаа зохиосон
* 1933 онд, 25 насандаа “[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=3049 Хоёр настай Ро]” Монголын уран зохиолын алтан санд орсон шүлэг
* 1934 онд, 26 насандаа “[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=71 Буурал ижий минь]” эрхэмсэг шүлэг
* 1936 онд, 28 насандаа “[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=4023 Зугаацахаар мордсон нь]” хэмээх 6 мөчлөг бүхий гайхамшигт шүлэг нь түүний яруу найргийн гол бүтээл нь юм
* 1938 онд, 30 насандаа “[[Наалинхай хоёр нүд чинь]]” шүлгээ бичин үлдээжээ.

====Үргэлжилсэн үгийн====
* &quot;[[Рашааны дусал]]&quot; зэрэг Энэтхэг үлгэрээс сэдэвлэн сургаалын маягаар бичсэн бол &quot;[[Гологдсон хүүхэн]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mongolinternet.com/famous/TsDamdinsuren/namtar.htm|title=Tsendiin Damdinsuren|publisher=Mongol Internet.com|accessdate=25 November 2011|archive-date=18 Нэгдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118030223/http://www.mongolinternet.com/famous/TsDamdinsuren/namtar.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; туужаа шинэ Монголын амьдралыг дүрслэн бичжээ.
* &quot;[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=5879 Хоёр цагаан юм]&quot; өгүүллэг
* &quot;[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=3087 Солийг сольсон нь]&quot; өгүүллэг
* &quot;[[Хачин хурим]]&quot;
* [[Чөтгөртэй таарсан нь]]
* [[Чемодантай юм]]
* [[Бух Гомбо]]

====Орчуулгын бүтээл====
* [[Александр Пушкин|А. С. Пушкиний]] [[Алтан загасны үлгэр|&quot;Алтан загасны үлгэр]]&quot; орчуулсан.
*[[Алтан загасны үлгэр|С. Маршакийн “Муурын байшин”]] 

===Эрдэм шинжилгээний===
* &quot;Монголын утга зохиолын ардчилсан чиглэл&quot; - /1955/,
* &quot;Монголын утга зохиолыг судалсан түүх&quot; - /1956/,
* &quot;Соёлын өвийг хамгаалъя&quot; - /1959/,
* &quot;Монголын эртний уран зохиолын товч өгүүлэл&quot; - /1958/,
* &quot;Монголын уран зохиолын судлалын зарим асуудал&quot; - /1959/ зэрэг утга зохиолын нийтлэг асуудлыг судалсан эрдэм шинжилгээний өгүүллийг бичсэн.
* Монголын уран зохиолын тоймын I дэвтэр: XIII-XVI зууны үе - 1957 онд Улаанбаатарт, 1957 онд Хөх хотод хэвлэгдсэн байна.
* Монголын уран зохиолын тоймын II дэвтэр: XVII-XVIII зууны үе -  1977 онд Улаанбаатарт, 1982 онд Хөх хотод хэвлэгдсэн байна.
* Монголын уран зохиолын тоймын III дэвтэр: XIX зууны үе -  1968 онд Улаанбаатарт, 1989 онд Хөх хотод хэвлэгдсэн байна.

===Монголын эртний зохиолын судалгаа шинжилгээний===
Ц.Дамдинсүрэн Халхын Лувсанпэрэнлэй, Өөлдийн Намхайжамц, Цахарын Лувсанчүлтэм, Боржигин Равжаа хийгээд Чойжи Одсэр, Шаравсэнгэ, Сономгарва, Гэлэгжамц нарын орчуулагчдын бүтээл, Ишбалжир, Агваандорж, Жамьянгарав нарын шүлэг бүтээлүүдийг нарийвчлан судалжээ. Мөн Нагаржунайн &quot;Рашааны дусал&quot;, &quot;Таван шастир&quot; үлгэрийн цоморлог, &quot;Шидэт хүүрийн үлгэр&quot;, &quot;Субашид&quot;-ын тайлбар зэрэг зохиолыг нягтлан үзээд, Монгол болон дорно дахины уран зохиолын харилцаа холбоо, хамаарлыг хөгжлийн түүхийг гарган тавьжээ.
* Үндэсний утга зохиолын дурсгалт бичиг &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-г эртний Монгол хэлнээс орчин цагийн Монгол хэлнээ хөрвүүлэн буулгаж эхлэн /1941/, дуусгаад 1947 онд хэвлүүлжээ.
* &quot;Хоёр загалын тууж&quot; - /1956/,
* &quot;Чингис хааны 9 өрлөгтэй өнчин хөвгүүний сэцэлсэн шаштир&quot; - /1956/,
* &quot;Убаши хунтайжийн тууж&quot; - /1956/,
* &quot;Хуульч Сандагийн зохиолуудын тухай&quot; - /1957/,
* &quot;Оюунтүлхүүрийн тайлбар&quot; - /1958/,
* &quot;Мандухай сэцэний домог&quot; - /1958/ зэрэг судалгаа шинжилгээний өгүүллүүдийг бичжээ.
* “Гэсэрийн туужийн түүхэн үндэс”, “Субашид”, “Монголын уран зохиолын дээж зуун билэг”, “Рашааны дусал”, “Саран хөхөө” зэрэг эртний уран зохиолын нэлээд ном хэвлүүлжээ.

===Орчуулгын===
Дэлхийн болон Орос Зөвлөлтийн олон сонгодог зохиолтой Монгол уншигчдыг танилцуулсан юм.
* [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С.Пушкиний]] &quot;Олег сэцэний дуулал&quot;,
* А. С. Пушкиний &quot;[[Алтан загасны үлгэр]]&quot; зэрэг зохиолыг эх хэлээрээ орчуулсан нь ардын аман зохиол лугаа нийтийн хүртээл болжээ.
* Ф. Шиллер, М.Лермонтов, О.Бальзак, Ш. Петеефи, В.Маяковский нарын дэлхийн шилдэг зохиолч яруу найрагчдын шүлэг зохиолыг эх хэлнээ орчуулжээ.

===Бусад===
* 1941-1942 онд [[Монгол үсгийн дүрэм]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zuv.bichig.dev/core.html|title=80 жилийн дараа монгол үсгийн дүрмийн цахим толь бүтээгджээ|publisher=zuv.bichig.dev|accessdate=26 December 2021|archive-date=23 Арван хоёрдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223005245/https://zuv.bichig.dev/core.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; боловсруулж, [[Ядамжавын Цэвэл|Ядамжавын Цэвэлтэй]] хамтарч &quot;Монгол үсгийн дүрмийн зөв бичих толь&quot;, 1951
*БНМАУ-ын [[Төрийн дуулал]] - /1951/
* 1942 онд [[Шадавын Лувсанвандан|Ш. Лувсанвандантай]] хамтран 30 мянган үгтэй &quot;Орос монгол толь&quot;,
* 1967-1969 онд А.Лувсандэндэвтэй хамтран 50 мянган үгтэй &quot;Орос монгол толь&quot; 2 дахь боть,
* Өгүүлэл, найруулал, нийтлэл, тэмдэглэл, шог өгүүллэг, зэрэг сэтгүүл зүйн бараг бүх төрлүүдээр бүтээлээ туурвисан байдаг.

==Хувийн амьдрал==
Зохиолч маань эхнэр Л. В. Зевинатайгаа Ленинградын их сургуульд сурч байхдаа 1936 онд танилцан гэр бүл болсон аж. Түүний гурван хүү нь физикийн нарийн мэргэжилтэй бол ганц охин Дулмаа нь аавынхаа мэргэжлийг өвлөсөн. Өдгөө тэд бүгд [[ОХУ]]-д амьдарцгаадаг. 

==Цол хэргэм==
* [[1950]] онд Хэл бичгийн ухааны [[дэд эрдэмтэн]] - сэдэв: &quot;Гэсэрийн туужийн түүхэн үндэс&quot;
* [[1957]] онд [[профессор]] цол,
* [[1961]] онд [[БНМАУ]]-ын [[ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн]]ээр,
* [[1971]] онд Хэл бичгийн ухааны [[доктор]]ын зэрэг хүртжээ.

==Сонгуульт ажил==
* [[1932]] онд [[МАХН]]-ын гишүүн
* [[1953]] - [[1955]] онд [[Зохиолчдын Эвлэлийн Хороо]]&lt;nowiki/&gt;ны гишүүн,

==Гавьяа шагнал==
* БНМАУ-ын анхны [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]] - [[1946]] &quot;Зөвлөлтийн ард түмэнд зориулсан ерөөл&quot; зохиосны төлөө
* БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]] 2 дахь удаа - [[1947]] [[Монголын нууц товчоо]]г орчин цагийн хэлнээ хөрвүүлсний төлөө
* БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]] 3 дахь удаа - [[1951]] БНМАУ-ын [[Монгол улсын төрийн дуулал|Төрийн дуулл]]ын үгийг зохиосны тул
* БНМАУ-ын анхны [[Ардын Уран Зохиолч]] цол - [[1986]]

== Дурсгал ==
Ардын уран зохиолч, гурван удаагийн Төрийн соёрхолт, хэл бичгийн ухааны доктор, профессор, хатагин овогт Цэндийн Дамдинсүрэнгийн мэндэлсний 90 жилийн ойгоор буюу 1998 онд Чойбалсан хотын Төв номын сангийн өмнө түүний хөшөөг босгосон байна. 

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{Ардын Зүтгэлтнүүд}}
{{DEFAULTSORT:Дамдинсүрэн, Цэндийн}}
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Цэндийн Дамдинсүрэн| ]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол хэлнээс орчуулагч]]
[[Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч]]
[[Ангилал:Орос хэлнээс орчуулагч]]
[[Ангилал:Төвөд хэлнээс орчуулагч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол хэл]]
[[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч]]
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Матадын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1908 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1986 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Монголын Нууц Товчоо]]</text>
      <sha1>6wi78ybiz9jp1anvnu12rn5ys05vhog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871624</id>
      <parentid>871623</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T12:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26053" sha1="qiy0h2wb2e7diwtmw4ltji2rsa1ysjv" xml:space="preserve">{{Инфобокс Зохиолч
| нэр                    = Цэндийн Дамдинсүрэн  
| зураг                  = DamdinsurenTs.jpg
| хэмжээ                 = 200px
| жинхэнэ нэр            = 
| нууц нэр               = 
| төрсөн огноо           = {{birth date|1908|9|14|df=y}}
| төрсөн газар           = [[Дорнод]] аймгийн [[Матад сум]]
| нас барсан огноо       = {{death date and age2|1986|5|27|1908|9|14|mf=y}}
| нас барсан газар       = Улаанбаатар
| мэргэжил               =
| гарал үүсэл            = [[Хатагин]]
| яс үндэс               = Хатагин
| иргэний харьяалал      = [[Монгол Улс]]
| боловсрол              = Дээд
| төрөл                  = шүлэг, өгүүллэг, үргэлжилсэн үг, тууж
| субъект                = 
| урсгал                 = 
| хамтрагч               =Бямбын Ринчен 
| залгамжлагч            = 
| шагналууд              = Монгол Улсын [[төрийн шагнал]]ыг 1946, 1947, 1951 онуудад 3 удаа, Ардын уран зохиолч цолыг 1986 онд анх удаа тус тус хүртсэн.
| гарын үсэг             = 
| вебсайт                =  
}}

Хатагин овогт '''Цэндийн Дамдинсүрэн''' (1908 оны 9-р сарын 14-нд Сэцэн хан аймгийн Матад уулын хошуу одоогийн [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Матад сум|Матад сумын]] нутагт төрсөн- 1986 оны 5-р сарын 27-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан). -БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит 3 удаагийн шагнал]]т, анхны [[Ардын Уран Зохиолч]], [[Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи|ШУА]]-ийн жинхэнэ гишүүн, [[XX зууны манлай]] соён гэгээрүүлэгч, орчин цагийн монгол хэлний дүрмийг үндэслэгч эрдэмтэн, орчуулагч, зохиолч хүн юм. 

1925 онд Ардын цэрэгт бичээч, эх зохиогч, 1929 оноос Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Төв Зөвлөлийн дарга, Шинжлэх ухааны хүрээлэнд судлагч, 1938 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Санкт-Петербург|Ленинград]] хотын Дорно дахины сургуулийг төгссөн, 1942-1959 онд &quot;Үнэн&quot; сонины эрхлэгч, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн дарга, Монголын Зохиолчдын эвлэлийн хорооны дарга, 1959-63 онд ШУА-ийн хэл зохиолын хүрээлэнгийн захирал, 1963 оноос ШУА-ийн эрдэм шинжилгээний ажилтнаар ажиллаж байсан. БНМАУ-ын АИХ-ын депутатаар дөрвөн удаа, АИХ-ын тэргүүлэгч гишүүнээр сонгогдсон. 

Тэрээр монголын шинэ бичгийг зохиох ажилд 1940-оод оны эхээр идэвхийлэн оролцож кирилл үсэг дээр суурилсан цагаан толгой үсгийн дүрмийг зохиосон нь эдүгээ хүртэл хэрэглэгдсээр байна. Мөн 13-р зууны үед зохиогдсон [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]] бүтээлийг орос хэлнээс орчин цагийн монгол хэлээр хөрвүүлснээр орчин үеийн уншигчид уг түүхийн эх сурвалжтай танилцах таатай боломж нээгдсэн байна. Монголын шинжлэх ухаан, нийгмийн зүтгэлтэн, зохиолч, орчуулагч. Монголын шинэ кирилл бичиг үсгийг зохиосон &quot;эцэг&quot; гэгддэг.

Зарим нь өөрийнхөө төлөө хийж бүтээсэн зүйлтэй байхад зарим нь бусдын эрх ашиг, эх орон, ард түмнийхээ төлөө энэ биеэ зориулсан нь бий. Ийм олон олон алдартны нэг нь Цэндийн Дамдинсүрэн билээ. Дунд сургуульд орсон цагаасаа л 20-р зууны монголчууд энэ их хүний дүрмийг нь зохиосон шинэ үсгээр нүдээ нээн, “Цагаан цасан малгайтай…” хэмээн цээжилж, дунд ангиасаа “Буурал ээж минь”, “Зугаацахаар мордсон нь”, “Цэцэн хурга”, “Гологдсон хүүхэн”, “Хоёр цагаан юм” гээд үргэлжлүүлэн уншдаг байсан.

==Намтар==
[[Файл:TsendiinDamdinsuren.jpg|thumb|Цэндийн Дамдинсүрэн, 1969 онд]]
Өвөг эцэг Шугарын Эргэзэндоной (186..-1927) бичиг үсэгтэй малчин ард байсан, эмэг эх Гундантангад (187..-1909). Эцэг Э.Цэнд (1882-1923) Матад хошууны Тамгын газар бичээч байсан. Эх нь Г.Уламбаяр (1878-1939).

Өвөөгийнхөө санал болгосны дагуу Матад хошууны МАХН-ын үүрт элссэн нь дараа дараагийн олон ажлын эх суурийг тавьжээ. Намын байгууллагад ажиллаж байсан тэрбээр
* Дамдинсүрэн нь эцэг Цэндээр бичиг үсэг заалгаж уншиж бичиж чадах болсон байна. 1923 онд хошууны тамгын газарт бичээч, 1926 оноос Хан Хэнтий уулын аймгийн МАХН-ын хороо, Эвлэлийн Төв хороонд ажиллажээ.
*1926 оноос Залуучуудын эвлэлийн Төв хороонд хэлтсийн дарга болж “Үнэн” сонины хоёр эрхлэгчийн нэгээр ажиллаж эхэлжээ.
* Дараа нь Үйлдвэрчний төв зөвлөлийн даргаар сонгогджээ. Энэ үедээ Улаанбаатарын 21 пүүсийн 240 гаруй ажилчин, мөлжигч данжаад нараа эсэргүүцэн ажил хаясныг голлон зохион байгуулж амжилтад хүргэснийг Зөвлөлт Оросын нэгэн сонинд бичсэн байдаг аж. Тухайн үед феодалын хөрөнгө хураах ажил ид өрнөж байсан бөгөөд энэхүү комиссын нарийн бичгийн ажил түүнд тохогдож байжээ. Харин 1930-аад оны үед ажлаасаа халагдсан байна. Олон ч газрыг толгойлж удирдаж байсан Ц.Дамдинсүрэн мөн олон ч газрын хаалгыг “гаднаас нь хааж” явжээ. Өөрөөр хэлбэл тэрбээр таван удаа ажлаасаа халагдаж байсан аж.

* 1932 онд Улаанбаатарт ирж, [[Шинжлэх ухааны хүрээлэн|Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн]] судлагч болж мөн Зохиолчдын бүлгэмийн нарийн бичгийн даргаар давхар ажиллажээ.
* 1929 онд Зохиолчдын бүлгэмийг анх байгуулалцаж байсан тэрбээр мөн ондоо “Гологдсон хүүхэн” туужаа бичжээ. Уг зохиол Монголын утга зохиолын түүхэнд маш том ололт авчирсан гэж судлаачид дүгнэдэг.
* Зохиолчдын бүлгэмийн даргаар ажиллаж байхдаа Д.Нацагдоржийн хэвлэгдэж байгаагүй “Миний нутаг” шүлэгт нь 500 төгрөгийн шагнал олгон, бүлгэмийнхээ хөрөнгө болгож байсан түүхтэй.
* 1933 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Ленинградын Бага ястны дээд сургууль 1934 оны 3-р сараас [[Ленинградын дорно дахины дээд сургууль]] шилжин суралцаж 1938 оны 2-р сард төгссөн байна.
* 1938 он амьдралынх нь хар жил, эх орондоо буцаж ирээд, 11-р сард Дотоод яаманд баригдан, жил гаруй хоригдоод, цагаадан суллагдсан гэдэг. [[БНМАУ]]-ын ирээдүйн Ерөнхий сайд болон удирдагч [[Юмжаагийн Цэдэнбалын]] хамтран зүтгэгч болов. Ц. Дамдинсүрэн улс төрийн шахалтаар шоронд хоригдон, цаазаар авах ялд тулгагдаж, [[монгол бичиг|хуучин монгол бичгийг]] шинэ [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичиг]]т хөрвүүлэх ажилд гар бие оролцож байжээ.
*1938 оны 11-р сарын 4-ний өдрөөс Дотоод яам баривчилж хорьж байгаад 1940 оны 1-р сарын 27-нд суллагдсан байна.
*1940-1942 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнд ажилласан байна. 
* [[1942]] - [[1946]] онд [[&quot;Үнэн&quot; сонин|&quot;Үнэн&quot; сонины]] редактораар ажиллаж байсан.
* [[1950|1946-1950]] онд ЗХУ-ын Ленинградын дорно дахины дээд сургуулийн аспирантурт суралцаж 1950 оны 10-р сарын 24-нд Москва хотноо &quot;Гэсэрийн туужийн түүхт үндэс&quot; сэдэвт зохиолоороо дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалжээ.
*1950 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн даргаар томилогдсон.
*1953 онд Зохиогчдын хорооны даргаар томилогдсон.
*1961 онд Шинжлэх ухааны академич болсон.
* 1969 онд 50 мянган үгтэй Орос-монгол толь бичгийг А.Лувсандэндэвийн хамт зохион, он тооллын хүснэгт хавсаргасан учир МАХН-ын Төв хорооноос буруутгагдан, шүүхийн тогтоолоор 5600 төгрөг төлөх болжээ. Энэ мэт зэмлэл, буруутгал түүний амьдралд бишгүй олон тохиолдож байв.
*1971-1973 онд ЗХУ-ын Ленинградын Дорно дахин судлах институтэд ажилласан.
*1972 оны 11 дүгээр сарын 2-нд Хэл бичгийн ухааны доктор цол хүртсэн.
*1979-1981 Германы Хумбольдтын нэрэмжит их сургуулийн урилгаар Берлин хотод очиж, Ханс Детер Фитце, [[Гэндэний Лувсан]], Габриеле Наги нартай хамт “Герман-монгол толь” зохиолцжээ.

Зохиолчийн амьдралын нэгээхэн хэсэг нь Монголын эртний уран зохиолын судлалд зориулагдсан. Шоронгоос суллагдсаныхаа дараа тэрбээр “Гэсэрийн туужийн түүхэн үндэс”, “Субашид”, “Монголын уран зохиолын дээж зуун билэг”, “Рашааны дусал”, “Саран хөхөө” зэрэг эртний уран зохиолын нэлээд ном хэвлүүлжээ. Төвд бичиг сайн мэддэг хүнийг Хэл зохиолын хүрээлэнд авч ажиллуулсныг буруутган Төв хорооноос комисс томилогдон шалгасан гэдэг. Шалгалтын дараа түүнийг буруутган улмаар ажлаас нь халсан байна.

Эртний Монголын уран зохиолыг судалж, энэ талын олон судалгааны бүтээл гарган ном зохиол хэвлүүлсэн түүнийг үндсэрхэг үзэлтэн хэмээн олонтоо хавчин гадуурхаж байжээ.

Цэндийн Дамдинсүрэн 1986 оны 6-р сарын 5-нд таалал төгсжээ.

== Гэр бүл ==
Эхнэр нь Ленинград хотын Их сургуулийн монгол хэлний анги төгссөн Любовь Владимировна Зевина нь Зөвлөлтийн дорно дахины судлаач, Монголын мэргэжилтэн, угсаатны зүйч (антропологич), музейн мэргэжилтэн байв. Тэд 1936 онд гэрлэсэн.

* 1937 онд хүү Дамдинсүрэнгийн Лев төрсөн.
* 1942 онд хүү Дамдинсүрэнгийн Костантин төрсөн.
* 1946 онд хүү Дамдинсүрэнгийн Михаил төрсөн.
* 1954 онд охин [[Дамдинсүрэнгийн Дулмаа]] /Анна Цендина Дамдинова/ төрсөн.

==Уран бүтээл==
Ц. Дамдинсүрэн [[Орос хэл|орос]], [[Герман хэл|герман]], [[Англи хэл|англи]], [[Манж хэл|манж]], [[Төвд хэл|төвд]] хэлний боловсролтой байсан нь гадаад, дотоодын утга зохиол хийгээд онол түүхийн аль ч талаас нь судлах бололцоог олгосон байна.

===Зохиол===
====Яруу найргийн====
* 1929 онд, 21 насандаа &quot;[[Гологдсон хүүхэн]]&quot; туужаа зохиосон
* 1933 онд, 25 насандаа “[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=3049 Хоёр настай Ро]” Монголын уран зохиолын алтан санд орсон шүлэг
* 1934 онд, 26 насандаа “[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=71 Буурал ижий минь]” эрхэмсэг шүлэг
* 1936 онд, 28 насандаа “[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=4023 Зугаацахаар мордсон нь]” хэмээх 6 мөчлөг бүхий гайхамшигт шүлэг нь түүний яруу найргийн гол бүтээл нь юм
* 1938 онд, 30 насандаа “[[Наалинхай хоёр нүд чинь]]” шүлгээ бичин үлдээжээ.

====Үргэлжилсэн үгийн====
* &quot;[[Рашааны дусал]]&quot; зэрэг Энэтхэг үлгэрээс сэдэвлэн сургаалын маягаар бичсэн бол &quot;[[Гологдсон хүүхэн]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mongolinternet.com/famous/TsDamdinsuren/namtar.htm|title=Tsendiin Damdinsuren|publisher=Mongol Internet.com|accessdate=25 November 2011|archive-date=18 Нэгдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118030223/http://www.mongolinternet.com/famous/TsDamdinsuren/namtar.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; туужаа шинэ Монголын амьдралыг дүрслэн бичжээ.
* &quot;[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=5879 Хоёр цагаан юм]&quot; өгүүллэг
* &quot;[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=3087 Солийг сольсон нь]&quot; өгүүллэг
* &quot;[[Хачин хурим]]&quot;
* [[Чөтгөртэй таарсан нь]]
* [[Чемодантай юм]]
* [[Бух Гомбо]]

====Орчуулгын бүтээл====
* [[Александр Пушкин|А. С. Пушкиний]] [[Алтан загасны үлгэр|&quot;Алтан загасны үлгэр]]&quot; орчуулсан.
*[[Алтан загасны үлгэр|С. Маршакийн “Муурын байшин”]] 

===Эрдэм шинжилгээний===
* &quot;Монголын утга зохиолын ардчилсан чиглэл&quot; - /1955/,
* &quot;Монголын утга зохиолыг судалсан түүх&quot; - /1956/,
* &quot;Соёлын өвийг хамгаалъя&quot; - /1959/,
* &quot;Монголын эртний уран зохиолын товч өгүүлэл&quot; - /1958/,
* &quot;Монголын уран зохиолын судлалын зарим асуудал&quot; - /1959/ зэрэг утга зохиолын нийтлэг асуудлыг судалсан эрдэм шинжилгээний өгүүллийг бичсэн.
* Монголын уран зохиолын тоймын I дэвтэр: XIII-XVI зууны үе - 1957 онд Улаанбаатарт, 1957 онд Хөх хотод хэвлэгдсэн байна.
* Монголын уран зохиолын тоймын II дэвтэр: XVII-XVIII зууны үе -  1977 онд Улаанбаатарт, 1982 онд Хөх хотод хэвлэгдсэн байна.
* Монголын уран зохиолын тоймын III дэвтэр: XIX зууны үе -  1968 онд Улаанбаатарт, 1989 онд Хөх хотод хэвлэгдсэн байна.

===Монголын эртний зохиолын судалгаа шинжилгээний===
Ц.Дамдинсүрэн Халхын Лувсанпэрэнлэй, Өөлдийн Намхайжамц, Цахарын Лувсанчүлтэм, Боржигин Равжаа хийгээд Чойжи Одсэр, Шаравсэнгэ, Сономгарва, Гэлэгжамц нарын орчуулагчдын бүтээл, Ишбалжир, Агваандорж, Жамьянгарав нарын шүлэг бүтээлүүдийг нарийвчлан судалжээ. Мөн Нагаржунайн &quot;Рашааны дусал&quot;, &quot;Таван шастир&quot; үлгэрийн цоморлог, &quot;Шидэт хүүрийн үлгэр&quot;, &quot;Субашид&quot;-ын тайлбар зэрэг зохиолыг нягтлан үзээд, Монгол болон дорно дахины уран зохиолын харилцаа холбоо, хамаарлыг хөгжлийн түүхийг гарган тавьжээ.
* Үндэсний утга зохиолын дурсгалт бичиг &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-г эртний Монгол хэлнээс орчин цагийн Монгол хэлнээ хөрвүүлэн буулгаж эхлэн /1941/, дуусгаад 1947 онд хэвлүүлжээ.
* &quot;Хоёр загалын тууж&quot; - /1956/,
* &quot;Чингис хааны 9 өрлөгтэй өнчин хөвгүүний сэцэлсэн шаштир&quot; - /1956/,
* &quot;Убаши хунтайжийн тууж&quot; - /1956/,
* &quot;Хуульч Сандагийн зохиолуудын тухай&quot; - /1957/,
* &quot;Оюунтүлхүүрийн тайлбар&quot; - /1958/,
* &quot;Мандухай сэцэний домог&quot; - /1958/ зэрэг судалгаа шинжилгээний өгүүллүүдийг бичжээ.
* “Гэсэрийн туужийн түүхэн үндэс”, “Субашид”, “Монголын уран зохиолын дээж зуун билэг”, “Рашааны дусал”, “Саран хөхөө” зэрэг эртний уран зохиолын нэлээд ном хэвлүүлжээ.

===Орчуулгын===
Дэлхийн болон Орос Зөвлөлтийн олон сонгодог зохиолтой Монгол уншигчдыг танилцуулсан юм.
* [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С.Пушкиний]] &quot;Олег сэцэний дуулал&quot;,
* А. С. Пушкиний &quot;[[Алтан загасны үлгэр]]&quot; зэрэг зохиолыг эх хэлээрээ орчуулсан нь ардын аман зохиол лугаа нийтийн хүртээл болжээ.
* Ф. Шиллер, М.Лермонтов, О.Бальзак, Ш. Петеефи, В.Маяковский нарын дэлхийн шилдэг зохиолч яруу найрагчдын шүлэг зохиолыг эх хэлнээ орчуулжээ.

===Бусад===
* 1941-1942 онд [[Монгол үсгийн дүрэм]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zuv.bichig.dev/core.html|title=80 жилийн дараа монгол үсгийн дүрмийн цахим толь бүтээгджээ|publisher=zuv.bichig.dev|accessdate=26 December 2021|archive-date=23 Арван хоёрдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223005245/https://zuv.bichig.dev/core.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; боловсруулж, [[Ядамжавын Цэвэл|Ядамжавын Цэвэлтэй]] хамтарч &quot;Монгол үсгийн дүрмийн зөв бичих толь&quot;, 1951
*БНМАУ-ын [[Төрийн дуулал]] - /1951/
* 1942 онд [[Шадавын Лувсанвандан|Ш. Лувсанвандантай]] хамтран 30 мянган үгтэй &quot;Орос монгол толь&quot;,
* 1967-1969 онд А.Лувсандэндэвтэй хамтран 50 мянган үгтэй &quot;Орос монгол толь&quot; 2 дахь боть,
* Өгүүлэл, найруулал, нийтлэл, тэмдэглэл, шог өгүүллэг, зэрэг сэтгүүл зүйн бараг бүх төрлүүдээр бүтээлээ туурвисан байдаг.

==Хувийн амьдрал==
Зохиолч маань эхнэр Л. В. Зевинатайгаа Ленинградын их сургуульд сурч байхдаа 1936 онд танилцан гэр бүл болсон аж. Түүний гурван хүү нь физикийн нарийн мэргэжилтэй бол ганц охин Дулмаа нь аавынхаа мэргэжлийг өвлөсөн. Өдгөө тэд бүгд [[ОХУ]]-д амьдарцгаадаг. 

==Цол хэргэм==
* [[1950]] онд Хэл бичгийн ухааны [[дэд эрдэмтэн]] - сэдэв: &quot;Гэсэрийн туужийн түүхэн үндэс&quot;
* [[1957]] онд [[профессор]] цол,
* [[1961]] онд [[БНМАУ]]-ын [[ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн]]ээр,
* [[1971]] онд Хэл бичгийн ухааны [[доктор]]ын зэрэг хүртжээ.

==Сонгуульт ажил==
* [[1932]] онд [[МАХН]]-ын гишүүн
* [[1953]] - [[1955]] онд [[Зохиолчдын Эвлэлийн Хороо]]&lt;nowiki/&gt;ны гишүүн,

==Гавьяа шагнал==
* БНМАУ-ын анхны [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]] - [[1946]] &quot;Зөвлөлтийн ард түмэнд зориулсан ерөөл&quot; зохиосны төлөө
* БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]] 2 дахь удаа - [[1947]] [[Монголын нууц товчоо]]г орчин цагийн хэлнээ хөрвүүлсний төлөө
* БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]] 3 дахь удаа - [[1951]] БНМАУ-ын [[Монгол улсын төрийн дуулал|Төрийн дуулл]]ын үгийг зохиосны тул
* БНМАУ-ын анхны [[Ардын Уран Зохиолч]] цол - [[1986]]

== Дурсгал ==
Ардын уран зохиолч, гурван удаагийн Төрийн соёрхолт, хэл бичгийн ухааны доктор, профессор, хатагин овогт Цэндийн Дамдинсүрэнгийн мэндэлсний 90 жилийн ойгоор буюу 1998 онд Чойбалсан хотын Төв номын сангийн өмнө түүний хөшөөг босгосон байна. 

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{Ардын Зүтгэлтнүүд}}
{{DEFAULTSORT:Дамдинсүрэн, Цэндийн}}
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Цэндийн Дамдинсүрэн| ]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол хэлнээс орчуулагч]]
[[Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч]]
[[Ангилал:Орос хэлнээс орчуулагч]]
[[Ангилал:Төвөд хэлнээс орчуулагч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол хэл]]
[[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч]]
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Матадын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1908 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1986 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Монголын Нууц Товчоо]]</text>
      <sha1>qiy0h2wb2e7diwtmw4ltji2rsa1ysjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Али-Гали үсэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4716</id>
    <revision>
      <id>871736</id>
      <parentid>810361</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4667" sha1="igr9bli32xzzri7ne9eqz9sn115b8cq" xml:space="preserve">{{Short description|Монгол бичгийн өргөтгөл}}
{{Unreferenced}}
{{distinguish|Галиг үсэг}}
{{Инфобокс бичгийн систем
|name        = Галиг 
|altname     = ''Али-Гали''
|type        = [[Цагаан толгой]]
|typedesc    = 
|time        = 16-р зуун
|languages   = [[Монгол хэл|Монгол]], [[Төвөд хэл|Төвөд]], [[Самгарди]]
 |fam1=[[Прото-Синай цагаан толгой]]
 |fam2=[[Финик цагаан толгой]]
 |fam3=[[Арамей цагаан толгой]]
 |fam4=[[Сири цагаан толгой]]
 |fam5=[[Согд цагаан толгой]]
 |fam6=[[Уйгур цагаан толгой]]
 |fam7=[[Монгол бичиг]]
|creator=[[Аюуш гүүш]]
|sisters=[[Тод бичиг]]&lt;br/&gt;[[Вагиндрагийн үсэг]]
|children=
|sample=19th century Mongolian alphabet and syllabary - 5.jpg
|imagesize=250px
}}

'''Али Гали цагаан толгой''' нь [[1587]] онд [[Харчин]]ы [[Аюуш гүүш]] зохион боловсруулсан монгол бичгийн галигийн тогтолцоо юм. 16 эгшиг, 34 гийгүүлэгч үсэгтэй. Али гэдэг нь эгшиг, гали гэдэг нь гийгүүлэгч гэсэн утгатай самгарди үг юм. Энэхүү [[галиг үсэг]] нь харь хэлний үгийг үгчлэн буулгах, үсэгчлэн буулгах хоёр үүргийг зэрэг гүйцэтгэж чадна. Өөрөөр хэлбэл харь хэлний үгийг цаад эх хэлээрээ хэрхэн бичдэгийг үсэг үсгээр нь хадаж тэмдэглэх, мөн хэрхэн дууддаг байдлыг нь галиглан бичдэг байсан нь монгол галигийн тогтолцооны нарийн боловсорсныг харуулна.
Эрдэмтэн Б.Ринчен али гали үсгээр төвд үсгийг нарийн тэмдэглэхэд бүрэн тохирохоор үл барам нангиад үг үсгийг тэмдэглэхэд бас нарийвчлан тэмдэглэх бололцоотой болж өгсөн хэмээн үнэлжээ.
Зохиогдох болсон учир нь 16-р зууны 2-р хагасын сүүлээр Монгол газар бурхны шашин хүчтэй дэлгэрч, бурхны шашны ном судрыг их хэмжээгээр орчуулах болсон, Ганжуур, Данжуур гэх мэт бурхны шашны том хөлгөн судрын самгарди, төвд хэлний нэр томъёог орчуулахад уйгаржин монгол үсгээр тэр хэвээр нь зөв оновчтой галиглан буулгаж чадахгүй байсантай холбоотой.

== Түүх ==
[[Монгол|Монгол оронтой]] эрт дээр цагаас соёлын харилцаа холбоотой байсан [[Энэтхэг хэл|Энэтхэг]], [[Төвөд|Төвд]], [[Хятад хэл|Хятад]] зэрэг дорно дахины ард түмний хэл соёлын нөлөөгөөр монгол хэлнээ харь үг ихээхэн орж ирж, тэдгээрийг тэмдэглэх үсэг хэрэгтэй болжээ. Монголын бичгийн хүмүүс их, бага арван ухаанаар судар ном туурвин бүтээхдээ монгол хэл бичгийнхээ зэрэгцээ төвд, самгард хэлээр бичдэг байв. Ялангуяа [[17-р зуун|17-р зууны]] үеэс Монголд [[Буддизм|буддын шашин]] хүчтэй дэлгэрсэн учир төвд хэлний академич Б. Я. Владимирцовын хэлснээр төвд хэл монголын утга зохиолын хэлийг шахан түрж, ном бичгийн гол хэл болжээ. Монголын их эрдэмтэд зохиол бүтээлээ харь хэлээр бичих эсвэл олон зүйл ухааны судлагдахууны нэр томъёо, хүн болоод газар усны нэрийг бичиж тэмдэглэх зэрэгт харь үгийг тэр хэвээр буулгах, бичих шаардлага нэн их байсан нь монгол галиг үсэг бий болгоход нөлөөлжээ.

{{Монгол бичиг үсэг}}

[[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]]</text>
      <sha1>igr9bli32xzzri7ne9eqz9sn115b8cq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дөрвөлжин бичиг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4717</id>
    <revision>
      <id>871738</id>
      <parentid>830552</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5782" sha1="r3y6em1wxzyc7ai0ti073i5bag9jhpq" xml:space="preserve">{{Short description|Монгол бичгийн систем}}
{{Инфобокс бичгийн систем
| name        = Дөрвөлжин бичиг
| altname     = {{Phagspa|v|ꡏꡡꡃ}}{{Phagspa|v|ꡣꡡꡙ}}{{Phagspa|v|ꡐꡜꡞ}}
| type        = [[Цагаан толгой]]
| time        = 1269&amp;nbsp;– {{Circa|1660}}
| languages   = {{hlist|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Монгол хэл|Монгол]]|[[Перс хэл|Перс]]|[[Самгарди]]|[[Төвөд хэл|Төвөд]]|[[Уйгур хэл|Уйгур]]}}
| fam1        = [[Египетийн дүрс үсэг|Египет]]
| fam2        = [[Прото-Синайн бичиг]]
| fam3        = [[Финик цагаан толгой|Финик]]
| fam4        = [[Арамей цагаан толгой|Арамей]]
| fam5        = [[Брахми бичиг|Брахми]]
| fam6        = [[Гупта бичиг|Гупта]]
| fam7        = [[Төвөд бичиг|Төвөд]]
| children    = [[Хэвтээ Дөрвөлжин бичиг|Хэвтээ Дөрвөлжин]]
| sisters     = [[Лепча бичиг|Лепча]], [[Манипури бичиг|Манипури]], [[Хема бичиг|Хема]], [[Марчен бичиг|Марчен]], [[Тамиг|Тамиг бичиг]]
| creator     = [[Пагва лам]]
| unicode     = [https://www.unicode.org/charts/PDF/UA840.pdf U+A840–U+A87F]
| iso15924    = Phag
| sample      = Yang Wengshe 1314.jpg
| caption     = 
| imagesize   = 250px
}}

'''Дөрвөлжин бичиг''' ({{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠥᠯᠵᠢᠨ&lt;br /&gt;ᠪᠢᠴᠢᠭ᠌‎}}) нь [[Хубилай хаан|Хубилай сэцэн]] ([[1215]]-[[1294]]) хааны зарлигаар төвдийн [[Пагва лам]] Лодойжалцан [[1269]] онд зохиосон бичиг юм. Дөрвөлжин бичиг хэлбэр дүрсийн хувьд [[төвд үсэг|төвд үсэгт]], зурлага бичлэгийн хувьд [[монгол бичиг|монгол бичигт]] тулгуурлан зохиосон [[үет үсэг]] болно. 

Эл бичигт монголчуудын соёлын хэрэгцээнд, тухайлбал монголын их [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] хэмжээнд албан ёсны төрийн бичиг болж 100 гаруй жил буюу [[Хубилай хаан|Хубилай]] хааны байгуулсан их Юань гүрнийг мөхтөл (1368) хэрэглэгдэж байжээ. Тийм учраас дөрвөлжин бичгээр эдүгээ өвлөн уламжлагдсан дурсгал, өв соёл гэвэл ихэнхдээ хааны ордны албан хэрэг, зарлиг бичиг, [[төрийн тамга]], тэмдэг, [[пайз]], [[зоос мөнгө]], [[хөшөө]], чулууны бичээс зонхилж байгаагаас үзвэл уг бичиг нийт монгол хэлтэнд өргөн тархаж дэлгэрэлгүй, явцуу хүрээнд хэрэглэгдэж байсан ажээ.

[[Зураг:Wiki-Phagspa.svg|thumb|left|60px|Wiki (Дөрвөлжин бичиг)]]

Дөрвөлжин үсгээр Юань улсын бүх албан хэргийг хөтлөхийн зэрэгцээ нийт монголчуудын дунд түгээн дэлгэрүүлэх талаар Хубилай хаан өөрийн биеэр ихээхэн зүтгэл, хүч чармайлт тавьж байсан хэрнээ чухам яагаад дөрвөлжин бичиг өргөн олны дэмжлэгийг олж, удаан жил &quot;улсын бичиг&quot; болж чадсангүй вэ гэвэл:
# Дөрвөлжин бичгийг хааны ордны цөөн хүний хэлний аялгуунд өөрөөр хэлбэл нэг л [[нутгийн аялгуу|нутгийн аялгуунд]] үндэслэн зохиосон болохоор монголын олон аялгуунд тэр бүрий таарч тохирсонгүй. 
# Юань улсын бүрэлдэхүүнд байсан монгол, хятад, төвд, уйгар үндэстнүүд өөр өөрийн утга зохиолын хэл, үсэг бичигтэй байсан тул хааны зарлигаар зохиосон шинэ үсгийг шууд авч хэрэглэхэд саадтай байжээ.
# Дөрвөлжин үсэг нь үеийн зохимжтой үет үсэг тул үеийн тоо олон, үгийн хэлбэрийн хувиралт ихтэй, нарийн төвөгтэй хэлэнд тохиромжгүй зэрэг шалтгаанаас монгол туургатнуудын дунд түгээмэл дэлгэрч чадсангүй. 

Тэгэвч дөрвөлжин бичиг Монголчуудын нэгэн үеийн түүх, соёлын хэрэгцээнд үйлчилсэн өвөрмөц нэгэн үсэг бичиг мөн тул монгол үндэстний бахархал, монгол туургатны соёлын нэгэн нандин өв юм дөрвөлжин бичиг нь эрт дээр үеээс уламжлагдан ирсэн байдаг.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Phagspa script}}

{{Монгол бичиг үсэг}}
[[Ангилал:Абугида]]
[[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]]
[[Ангилал:Галиг]]
[[Ангилал:Хятад хэлэнд зориулсан галиг]]
[[Ангилал:Төвөд хэлэнд зориулсан галиг]]
[[Ангилал:Энэтхэг бичигт зориулсан галиг]]
[[Ангилал:Хубилай хаан]]</text>
      <sha1>r3y6em1wxzyc7ai0ti073i5bag9jhpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол бичиг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5070</id>
    <revision>
      <id>871762</id>
      <parentid>818003</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61622" sha1="a7n3usc11jhf4j0lzmfk1wm15qexh9l" xml:space="preserve">{{Short description|Бичгийн систем}}
{{Инфобокс бичгийн систем
| name        = Монгол бичиг&lt;!-- / ''Mongol Bichig'' = unsourced short form. --&gt; 
| altname     = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|lang=mn}} {{MongolUnicode|ᠪᠢᠴᠢᠭ|lang=mn}}
| sample      = Guyuk khan's Stamp 1246.jpg
| imagesize   = 200px
| caption     = [[Гүюг хаан]]ы тамганы дардас
| languages   = [[Mongolian language]]
| creator     = [[Тататунга]]
| type        = [[Цагаан толгой]]
| fam1        = [[Египетийн дүрс үсэг]]
| fam2        = [[Прото-Синайн бичиг]]
| fam3        = [[Финикийн цагаан толгой]]
| fam4        = [[Арамейн цагаан толгой]]
| fam5        = [[Сири цагаан толгой]]
| fam6        = [[Согд цагаан толгой]]
| fam7        = [[Эртний Уйгур бичиг]]
| sisters     = 
| children    = 
* [[Галиг үсэг]]
* [[Манж цагаан толгой]]
** [[Дагуур хэл#Үсэг бичиг|Дагуур хэл]]
** [[Сибе хэл#Үсэг бичиг|Сибе хэл]]
* [[Тод бичиг]] (Ойрад)
* [[Вагиндрагийн үсэг]] (Буриад)
* [[Хамниган хэл#Хятад|Хамниган бичиг]]
| time        = {{ubli|{{circa|1204}}–1941 (нийтлэг хэрэглээ)|1941–одоо ([[Өвөр Монгол]]д хэрэглээ; [[Монгол]]д голчлон ёслолын)}}
| unicode     = {{Ublist |class=nowrap |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf U+1800–U+18AF] {{Smaller|Монгол}} |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U11660.pdf U+11660–U+1167F] {{smaller|Монг. нэмэлт}}}}
| direction   = босоо, зүүнээс баруун
| iso15924    = Mong
}}
[[Зураг:Monggol bicig.svg|thumb|right|50px|«Монгол бичиг»]]
Авиаг тэмдэглэх тэмдэгтүүдийг нь '''Монгол үсэг''', тэрхүү үсгээр бичсэн бичгийг '''Монгол бичиг''' {{MongolUnicode|‎ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br /&gt;ᠪᠢᠴᠢᠭ᠌‎}} гэж нэрлэх нэгэн зүйл [[үсэг бичиг]] өдгөө байна. Энэ үсэг бичгийг 6-7-р зуунаас эхлээд өнөө үед ч гэсэн [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]] (Монгол угсаатан) [[Монгол хэл|хэл аялгаа]] тэмдэглэхэд хэрэглэсээр ирлээ. 

Өдгөө [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]]д [[Монгол хэл]]ийг тэмдэглэхэд албан ёсоор хэрэглэдэг бол [[Монгол Улс]]ад Монгол хэлийг тэмдэглэх хоёрдогч бичиг болгон хэрэглэж, төрийн албан хэрэгт зарим байдлаар хэрэглэж байна. 

Нийт '''29''' үсэгтэй бөгөөд үүнээс гадаад үгийг тэмдэглэх 9 үсэгтэй.

==Түүх ==
[[Файл:SetsenHanAimagTudenBanner.jpg|thumb|Монгол бичгээр газрын зураг]]
[[Чингис хаан]] 1206 онд [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Монголчууд|Монгол угсаатан]]&lt;nowiki/&gt;ыг дахин сэргээн мандуулж, эдүгээ хүртэл оршин байх үндсийг бататгасан билээ. Тулгар улсын алив хэргийг явуулахын тулд Уйгур үсгээс Тататунга нэрт бичгийн хүн Монгол үсгийг зохиожээ гэж зарим эрдэмтэд үздэг. Үүнд төрийн албан ёсны бичиг болгосон хэмээх санааг XVII зууны [[Монголын нууц товчоо|Лу. Алтан товчид]] дурдсаныг эш болгодог. Харин үүнийг &quot;мөхсөн&quot; Уйгураас бичиг үсэг авсан байх үндэсгүй өнөөгийн Тажикийн өвөг дээдэс Согдоос Уйгуртай зэрэгцэн аль эрт бичиг үсэгтэй болсон байх боломжтой гэж олон эрдэмтэн (Шаравын Чоймаа, Ц.Шагдарсүрэн, ) өөрөөр тайлбарладаг. Уламжилж ирсэн бичгийг Чингис хаан нэгдсэн төрийн албан ёсны үсгээр зарлигдсаныг тэр цагаас үүссэн мэтээр тайлах нь буруу гэж эдгээр судлаачид үздэг. Үүний нэг баримт нь Чингис хааныг нас барахаас өмнө ба дараа бичигдсэн &quot;Чингисийн чулууны бичиг&quot;, Монголын нууц товчоонд бичиг үсгийн нилээд урт хугацааны боловсорсон төлөв илэрхий ажиглагдаж байдаг ажээ. Гэвч [[Чингис хаан]] [[Найман|Найман аймгийг]] нэгтгэсний дараа олзлогдсон бичээч Тата-Тунга нь эртний Иран дахь [[Согд|Согд]] бичгээс үүссэн хуучин [[Уйгур бичиг]]ээр үндэс болгож зохиосон гэдэг үзлийг баримтлах явдал бас байсаар байдаг. Тататунга төрийн албан бичгийг улам хөгжүүлэх үйлсийг эрхэлсэн байж болох юм.
 
Монголчууд эхэндээ &quot;Уйгаржин бичиг&quot; гэж нэрлэдэг байсан гэдэг. Мөн онцлог шинжүүд болоод бусад монгол түүхэн бичгүүдээс ялгах зориулалтаар ''Босоо бичиг, Хуучин Монгол бичиг, Худам Монгол бичиг'' гэж олон янзаар нэрлэж байжээ.
	
Монгол хэлээр бичигдсэн монгол бичгийн анхны дурсгал нь [[13-р зуун|13-р зуунд]] урласан [[Чингисийн чулууны бичиг]] юм. Уг бичиг нь зөвхөн босоо чиглэлд бичдэгээрээ онцлог. Мөн үгийн эхэн дунд адагт буй үсгийн хэлбэр нь өөр өөр хэлбэртэй. Монгол бичиг нь [[Баруун Монгол|Баруун Монголын]] [[ойрад]] аялгад тулгуурласан [[тод бичиг]], буриад аялгад ойртуулсан [[вагиндрагийн үсэг]] гэх мэт хэд хэдэн хувилбартай. 

1587 онд Аюуш гүүш энэтхэг, түвэд хэлнээс шашны судрыг монголчилоход бурхан сахиусны нэр, тарни, хүний нэр, газрын нэр  зэргийг монгол бичигт зөв буулгахын тулд [[Али-Гали үсэг|Али-гали үсэг]] зохиожээ. Али гэдэг нь эгшиг, гали гэдэг нь гийгүүлэгч гэсэн утгатай [[Санскрит хэл|самгарди]] үг юм. Энэхүү зохиосон галиг үсэг болох Али-Гали нь уйгаржин үсгийн хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулсан бөгөөд уг үсгээр монгол хэлнээс гадна [[төвөд хэл|төвөд]], [[Санскрит хэл|самгард]], [[хятад хэл]]ний үгийг тэмдэглэх өргөн боломж нээгдсэн.

1616-1911 оны хооронд тогтож ирсэн Манж Чин улсын албан ёсны бичиг болох манж бичиг монгол бичгээс үүссэн байна. Манжийн төрийг үүсгэн байгуулагч Нурхачи хааны зарилгаар Эрдэнэ багш, Гагай заргач хэмээх хоёр хүн 1599 онд монгол бичгийн манж хэлэнд таруулан, дусал бинт нэмэх зэргээр өөрчлөн зохиосон ажээ.      

== Үндсэн зурлага ==
Монгол бичиг олон зуун жил сурах болон сургах явцад тэрхүү дүрс, зурлага бүрт тусгай нэр, цол өгсөн нь заах аргад өвөрмөц нэг зүйл болж өгчээ. Титэм, шүд, ацаг, өргөс, шилбэ, завж, гэдэс, сүүл, орхиц, нум, нуруу, эвэр, гэзэг, зартиг гэм мэтээр монгол бичгийнхээ зурлага, дүрс бүрийг ялган нэрлсэн нь бичих хэрэгсэлгүй үед амаар хэлж заах боломжийг бүрдүүлдэг байна.  

Доорх хүснэгт монгол бичгийн үндсэн зурлагыг үзүүлвэй. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Дүрслэл
!Нэрийдэл
!Тайлбар
|-
|{{МонголЮникод|᠊|size=xx-large}}
|Нуруу
|Дээрээс доош ахсан татсан зурлага.
|-
|{{МонголЮникод|ᠠ|size=xx-large}}
|Ацаг буюу шүд
|{{МонголЮникод|ᠠ&lt;br&gt;ᠨᠠ&lt;br&gt;ᠭᠠ||size=x-large}}зэргийн шүд.
|-
|{{МонголЮникод|ᠡ|size=xx-large}}
|Титэм
|Эгшиг үсгийн эхний. 
|-
|{{МонголЮникод|ᠢ|size=xx-large}}
|Шилбэ
|Шилбийг дотор нь:

* Шилбэ ({{МонголЮникод|ᠢ&lt;br&gt;ᠦ||size=x-large}}-ийн зурлага)
* Эртгэр шилбэ ({{МонголЮникод|ᠶ||size=x-large}}-ийн зурлага)
* Гохтой шилбэ ({{МонголЮникод|ᠧ||size=x-large}}-ийн зурлага)
* Сэнжит шилбэ ({{МонголЮникод|ᠳ|size=x-large}}-ийн зурлага)
* Эрвээлж шилбэ ({{МонголЮникод|ᠷ||size=x-large}}-ийн зурлага)

гэх мэтээр хуваана.
|-
|{{МонголЮникод|ᠯ|size=xx-large}}
|Эвэр
|{{МонголЮникод|ᠯ|size=x-large}}-ийн дээш татсан зурлага.
|-
|{{МонголЮникод|ᠮ|size=xx-large}}
|Гэзэг
|{{МонголЮникод|ᠮ|size=x-large}}-ийн доош татсан зурлага.
|-
|{{МонголЮникод|ᠣ|size=xx-large}}
|Гэдэс
|Уруулын эгшиг ба {{MongolUnicode|ᠳ||size=x-large}}(д)-ийн гэдэс мэт зурлага.
|-
|{{МонголЮникод|ᠰ|size=xx-large}}
|Завж
|{{МонголЮникод|ᠰ&lt;br&gt;ᠱ|size=x-large}}-ийн гурвалжин зурлага.
|-
|{{МонголЮникод|ᢈ|size=xx-large}}
|Нум
|{{MongolUnicode|ᠬ&lt;br&gt;ᠭ&lt;br&gt;ᠿ||size=x-large}} зэргийн нум мэт зурлага.
|-
|{{МонголЮникод|᠂|size=xx-large}}
|Дусал
|{{МонголЮникод|ᠨ&lt;br&gt;ᠭ&lt;br&gt;ᠱ||size=x-large}} үсгийн өмнө, хойно тавьдаг цэг.
|-
|{{МонголЮникод|ᠠ|size=xx-large}}
|Орхиц
|{{MongolUnicode|ᠠ&lt;br&gt;ᠡ||size=x-large}} хийгээд {{МонголЮникод|ᠨ||size=x-large}}гийгүүлэгч үсгийн адагт орох
хойшоо хаясан зурлага.
|-
|{{МонголЮникод|ᠭ᠌||size=xx-large}}
|Бага орхиц
|{{MongolUnicode|ᠬ&lt;br&gt;ᠭ||size=x-large}}-ийн адагт орох зурлага.
|-
|{{МонголЮникод|ᠠ᠋||size=xx-large}}
|Цацлага
|{{MongolUnicode|ᠠ&lt;br&gt;ᠡ||size=x-large}}-ийн адагт орох урагш татсан зурлага. 
Салангад бичигдэхийг нь цацлага гэж, нийлүүлж 

бичигдэхийг нь урагшлага гэнэ.
|-
|{{МонголЮникод|ᠧ||size=xx-large}}
|Одой сүүл
|{{МонголЮникод|ᠦ&lt;br&gt;ᠦ||size=x-large}}хийгээд зарим гийгүүлэгч үсгийн адагт
ороход хэрэглэгдэх зурлага.
|-
|{{МонголЮникод|ᠯ||size=xx-large}}
|Эртгэр сүүл
|{{МонголЮникод|ᠯ|size=x-large}} үсгийн адагт хэрэглэгдэх зурлага.
|-
|{{МонголЮникод|ᠢ|size=xx-large}}
|Хумс
|{{МонголЮникод|ᠢ||size=x-large}}-ийн адагт хэрэглэгдэх зурлага.
|-
|{{МонголЮникод|ᠵ||size=xx-large}}
|Соёо
|{{МонголЮникод|ᠵ|size=x-large}}гийгүүлэгчийн дунд орсон зурлага.
|-
|{{МонголЮникод|ᠴ||size=xx-large}}
|Ац
|{{МонголЮникод|ᠴ&lt;br&gt;ᠼ&lt;br&gt;ᠽ|size=x-large}}-ийн нуруу зартигаас бусад зурлага.
|-
|{{МонголЮникод|ᠫ᠋||size=xx-large}}
|Ангархай
|{{МонголЮникод|ᠫ᠋||size=x-large}}-ийн ангархай зурлага
|-
|{{МонголЮникод|ᠧ||size=xx-large}}
{{МонголЮникод|ᠳ||size=xx-large}}
|Зартиг
|{{МонголЮникод|ᠼ&lt;br&gt;ᠽ&lt;br&gt;ᠹ|size=x-large}} зэрэг үсгийг {{МонголЮникод|ᠴ&lt;br&gt;ᠤ||size=x-large}}-ээс ялгахад
хэрэглэдэг зурлага.
|}

==Цагаан толгойн хувилбарууд==
Монгол бичигт тулгуурлан зохиогдсон цагаан толгой нь тухайн монгол хэлний аялга бүрд тохирсон дуудлагын онцлог, онцгой дуудлага хөгийг тусгай галиглан бичиглэх зорилгоор зохиогдсон байдаг. Мөн манж хэлийг тэмдэглэх зорилгоор монгол бичгээс санаа авч Манж бичгийг зохиосон байдаг. Цагаан толгойн хувилбаруудыг дурдвал: 
* [[Тод бичиг]] — Зая Бандида Намхайжамцын зохиосон ойрад аялгад тулгуурласан цагаан толгой.
* [[Вагиндрагийн үсэг]] — Буриад аялгад ойртуулж буриад аялганы онцлогийг тэмдэглэх зорилгоор зохиосон цагаан толгой.
* [[Манж бичиг]] — Манж хэлийг тэмдэглэх зорилгоор 1599 онд [[Манж Чин гүрэн|Манжийн]] хаан Нурхачын зарлигаар зохиогдсон цагаан толгой. Монгол бичгээс ялгаатай нь үсгийн нуруунд дусал, бинт нэмсэн байдаг.
* [[Эвэнк бичиг]] — [[Эвэнк хэл]]&lt;nowiki/&gt;ийг тэмдэглэхэд ашигладаг цагаан толгой бөгөөд Манж бичгээс санаа авсан байдаг.
* [[Али-Гали үсэг|Галиг үсэг]] (Али-Гали) — Монгол бичгийн галиг үсэг болох Али-Гали-г [[Аюуш Гүүш]] зохиосон.

== Юникод ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:x-small; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 1800 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠀|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Birga&lt;/div&gt;
| 1801 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠁|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ellipsis&lt;/div&gt;
| 1802 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠂|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Comma&lt;/div&gt;
| 1803 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠃|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Full Stop&lt;/div&gt;
| 1804 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠄|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Colon&lt;/div&gt;
| 1805 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠅|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Four Dots&lt;/div&gt;
| 1806 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠆|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Soft Hyphen&lt;/div&gt;
| 1807 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠇|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Syllable Boundary Marker&lt;/div&gt;
| 1808 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠈|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Comma&lt;/div&gt;
| 1809 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠉|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Full Stop&lt;/div&gt;
| 180A &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠊|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Nirugu&lt;/div&gt;
| 180B &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠋|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Free Variation Selector One&lt;/div&gt;
| 180C &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠌|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Free Variation Selector Two&lt;/div&gt;
| 180D &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠍|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Free Variation Selector Three&lt;/div&gt;
| 180E &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠎|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Vowel Separator&lt;/div&gt;
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:#aaa;&quot; |
|-
| colspan=&quot;16&quot; style=&quot;background:#aaa;&quot; |
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 1810 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠐|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Zero&lt;/div&gt;
| 1811 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠑|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;One&lt;/div&gt;
| 1812 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠒|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Two&lt;/div&gt;
| 1813 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠓|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Three&lt;/div&gt;
| 1814 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠔|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Four&lt;/div&gt;
| 1815 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠕|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Five&lt;/div&gt;
| 1816 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠖|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Six&lt;/div&gt;
| 1817 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠗|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Seven&lt;/div&gt;
| 1818 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠘|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Eight&lt;/div&gt;
| 1819 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|᠙|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Nine&lt;/div&gt;
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#aaa;&quot; |
|-
| colspan=&quot;16&quot; style=&quot;background:#aaa;&quot; |
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 1820 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠠ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;A&lt;/div&gt;
| 1821 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠡ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;E&lt;/div&gt;
| 1822 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠢ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;I&lt;/div&gt;
| 1823 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠣ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;O&lt;/div&gt;
| 1824 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠤ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;U&lt;/div&gt;
| 1825 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠥ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Oe&lt;/div&gt;
| 1826 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠦ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ue&lt;/div&gt;
| 1827 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠧ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ee&lt;/div&gt;
| 1828 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠨ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Na&lt;/div&gt;
| 1829 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠩ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ang&lt;/div&gt;
| 182A &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠪ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ba&lt;/div&gt;
| 182B &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠫ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Pa&lt;/div&gt;
| 182C &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠬ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Qa&lt;/div&gt;
| 182D &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠭ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ga&lt;/div&gt;
| 182E &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠮ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ma&lt;/div&gt;
| 182F &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠯ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;La&lt;/div&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 1830 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠰ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sa&lt;/div&gt;
| 1831 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠱ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sha&lt;/div&gt;
| 1832 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠲ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ta&lt;/div&gt;
| 1833 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠳ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Da&lt;/div&gt;
| 1834 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠴ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Cha&lt;/div&gt;
| 1835 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠵ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ja&lt;/div&gt;
| 1836 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠶ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ya&lt;/div&gt;
| 1837 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠷ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ra&lt;/div&gt;
| 1838 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠸ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Wa&lt;/div&gt;
| 1839 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠹ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Fa&lt;/div&gt;
| 183A &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠺ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ka&lt;/div&gt;
| 183B &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠻ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Kha&lt;/div&gt;
| 183C &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠼ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Tsa&lt;/div&gt;
| 183D &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠽ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Za&lt;/div&gt;
| 183E &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠾ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Haa&lt;/div&gt;
| 183F &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᠿ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Zra&lt;/div&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 1840 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡀ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Lha&lt;/div&gt;
| 1841 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡁ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Zhi&lt;/div&gt;
| 1842 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡂ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Chi&lt;/div&gt;
| 1843 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡃ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Long Vowel Sign&lt;/div&gt;
| 1844 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡄ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo E&lt;/div&gt;
| 1845 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡅ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo I&lt;/div&gt;
| 1846 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡆ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo O&lt;/div&gt;
| 1847 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡇ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo U&lt;/div&gt;
| 1848 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡈ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Oe&lt;/div&gt;
| 1849 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡉ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Ue&lt;/div&gt;
| 184A &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡊ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Ang&lt;/div&gt;
| 184B &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡋ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Ba&lt;/div&gt;
| 184C &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡌ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Pa&lt;/div&gt;
| 184D &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡍ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Qa&lt;/div&gt;
| 184E &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡎ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Ga&lt;/div&gt;
| 184F &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡏ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Ma&lt;/div&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 1850 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡐ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Ta&lt;/div&gt;
| 1851 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡑ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Da&lt;/div&gt;
| 1852 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡒ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Cha&lt;/div&gt;
| 1853 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡓ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Ja&lt;/div&gt;
| 1854 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡔ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Tsa&lt;/div&gt;
| 1855 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡕ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Ya&lt;/div&gt;
| 1856 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡖ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Wa&lt;/div&gt;
| 1857 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡗ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Ka&lt;/div&gt;
| 1858 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡘ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Gaa&lt;/div&gt;
| 1859 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡙ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Haa&lt;/div&gt;
| 185A &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡚ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Jia&lt;/div&gt;
| 185B &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡛ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Nia&lt;/div&gt;
| 185C &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡜ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Dza&lt;/div&gt;
| 185D &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡝ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe E&lt;/div&gt;
| 185E &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡞ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe I&lt;/div&gt;
| 185F &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡟ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Iy&lt;/div&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 1860 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡠ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Ue&lt;/div&gt;
| 1861 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡡ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe U&lt;/div&gt;
| 1862 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡢ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Ang&lt;/div&gt;
| 1863 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡣ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Ka&lt;/div&gt;
| 1864 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡤ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Ga&lt;/div&gt;
| 1865 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡥ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Ha&lt;/div&gt;
| 1866 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡦ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Pa&lt;/div&gt;
| 1867 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡧ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Sha&lt;/div&gt;
| 1868 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡨ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Ta&lt;/div&gt;
| 1869 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡩ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Da&lt;/div&gt;
| 186A &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡪ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Ja&lt;/div&gt;
| 186B &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡫ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Fa&lt;/div&gt;
| 186C &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡬ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Gaa&lt;/div&gt;
| 186D &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡭ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Haa&lt;/div&gt;
| 186E &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡮ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Tsa&lt;/div&gt;
| 186F &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡯ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Za&lt;/div&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 1870 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡰ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Raa&lt;/div&gt;
| 1871 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡱ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Cha&lt;/div&gt;
| 1872 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡲ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Sibe Zha&lt;/div&gt;
| 1873 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡳ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu I&lt;/div&gt;
| 1874 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡴ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ka&lt;/div&gt;
| 1875 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡵ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ra&lt;/div&gt;
| 1876 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡶ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Fa&lt;/div&gt;
| 1877 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᡷ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Zha&lt;/div&gt;
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:#aaa;&quot; |
|-
| colspan=&quot;16&quot; style=&quot;background:#aaa;&quot; |
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| ''1880'' &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢀ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;''Ali Gali Anusvara One''&lt;/div&gt;
| 1881 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢁ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Visarga One&lt;/div&gt;
| 1882 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢂ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Damaru&lt;/div&gt;
| 1883 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢃ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Ubadama&lt;/div&gt;
| 1884 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢄ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Inverted Ubadama&lt;/div&gt;
| 1885 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢅ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Baluda&lt;/div&gt;
| 1886 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢆ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Three Baluda&lt;/div&gt;
| 1887 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢇ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali A&lt;/div&gt;
| 1888 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢈ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali I&lt;/div&gt;
| 1889 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢉ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Ka&lt;/div&gt;
| 188A &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢊ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Nga&lt;/div&gt;
| 188B &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢋ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Ca&lt;/div&gt;
| 188C &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢌ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Tta&lt;/div&gt;
| 188D &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢍ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Ttha&lt;/div&gt;
| 188E &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢎ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Dda&lt;/div&gt;
| 188F &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢏ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Nna&lt;/div&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| ''1890'' &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢐ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;''Ali Gali Ta''&lt;/div&gt;
| 1891 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢑ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Da&lt;/div&gt;
| 1892 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢒ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Pa&lt;/div&gt;
| 1893 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢓ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Pha&lt;/div&gt;
| 1894 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢔ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Ssa&lt;/div&gt;
| 1895 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢕ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Zha&lt;/div&gt;
| 1896 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢖ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Za&lt;/div&gt;
| 1897 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢗ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Ah&lt;/div&gt;
| 1898 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢘ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Ali Gali Ta&lt;/div&gt;
| 1899 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢙ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Todo Ali Gali Zha&lt;/div&gt;
| 189A &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢚ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Gha&lt;/div&gt;
| 189B &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢛ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Nga&lt;/div&gt;
| 189C &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢜ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Ca&lt;/div&gt;
| 189D &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢝ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Jha&lt;/div&gt;
| 189E &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢞ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Tta&lt;/div&gt;
| 189F &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢟ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Ddha&lt;/div&gt;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 18A0 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢠ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Ta&lt;/div&gt;
| 18A1 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢡ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Dha&lt;/div&gt;
| 18A2 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢢ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Ssa&lt;/div&gt;
| 18A3 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢣ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Cya&lt;/div&gt;
| 18A4 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢤ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Zha&lt;/div&gt;
| 18A5 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢥ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Za&lt;/div&gt;
| 18A6 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢦ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Half U&lt;/div&gt;
| 18A7 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢧ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Half Ya&lt;/div&gt;
| 18A8 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢨ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Bha&lt;/div&gt;
| 18A9 &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢩ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Ali Gali Dagalga&lt;/div&gt;
| 18AA &lt;div&gt;{{МонголЮникод‎|ᢪ|v|size=x-large}}&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;line-height:100%;&quot;&gt;Manchu Ali Gali Lha&lt;/div&gt;
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#aaa;&quot; |
|}


== Монгол бичгийн зөв бичих зүй ==
Хамаг үзэгдэл, юм, үйл орчлийг монгол бичгээр тэмдэглэж зөв бичихэд дөрвөн зүйл бий. Бичлэгийн горим хийгээд монгол хэлний авианы зүйн дотоод жам ёс, зөв бичих зарчим, монгол үсгийн дүрэм эдгээр болно.

=== Бичлэгийн горим ===
Монгол үсгээр бичих горим нь залгамал хэлний зүй тогтолтой зохицсон өвөрмөц зурлагатай бөгөөд холбох аргатай. Үсэг бүхэн үгийн эхэнд дунд адагт орох хувилгаан дүртэй. Нэгтгэвэл:
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|+Жишээ:
!Ацагт
үсэг
!Шилбэт
үсэг
!Гэдэст
үсэг
!Араа
завжит

үсэг
|-
|{{MongolUnicode|ᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠢ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠴᠠ᠊|size=x-large}}
|-
|{{MongolUnicode|ᠡ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠵᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠤ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|᠊ᠵᠠ᠊|size=x-large}}
|-
|{{MongolUnicode|ᠨᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠶᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠽᠠ᠊|size=x-large}}
|-
|{{MongolUnicode|ᠮᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠸᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠦ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠼᠠ᠊|size=x-large}}
|-
|{{MongolUnicode|ᠯᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠷᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠪᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠰᠠ᠊|size=x-large}}
|-
|{{MongolUnicode|ᠬᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|᠊ᠳᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠫᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠱᠠ᠊|size=x-large}}
|-
|{{MongolUnicode|ᠭᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|᠊ᠾᠠ᠊|size=x-large}}
|{{MongolUnicode|ᠹᠠ᠊|size=x-large}}
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|{{MongolUnicode|ᠲᠠ᠊|size=x-large}}
|}
гэх мэт. Үсэг үгийн эхэнд орвоос титэмтэй, дунд орвоос нуруу, нумтай, адагт сүүл, цацлага, хагас нумтай.

Монгол бичигт үсгийг холбон бичихдээ уях, холбох, зангидах, дагуулах гэсэн дөрвөн аргаар залгана.

=== Монгол хэлний авианы зүйн дотоод жам ===
Монгол хэлний авианы зүйн дотоод жам нь залгамал хэлний онцлог мөн. Залгамал хэлний дотоод жамтай монгол бичгийн зөв бичих зүй нийцсэн тул хэн хүний дур зоргоороо бичиж болдог хэмээн үзвээс эндүүрэл болох. Эрхбиш монгол эх хэлнийхээ жам ёс зүй тогтлоос бичихүйн ёс нь урган гардаг.

==== Эгшиг зохицох ёс ====
Үгийн тэргүүн үеийн эгшиг нь дараа үеийн эгшгүүдийг ялган тогтоодог зохицлыг эгшиг зохицох ёс гэдэг. Монгол хэлнээ {{MongolUnicode|ᠠ᠊|size=x-large}}(а), {{MongolUnicode|ᠡ᠊|size=x-large}}(э),{{MongolUnicode|ᠢ᠊|size=x-large}}(и),{{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(о),{{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(у),{{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ө){{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ү) хэмээх долоон эгшиг үсэг бий.  Үүний  {{MongolUnicode|ᠠ᠊|size=x-large}}(а), {{MongolUnicode|ᠡ᠊|size=x-large}}(э),{{MongolUnicode|ᠢ᠊|size=x-large}}(и) гурав нь хэл голчлох эгшиг тул шүдтэй, {{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(о),{{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(у),{{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ө){{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ү) дөрөв нь уруулын эгшиг тул гэдэстэй ажээ.  {{MongolUnicode|ᠠ᠊|size=x-large}}(а),{{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(о),{{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(у) эгшгийг эр буюу чанга үсэг гэнэ. Учир нь эр дууны хүч нь чанга мөн эр эгшгийг өгүүлэхэд өгүүлэх эрхтнүүдийн оролцоо хүчирхэг байдагтай холбоотой ийн нэрлэв.{{MongolUnicode|ᠡ᠊|size=x-large}}(э),{{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ө),{{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ү) эгшгийг эм эгшиг буюу хөндий үсэг гэнэ. Юуны тул хэмээвээс эм дууны хүч уяхан учир эм эгшгийг өгүүлэхэд өгүүлэх эрхтний оролцоо хөндийн тул.{{MongolUnicode|ᠢ᠊|size=x-large}}(и) эгшгийг эрс буюу саармаг үсэг гэнэ. Саармаг үсэг эр үгэнд орвоос эр саармаг, эм үгнээ орвоос эм саармаг үсэг болно. Эр эм үсэг нэг үгэнд хамт орохгүй. Тиймээс тэргүүн үеэс хойших {{MongolUnicode|ᠠ᠊|size=x-large}}(а), {{MongolUnicode|ᠡ᠊|size=x-large}}(э) хоёр,  {{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(о),{{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(у),{{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ө){{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ү) дөрөв ижил бичигдэх боловч, эр эмээр нь ялган дуудахдаа заавал тэргүүн үеийн эгшигтэй зохицуулан зургаан ондоогоор авиалан тэмдэглэхдээ дүрс хурааж нэгтгэдэг нь монгол хэлний дотоод жамыг үсгийн зурлагатай нийцүүлсэн нь энэ мөн. Эр эгшигт үгийг чанга үг, эм эгшигт үгийн хөндий үг, дан саармаг үсэгтэй үгийг хөндий үг гэж тооцдог.
&lt;br /&gt;

* Үгийн эхэнд үед  {{MongolUnicode|ᠠ᠊|size=x-large}}(а),{{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(у) орвоос дараах үед нь   {{MongolUnicode|ᠠ᠊|size=x-large}}(а),{{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(у),{{MongolUnicode|ᠢ᠊|size=x-large}}(и) орж болно. Жишээлбэл {{MongolUnicode|ᠠᠮᠠᠷᠠᠯᠲᠠ|size=x-large}}(amaralta),{{MongolUnicode|ᠠᠷᠢᠭᠤᠨ|size=x-large}}(ariγun),{{MongolUnicode|ᠠᠳᠤᠭᠤ|size=x-large}}(aduγu),{{MongolUnicode|ᠤᠨᢉᠰᠢᠭᠤᠯ|size=x-large}}(ungšiγul),{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠷᠢᠯ|size=x-large}}(ularil) гэх мэт.

* Үгийн тэргүүн үед {{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(о) эгшиг орвоос дараах үед нь{{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(о),{{MongolUnicode|ᠠ᠊|size=x-large}}(а),{{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(у),{{MongolUnicode|ᠢ᠊|size=x-large}}(и) орж болдог. Жишээлбэл {{MongolUnicode|ᠣᠨᠣᠭᠲᠠ|size=x-large}}(onoγta),{{MongolUnicode|ᠣᠬᠢ|size=x-large}}(oqi),{{MongolUnicode|ᠣᠷᠣᠨ|size=x-large}}(oron),{{МонголЮникод|ᠣᠷᠣᠬᠤ|size=x-large}}(oroqu, oruqu),{{МонголЮникод|ᠣᠷᠣᠩᠨᠠ|size=x-large}}(orongna) гэх мэт.

* Үгийн тэргүүн үед {{MongolUnicode|ᠡ᠊|size=x-large}}(э),{{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ү) орвоос дараах үед нь  {{MongolUnicode|ᠡ᠊|size=x-large}}(э),{{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ү),{{MongolUnicode|ᠢ᠊|size=x-large}}(и) орж болдог. Жишээлбэл {{МонголЮникод|ᠡᠷᠡᠭᠦᠯ|size=x-large}}(eregül),{{МонголЮникод|ᠡᠬᠢ|size=x-large}}(eki),{{МонголЮникод|ᠦᠨᠳᠦᠰᠦ|size=x-large}}(ündüsü),{{МонголЮникод|ᠡᠭᠦᠳᠡ|size=x-large}}(egüde) гэх мэт.

* Үгийн эхэн үед{{MongolUnicode|ᠢ᠊|size=x-large}}(и) орвоос дараах үед нь {{MongolUnicode|ᠠ᠊|size=x-large}}(а), {{MongolUnicode|ᠡ᠊|size=x-large}}(э),{{MongolUnicode|ᠢ᠊|size=x-large}}(и),{{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(о),{{MongolUnicode|ᠣ᠊|size=x-large}}(у),{{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ө),{{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ү) эгшиг аль нь ч орж болдог. Жишээлбэл {{МонголЮникод|ᠢᠯᠭᠠᠪᠤᠷᠢ|size=x-large}}(ilγaburi),{{МонголЮникод|ᠢᠯᠡᠭᠦᠦ|size=x-large}}(ilegüü),{{МонголЮникод|ᠢᠵᠢᠯᠢ|size=x-large}}(iǰili),{{MongolUnicode|ᠢᠯᠠᠯᠲᠠ|size=x-large}}(ilalta),{{МонголЮникод|ᠨᠢᠳᠥᠨᠥᠨ|size=x-large}}(nidünün) гэх мэт.
* Үгийн тэргүүн үед {{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ө) орвоос дараах үед нь {{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ө),{{MongolUnicode|ᠡ᠊|size=x-large}}(э),{{MongolUnicode|ᠥ᠊|size=x-large}}(ү),{{MongolUnicode|ᠢ᠊|size=x-large}}(и) орж болно. Жишээлбэл {{МонголЮникод|ᠥᠮᠥᠳᠦ|size=x-large}}(ümüdu),{{МонголЮникод|ᠥᠩᠭᠡ|size=x-large}}(öngge),{{МонголЮникод|ᠰᠦᠨᠢ|size=x-large}}(söni),{{МонголЮникод|ᠥᠩᠭᠡᠲᠦ|size=x-large}}(önggetü) гэх мэт.
* Хэрэв оноосон нэрийг хам бичих үеэс эр эм үг нийлмээр бол эгшиг зохицох ёсыг зохиомлоор зөрчиж хамт бичнэ. Жишээлбэл {{МонголЮникод|ᠠᠯᠲᠠᠨᢉᠭᠡᠷᠡᠯ|size=x-large}}(altanggerel),{{МонголЮникод|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠨᢉᠭᠠᠢ|size=x-large}}(öbürhangγai),{{МонголЮникод|ᠬᠠᠷᠠᠮᠥ᠊ᠢᠷᠡᠨ|size=x-large}}(haramüren) гэх мэт.

==== Гийгүүлэгч зохицох ёс ====
Гийгүүлэгчийн дуутай, дуугүй шинжээс шалтгаалж гийгүүлэгч үсэг зохицон нөхцөх дотоод жам бий.

* Хатуу дэвсгэр {{МонголЮникод|᠎᠎᠊ᠪ|size=x-large}},{{МонголЮникод| ᠊ᠭ|size=x-large}},{{МонголЮникод|᠊ᠩ|size=x-large}},{{МонголЮникод|᠊ᠷ|size=xx-large}},{{MongolUnicode|᠊ᠰ|size=x-large}} ,{{МонголЮникод|᠊ᠳ|size=x-large}}-ээр төгссөн үгэнд {{MongolUnicode|ᠲ᠊|size=x-large}},{{МонголЮникод|ᠴ᠊|size=x-large}}эхтэй дагавар нөхцөл залгана. Жишээлбэл {{МонголЮникод|ᠭᠡᠷ ᠲᠦ|size=x-large}}(ger tü),{{МонголЮникод|ᠭᠠᠷ ᠲᠤ|size=x-large}}(γar tu)
*Зөөлөн дэвсгэр {{МонголЮникод|᠊ᠨ|size=x-large}},{{МонголЮникод|᠊ᠮ|size=x-large}},{{МонголЮникод|᠊ᠯ|size=x-large}},{{МонголЮникод|᠊ᠩ|size=x-large}} -аар төгссөн үгэнд {{MongolUnicode|᠊ᠲ᠊|size=x-large}},{{МонголЮникод|᠊ᠵ᠊|size=x-large}}эхтэй дагавар нөхцөл залгана. Жишээлбэл {{МонголЮникод|ᠬᠦᠮᠤᠨ ᠳᠤᠷ|size=x-large}}(kümün dür),{{МонголЮникод|ᠣᠯᠵᠡᠢ|size=x-large}}(olǰei) гэх мэт.
*{{MongolUnicode|᠊ᠰ|size=x-large}},{{МонголЮникод|᠊ᠳ|size=x-large}} гийгүүлэгчийн дараа  {{МонголЮникод|᠊ᠬᠠ|size=x-large}},{{МонголЮникод|᠊ᠬᠡ|size=x-large}}зохиж орно. Жишээлбэл {{МонголЮникод|ᠠᠮᠢᠰᠬᠤᠯ|size=x-large}}(amisqul),{{МонголЮникод|ᠡᠮᠬᠢᠳᠬᠡᠯ|size=x-large}}(emkidkel) гэх мэт.

==== Эгшиг гийгүүлэгчийн нийлэмжийн хууль ====
Монгол хэлний дотоод жам ёсоор эгшиг гийгүүлэгч (ЭГ), гийгүүлэгч эгшиг (ГЭ), эгшиг гийгүүлэгч эгшиг (ЭГЭ), гийгүүлэгч эгшиг гийгүүлэгч (ГЭГ) хийгээд дан эгшгээр(Э) нэг нэгэн үе бүтдэг. Тиймийн тул эгшгээр төгссөн үгэнд гийгүүлэгчээр эхэлсэн залгавар залгах буюу гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд эгшгээр эхэлсэн залгавар залгадаг ёстой. 

{{МонголЮникод|ᠬᠠ&lt;br&gt;ᠭᠡ&lt;br&gt;ᠭᠠ&lt;br&gt;ᠭᠡ&lt;br&gt;ᠬᠦ&lt;br&gt;ᠬᠥ|size=x-large}} хэмээн дүрс хувилган холбон бичдэг ёс нь угтаа чанга, хөндий эгшиг хийгээд гийгүүлэгчийн зохицлын хуулиас болжээ. Агшлага (монгол бичгийн чанга үгэнд орсон &quot;га&quot; дэвсгэр), эгшлэг(монгол бичгийн эм үгийн дэвсгэр &quot;г&quot; үсгийн нэр) авах ёс нь мөн л хуультай нийцнэ. Эгшиг гийгүүлэгчийн нийлэмжийн нь ертөнцийн арга билгийн ёстой нийцсэн хэлний гүн ухааны ай мөн.

=== Монгол бичгийн зөв бичих зарчим ===

==== Түүхэн уламжлалын зарчим ====
Олон зууны туршид бичлэг нь зүгширч, хэвшин тогтоод цагийн шалгуурыг давж шалгарч ирсэн уламжлалт бичлэгийг хүндэтгэн мөрдөх зарчмыг түүхэн уламжлалаар бичих зарчим гэнэ. Монгол бичигт нэлээд үгсийг түүхэн уламжлалын зарчим баримталж зөв бичдэг. Тогтсон зарчимгүй үг хийгээд урт, хос эгшигтэй үг, зарим богино эгшиг орсон үгийг түүхэн уламжлалын зарчмаар бичдэг.

* '''Тогтсон үгийн жишээ:''' 
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot; 
|+Уламжлалт бичлэгтэй зарим үгсийн жишээ 
!Бичлэг 
!Хөрвүүлэг 
!Бичлэг 
!Хөрвүүлэг 
!Бичлэг 
!Хөрвүүлэг 
!Бичлэг 
!Хөрвүүлэг 
|- 
|'''{{МонголЮникод|ᠲᠩᠷᠢ|size=x-large}}''' 
|Тэнгэр 
|{{МонголЮникод|ᠬᠣᠣᠷ|size=x-large}} 
|Хор 
|{{МонголЮникод|ᠦᠷᠯᠦᠭᠡ|size=x-large}} 
|Өглөө 
|{{МонголЮникод|ᠬᠦᠮᠦᠨ|size=x-large}} 
|Хүн 
|- 
|'''{{МонголЮникод|ᠯᠣᠣᠰ|size=x-large}}''' 
|Лус 
|'''{{МонголЮникод|ᠣᠬᠢᠶᠠᠯ|size=x-large}}''' 
|Угаал 
|{{МонголЮникод|ᠪᠯᠠᠮ᠎ᠠ|size=x-large}} 
|Лам 
|{{МонголЮникод|ᠭᠣᠣᠯ|size=x-large}} 
|Гол 
|- 
|'''{{МонголЮникод|ᠨᠢᠳᠤᠭᠠᠨ|size=x-large}}''' 
|Удган 
|'''{{МонголЮникод|ᠨᠢ᠋ᠮᠠᠨ|size=x-large}}''' 
|Найм 
|{{МонголЮникод|ᠬᠢᠷᠳ᠋ᠬᠢᠨ|size=x-large}} 
|Хирдхий 
|{{МонголЮникод|ᠬᠦᠭᠦᠷᠭᠡ|size=x-large}} 
|Гүүр 
|- 
|'''{{МонголЮникод|ᠰᠢᠮᠨᠤ|size=x-large}}''' 
|Шулам 
|'''{{МонголЮникод|ᠭᠠᠭᠴᠠ|size=x-large}}''' 
|Ганц 
|{{МонголЮникод|ᠣᠣᠭᠤ|size=x-large}} 
|Уу 
|{{МонголЮникод|ᠪᠠᠴᠢᠨ|size=x-large}} 
|Бич 
|- 
|'''{{МонголЮникод|ᠠᠷᠰᠯᠠᠨ|size=x-large}}''' 
|Арслан 
|'''{{МонголЮникод|ᠬᠬᠢᠷ|size=x-large}}'''
|Хир 
|{{МонголЮникод|ᠬᠢᠲᠤᠭ᠎ᠠ|size=x-large}} 
|Хутга 
|{{МонголЮникод|ᠬᠣᠷᠤ᠎ᠠ|size=x-large}} 
|Хорвоо 
|- 
|'''{{МонголЮникод|ᠪᠠᠷᠰ|size=x-large}}''' 
|Бэрс 
|'''{{МонголЮникод|ᠬᠬᠢᠪ|size=x-large}}'''
|Хив 
|{{МонголЮникод|ᠰᠢᠷᠤ|size=x-large}} 
|Шүр 
|{{МонголЮникод|ᠶᠦᠸᠡᠮᠪᠦᠦ|size=x-large}} 
|Ембүү 
|- 
|'''{{МонголЮникод|ᠣᢉᠶᠤ|size=x-large}}''' 
|Оюу 
|'''{{МонголЮникод|ᠭᠱᠠᠨ|size=x-large}}''' 
|Агшин 
|{{МонголЮникод|ᠯᠩᠱᠠᠨ|size=x-large}} 
|Лагшан 
|{{МонголЮникод|ᠳᠣᠣᠷ|size=x-large}} 
|Тоор 
|- 
|'''{{МонголЮникод|ᠯᠠᠭᠤᠰᠠ|size=x-large}}''' 
|Луус 
|'''{{МонголЮникод|ᠴᠢᠨᠤ᠎᠎ᠠ᠋|size=x-large}}''' 
|Чоно 
|{{МонголЮникод|ᠷᠢᠯᠦ|size=x-large}} 
|Үрэл 
|{{МонголЮникод|ᠢᠷᠦᠭᠡᠷ|size=x-large}} 
|Ерөөл 
|- 
|'''{{МонголЮникод|ᠦᠭᠬᠢᠶᠠᠮᠦᠷ|size=x-large}}''' 
|Өгөөмөр 
|{{МонголЮникод|ᠬᠣᠣᠨᠳᠣᠭ|size=x-large}} 
|Худаг 
|{{МонголЮникод|ᠦᠭᠯᠢᠭᠡ|size=x-large}} 
|Өглөг 
|{{МонголЮникод|ᠢᠷᠤᠭᠠᠷ|size=x-large}} 
|Ёроор, ёроол 
|- 
|'''{{МонголЮникод|ᠶᠸᠯᠸᠢ|size=x-large}}''' 
|Илбэ 
|{{МонголЮникод|ᠢᠷᠤ᠎ᠠ᠋|size=x-large}}
|Ёр 
|{{МонголЮникод|ᠦᠪᠡᠷ᠎ᠡ|size=x-large}} 
|Өөр ''хамаа-'' туулах үг 
|{{МонголЮникод|ᠮᠠᠬᠠᠪᠤᠳ|size=x-large}} 
|Махбод 
|- 
|'''{{МонголЮникод|ᠳ᠋ᠦᠩᠰᠢᠭᠤᠷ|size=x-large}}''' 
|Дүнчүүр 
|{{МонголЮникод|ᠸᠴᠢᠷ|size=x-large}} 
|Очир 
|{{МонголЮникод|ᠦᠭᠡᠷ᠎ᠡ|size=x-large}} 
|Өөр ''ондоо'' 
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | 
|- 
|'''{{МонголЮникод|ᠦᠬᠢᠨ|size=x-large}}''' 
|Охин 
|'''{{МонголЮникод|ᠬᠠᠮᠢᠭ᠎ᠠ|size=x-large}}'''
|Хаа, хаана 
|{{МонголЮникод|ᠶᠠᠭᠤᠮ᠎ᠠ|size=x-large}} 
|Юм 
|} гэх мэт.

* Урт, хос эгшгийг тэмдэглэхүй

Эртний монгол хэлнээ урт эгшиг байгаагүй. Ийм учир монгол бичигт урт, хос эгшгийг тэмдэглэх тусгай арга байхгүй билээ.

Орчин цагийн монгол хэлний урт эгшгийг монгол бичигт тэмдэглэсэн бичлэгүүдтэй харьцуулж дараах байдлаар бүтэцлэн нүдэлж болно.

1. '''Урт эгшгийг уртатгал үеэр тэмдэглэдэг жишээ:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Урт эгшгийг үеэр тэмдэглэсэн нь
!Үе
!Жишээ
!Хөрвүүлэг
!Үе
!Жишээ
!Хөрвүүлэг
|-
|aгa➟аа
|{{МонголЮникод|ᠬᠠᠭᠠᠨ&lt;br&gt;ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ&lt;br&gt;ᠠᠭᠠᠷᠤᠤᠯ|size=x-large}}
|Хаан
Баатар

Ааруул
|эгү➟үү
|{{МонголЮникод|ᠡᠭᠦᠯᠡ&lt;br&gt;ᠵᠡᠭᠦᠨ&lt;br&gt;ᠡᠭᠦᠷ|size=x-large}}
|Үүл
Зүүн

Үүр
|-
|эгэ➟ээ
|{{МонголЮникод|ᠡᠭᠡᠳᠡᠮ&lt;br&gt;ᠪᠡᠭᠡᠯᠡᠢ&lt;br&gt;ᠲᠡᠯᠡᠭᠡ|size=x-large}}
|Ээдэм
Бээлий

Тэлээ, Дэлээ
|үгү➟үү
|{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠷᠭᠡ&lt;br&gt;ᠳᠦᠭᠦᠷᠡᠩ&lt;br&gt;ᠬᠦᠵᠦᠭᠦᠪᠴᠢ|size=x-large}}
|Бүүрэг
Дүүрэн

Хүзүүвч
|-
|иги➟ий
|{{МонголЮникод|ᠴᠢᠭᠢᠭ&lt;br&gt;ᠵᠢᠭᠢᠷᠢᠭ&lt;br&gt;ᠴᠢᠭᠢᠷᠠᠭ|size=x-large}}
|Чийг
Жийрэг

Чийрэг
|ига➟аа
|{{МонголЮникод|ᠵᠢᠭ᠎ᠠ&lt;br&gt;ᠵᠢᠭᠠᠵᠠ&lt;br&gt;ᠵᠢᠭᠠᠪᠤᠷᠢ|size=x-large}}
|Заа
Жааз

Заавар
|-
|ога➟оо
|{{МонголЮникод|ᠲᠣᠭ᠎ᠠ&lt;br&gt;ᠤᠨᠤᠭ᠎ᠠ&lt;br&gt;ᠪᠣᠯᠤᠭᠠᠳᠤᠢ|size=x-large}}
|Тоо
Оноо

Болоогүй
|игэ➟ээ
|{{МонголЮникод|ᠵᠢᠭᠡ&lt;br&gt;ᠰᠢᠭᠡᠰᠦ&lt;br&gt;ᠪᠢᠴᠢᠭᠡᠴᠢ|size=x-large}}
|Зээ
Шээс

Бичээч
|-
|ого➟оо
|{{МонголЮникод|ᠣᠭᠣᠰᠣᠷ&lt;br&gt;ᠪᠣᠭᠣᠯ&lt;br&gt;ᠬᠣᠭᠣᠯᠣᠢ|size=x-large}}
|Оосор
Боол

Хоолой
|игу➟уу
|{{МонголЮникод|ᠨᠢᠭᠤᠴᠠ&lt;br&gt;ᠰᠢᠭᠤᠷᠭ᠎ᠠ&lt;br&gt;ᠴᠢᠭᠤᠯᠭᠠᠨ|size=x-large}}
|Нууц
Шуурга

Чуулган
|-
|өгэ➟өө
|{{МонголЮникод|ᠥᠭᠡᠳᠡ&lt;br&gt;ᠲᠥᠭᠡ&lt;br&gt;ᠲᠥᠯᠦᠭᠡ|size=x-large}}
|Өөд
Төө

Төлөө
|игү➟үү
|{{МонголЮникод|ᠰᠢᠭᠦᠰᠦ&lt;br&gt;ᠰᠢᠭᠦᠦ&lt;br&gt;ᠲᠦᠯᠬᠢᠭᠦᠷ|size=x-large}}
|Шүүс
Шүү

Түлхүүр
|-
|агу➟уу
|{{МонголЮникод|ᠠᠭᠤᠯᠠ&lt;br&gt;ᠪᠠᠭᠤᠳᠠᠯ&lt;br&gt;ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ|size=x-large}}
|Уул
Буудал

Суудал
|ийа➟аа,ио,
оо,иа
|{{МонголЮникод|ᠬᠣᠷᠰᠢᠶ᠎ᠠ&lt;br&gt;ᠭᠣᠯᠢᠶ᠎ᠠ&lt;br&gt;ᠬᠠᠰᠢᠶ᠎ᠠ|size=x-large}}
|Хоршоо
Голио

Хашаа
|-
|угу➟уу
|{{МонголЮникод|ᠤᠭᠤᠴᠠ&lt;br&gt;ᠤᠭᠤᠷᠢᠭ&lt;br&gt;ᠬᠤᠷᠤᠭᠤ|size=x-large}}
|Ууц
Уураг

Хуруу
|ий-э➟ээ,өө
|{{МонголЮникод|ᠬᠦᠰᠢᠶ᠎ᠡ&lt;br&gt;ᠬᠦᠷᠢᠶ᠎ᠡ&lt;br&gt;ᠵᠢᠱᠢᠶ᠎ᠡ|size=x-large}}
|Хөшөө
Хүрээ

Жишээ
|}гэх мэт.
2. '''Урт эгшгийг хосоор тэмдэглэдэг жишээ:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Урт эгшгийг хос эгшгээр тэмдэглэсэн нь
!Бичлэг
!Хөрвүүлэг
!Бичлэг
!Хөрвүүлэг
|-
|{{МонголЮникод|ᠲᠠᠤᠯᠠᠢ|size=x-large}}
|Туулай
|{{МонголЮникод|ᠨᠠᠯᠠᠤ|size=x-large}}
|Налуу
|-
|{{МонголЮникод|ᠲᠡᠦᠬᠡ|size=x-large}}
|Түүх
|{{МонголЮникод|ᠢᠨᠳᠡᠦ|size=x-large}}
|Индүү
|-
|{{МонголЮникод|ᠬᠠᠤᠯᠢ|size=x-large}}
|Хууль
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|{{МонголЮникод|ᠬᠡᠦᠬᠡᠳ|size=x-large}}
|Хүүхэд
|}гэх мэт.
3. '''Урт эгшгийг ижил эгшиг давхарлан бичсэн жишээ:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Урт эгшгийг ижил эгшгээр давхарлан бичсэн нь
!Бичлэг
!Хөрвүүлэг
!Бичлэг
!Хөрвүүлэг
|-
|{{МонголЮникод|ᠠᠭᠠᠷᠤᠤᠯ|size=x-large}}
|Ааруул
|{{МонголЮникод|ᠪᠣᠷᠤᠤᠬᠠᠢ|size=x-large}}
|Бороохой
|-
|{{МонголЮникод|ᠠᠭᠤᠤ|size=x-large}}
|Агуу
|{{МонголЮникод|ᠬᠦᠦ|size=x-large}}
|Хүү
|-
|{{МонголЮникод|ᠪᠢᠯᠵᠤᠤᠬᠠᠢ|size=x-large}}
|Бялзуухай
|{{МонголЮникод|ᠴᠥᠪᠦᠷᠢᠭᠦᠦ|size=x-large}}
|Цэврүү
|-
|{{МонголЮникод|ᠪᠤᠷᠤᠤ|size=x-large}}
|Бороо
|{{МонголЮникод|ᠤᠤᠬᠠᠢ|size=x-large}}
|Уухай
|}гэх мэт.
4. '''Урт эгшгийг богиноор тэмдэглэдэг жишээ:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Урт эгшгийг богино эгшгээр тэмдэглэсэн нь
!Бичлэг
!Хөрвүүлэг
!Бичлэг
!Хөрвүүлэг
|-
|{{МонголЮникод|ᠠᠪᠤ|size=x-large}}
|Аав
|{{МонголЮникод|ᠴᠠᠭᠠᠨ|size=x-large}}
|Цагаан
|-
|{{МонголЮникод|ᠡᠵᠢ|size=x-large}}
|Ээж
|{{МонголЮникод|ᠴᠣᠬᠣᠷ|size=x-large}}
|Цоохор
|-
|{{МонголЮникод|ᠠᠭᠠᠷ|size=x-large}}
|Агаар
|{{МонголЮникод|ᠰᠦᠨ|size=x-large}}
|Сүү
|-
|{{МонголЮникод|ᠦᠷ|size=x-large}}
|Үүр
|{{МонголЮникод|ᠬᠦ|size=x-large}}
|хөө
|-
|{{МонголЮникод|ᠭᠡᠷ᠎ᠡ|size=x-large}}
|Гэрээ
|{{МонголЮникод|ᠣ|size=x-large}}
|оо
|-
|{{МонголЮникод|ᠪᠢᠷ|size=x-large}}
|Бийр
|{{МонголЮникод|ᠱᠣ|size=x-large}}
|Шоо
|-
|{{МонголЮникод|ᠬᠦᠷ|size=x-large}}
|Хөөр
| colspan=&quot;2&quot; |
|}гэх мэт.
5. '''Богино эгшгийг давхар гэдсээр тэмдэглэдэг жишээ:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Богино эгшгийг давхар гэдсээр тэмдэглэсэн нь
!Бичлэг
!Хөрвүүлэг
!Бичлэг
!Хөрвүүлэг
|-
|{{МонголЮникод|ᠭᠣᠣᠯ|size=x-large}}
|Гол
|{{МонголЮникод|ᠲᠣᠣᠷ|size=x-large}}
|Тор
|-
|{{МонголЮникод|ᠬᠣᠣᠰ|size=x-large}}
|Хос
|{{МонголЮникод|ᠬᠣᠣᠷ|size=x-large}}
|Хор
|-
|{{МонголЮникод|ᠯᠤᠤᠰ|size=x-large}}
|Лус
|{{МонголЮникод|ᠬᠣᠣᠷ᠎ᠠ|size=x-large}}
|Хор
|}гэх мэт.
6. '''Хос эгшгийг үгийн эхэнд дунд хоёр шилбэтэй, адагт эгшиг нумаар тэмдэглэдэг'''

Жишээлбэл:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Хос эгшгийг тэмдэглэсэн нь
!Бичлэг
!Хөрвүүлэг
!Бичлэг
!Хөрвүүлэг
|-
|{{МонголЮникод|ᠠᠢᠮᠠᠭ|size=x-large}}
|Аймаг
|{{МонголЮникод|ᠪᠡᠭᠡᠯᠡᠢ|size=x-large}}
|Бээлий
|-
|{{МонголЮникод|ᠠᠢᠷᠠᠭ|size=x-large}}
|Айраг
|{{МонголЮникод|ᠣᠢ|size=x-large}}
|Ой
|-
|{{МонголЮникод|ᠡᠢᠮᠦ|size=x-large}}
|Ийм
|{{МонголЮникод|ᠬᠣᠷᠭᠤᠢ|size=x-large}}
|Хоргой
|-
|{{МонголЮникод|ᠣᠢᠮᠣᠰᠤ|size=x-large}}
|Оймс
|{{МонголЮникод|ᠮᠤᠭᠠᠢ|size=x-large}}
|Могой
|-
|{{МонголЮникод|ᠬᠣᠷᠤᠬᠠᠢᠳᠤ|size=x-large}}
|Хорхойт
|{{МонголЮникод|ᠬᠦᠢ|size=x-large}}
|Хүй
|-
|{{МонголЮникод|ᠤᠢᠳᠬᠠᠷ|size=x-large}}
|Уйтгар
|{{МонголЮникод|ᠪᠦᠬᠦᠢ|size=x-large}}
|Бүхий
|-
|{{МонголЮникод|ᠦᠢᠯᠡ|size=x-large}}
|Үйл
|{{МонголЮникод|ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|size=x-large}}
|Өлгий
|-
|{{МонголЮникод|ᠪᠠᠢ|size=x-large}}
|Бай
| colspan=&quot;2&quot; |
|}

===Жишээ===
{|
|-
| Бичмэл
| Дармал
| Эхний үгийн үсгийн задаргаа
|- valign=&quot;top&quot;
| [[Файл:Mclassical mimic.jpg]]
| [[Файл:Wikiclassicalmongol.jpg]]
| align=&quot;center&quot; |
{| cellpadding=&quot;0px&quot; cellspacing=&quot;0px&quot;
|&amp;nbsp;
|-
| [[Файл:Mongol w head.jpg]] || v
|-
| [[Файл:Mongol i middle1.jpg]]　|| i
|-
| [[Файл:Mongol k middle.jpg]] || k
|-
| [[Файл:Mongol i middle1.jpg]] || i
|-
| [[Файл:Mongol p middle.jpg]] || p
|-
| [[Файл:Mongol a middle 2.jpg]] || e
|-
| [[Файл:Mongol t middle.jpg]] || d
|-
| [[Файл:Mongol i middle1.jpg]] || i
|-
| [[Файл:Mongol y1 middle.jpg]] || y
|-
| [[Файл:Mongol a tail 1.jpg]] || a
|}
|}

* Кирилл: {{lang|mn-Cyrl|Википедиа Чөлөөт Нэвтэрхий Толь Бичиг Болой.}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Mongolian script}}
[https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mvf Монгол бичиг/ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠪᠢᠴᠢᠭ/Mongol bichig]

{{Монгол бичиг үсэг}}

[[Ангилал:Монгол бичиг| ]]
[[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]]
[[Ангилал:Цагаан толгой]]</text>
      <sha1>a7n3usc11jhf4j0lzmfk1wm15qexh9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галдан бошигт хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5897</id>
    <revision>
      <id>871670</id>
      <parentid>869875</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58483" sha1="cj2cv04afsej94140zxcvi07gl3k78h" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}}

{{Инфобокс хаан
| name            ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}}
| title           =[[Хунтайж]]&lt;br&gt;Бошигт [[Хаан]]
| image           =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg 
| caption         =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}}
| coronation      =1678
| full name       = 
| regnal name     = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}})
| predecessor     = Цол тогтоогдсон
| successor       = [[Цэвээнравдан хаан]]
| queen           = [[Ану хатан]]
| spouse          = 
| spouse-type     = Хатан
| issue           =
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]]
| mother          = {{plainlist|'''Маргаантай:'''
*Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}}
*Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}}
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
| birth_date   =1644
| birth_place  =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]]
| death_date   =1697 оны 4 сарын 4 (52–53 насалсан)
| death_place  =[[Ховд аймаг]]
| date of burial  =
| place of burial =
|given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}&lt;br&gt;1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}}

'''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697 оны 4 сарын 4) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697 оны 4 сарын 4) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Тэрбээр олон зуун жилийн турш Монголоос салан тусгаарлах тэмцэл явуулсан Ойрад нарыг анх Зүүнгарын хаант улс болгож тунхаглав. Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн шийдвэрлэх тулалдаанд]] ялагдал хүлээж, дараа жил нь 4 сарын 4-нд нас баржээ. Гэвч түүний байгуулсан Зүүнгарын цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь түүний шинэхэн Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон улс  хэвээр байлгах боломжийг олгожээ. Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон гэж зарим судлаач үздэг.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} 

Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''&quot;Бошигт хаан&quot;'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм.

Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол|Ар Монголын]] дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцож [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдан орсон бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ.

Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} 

Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ &quot;Цэргийн хувьсгал&quot; болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}}

== Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе ==

=== Бага нас болон шашин ===
[[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]]
Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар &quot;XX зууны Монгол, нүүдэл&quot; номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}}

Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} 

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} 

Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}}

=== Эрх мэдэлд хүрсэн нь ===
Галдан эхлээд 30,000 зэвсэгт цэрэг, 50,000 жигд бус цэрэг хүлээн авчээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} 

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''&quot;Бошигт [[хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''&quot;бошигт&quot;'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. 

== Хаанчлал ба байлдан дагуулал ==

=== Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь ===
1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} 

=== Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''&quot;баатар&quot;'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}}

Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 

1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}}

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}}

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}}

=== Галданы Халх, Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл ===
{{Main|Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн}}
1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеэр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}}

Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}[[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]]
Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр явуулахад [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Олгой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}}

Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}

== Төр байгуулалт ба засаг захиргаа ==

=== Шашны ач холбогдол ===
Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} 

=== Дипломат ажиллагаа ===
[[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]]
Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} 

Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}}

Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}}

=== Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд ===

==== Аж үйлдвэр ба цэргийн тактик ====
[[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын [[Тугчин]] [1.1], [[Зайсан]] [1.2]. Бобровын зурсан зураг.]]
Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Адишаагийн судалгаагаар Галдан Зүүнгарын нутагт төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийг өргөнөөр хөгжүүлсэн бөгөөд тэрээр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или мөрнүүдийн]] сав газар, хожим нь [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомд]] анхны үйлдвэрлэлийн газруудыг байгуулжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=97}} Адишаагийн мэдээлснээр, Ховд голын ойролцоо Галдангийн үеийн Зүүнгарын төмөр боловсруулах газрыг С. Цолмон илрүүлжээ. Цолмон уг газрыг цэргийн хэрэгсэл, зэвсэг үйлдвэрлэхэд нүүрс ашигладаг байсан хэмээн тодорхойлсон байна. Галдан өөрийн үйлдвэрүүдээр сэлэм, жад, галт зэвсэг үйлдвэрлүүлж байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}}

Лян Фэний &quot;Циньбянь Жилуэ&quot; номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}}{{Sfn|Adysha|2019|p=98}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ &quot;ухаалаг&quot; байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} 

Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

Галдангийн цэргүүд цэргийн сургуулилалтын үеэр эхлээд галт зэвсгээр бөөнөөр гал нээж, дараа нь сумаар харваж, улмаар жад шидэх тактикийг хэрэглэдэг байв. Түүний удирдлага дор Зүүнгарын цэргүүд галт зэвсгээр зэвсэглэхийн зэрэгцээ бүсэндээ сэлэм, сум хэрэгслээ авч явдаг байжээ. Зүүнгарынхан их буугаа тэмээгээр тээвэрлэхдээ цэргээ гурван хэсэгт хуваан хөдөлгөж, алсын аян дайны үед ар талаа найдвартай хамгаалдаг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=98}}

===== Эдийн засгийн хөгжил =====
[[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]]
Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд Ховд, Улаангом орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}}

=== Захиргаа ===
[[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]]
Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}}

Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} 

== Гэр бүл ==
[[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]]
Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}}  

Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]]

Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас

Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}}

Эхнэр: [[Ану хатан]]

Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}}

Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}}

== Алдартай соёлд ==

* Монголын ''&quot;[[The Hu|The HU]]&quot;'' хамтлагийн ''&quot;Black Thundar&quot;'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж &quot;Сугаан Эссена&quot; болгон хувиргасан.
* Галдан бол Жин Ёнгийн &quot;Буга ба тогоо&quot; романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм.
* Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн &quot;Нууцыг задарсан захиа&quot;-д дурдсан байдаг.
* Галдан 2013 онд гарсан ''&quot;[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]&quot;'' кинонд мөн харагдсан.

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}

* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}}

* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}}

* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}}

* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}

[[Ангилал:Галдан бошигт| ]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]
[[Ангилал:1644 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Цорос]]</text>
      <sha1>cj2cv04afsej94140zxcvi07gl3k78h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нөмрөг сум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6452</id>
    <revision>
      <id>871625</id>
      <parentid>860862</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T12:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>871625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11512" sha1="rql1jjh37hhu6xz6o1ea5gnsmuapsip" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс суурин
|name                           = Нөмрөг сум
|native_name                    = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠨᠥᠮᠦᠷᠭᠡ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}}
|native_name_lang               = mn
|settlement_type                = [[Монгол Улсын сумд|Сум]]
|image_skyline                  = 
|imagesize                      = 
|image_caption                  = 
|image_map                      = Zavkhan Nömrög map.png
|mapsize                        = 
|map_caption                    = 
|subdivision_type               = Улс
|subdivision_name               = {{flag|Монгол}}
|subdivision_type1              = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
|subdivision_name1              = {{flagicon image|Mn flag zavkhan aimag.svg}} [[Завхан аймаг|Завхан]]
|seat_type                      = Сумын төв
|seat                           = Хөдрөг
|leader_title                   = 
|leader_name                    = 
|established_title              =  
|established_date               = 
|unit_pref                      =Metric
|area_footnotes                 = 
|area_total_km2                 = 3065
|population_as_of               = 2022
|population_footnotes           = 
|population_note                = 
|population_total               = {{decrease}} 1,947
|population_density_km2         = auto
|timezone                       = UTC + 8
|utc_offset                     = +8
|postal_code_type               =  &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
|postal_code                    =
|area_code                      =
|blank_name                     = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]]
|blank_info                     = [[Субарктикийн уур амьсгал|Dwc]] 
|website                        = 
|footnotes                      = 
}}

'''Нөмрөг сум''' нь Монгол Улсын [[Завхан]] [[Аймаг|аймгийн]] [[сум]] юм.

==Газар зүй==
Нөмрөг сум нь байгалийн өвөрмөц сайхан тогтоцтой, хангай говь хосолсон үзэсгэлэнт сайхан нутаг юм. Сумын төв нь аймгийн төвөөс 152 км-ийн зайд оршино. 3277 км² талбайг эзлэн орших тус сум 2014 оны байдлаар 1815 хүн амтай. [[Хотгойд]]ууд олноороо оршин суудаг. Далайн түвшнээс дээш дунджаар 2579 метр өндөрт өргөгдсөн. Агаарын температур нэмэх 35, хасах 50 хэмд хүрдэг, байгалийн эрс тэс уур амьсгалтай.

;Нуур
*[[Тэлмэн нуур]]
*Холбоо нуур
*[[Тахилт нуур]]
*Хунт нуур
*[[Цэцэг нуур]]
*Ялаат нуур
*Цагаан нуур
*Долоон нуур
*[[Тагийн нуур]]
*Улаан нуур

;Гол
*Хоолойн гол
*Нарийн гол
*Улаагчны гол
*Ангиртын гол
*Ар Шивэртэйн гол
*Өвөр Шивэртэйн гол

;Эмийн зориулалтай рашаанууд
*Баянзүрхийн рашаан - Энд Баянзүрхийн рашаан амралт бөгөөд уг газар 5 цулын рашаан, нүд, чих, хамар, хоолойн рашаантай
*[[Үстийн рашаан]] - 5 цул болон ходоодны хүчил ихтэй хүмүүс уувал нэн тустай
*Бургасны рашаан

;Уулс
*Нөмрөгийн нуруу
*Хөдрөгийн нуруу
*Чадвар Баянзүрх
*Их бага Хайрхан
*Буга өндөр

==Түүх==
Монгол орныхоо тусгаар тогтнол эрх чөлөөний төлөө цогтой тэмцэгч Хотгойдын ард түмний үндэсний баатар [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар Ван Чингүнжавын]] ард түмнээ гэсэн тэмцлийн дараа Хотгойдын ард түмнийг Эрдэнэдүүрэгч вангийн, Цогтой вангийн, Мэргэн түшээ гүний, Далай гүний, Ахай бэйсийн гэсэн Таван хошуунд задалсны нэг Цогтой вангийн хошуунд одоогийн Нөмрөг сумын нутаг харьяалагдаж байв.

1921 онд Ардын Хувьсгалын үр дүнд засгийн эрх ард түмний гарт шилжиж феодалын үе залгамжлилсан засаглалын системийг халжээ. Нөмрөг сум нь анх 1923 онд [[Хан тайшир уулын аймаг|Хантайшир уулын аймгийн]] Нөмрөг уулын хошуу нэртэйгээр байгуулагдаж, улмаар 1931 онд орон нутгийн Засаг захиргааны зохион байгуулалтыг шинэчилж өөрчлөхөд Завхан аймгийн Нөмрөг сум гэж 7 багтай 1800 гаруй хүн амтай 500 гаруй хувийн аж ахуйтайгаар зохион байгуулагдсан юм.

Нөмрөг уулын хошуу нь одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум бүхэлдээ, Түдэвтэй сумын Ойгон, Сант баг, Яруу сумын Өргөн, Тэлмэн сумын Нуур, Өгөөмөр багууд, мөн Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумын баруун хэсгийг хамарсан өргөн уудам нутагтай, уугуул иргэд нь дан хотгойдууд байв.

Тус суманд анхны хөдөө аж ахуйн нэгдэл 1936 онд, сургууль 1924 онд, хүн эмнэлэг 1937 онд, холбооны салбар 1941 онд, хоршоо 1944 онд, цаг уурын салбар 1962 онд, банкны салбар 1964 онд, ШТСтанц 1960 онд, Соёлын өргөө 1955 онд тус тус байгуулагджээ. Социализмын жилүүдэд сумаараа 5 жилийн гавшгайч хамт олон болж байсан төдийгүй Засгийн газрын Хүндэт Жуух бичгээр 2 удаа шагнагдаж байв.

===Удирдлага===
;Цогтой вангийн хошууны Засаг ноёд
*Бүүвэй Баатар 1700-1709
*Өлзийт Хатанбаатар Намринсамуу 1709-1718
*Өлзийт Хатанбаатар Жамъян 1718-1725
*Лувсанренчиний Гүмбэцэрэн 1725-1732
*Лувсанренчиний Лари
*Ларийн Банди 1737-1756
*[[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандивдорж]]  1756-1795
*Сандивдоржийн Цээсүрэндорж  1795-1808
*Цээсүрэндоржийн Галдангүнтэв 1808-1846
*Галдангүнтэвийн Магсаржав 1846-1863
*Магсаржавын Загдсамбар 1863-1894
*Загдсамбарын Дамдинабиша 1894-1923

;Нөмрөг уулын хошууны Засаг дарга нар
*Хатгайн Ванчин 1924-1927
*Дашзэвэг 1927-1929
*Лүмбэн 1929-1930
*Данаажав 1930-1932

;Нөмрөг сумын Засаг дарга нар
*Гунаажав
*Даржаа
*Лувсанпүрэв
*Сундуй
*Жамц
*Чулуунтогтох 1948-1952
*Рагчаа 1952-1955
*Чойжилжавын Магсар 1955-1957
*Түдэв 1957-1959
*Цэрэндорж 1959-1962
*Лувсанцэрэнгийн Данзанравжаа 1962-1975
*Ядамжавын Дашпунцаг 1975-1983
*Намсрайжавын Гомбожав 1983-1990
*Бэгзийн Довчин 1990-1996
*Цанжидын Ширэндэв 1996-2000
*Жамъянжавын Жамъянтив 2000-2004
*Дэмчигжавын Лувсандорж 2004-2008
*Нямсүрэнгийн Түмэндорж 2008-2012
*Жүгдэрнамжилын Нанзаддорж 2012-2016
*Нямсүрэнгийн Түмэндорж 2016-2020
*Чимэдрэгзэнгийн Шошдар 2020-2024
*Нямсүрэнгийн Дашдондов 2024 -

==Алдартнууд==

* Ардын засгийн анхны ерөнхий сайд [[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар]]
* Улиастайн сайд агсан [[Дилов хутагт Жамсранжав]] 
* [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]]
* [[Арь гэгээн Дамдинчогдон]]
* Төр нийгмийн зүтгэлтэн [[Бат-Очирын Элдэв-Очир]]
* Төр нийгмийн зүтгэлтэн [[Гомбожавын Очирбат]]
* Аж үйлдвэрийн яамны дэд сайд  [[Бухын Батжаргал]]
* Сангийн сайд, Монгол банкны Ерөнхийлөгч [[Дэмчигжавын Моломжамц]]
* Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Жамсрангийн Гэндэндарам
* Гавьяат барилгачин, Хошууч генерал Х.Жүгдэрнамжил
* Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Дэмчигжавын Отгонбаяр
* УИХ-ын гишүүн асан [[Рэгзээгийн Амарсайхан]] 
* УИХ-ын гишүүн асан Б.Баатарзориг
* Үндэсний олимпын хорооны ерөнхийлөгч [[Дэмчигжавын Загдсүрэн]]
* ЭМЯ-ны төрийн нарийн бичгийн дарга асан Ц.Содномпил
* Доктор профессор Н.Самданжамц
* Доктор профессор Ц.Жанчив
* Доктор профессор [[Ямхины Жамбалжав|Я.Жамбалжав]]
* Хөдөлмөрийн баатар Д.Дармаа
* Гавьяат жүжигчин П.Мөнхөө
* Гавьяат жүжигчин Г.Ягваан
* СТА дуучин А.Хаянхярваа
* Гавьяат зүтгэлтэн Г.Дашдаваа
* Гавьяат зүтгэлтэн З.Түмэн-Өлзий
* Гавьяат ажилтан Б.Нордог
* Гавьяат ажилтан Д.Нанжвандан
* Гавьяат эмч Д.Дариймаа
* Гавьяат нисгэгч И.Хоролдорж
* Гавьяат тамирчин Х.Алтанхуяг
* МУ-ын гарьд [[Махгалын Баяржавхлан]]
* МУ-ын начин Б.Адъяахүү

* МУ-ын харцага Д.Бат-Эрдэнэ

* МУ-ын Гавьяат Эдийн Засагч Өөдөөгийн Цэрэндорж

Засаг даргын Тамгын газар нь орон нутаг судлах музейн тусгай өрөөтэй, тус сумаас төрөн гарсан алдартнуудын түүхэн замналаас байрлуулсан дурсгалт зураг, гавьяа шагналын материалууд болон эдэлж хэрэглэж байсан эдлэл зэргийг байрлуулсан байдаг.

{{Хөтлөгч мөр Завханы сумууд}}

[[Ангилал:Нөмрөг сум| ]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн сум]]
[[Ангилал:Монголын сум]]</text>
      <sha1>rql1jjh37hhu6xz6o1ea5gnsmuapsip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871626</id>
      <parentid>871625</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T12:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>871626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11512" sha1="sxw0tcbfgx6rfarll20r5k4v2yc728v" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс суурин
|name                           = Нөмрөг сум
|native_name                    = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠨᠥᠮᠦᠷᠭᠡ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}}
|native_name_lang               = mn
|settlement_type                = [[Монгол Улсын сумд|Сум]]
|image_skyline                  = 
|imagesize                      = 
|image_caption                  = 
|image_map                      = Zavkhan Nömrög map.png
|mapsize                        = 
|map_caption                    = 
|subdivision_type               = Улс
|subdivision_name               = {{flag|Монгол}}
|subdivision_type1              = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
|subdivision_name1              = {{flagicon image|Mn flag zavkhan aimag.svg}} [[Завхан аймаг|Завхан]]
|seat_type                      = Сумын төв
|seat                           = Хөдрөг
|leader_title                   = 
|leader_name                    = 
|established_title              =  
|established_date               = 
|unit_pref                      =Metric
|area_footnotes                 = 
|area_total_km2                 = 3065
|population_as_of               = 2022
|population_footnotes           = 
|population_note                = 
|population_total               = {{decrease}} 1,947
|population_density_km2         = auto
|timezone                       = UTC + 8
|utc_offset                     = +8
|postal_code_type               =  &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
|postal_code                    =
|area_code                      =
|blank_name                     = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]]
|blank_info                     = [[Субарктикийн уур амьсгал|Dwc]] 
|website                        = 
|footnotes                      = 
}}

'''Нөмрөг сум''' нь Монгол Улсын [[Завхан]] [[Аймаг|аймгийн]] [[сум]] юм.

==Газар зүй==
Нөмрөг сум нь байгалийн өвөрмөц сайхан тогтоцтой, хангай говь хосолсон үзэсгэлэнт сайхан нутаг юм. Сумын төв нь аймгийн төвөөс 152 км-ийн зайд оршино. 3277 км² талбайг эзлэн орших тус сум 2014 оны байдлаар 1815 хүн амтай. [[Хотгойд]]ууд олноороо оршин суудаг. Далайн түвшнээс дээш дунджаар 2579 метр өндөрт өргөгдсөн. Агаарын температур нэмэх 35, хасах 50 хэмд хүрдэг, байгалийн эрс тэс уур амьсгалтай.

;Нуур
*[[Тэлмэн нуур]]
*Холбоо нуур
*[[Тахилт нуур]]
*Хунт нуур
*[[Цэцэг нуур]]
*Ялаат нуур
*Цагаан нуур
*Долоон нуур
*[[Тагийн нуур]]
*Улаан нуур

;Гол
*Хоолойн гол
*Нарийн гол
*Улаагчны гол
*Ангиртын гол
*Ар Шивэртэйн гол
*Өвөр Шивэртэйн гол

;Эмийн зориулалтай рашаанууд
*Баянзүрхийн рашаан - Энд Баянзүрхийн рашаан амралт бөгөөд уг газар 5 цулын рашаан, нүд, чих, хамар, хоолойн рашаантай
*[[Үстийн рашаан]] - 5 цул болон ходоодны хүчил ихтэй хүмүүс уувал нэн тустай
*Бургасны рашаан

;Уулс
*Нөмрөгийн нуруу
*Хөдрөгийн нуруу
*Чадвар Баянзүрх
*Их бага Хайрхан
*Буга өндөр

==Түүх==
Монгол орныхоо тусгаар тогтнол эрх чөлөөний төлөө цогтой тэмцэгч Хотгойдын ард түмний үндэсний баатар [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар Ван Чингүнжавын]] ард түмнээ гэсэн тэмцлийн дараа Хотгойдын ард түмнийг Эрдэнэдүүрэгч вангийн, Цогтой вангийн, Мэргэн түшээ гүний, Далай гүний, Ахай бэйсийн гэсэн Таван хошуунд задалсны нэг Цогтой вангийн хошуунд одоогийн Нөмрөг сумын нутаг харьяалагдаж байв.

1921 онд Ардын Хувьсгалын үр дүнд засгийн эрх ард түмний гарт шилжиж феодалын үе залгамжлилсан засаглалын системийг халжээ. Нөмрөг сум нь анх 1923 онд [[Хан тайшир уулын аймаг|Хантайшир уулын аймгийн]] Нөмрөг уулын хошуу нэртэйгээр байгуулагдаж, улмаар 1931 онд орон нутгийн Засаг захиргааны зохион байгуулалтыг шинэчилж өөрчлөхөд Завхан аймгийн Нөмрөг сум гэж 7 багтай 1800 гаруй хүн амтай 500 гаруй хувийн аж ахуйтайгаар зохион байгуулагдсан юм.

Нөмрөг уулын хошуу нь одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум бүхэлдээ, Түдэвтэй сумын Ойгон, Сант баг, Яруу сумын Өргөн, Тэлмэн сумын Нуур, Өгөөмөр багууд, мөн Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумын баруун хэсгийг хамарсан өргөн уудам нутагтай, уугуул иргэд нь дан хотгойдууд байв.

Тус суманд анхны хөдөө аж ахуйн нэгдэл 1936 онд, сургууль 1924 онд, хүн эмнэлэг 1937 онд, холбооны салбар 1941 онд, хоршоо 1944 онд, цаг уурын салбар 1962 онд, банкны салбар 1964 онд, ШТСтанц 1960 онд, Соёлын өргөө 1955 онд тус тус байгуулагджээ. Социализмын жилүүдэд сумаараа 5 жилийн гавшгайч хамт олон болж байсан төдийгүй Засгийн газрын Хүндэт Жуух бичгээр 2 удаа шагнагдаж байв.

===Удирдлага===
;Цогтой вангийн хошууны Засаг ноёд
*Бүүвэй Баатар 1700-1709
*Өлзийт Хатанбаатар Намринсамуу 1709-1718
*Өлзийт Хатанбаатар Жамъян 1718-1725
*Лувсанренчиний Гүмбэцэрэн 1725-1732
*Лувсанренчиний Лари
*Ларийн Банди 1737-1756
*[[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандивдорж]]  1756-1798
*Сандивдоржийн Цээсүрэндорж  1795-1808
*Цээсүрэндоржийн Галдангүнтэв 1808-1846
*Галдангүнтэвийн Магсаржав 1846-1863
*Магсаржавын Загдсамбар 1863-1894
*Загдсамбарын Дамдинабиша 1894-1923

;Нөмрөг уулын хошууны Засаг дарга нар
*Хатгайн Ванчин 1924-1927
*Дашзэвэг 1927-1929
*Лүмбэн 1929-1930
*Данаажав 1930-1932

;Нөмрөг сумын Засаг дарга нар
*Гунаажав
*Даржаа
*Лувсанпүрэв
*Сундуй
*Жамц
*Чулуунтогтох 1948-1952
*Рагчаа 1952-1955
*Чойжилжавын Магсар 1955-1957
*Түдэв 1957-1959
*Цэрэндорж 1959-1962
*Лувсанцэрэнгийн Данзанравжаа 1962-1975
*Ядамжавын Дашпунцаг 1975-1983
*Намсрайжавын Гомбожав 1983-1990
*Бэгзийн Довчин 1990-1996
*Цанжидын Ширэндэв 1996-2000
*Жамъянжавын Жамъянтив 2000-2004
*Дэмчигжавын Лувсандорж 2004-2008
*Нямсүрэнгийн Түмэндорж 2008-2012
*Жүгдэрнамжилын Нанзаддорж 2012-2016
*Нямсүрэнгийн Түмэндорж 2016-2020
*Чимэдрэгзэнгийн Шошдар 2020-2024
*Нямсүрэнгийн Дашдондов 2024 -

==Алдартнууд==

* Ардын засгийн анхны ерөнхий сайд [[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар]]
* Улиастайн сайд агсан [[Дилов хутагт Жамсранжав]] 
* [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]]
* [[Арь гэгээн Дамдинчогдон]]
* Төр нийгмийн зүтгэлтэн [[Бат-Очирын Элдэв-Очир]]
* Төр нийгмийн зүтгэлтэн [[Гомбожавын Очирбат]]
* Аж үйлдвэрийн яамны дэд сайд  [[Бухын Батжаргал]]
* Сангийн сайд, Монгол банкны Ерөнхийлөгч [[Дэмчигжавын Моломжамц]]
* Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Жамсрангийн Гэндэндарам
* Гавьяат барилгачин, Хошууч генерал Х.Жүгдэрнамжил
* Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Дэмчигжавын Отгонбаяр
* УИХ-ын гишүүн асан [[Рэгзээгийн Амарсайхан]] 
* УИХ-ын гишүүн асан Б.Баатарзориг
* Үндэсний олимпын хорооны ерөнхийлөгч [[Дэмчигжавын Загдсүрэн]]
* ЭМЯ-ны төрийн нарийн бичгийн дарга асан Ц.Содномпил
* Доктор профессор Н.Самданжамц
* Доктор профессор Ц.Жанчив
* Доктор профессор [[Ямхины Жамбалжав|Я.Жамбалжав]]
* Хөдөлмөрийн баатар Д.Дармаа
* Гавьяат жүжигчин П.Мөнхөө
* Гавьяат жүжигчин Г.Ягваан
* СТА дуучин А.Хаянхярваа
* Гавьяат зүтгэлтэн Г.Дашдаваа
* Гавьяат зүтгэлтэн З.Түмэн-Өлзий
* Гавьяат ажилтан Б.Нордог
* Гавьяат ажилтан Д.Нанжвандан
* Гавьяат эмч Д.Дариймаа
* Гавьяат нисгэгч И.Хоролдорж
* Гавьяат тамирчин Х.Алтанхуяг
* МУ-ын гарьд [[Махгалын Баяржавхлан]]
* МУ-ын начин Б.Адъяахүү

* МУ-ын харцага Д.Бат-Эрдэнэ

* МУ-ын Гавьяат Эдийн Засагч Өөдөөгийн Цэрэндорж

Засаг даргын Тамгын газар нь орон нутаг судлах музейн тусгай өрөөтэй, тус сумаас төрөн гарсан алдартнуудын түүхэн замналаас байрлуулсан дурсгалт зураг, гавьяа шагналын материалууд болон эдэлж хэрэглэж байсан эдлэл зэргийг байрлуулсан байдаг.

{{Хөтлөгч мөр Завханы сумууд}}

[[Ангилал:Нөмрөг сум| ]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн сум]]
[[Ангилал:Монголын сум]]</text>
      <sha1>sxw0tcbfgx6rfarll20r5k4v2yc728v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булган сум (Ховд)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8054</id>
    <revision>
      <id>871627</id>
      <parentid>859854</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T12:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51401-30</username>
        <id>107730</id>
      </contributor>
      <comment>Егнэнгийн Амаржаргал ахын мэдээллийг оруулав</comment>
      <origin>871627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18000" sha1="9d5d7rk78bwaolavysz2jqr0kedp3po" xml:space="preserve">{{Ижил нэрийн тайлбар|Булган (салаа утга)}}

{{Инфобокс суурин
| name                            = Булган сум
| native_name                     = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠪᠤᠯᠠᠭᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}}
| native_name_lang                = mn
| settlement_type                 = [[Монгол Улсын сумд|Сум]]
| image_map                       = Bulgan-Khovd Province.png
| mapsize                         = 
| map_caption                     = 
| subdivision_type                = Улс
| subdivision_name                = {{flag|Монгол}}
| subdivision_type1               = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
| subdivision_name1               = {{flagicon image|Flag of Khovd Aimag (since 2014).svg}} [[Ховд аймаг|Ховд]]
| seat_type                       = Сумын төв
| seat                            = Бүрэнхайрхан
| government_type                 = 
| leader_title                    = 
| leader_name                     = 
| established_title               = 
| established_date                = 
| unit_pref                       = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 8104
| population_as_of                = 2022
| population_footnotes            = 
| population_note                 = 
| population_total                = {{increase}} 10,098
| population_density_km2          = auto
| timezone                        = UTC + 7
| utc_offset                      = +7
| elevation_footnotes             = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m                     = 
| postal_code_type                = &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code                     = 
| area_code                       = 
| website                         = http://bulgan.kho.gov.mn/
| footnotes                       = 
}}

'''Булган''' ({{mongolUnicode|ᠪᠤᠯᠠᠭᠠᠨ|h}}) нь [[Ховд]] аймгийн сум юм. [[Улаанбаатар]]аас 1855 км, аймгийн төв [[Ховд (хот)|Ховдоос]] 385 км алслагдсан. Баруун талаараа [[БНХАУ]]-тай хиллэдэг. Зүүн болон хойт талаараа өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн, баруун болон өмнөд талаараа говь болон Алтайн салбар уулсаар хүрээлэгдэн оршино. 

== Түүхийн хэлхээс, үүсэл гарвал ==
* Хэрэйдийн ван хан Тоорил 
* Хишигтэн цэрэг 
* Зүүнгар 
* Ойрад 
* Халимаг 
* Их Ижил мөрөн,Уралын Зайраас 1771 оны 01 сарын 5-нд нүүдлээ эхэлж  доор дайн самуун, байгалын хүнд хэцүү бэрхшээлийг даван туулж эх нутагтаа нүүдэллэн ирсэн Торгуудуудыг  1771 оны 08-24 нд    Одоогийн   Булган        сумын   нутагт суурьшуулжээ. Булган сум нь 1931 онд Монгол Алтайн нурууны баруун Чанадад Мөнхцаст оргилуудаас эх аван урсдаг Булган голын хөвөөнд &quot;Баян судал&quot; гэдэг газар байгуулагдсан.   Булган сумын төвийг хожим Бүрэнхайрхан уулын хормойд шилжүүлэн байгуулсан түүхтэй. Булган голын хөндий нь улиас, бургас, чацаргана, алтан харгана, хонхот харгана шигүү ургасан, зам харгуй байхгүй битүү ургамлаар хучигдсан, Булган голоос гадна булаг шанд ихтэй, нуур цөөрөмтэй (цоохор нуур, гашуун нуур гэх мэт), чийглэг хөрстэй,урсгал усандаа минж элбэгтэй, тохой булан бүрт минж голын усыг тас боосон боогой ихтэй, зэрлэг амьтдаар дүүрэн тансаг нутаг байлаа. 1936 онд бага сургуулийн суурь тавигдсан, 1965 онд анхны 10 дугаар ангийг төгсгөсөн. 
* Монгол Улсын баруун хил хязгаарыг манаж дайчин баатарлаг үйлсээрээ гайхагдсан Чингисийн торгон цэргийн тасархай, Ойрадын 4 хүчирхэг аймгийн  нэгэн болж хүчирхэгжиж явсан торгууд түмэн зонхилсон өгөөмөр сайхан нутаг. Дэлхийн 2 дугаар дайны дараагаар цөөн тооны казах үндэстэнг суурьшуулсан. 

== Хүн ам ==
Суурин хүн ам нь 2011 оны тооллогоор 9266, үүнээс 80% гаруй нь торгууд ястан. Булган сум нь 10349 хүн амтай. Үүнээс 5150 эрэгтэй, 5199 эмэгтэй байна. 

Баянгол баг 375 өрхийн 1618 хүн амтай

Баянсудал баг 481 өрхийн 2451 хүн амьай

Байтаг баг 369 өрхийн 1417 хүн амтай

Алагтолгой баг 352 өрхийн 1480 хүн амтай

Далт баг 427 өрхийн 1615 хүн амтай

Бүрэнхайрхан баг 464 өрхийн 1768 хүн амтай

==Аж үйлдвэр, соёл боловсрол==
Амьжиргааны гол эх үүсвэр нь [[мал аж ахуй]], [[газар тариалан]], худалдаа үйлчилгээ юм. Тус сум мах, өөх, ноосны чиглэлийн хонь, ямаа, махны чиглэлийн үхэр голлосон 134 мянган толгой малтай. Булган голын хөндийд 1000 шахам га усалгаатай тариалан эрхлэж гурилын түүхий эдээ өөрсдөө бэлтгэхийн зэрэгцээ хил худалдаа хийдэг Байтаг, Ярант гэсэн 2 боомттой.

Одоо Булган сум 70 гаруй мэргэжлийн багш, 110 гаруй ажилчинтай, 1900 гаруй сурагчтай 11 жилийн 2 дунд сургууль, 30 орчим их эмч, 50 гаруй ажилчинтай сум дундын эмнэлэг, соёл урлаг, тээвэр, эрчим хүч, худалдаа эрхэлдэг 40 гаруй байгууллагатай.

== Дурсгалт газрууд ==
- Сумын урд хэсгээр Хятад улстай хиллэдэг Байтаг богдын нурууны Бүдүүн харгайтын аманд 1948 оны 07 дугаар сарын 07-ны өдөр Оспан, Гоминданы хил зөрчигчидтэй тулгарсан үйл явдал болсон байдаг. Энэ газрыг Гурван баатарын шовгор гэж нутгийнхан нэрийддэг.
- Байтаг Богдын нурууны монголын талд харьяалагдах ноён оргил болох Алтан овоо далайн түвшинээс дээш 3290 метрийн өндөрт байдаг. Сүхбаатарын Алтан овоонд нар манддаг бол жаргадаг Алтан овоо нь Булган сумын нутагт байдаг.
- Түрэгийн үеийн чулуун хөшөө сумын Хөх үзүүр гэдэг газарт байдаг.
- Өвөрмөц тогтоцтой Гурван хүүхэд уул тухайн сумын нутагт байдаг.
- Булган сумын нутгаар урсан өнгөрч Хятад улс руу урсан гарахдаа Өрөнгө гол болон Өлөнгөр нуурт цутгадаг Булган гол нь төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савд багтах Монгол улсын 2 дахь том гол юм. Булган гол байгалийн цогцолборт газарт багтдаг ба Минж болон шаргал үхэрдээ загас зэрэг улаан номонд орсон амьтадтай.

== Байгаль цаг уур ==
[[Өвөл]] 35.5-40 хэм хүртэл хүйтэрч, [[зун]] [[намар]]т 38-40 хэм хүрдэг. Булган гол 300 гаруй км урсана. [[Алгана]], [[цурхай]], [[хадран]] загас, дэлхийд ховордсон [[Төв Азийн минж|Алтайн минж]] нутаглана. [[Цоохор]], [[Гашуун нуур]] зэрэг нууртай бөгөөд [[Хагшаал]], [[Аавдай]], [[Баянгол]], [[Индэрт]] зэрэг 50 гаруй гол горхи [[Булган гол]]д цутгана. Булган нутаг [[вансэмбэрүү]], [[шар мод]], [[нохойн хошуу]], [[алтан гагнуур]], [[чийр]], [[чихэр өвс]], [[хулангийн ундаа]], [[таван салаа]] зэрэг [[эмийн ургамал]]тай.

== Газар усны нэрс ==
Их шар булаг

== Алдартнууд ==
=== Монгол улсын баатар ===

# Баясгалангийн Бадам
# [[Энхийн Шийлэг]]

=== Хөдөлмөрийн баатар ===

# [[Жалелийн Хайрулла|Ж.Хайрулла]] - Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, тархины мэс засалч
# [[Раашийн Лувсан|Р.Лувсан]], 
# [[Жигмидийн Отгонцагаан|Ж.Отгонцагаан]], 
# [[Жигмидийн Батлай|Ж.Батлай]], 
# [[Хошоодойн Түвшин|Х.Түвшин]], 
# Р.Хашбаатар, 
# Б.Баадай, 
# М.Бааст
# Ц.Баатарсайхан

=== Ардын багш, Ардын Эмч ===

# [[Дамбилын Занданшарав|Д.Занданшарав]], 
# [[Хүрлээгийн Бадамсэд|Х.Бадамсэд]], 
# Ж.Хайрулла
# Т.Дорж

=== Гавъяат цолтнууд ===

# Ж.Отгонцагаан, 
# Х.Бадамсэд, 
# З.Жавлай, 
# Ч.Сэнгээрэй, 
# Ө.Шаравхаан, 
# О.Шагдаржав, 
# Т.Дорж, 
# Н.Намхай, 
# Б.Цэрэнжав, 
# П.Очир, 
# Б.Дугараа, 
# М.Албанч, 
# А.Шагдарсүрэн, 
# Б.Сүхтэй, 
# Б.Отгоншар, 
# Ж.Доржсүрэн, 
# Д.Алтанхуяг, 
# Б.Буядаа, 
# Н.Баатарболд, 
# Р.Батхишиг, 
# О.Доржраа, 
# М.Дамирансүрэн, 
# Д.Жаргалсайхан, 
# Ц.Сүрэнжав, 
# Б.Мөнгөнтуул, 
# Ц.Тогтохбаяр
# н. Галдаа
28 Ж.Доржсүрэн

29. Л.Тулгаа

30. Д.Далх-Очир

31. Ц.Оюунцэцэг

32. Б.Баавдай

=== Төрийн Соёрхолтнууд ===

# Н.Нацагням

=== Урлаг,  соёлын зүтгэлтнүүд ===
# МУСТА хөгжимчин П.Булгаа  (Монголын анхны ардын урлагийн Алтайн цуурай хамтлаг )
# МУСТА дуучин, Шагдарын Жавзмаа,
# МУСТА дуучин, жүжигчин Баастын Батмэнд,
# МУСТА дуучин,хөтлөгч Баастын Батбаяр,
# МУСТА дуучин, Б.Энхбат,
# МУСТА Хөсөгтөн хамтлагийн хөгжимчин, Човжоон Амарбаясгалан
# МУСТА дуучин, жүжигчин Баастын Батболд,
# МУСТА дуучин, Эрдэнэбаатарын Батхуяг,
# МУСТА дуучин, Баатарын Ариунаа
# СТА яруу найрагч Егнэнгийн Амаржаргал

=== Спортын алдартнууд ===

# Жүдо бөхийн олимпын мөнгөн медальт Бахаавайн Буядаа,
# Чөлөөт бөхийн залуучуудын дэлхийн аварга, гавьяат тамирчин Намсрайн Баатарболд,
# Чөлөөт бөхийн ОУХМ, залуучуудын Дэлхийн аваргын хүрэл медальт, улсын харцага Ганбаатарын Ганхуяг,
# Чөлөөт бөхийн ОУХМ, Дэлхийн аваргын хүрэл медальт Бат-Очирын Болортуяа,
# Волейболын спортын ОУХМ Лхамжавын Баатархүрээ,
# Волейболын спортын Мастер Далх-Очирын Мягмарсүрэн,
#Волейболын спортын Мастер Цэвгээгийн Байгалмаа
# Дээд лигийн волейболын-2022 оны хүрэл медальт Минжит Булган баг,
# Сагсан бөмбөгийн Спрайт супер лиг, Спрайт D лигийн &quot;Ховд Минжит Булган&quot; баг,
# Аймгийн арслан Доржсүрэнгийн Бадамгарав

=== Улс төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд ===

# УИХ-ын гишүүн асан, Номин Холдинг группийг үүсгэн байгуулагч Амарбаярын Шагдарсүрэн,
# УИХ-ын гишүүн Отгоон Батнасан
# Онц бөгөөд бүрэн эрхэт элчин сайд Дамбын Ганхуяг

== '''Эрдэмтэд''' ==

# Монгол, Орос 2 улсын ШУ-ны академич,эдийн засгийн ухааны доктор, Монгол улсын анхны эмират профессор Түвдийн Дорж,  
# Архелогич түүхийн ухааны доктор Хөгөлбөөн Лхагвасүрэн,
# Академич, Анагаахын шинжлэх ухааны доктор Жалелийн Хайрулла,  
# Математикийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Д.Ганхуяг,  
# Геофизикийн ухааны доктор Гармаагийн Батсүх,  
# Математикийн ухааны доктор Б.Цэрэнжав,  
# Геологийн шинжлэх ухааны доктор Дугараа,  
# Математикийн ухааны доктор Батсүхийн Баяржаргал,  
# Эдийн засгийн ухааны доктор, профессор М.Буяндэлгэр 
# Монгол улсын зөвлөх инженер Егнэнгийн Амаржаргал

=== Дайчид ===

# Батбаярын Дүгэр,
# Төмөрцогтын Амарзаяа, 
# Баатарын Чулуундай
# Агдуугийн Дүгэр,
# Хонгион Чойрог,
# Батжаргалын Дүгэр,
# Балдайн Төмөр,
# Магнайн Маргаажий
# Болдын Батаа,
# Самайн Мэндээ,
# Цагааны Пагваа,
# Шаалуугийн Хишигт,
# Мятавын Ширнээ,
# Жамбын Таазгай,
# Түмэнтөрийн Даш,
# Авирын Чулуудай,
# Мушиндайн Түмбээ,
# Гашгайн Жимбэ,
# Ногоодойн Магдаа,
# Гуналбайн Мэргэн,
# Баярын Рааш,
# Очирын Нямдэлэг,
# Цоохорын Пунцагдаш,
# Санжийн Бэльбээ,
# Шурагийн Батжих,
# Сономын Мөнхдаш,
# Нүүдэлийн Наят
# Цагааны Жамба
# Рагчаагийн Зодов,
# Хонгион Бат-Өлзий,
# Тавжуурын Батаа,
# Гашгайн Читгээ,
# Өлзийтийн Насан,
# Цахиуртын Дандар,
# Пагмын Раазан,
# Батын Наваан
# Калжийн Гэцэл, 
# Дашийн Цэрэвжав, 
# Сүхравдангийн Чой, 
# Батын Ишгэн, 
# Раашийн Хорлоо, 
# Батмэндийн Бүрэнтөгс, 
# Эмгэний Зодов, 
# Авираан Чулуундай, 
# Болдын Бат, 
# Магнаан Маргаажаа, 
# Чимэдийн Идэш

== '''Нэрт бизнессменууд''' ==

# Таван Богд группийн захирал Цагаачийн Баатарсайхан,
# Номин Холдинг группийн үүсгэн байгуулагч Амарбаярын Шагдарсүрэн,
# Дашваанжил ХХК-ийн захирал Намсрайн Баатаржав, 
# Од группийн захирал Цагаачийн Отгонбаатар,
# Монгол Газар ХХК-ийн захирал н.Мянганбаяр,
# Пума группийн захирал Нямдэлэгийн Нацагдорж,
# УБ Кондитер ХХК-ийн захирал Отгоон Батнасан,
# Хүрээ амт үйлдвэрийн эзэн Төмөрөөн Алтангэрэл,
# MCS Эрчим Сүлжээ ХХК захирал Е. Амаржаргал
# Лүүк Монголия аяллын группийн захирал Төмөрдашийн Баттулга,
# Булган-Өгөөж ХХК-ийн захирал Батмэндийн Мөнхтөр,
# Их Минж ХХК-ийн захирал Ж.Мөнхбат,  Т.Баярхүү,  Я.Дүгэрсүрэн Б.Буянбадрах 
# Энержитех Прогресс ХХК Е.Доржсүрэн , Е.Мягмарсүрэн
# Оргил кондитер захирал Н.Гантулга

== Эх сурвалж ==
*https://web.archive.org/web/20160303194137/http://bulgan.kho.gov.mn/
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Ховдын сумууд}}

[[Ангилал:Булган сум (Ховд)| ]]
[[Ангилал:Монголын сум]]
[[Ангилал:Ховд аймгийн сум]]</text>
      <sha1>9d5d7rk78bwaolavysz2jqr0kedp3po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай Рерих</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8292</id>
    <revision>
      <id>871632</id>
      <parentid>797725</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T13:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21748" sha1="r663nl4es3k7nivy5cvswr84ukb9uzx" xml:space="preserve">{{Инфобокс хувь хүн
| нэр                        = Николай Рерих
| зураг                      = N Roerich.jpg
| зурагны_дэвсгэр_тайлбар    = 
| тайлбар                    = 
| төрсөн_огноо               = [[1874]] оны [[10 сарын 9]]
| төрсөн_газар               = [[Орос]]    
| нас_барсан_огноо           = [[1947]] оны [[12 сарын 13]]
| нас_барсан_газар           = Куллу
| үндэстэн                   = 
| бусад_нэр                  = 
| юугаараа_алдаршсан         = 
| ажил_мэргэжил              = зураач
| вэбсайт                    = 
}}
'''Николай Рерих''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Николай Константинович Рерих'', [[Англи хэл|англи]]. ''Nicholas Roerich'', [[1874]] оны [[10 сарын 9]] -нд төрсөн- [[1947]] оны [[12 сарын 13]]-нд нас барсан) -[[герман]] гаралтай [[Орос]]ын [[зураач]], аялагч, зохиолч, сэтгэгч. Урлагийн ертөнцөд төдийгүй [[эрх зүй]]н салбарт ч амжилт олсон эрдэмтэн. [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургт]] чинээлэг герман гаралтай эцэг [[нотариатч]] Константин Рерих, орос эх Мария Калашникова нарын гэрт мэндэлж, дэлхийн олон оронд амьдарч байсан тэрээр [[Энэтхэг]]ийн [[Панжаб (Энэтхэг)|Панжабт]] нас эцэслэсэн юм. Америкт амьдарч байхдаа [[англи хэл]]ний дуудлагад тохируулж &quot;Николас&quot; (''Nicholas'') гэж дуудуулдаг байсан тул тэр нэрээрээ алдаршжээ. Эхнэр [[Елена Рерих|Елена Рерихын]]тайгаа хамт [[Агни-Йогагийн нийгэмлэг]]ийг үндэслэсэн. Дайны үеэр түүний бүтээлүүд нь уран зургийн болон архетиктурын өвийг хамгаалахын төлөө чиглэгдэж байсан юм. Түүнийг олон удаа [[Нобелийн шагнал|Нобелийн энхтайвны шагнал]]д нэр дэвшүүлсэн байдаг. [[АНУ]] болон [[Пан Америк]]ийн холбооны гишүүн улсууд [[Рерихийн Пакт|&quot;Рерихийн Пакт&quot;]] хуулийг хэрэгжүүлж байжээ. Тэрээр Лидия гэж эгч, Владимир, Борис гэх хоёр эрэгтэй дүүтэй байжээ. 

===Эхэн үе===
19-р зууны сүүлч 20-р зууны эхэнд Николай Рерих [[Санкт Петербургын Их сургууль]], &quot;Эзэнт хааны улсын урлагын хүрээлэн&quot;-д нэгэн зэрэг элсэн оржээ. Тэрээр 1897 оноор зураач гэсэн цолыг авч, дараагийн жилдээ багтаан хуул эрх зүйчийн зэргээ хамгаалжээ. Тэрээр 1901 онд Елена Рерих (төрөхдөө-Калашникова)-тай гэрлэсэн байна. &quot;Эзэнт улсын урлагийн нийгэмлэгийг анх үндэслэж, урлагийн сургууль байгуулсан байна. 1902 онд хүү [[Юрий Рерих]], 1904 онд хүү [[Святослав Рерих]] нар төрсөн юм. 1906-1917 оны хооронд тус сургуулиа удирдаж байжээ. Тэр маш олон зүйлд хүч хөдөлмөрөө зарцуулж байсан ч их ажлын ачааллыг үл харгалзан Сергей Диагнавсын &quot;Урлагийн ертөнц&quot; нийгэмлэгт гишүүнээр элсэж, 1906-1916 онд тус нийгэмлэгтээ тэргүүнээр ажиллаж байв. Эртний Оросын зураачид түүний авъяас билгийг хөгөлж амжилтанд хүрэхэд замчилсан бол түүний насан туршийн судалж сонирхож байсан зүйл нь [[археологи]] байсан юм. 

Мөн тэрээр тайз дэлгэцийн урлагийн чимэглэлийн салбарт ихээхэн амжилт олсон бөгөөд Диагнэвсийн &quot;Ballet Russes&quot; нь түүнийг амжилтанд хүргэсэн юм. Түүний [[Александр Бородин|Александр Бородины]] &quot;[[Игор Ван]]&quot; /1909 онд тавигдсан ба хожмоо дэлгэцийн бүтээл болсон/, [[Игорь Стравинский|Игорь Стравинскигийн]] &quot;Хаврын ёслол&quot; /1913/ хамгийн алдартай найруулал нь юм. Тэр ихэвчлэн Орос болон Украины сүсэг бишрэлийн сүмүүдэд зургийн эскизийг гаргадаг байсны дотор Хатан хаан Хэйвэний ордоны ханын зураг, Гэгээн Спиритийн сүмийн ивээгч Мариа Тэнишэвагийн барилга зэргийг дурьдаж болно. 1900-1910 оны эхэн хүртэл /10 жил/ Рерих дорно дахины шашин шүтлэг, үүн шиг өөр олон өвөрмөц сонин шашин шүтлэгийн зан үйл, түүний зүй тогтолыг ихэд сонирхон судлах болсон ба энд түүний эхнэр Елена ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. Рерих эхнэрийнхээ хамтаар Багавид Гита, Рабиндранат Тагорын шүлэг яруу найраг, Вивэкнанда , Ранакрашнагийн эссений жинхэн хорхойтон байжээ. Рерих олон гайхалтай таамаглалуудыг дэвшүүлсээр байсан ба энэ нь дэлхийн 1-р дайн болон 1917 оны Оросын [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]] турш Оросын олон сэхээтнүүдийн нэгэн адилаар шинэ үеийг авчирсан юм. Ведант теософи болон буддын ухаан, түүний зургийг ойлгохгүй байсан өөр олон үзэл сурталыг өөрчилж чаджээ. 1907-1921 оны хооронд олон жижиг өгүүллэг болон яруу найргийг Рерих &quot;Моръяагийн цэцэгс&quot; номондоо багтааж гаргасан байдаг. 

===Хувьсгал, цагаачлал, Америк орон===
1917 оны Оросын [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]] дараа Эзэн хааны дэглэм нуран унаж, Рерих Оросын урлаг соёлын өвийг хамгаалахыг улс төрийн бүлэг болон улс төрийн үзэл суртлаас дээгүүр тавьж ирсэн байна. [[Image:Nicholas Roerich, Guests from Overseas.jpg|left|400px|left|thumb|&quot;Далайн чанадаас ирсэн гийчид&quot; &lt;small&gt; (1899 он)&lt;/small&gt;]] [[Максим Горький]] болон Александр Бэнуа нартай хамтран &quot;Горькийн комисс&quot; урлагийн эвлэлд нэгдэж байв. Соёлын талаарх улс төрийн бодлого болон уран зураг архетиктурын өв соёлыг хамгаалах тал дээр түр засгийн газар болон Петроград Совет ихээхэн анхаарлаа хандуулж байсан юм. Хэдий тийм боловч энэ үед Рерихийг эх нутагтаа амьдран суух эрхийг хүчээр хасчээ. Энэ үед хэдийн Дэлхийн урлагийн нийгэмлэгээс гарч, Эзэнт улсын урлагийн хөгжлийн нийгэмлэгийг удирдахаа больсон байв. 10-р сарын хувьсгалын дахаа Лениний Большевикуудын бүлгийн эрх мэдэл өсч, Рерихийн төсөөлж байсан Оросын хөгжил дэвшилийн талаарх урам зориг нь улам мохох болсон юм.  
Ингээд 1918 оны эхээр эхнэр Елена болон Юрий Рерих, Святослав Рерих нарын хоёр хүүгийнхээ хамт [[Финланд]] руу цагаачилжээ. Рерихийн гэр бүлийг гадаад руу дүрвэсэн талаар 2 таамаглал бий. Нэгдүгээрт Рерих 1917-1918 онд Большевикуудын соёлыг хэлэлцэх байгууллагыг /соёлын яамтай ижил статустай/ толгойлуулах талаар олон удаа яригдаж байсан боловч тэр өөрөө энэ албан тушаалаас татгалзсан. Бэнойс комунист толгойлогчдыг цэвэрлэх бодлого баримталж байсан нь баримтан дээ үлдсэн байдаг. Урлагийн боловсролын салбарын үйл ажиллагааг Рерих маш их дэмжиж хөгжүүлж байсан нь харагддаг. 2-рт түүнийг [[ЗХУ]]-тай хэлэлцэх үед Рерих Оросын зүүний хүчнийг дэмжих болсон. Гэвч түүний гэр бүл [[Карель]]д амьдарч байх үед тэнд иргэний дайн дэгдсэн тул Финланд руу нүүсэн гэж үздэг. Хэдий тийм боловч Рерихийн гэр бүл Оросын архитектурын өвийг устгаж, аймшигтэй сүйрэлд хүргэсэн Большвекуудын дэглэмийг буруушааж, [[Владимир Ленин|Владимир Лениний]] хэрцгий догшин авирыг жигшин зэвүүцэж байсан.

Энэ талаарх маш олон нотлох баримт үлдсэн байдаг. Түүний үзэл баримтлал Леонид Андрейгийн коммунистуудын эсрэг &quot;S.O.S&quot;-той маргасан маргаантай ижил байсан ба &quot;Урлагийг сүйтгэгчид&quot; /1918-1919/ нэртэй нийтлэл бичиж олон сонин сэтгүүлд гаргаж байсан юм. Рерих эртний үлгэр домгууд Оросын соёлын хувьсгалд шинэ үнэ цэнэ авчирна гэж итгэдэг байсан. 

===Рерихийн гэр бүлийн нэр хүндийн оргил үе=== 
[[Финланд]], [[Скандинав]]т хэдэн сар амьдарсаны дараа тэд 1919 оны дунд үед [[Лондон]] руу нүүсэн юм. Рерихийнхэн байнгын судалгааны ажил болон аялалд их мөнгө зарцуулдаг байсан тул санхүүгийн асуудалд байнга орж байсан юм. Гэвч зургаа борлуулах, театрын засал чимэглэлийн ажил зэргээсээ багагүй мөнгө олж [[Энэтхэг]] орныг зорих эртний мөрөөдлөө биелүүлэхээр аян замдаа гарчээ. Тэд [[Англи]] [[Уэльс]]ийн Теосопикалын нэгэн үеийг бичилцэж явжээ. 1920 оны 3-р сард Лондонд байхдаа Рерихийн гэр бүл &quot;Амьдрал, ёс суртахууны зүй тогтол&quot;-г сургадаг ер бусын бодлын хүчээр амьдралыг харах &quot;Агни Иога&quot; нийгэмлэгийг байгуулав. Энэтхэгээр аялах зуураа тэрээр Томс Бекансын &quot;Coven Garden Thedre&quot; -д тайзны зураачаар ажиллаж багагүй мөнгө олдог байсан боловч 1920 оны сүүлчээр түүний ажил уналтанд орж, зураг зарах болон бусад ажлаасаа олсон мөнгө хүрэлцэхгүй болж санхүүгийн хямралд орж эхэлсэн байна. Аз болоход, түүнийг [[Чикаго]]гийг урлагийн хүрээлэнгийн захирал үзэсгэлэн гаргахыг санал болгож, Америкийн Нэгдсэн улсад Рерихийн гэр бүлийг урлагийн тойрон аялалд урьж буйгаа санал болгосон ба энэ нь тэдний хүнд асуудлыг шийдэх гарц болсон ажээ. Тэр ондоо Рерих болон түүний гэр бүл Америк орон руу усан онгоцоор явжээ. Рерихийг амжилтанд хүрэхэд олон хүмүүс тус болж байсан. Үүнд: Английн алдарт Буддист Кристиан Хампресс, философич зохиолч Х.Г. Уэлс, Нобелийн шагналт Рабиндранат Тогор /түүний ач охин Девика Рани хожим нь Рерихийн хүү [[Святослав Рерих|Святослав Рерихтай]] гэрлэсэн/ нарыг дурьдаж болох юм. Рерих болон түүний гэр бүл 1920 оны 10-р сараас 1923 оны 3-р сар хүртэл АНУ-д амьдарч байсан. АНУ-д томоохон хэмжээний хэд хэдэн үзэсгэлэнгээ гаргажээ. Театрын эзэн Кристиан Бринтон болон Чикагогийн урлагийн хүрээлэнгээс түүнийг 1920 оны 12-р сараас эхлэн бусад орноор тойрон үзэсгэлэнгээ гаргахыг дэмжсэн ба энэ аялал нь [[Нью-Йорк]]оос 1921 онд эхлэж 1922 оны эхээр [[Сан-Франциско]]д дуусчээ. 1922 онд хөгжмийн зохиолч Николай Римский-Корсаковын &quot;Цасан охин&quot; бүтээлийн театрын ажлыг хийсэн ба Чикагогийн дуурийн Сапрони Мари Гарден энэ бүтээлийг ихээхэн сайшаасан байдаг.

Үзэсгэлэнгийн турш Рерихийн гэр бүл маш их цаг хугацааг Чикаго, Нью-Йорк, [[Мексик]], [[Калифорни]]д өнгөрүүлсэн. Америкийн олон худалдааны пүүсүүд Нью-Йоркод байсан ба тэд энд байрлах үедээ олон салбарын олон хүрээлэнг үндэслэсэн бөгөөд Кор Арденс болон Короня Монде нарын хүрээлэн энд байдаг байна. Эдгээр хүрээлэнгүүд нь дэлхийн эргэн тойрон дахь зураачдыг нэгтгэх хамтын үйл ажиллагааг идэвхижүүлэх зорилготой байв. Зураачдын нэгдсэн хүрээлэн нь хажуудаа зургийн сургуультай байв. Энэ сургуулийн сургалтын төлөвлөгөө нь олон талын ашигтай, онцгой сургууль байлаа. Мөн Николай Рерихийн музей болон Америкийн Агни Иогагийн нийгэмлэгийг шинээр байгуулж өгсөн юм. Тэд олон теосопикалын ухааны нийгэмлэгүүдэд нэгдсэн байсан ба энд нилээд идэвхитэй оролцоод сүүлдээ удирдаж байв. 

=== Төв Азийн судалгааны аялал /1923-1928/===
[[Файл:Nehru Gandhi Roerich.jpg|thumb|Н.Рерих Ганди нар]]
Нью-Йоркоор аялсаны дараа Николай Рерих эхнэр Елена, хүү [[Юрий Рерих]] болон 6 найзынхаа хамтаар 5 жилийн хугацаанд явагдсан &quot;Н.Рерихийн Төв Азийн экспедиц&quot; гэж нэрлэгдсэн судалгаанб аялалд явсан. Рерих өөрөө &quot;Бид Панжабаас гарч Сиккам, [[Кашмир]], [[Ладакх|Ладак]], Харахорин, Хотон, Камсгар, Куара Шар, [[Өрөмч]], Иртин, [[Алтайн уулс]], Монголын хязгаар нутаг, Төв Говийн Ганьсу Цайдам, [[Төвөд]] хүртэл аялсан&quot; гэж ярьсан байдаг ба тэд цааш үргэлжлүүлэн Сибирээс Москва хүртэл судалгааны экспедиц нь [[Япон]], [[Их Британи]], АНУ, ЗХУ-ын товчоо болон бусад дэлхийн олон орнуудын анхаарлын төвд байсан юм. 1927 оны зунаас эхлээд 1928 оны 6-р сар хүртэл ажиглагчид болон судалгааны экспедиц хоорондын харилцаа холбоо түр хугацаагаар тасарсан байдаг. Учир нь тэд Төвөдийн зэвсэгт дайралтанд өртөж хэд хэдэн удаа эсэргүүцэж байсан боловч амжилт ололгүй экспедицийн гишүүд таван сарын турш Төвөдүүдийн гарт байсан ба ингэхдээ тэсгэм хүйтэнд майханд байрлаж хүнс тэжээлийн хомсдолтойгоор хоргодож байв. Тэднээс таван хүн нь нас баржээ. 1928 оны 3-р сард Төвөдүүд тэднийг суллахаар засгийн газартай тохиролцон ба аянчид судалгаагаа үргэлжлүүлэн Энэтхэгт түр саатан Гималайн хайгуулын хүрээлэнтэй хамтран судалгаа хийж эхэлсэн юм.  

===Соёлын ажил===
1929 онд Николай Рерихийг Парисын их сургуулиас [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналд]] нэр дэвшүүлж байсан. Дараа нь 1932-1935 онд түүнийг мөн хоёр ч удаа нэр дэвшүүлсэн байдаг. Түүнийг &quot;Пакс Культура&quot;, &quot;Улаан загалмай&quot; зэрэг урлаг болон уран зургийн бүтээлүүд нь хүмүүсийн анхаарлыг ихээхэн татаад байсан юм. Түүний 1935 оны &quot;Цагаан ордон&quot;, &quot;Рерих Пакт&quot; зэрэг ажлууд нь АНУ болон Пан-Америкийн 12 гишүүн орнуудын бэлэг тэмдэг болсон. Рерих Пакт нь эртний олон улсын соёлын өмчийг хамгаалсан хууль юм. Америкийн Нэгдсэн улсын дэд ерөнхийлөгч [[Хенри Эгард Уоллес|Хенри Уоллес]]   Рерихийн түүх дурсгалаа авч үлдэх тухай санаачилсан хуулийг боловсруулан олон удаа гарын үсэг зурж байсан. Хенри Уоллесыг 1948 онд дэд ерөнхийлөгч болох үед тоймч Вэйстбрүүк Пэглэр &quot;Hearst&quot; сэтгүүлд тэдний хоорондох захианаас нь иш татан нийтлэл бичсэн байдаг. Соёлын тайлбар Х.П. Ловекрант &quot;Николай Рерихийн зурсан зураг ер бусын атлаа айдас түгшүүртэй байдаг&quot; гэж түүний антрактидын айдсын тухай &quot;Маднессын үүлс&quot; номондоо бичсэн байдаг.

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Nicholas Roerich|Николай Рерих}}
* [https://web.archive.org/web/20080510080702/http://www.roerich-museum.ru/eng International Centre of the Roerichs] (Moscow)
* [http://www.roerich.org Рерихийн Музей] (Нью-Йорк)
* [http://www.agniyoga.org Агни Йогагийн нийгэмлэг] (АНУ)
* https://web.archive.org/web/20160110132835/http://nicholas-roerich.com/
* [[Рерихийн гэр бүлийн музей (Москва)]] 
* [[Рерихийн гэр музей (Улаанбаатар)]]
* [[Юрий Рерих]]
* [[Святослав Рерих]]

{{DEFAULTSORT:Рерих, Николай}}
[[Ангилал:Зохиогч]]
[[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]]
[[Ангилал:Оросын уран зураач]]
[[Ангилал:Оросын гүн ухаантан‎]]
[[Ангилал:Орос хэлээрх утга зохиол]]
[[Ангилал:Либреттист]]
[[Ангилал:Оросууд]]
[[Ангилал:1874 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1947 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>r663nl4es3k7nivy5cvswr84ukb9uzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мечеть</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8473</id>
    <revision>
      <id>871724</id>
      <parentid>797321</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Мечет]] to [[Мечеть]]</comment>
      <origin>797321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1035" sha1="q0jyu1ryx39sg8buvdpxq7xb6zyp1nu" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[Файл:Nalaikh Mosque.jpg|thumb|Налайх мечеть]]

'''Мечет''' нь [[Ислам]]ын шашны [[мөргөлийн газар]] юм.

Араб хэлээр '''масжид''' ({{lang-ar|مَسْجِد}}, masjid, &quot;өвдөг сөхрөх газар&quot;) гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд Арабын байлдан дагуулалтын үед [[Испани]]йг эзэлсэн исламын шашинтнуудын мөргөлийн газрыг [[испани хэл]]ээр мескита （mesquita） гэх болж, тэр нь [[англи хэл]]энд орохдоо дахин хувирч моск （mosque） болсон ажээ. Исламын сүм гэж нэрлэх нь байвч мечет дотор бурхан зэрэг, мөргөх зүйл байдаггүй тул сүмээс ялгаатай юм.

== Мөн үзэх ==
{{Commons|Mosque}}
* [[Ислам]]

[[Ангилал:Мечет| ]]
[[Ангилал:Ислам]]


{{Islam-stub}}</text>
      <sha1>q0jyu1ryx39sg8buvdpxq7xb6zyp1nu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Мечеть</title>
    <ns>1</ns>
    <id>8475</id>
    <revision>
      <id>871726</id>
      <parentid>40881</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Хэлэлцүүлэг:Мечет]] to [[Хэлэлцүүлэг:Мечеть]]</comment>
      <origin>40881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2942" sha1="q4b2ohly15b5btkd8f9a2jl0nq1nkt5" xml:space="preserve">Лалын шашин гэдэг нь лалар буюу буруу номтон гэсэн үгнээс үүсэлтэй, ялгаварлан гадуурхсан нэр тул исламын шашныг ингэж нэрлэхгүй байхыг хүсч байна.
Хүндэтгэв, --[[User:Zorigt|Zorigt]] 07:56, 30 Зургаадугаар сар 2008 (UTC)
:Уучлаарай. Та их төөрөлдөж байна. Аливаа үндэстэн өөрийн хэлээр бусад зүйлийг нэрлэсэн нэрээ л ном зохиолдоо хэрэглэдэг билээ. Лалын шашин гэхэд ямар нэгэн байдлаар гадуурхсан зүйл үгүй болно. Тэхээр варварууд, вандалууд гэсэн үгнүүдийг бас хэрэглэхээ больё. Славян үндэстнүүд германчуудыг немцы гэдэг нь мөн л хэлгүй дүлий гэсэн үг, манай эртний хөршүүд бидний өвөг дээдсийг дун-ху, ху нар гэдэг байсан нь мөн л зэрлэгүүд гэсэн санааг илтгэдэг билээ. --[[User:GenuineMongol|ОригМонгол]] 08:27, 30 Зургаадугаар сар 2008 (UTC)

::Эрт дээр үед тэгж нэрлэдэг байсан нь огт хамаагүй шүү дээ. Одоо үеийн хөгжлийн чиг хандлагыг ажиглаж үзнэ үү. Жишээ нь Япон улс Монголыг зэрлэг, бүдүүлэг гэсэн утга бүхий Мооко гэсэн нэрээр нэрлэдэг байснаа саяхан больж, албан ёсоор бүх үйл ажиллагаа, ном зохиолдоо Монгол гэж нэрлэх болсон байгаа. Ингэж байж л хүн төрөлхтөн харилцан ойлголцож, урагш ахина гэж би боддог. Та хэн нэгэн казах хүн таньдаг бол Лал гэдэг үгнийхээ тухай асуугаад үзээрэй. Боловсролтой казах хүн бол тэр нэрэнд дургүй байдаг. Бид ч гэсэн хятадуудад доромж утгатай нэрээр нэрлүүлэхдээ дуртай биш л байдаг биз дээ. Варвар, вандал гэдгийн тухайд тэдгээр үндэстнүүд өөрсдийгөө юу гэж дууддагийг нь хэлж өгч тус болбол би лав тэднийг тэгж дуудахаа болилоо. Бүр саяхны жишээ дурьдвал &quot;тахир дутуу&quot; гэсэн хэллэгийг Монголд одоо хэрэглэхээ больсныг та мэдэж байгаа байх гэж найдаж байна. --[[User:Zorigt|Zorigt]] 12:22, 30 Зургаадугаар сар 2008 (UTC)</text>
      <sha1>q4b2ohly15b5btkd8f9a2jl0nq1nkt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барон Унгерн фон Штернберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10151</id>
    <revision>
      <id>871776</id>
      <parentid>865536</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T10:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Redaktor GLAM</username>
        <id>94294</id>
      </contributor>
      <comment>Higher resolution version of image</comment>
      <origin>871776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30397" sha1="pnawkbqk2arg23ehdq177px9c06c7wd" xml:space="preserve">{{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн
| нэр                   = Унгерн
| зураг                 =[[Файл:Roman Ungern 1916 or 1917.jpg|250px|]]
| зургийн_тайлбар       = дэслэгч генерал Барон фон Унгерн-Штернберг
| төрсөн_он_сар_өдөр    = 1885 оны 12 сарын 29
| нас барсан_он_сар_өдөр= 1921 оны 9 сарын 15
| оршуулсан_газар_нэр   = ЗХУ. Новосибирск
| төрсөн_газар          = [[Австри-Унгар]]ын эзэнт улс, грац хот
| нас барсан_газар      = ЗХУ. Новосибирск
| алдаршсан_нэр         = 
| бүтэн_нэр             = Барон Ро́берт-Ни́колай-Максими́лиан Рома́н Фёдорович фон У́нгерн-Ште́рнберг
| эх_орон               = 
| салбар                = морин цэрэг
| албан_он_жилүүд       = 
| цол_хэргэм            = дэслэгч генерал
| ажиллагааны_тоо       =
| нэгж                  = дивиз
| албан_тушаал          = Азийн морин дивизийн дарга
| тулалдаанууд          = [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]],&lt;br&gt; [[Оросын иргэний дайн]]ы тулалдаанууд,&lt;br&gt; [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Нийслэл хүрээг чөлөөлсөн]],&lt;br&gt; [[Улаан хадны байлдаан]],&lt;br&gt; Чойрын байлдаан,&lt;br&gt; Орос руу хийсэн аян дайн,&lt;br&gt; Хиагтыг эзлэхийн төлөө тулалдаан
| шагналууд             =
| харилцаа              =
| бусад_үйл             = монархист
}}

[[wiktionary:барон|Барон]] '''Унгерн фон Штернберг''' ([[Герман хэл|герм]]. ''Robert Nikolaus Maximilian Freiherr von Ungern-Sternberg''; 1886 оны 1-р сарын 10-нд төрсөн- [[1921]] оны 9-р сарын 15-нд Новониколаевск буюу өнөөгийн [[Новосибирск]] хотод нас барсан) Балтийн [[герман]] гаралтай [[Орос]]ын армийн [[дэслэгч генерал]]. [[Оросын иргэний дайн]]д  оролцож улмаар [[1920]]-оос 1921 онуудад [[Монгол улс|Монголд]]  Богд хаант монгол төрийг сэргээх зорилгоор хятадын гамин цэргийн эсрэг цэрэг дайны үйл ажиллагааг амжилттай явуулж байжээ. [[Азийн морин дивиз]]ийг удирдан тухайн үед Хятадын цэргийн эрхшээлд байсан [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Монгол орныг чөлөөлөхөөр]] 1921 оны 2-р сарын 24-ний өвлийн хүйтэн өдөр өөрийн хүчнээс олон дахин илүү хүчтэй хятадын гамин цэрэгтэй эрэлхэг зоригтой байлдаж хүнд тулаан хийж хятад цэргийг ялж [[Нийслэл Хүрээ|нийслэл Хүрээг]] эзлэн авч VIII Богд Жавзандамбыг хаан ширээнд нь буцаан залж ард түмний хүсэн хүлээсэн Монгол улсын тусгаар тогтнолыг сэргээсэн гавьяатан. Барон жанжин 1921 оны 4-р сард хятадын гамин цэргийг Чойрт бут цохиж Монгол орныг гамин цэргээс бүрэн чөлөөлсөн. Барон жанжин нийслэл Хүрээнд монгол цэргийн сургууль нээж, цахилгаан станц, банк ажиллуулж нийслэл хотыг хур хогноос нь салгаж байжээ. Барон жанжин Оросын эзэн хаандаа өргөсөн тангарагтаа үнэнч байсан тул тэр эзэн хаанаасаа урвасан хүмүүсийг үздэггүй байсан гэдэг. Тэрбээр Орос оронд эзэн хааныг хөнөөсөн улаан коммунист большевикуудын эсрэг хатуу тэмцэж байсан. Барон жанжин удалгүй нийслэл Хүрээнд байсан цэргээ засаж нийслэл Хүрээнээс хөдөлж [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улс]] руу довтлохоор хойд зүг хөдлөж яваад Оросын [[Улаан Арми]] болон [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] удирдсан [[Монголын Ардын Арми|Ардын цэрэг]]т гол хүчээ бут цохиулсан.  1921 оны 8-р сард хамт тулалдаж явсан Богд хаант төрийн монгол цэргүүдийн урвалтын уршгаар баривчлагдан Оросын Улаан армид хүргэгдэн улмаар 1921 оны 9-р сарын 15-ны өдөр Новониколаевск хотод цаазаар авахуулжээ.

== Уг гарал, бага идэр нас ==
[[Файл:Унгернъ.jpg|thumb|200px|left|Унгерны хүүхэд үеийн зураг]]
[[File:Ungern-Sternberg family CoA (137647542).jpg|thumb|200px|Барон Унгерн фон Штернбергийн удмын сүлд]]
Унгерны удам угсаа нь герман, балти, унгар, славян, скандинав цус холилдсон маш эртний язгууртан гаралтай. Өөрөө миний цусанд Аттилын удам угсаа ч бий хэмээн ярьдаг байсан. Эцэг Теодор-Леонгард-Рудольф барон язгууртны гаралтай. Эх Софи-Шарлотта герман хүн. Унгерний гэр бүл Европоор их аялдаг байсан тул Барон Унгерн [[Австри]]д төржээ. 1896 онд Петербургийн тэнгисийн цэргийн сургуульд элсэн орж суралцсан боловч төгсөхөөс өмнө [[Орос-Японы дайн]] эхэлж тэрээр цэрэгт явсан боловч Манжуурт очиход дайн дууссан байжээ. 1906-аас 1908 онуудад Павловын цэргийн сургуульд суралцаж төгссөн. Тэр буддын шашныг эртнээс сонирхдог байжээ.

== Цэргийн албанд ==
[[Файл:Ungern-sternberg r.jpg|thumb|200px|right|Унгерн-цэргийн сургуулийн сонсогч]]
1908 оноос Байгаль нуурын чанад дахь казак цэргийн Аргуны 1-р хороонд хорунжий цолтой алба хаасан. 1913 онд [[Ховд хот]]од алба хааж байсан.Барон монголын Ховдод алба хааж байхдаа Богд хаант монгол төрийн цэргийн албанд ямар ч цалингүйгээр зүтгэе хэмээн хүсэлт гаргаж байжээ. Барон 1914 онд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эхлэхэд Донын казакын 34-р хороонд алба хааж эхэлжээ. Эрэлхэг зоригтой байлдсаны төлөө удаа дараа гавьяа байгуулж олон тооны одон медалиар шагнуулж байсан. Сахилга алдсаны улмаас [[буриад]] хольцтой [[Атаман Семёнов|Семёновын]] (сүүлд Байгал нуурын чанад дахь казакуудын атаман) хороонд шилжсэн. Семёновыг дагаж 1917 оны 2-р сарын хувьсгалын дараа Байгал нуурын чанадад очиж ажиллах болжээ. 

== Иргэний дайн, Монголд ==
[[Файл:Baron ungern.ruem.jpg|thumb|200px|right|Унгерн-Стернберг Улаан армийн штабын байцаалтад Иркутск хотод байцааж байна]]
Барон фон Унгерн-Штернберг нь Оросын иргэний дайнд [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагааны тал]]д [[Атаман Семёнов]]ын удирдлаган доор [[Азийн морин дивиз|Харийн дивиз]]ийг (сүүлд [[Азийн морин дивиз]]) удирдан [[Байгал нуур]]ын чанадад байлдаж байжээ. 1920 оны эхээр [[Эрхүү|Эрхүү хотод]] хотод цагаантны эсрэг бослого гарч [[Александр Колчак|адмирал Колчак]] амь үрэгдэж улмаар 3-р сард Семеновын арми [[Чит хот]] руу ухаржээ. 1920 оны 8-р сард Барон Унгерн [[Дагуур]]ыг орхиж тухайн үед Хятадын эрхшээлд орсон байсан Монголын нийслэл Их Хүрээг чөлөөлөхөөр хөдөлжээ.

Барон жанжин 1920 оны 10-р сарын 26-нд Их Хүрээг довтолсон боловч Хятадын гамин цэргийн галын хүч илт давуу байсан тул эхний дайралт амжилтгүй болсон, тун удалгүй хоёр дахь дайралтыг 1920 оны 12-р сард харьцангуй амжилттай хийсэн ч эцэстээ сөрөг давшилтанд цохигдон [[Хэрлэн гол]]ын зүг ухаржээ. Монгол, [[буриад]] цэргүүд, түвдийн зуутаар хүчээ дахин зузаатган, дэг журмаа сайжруулсан Барон Унгерн гурав дахь дайралтыг өөрийн нэг мянга орчин цэргийн хүчээр хийж хэд дахин давуу хүч бүхий (ойролцоогоор 10 мянга) Хятадын цэргийн хамгаалалтыг бут цохиж 1921 оны 2-р сарын 3-нд нийслэл Хүрээг эзлэн хятадын гамин цэргээс чөлөөлжээ. Дайралтын өмнө Хятадын цэргийн хорионд байсан Богд хааныг тусгай цэрэг явуулж хятадын гараас чөлөөлсөн ажээ. Барон жанжин Хүрээг довтлохын өмнөх шөнө Богд ууланд байгаа цэрэг бүрийг &quot;нэг цэрэг гурван түүдэг гал асаа&quot; хэмээн тушааж Чингис хааны тулааны тактикийг хэрэглэн гамин цэрэгт тэднийг олон цэрэг бүсэлсэн мэт харагдуулж гамин цэргийн санаа сэтгэлийг унагааж сэтгэл зүйн дайн хийж ялж байжээ.

[[Файл:Tsagaantan (khar zuraas) ba gamingiin tsergiin (ulaan shugam) hyanaltan dahi nutag-BNMAU-yn tuuh 1986 surakh bichig.jpeg|200px|thumb|Монгол дахь [[Азийн морин дивиз]]үүдийн тулаан]]
Хотын иргэд Барон Унгернийг чөлөөлөгчөө хэмээн баярлан хүлээн авчээ. Барон жанжин Хүрээний шоронд байсан Богд хаант төрийн олон зүтгэлтнүүд, гамин цэргийн эсрэг тэмцэж байсан олон хүмүүсийг чөлөөлжээ. Шоронд байсан хүмүүсийн дотор [[Хатанбаатар Магсаржав]] байсан байна. Хүрээ хотын дотор зарим нэг дээрэм тонуул гарсныг Барон жанжин зогсоож хэрэг хийсэн цэргүүдийг цаазаар авав. Барон жанжин [[буддын шашин|эртнээс буддын шашин]]д орохыг хүсдэг байсан тул энэ удаа тэрээр Бурханы шашинтан болжээ. Барон жанжин Богд хааныг хаан ширээнд нь ёслол хийж залсан байна. Уг ёслолоор Богд хаан түүнд [[чин ван]]гийн хэргэм, Улсыг мандуулагч их баатар жанжин цол олгожээ. Мөн Сэлэнгийн Зэлтэрт эдлэн газар олгожээ. Их Хүрээний  Захирагч болсон тэрээр большевик еврей оросын эсрэг хатуу бодлого явуулж, ялангуяа Эзэн хаанаа эсэргүүцдэг, хувьсгалч тэрс  үзэлтэй еврей гаралтай болон зүүний үзэлтэй оросууд болон хэрэг хийсэн хятад иргэдийг баривчлан заримыг нь цаазаар авч байв. Хотыг түүний сөрөг тагнуулын албаны дарга дэд хурандаа Сипайло хатуу гараараа барьж байжээ. 1921 онд [[Оросын иргэний дайн|Оросын иргэний дайнд]] Зөвлөлт засаг ялах нь тодорхой болсон, монголчууд улаантны талд урвах нь ихэссэн тул Барон Унгерн Оросын ард түмнийг Зөвлөлт засгийн эсрэг босгон Орост хаант засгийг дахин тогтоох,  Богд хаант Монгол улсын хойд хилийг улаантны аюулаас хамгаалах төлөвлөгөө гарган Их Хүрээг орхин хойд зүгт цэргээ хөдөлгөжээ. Зөвлөлт Оросын явуулсан шинэ эдийн засгийн бодлого тариачдын дургүйцлийг ихээр төрүүлж, бослого хөдөлгөөн байнга гарч байсан нь энэ шийдвэр гарахад нөлөөлсөн байна.

=== Богд хаанаас Хан, Дархан хошой чин вангийн хэргэм шагнасан тухай зарлиг ===
 '''Шашин төрийг хослон баригч, наран гэрэлт, түмэн наст Богд хааны зарлиг'''
 Орос жанжин генарал Барон болбоос бидний Монголын өөрийн эзэрхэх засгийн газрыг дахин байгуулах хэрэгт тэргүүлэн чармайн зүтгэсэн гавъяа бүхий хүмүүн мөн. Түүний бие анх цэрэг авч ирснээс инагш хүйтэн жихүүнд халшрал хийхгүй, олон ардыг өчүүхэн төдий гаслагсангүй, эцэстэл зоригийг хатуужин явсаар нэгэн өглөөний зуур Хүрээний газрыг байлдан авч гавъяа бүтээсэн ба шан хорыг тэгшлэн, цэргийн цаазыг явуулсанийг үзвээс үнэхээрийн тодорхой чанга хэмээвээс болмой. Тиймийн тул би бээр их л сайшаан үзэж, генарал Баронд үе улиран ханы зэрэг, дархан хошой чин вангийн хэргэм, ногоон жууз, улбар шар хүрэм, шар жолоо, гурван нүдэт тогосын отог, улсыг мандуулагч их баатар жанжин цол шагнавай. Хойч өдөр үе улиран тасрал үгүй залгамжлуулагтун. Иймийн тул шар торгоны өргөмжлөлд эрдэнэ дарж олговой.                    -Олноо Өргөгдсөний арваннэгдүгээр он

== Хойд зүгийн аян, урвалт, цаазаар авалт ==
[[Файл:Унгернъ-Щетинкинъ.jpg|thumb|200px|left|Унгерн улаан цэрэгт олзлогдсоны дараа]]
1921 оны 5-р сарын эцсээр Унгерн болон түүний туслах [[Борис Резухин|генерал Резухин]] хоёр чиглэлээр Оросын хилийн зүг аялжээ. Борис Резухиний удирдсан 2-р бригад амжилттай байлдаж [[Улаан Арми|Улаан армийн]] отрядуудыг бут цохисон боловч Унгерний өөрийн шууд удирдсан 1-р бригад [[Константин Рокоссовский|Рокоссовскийн]] (сүүлд [[ЗХУ]]-ын [[маршал]]) удирдсан Улаан армийн морин хороо болон Д.Сүхбаатарын удирдсан Ардын цэрэгт бут цохигдон [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгийн]] хөндийд Резухиний бригадтай нийлжээ. Улаан арми болон Ардын цэрэг нийслэл руу хөдлөн 1921 оны 7-р сард Их Хүрээнд орж иржээ. 1921 оны 6-аас 8-р саруудад Зөвлөлт Оросын нутагт Барон Унгерн хэд хэдэн удаа амжилттай байлдааны үйл ажиллагаа явуулж Улаан армийн зарим хүчийг бут цохьжээ. Барон Унгерн олзлогдсон тариачин гаралтай улаан орос цэргүүдийг суллан явуулж байжээ. Барон Унгерн улаан орос цэргийн илт давуу хүчийг сайн тооцоолоогүй байсан юм. Хоёр гуравхан мянган цэрэгтэйгээр хорь гучин мянган улаан орос цэргийн эсрэг тулалдана гэдэг өөрөө өөрийгөө алахтай адил байлаа. Барон Унгерний цэрэг эцэстээ хүчээр хэд дахин илт давуу улаан орос цэрэгт ялагдав.  Ялагдлын дараа Барон Унгерн Түвд руу явахаар шийдсэн нь [[Манжуур]] луу аялан Атаман Семёновттой нийлэхийг илүүд үзэж байсан түүний цэрэг офицерүүдийн эсэргүүцлийг төрүүлэн эдгээр цэргүүд  8-р сарын 16-нд Резухинийг буудаж алсны дараагаар 6-р сарын 18-нд Унгернийг буудаж алахыг оролдсон боловч тэрээр түүнийг дагасан [[Сундуй гүн]]ий Монгол цэргийн хороо руу зугтан зайлж амжжээ. Барон жанжин Бишрэлт гүн Сундуй дээр давхиж очиход харин тэр хоёр монгол цэргийн хамт түүнийг гэнэт баривчлан улаан орос цэргийн дарга  [[Пётр Щетинкин|Щетинкинд]] хүргэж өгчээ. Саяхан л улаантны эсрэг хамт тулалдаж явсан Богд хаант төрийн монгол цэргүүд ийм амархан улаантны талд урвасанд Барон жанжин итгэж чадахгүй байсан гэдэг. Улаан Орос цэргийн дарга Щетинкин өөрийн талд орсон Сундуй гүнийг 2 монгол цэргийнх нь хамт энэ урвасан &quot;гавьяа&quot;-ных нь төлөө амьд үлдээж Монгол руу буцахыг зөвшөөрсөн ажээ. Харин Барон жанжныг улаан орос цэргүүд Новониколаевскад цаазаар авахаар хүргэжээ. 

[[Файл:Барон Унгерн во время судебного процесса.jpg|thumb|Шүүх хурлын үеэр Барон Унгерн.]]
1921 оны 8-р сарын 26-нд [[Владимир Ленин|Ленин]] утсаар Барон Унгернийг яаралтай түргэн цаазлах үүрэг даалгавар өгчээ. 1921 оны 9-р сарын 15-нд Барон Унгерн фон Штернбергийг нээлттэй шүүх хурлаар шүүж Азийн их Монгол гүрэн байгуулах төлөвлөгөөтэйгээр [[Япон]]ы талд ажилласан, Орос оронд хаант засгийг сэргээх зорилгоор Зөвлөлт засгийн эсрэг тэмцсэн, алан хядах үйл ажиллагаа явуулсан гэсэн хэргээр цаазаар авах ял оноож, ялыг шуурхай гүйцэтгэсэн байна. Большевикуудын шүүх хурал гэгч жүжгийг Барон жанжин огт зөвшөөрөхгүй гэдгээ мэдэгдэж, Орос орныг сүйрүүлсэн хэрэгт большевикуудыг буруутган эсэргүүцэж байгаагаа илэрхийлж байжээ. Түүнийг улаан оросууд цаазаар авсныг сонссон Богд гэгээн монголын бүх буддын сүм хийдэд ном хуруулж байжээ. Унгернийг [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт]] Жамсранжавтай уулзахад Дилав хутагт Унгерний амьд явах хоногийнх нь тоог нь далны ясаар урьдчилан мэргэлж хэлсэн байдаг нь нас барсан өдөртэй нь яг таарч байсан гэдэг.

== Хэргийг нь дахин хянасан нь ==

Новосибирийн мужийн шүүхийн 1998 оны 9 сарын 25-ны хуралдаанаар Барон Унгерн фон Штернбергийг цагаатгахаас татгалзсан байна. &lt;ref&gt;Постановление Президиума Новосибирского областного суда от 25 сентября 1998 года (дело № 10с-98 год)&lt;/ref&gt;

== Гэр бүл ==
Барон Унгерн нь нэг удаа гэрлэж байсан ба энэ нь [[Манж]]ийн эзэн хааны [[Цзи гүнж]] юм. Барон Унгерн 1919 оны зун [[Бээжин]]д очсоны дараа Цзи гүнжтэй гэрлэж [[Орос]]ын [[Үнэн алдартны шашин]]ы дагуу гүнж өөрийн нэрийг слав гаралтай Елена Петровна нэрээр өөрчилсөн ажээ. Барон Унгерн нь 1920 онд Монгол руу хятад цэргийн эсрэг довтлохоос өмнө Цзи гүнжээс албан ёсоор салсан ба энэ тухайгаа эхнэртээ захиа бичиж мэдэгдэж, богинохон хугацаанд эхнэр нь байсан хүнийхээ цаашдын амьдралд нь зориулж үлэмж ихээхэн хэмжээний мөнгө дагалдуулан илгээж байжээ. Энэ гүнжийн цаашдын амьдралын тухай мэдээлэл хомс байдаг юм. Барон Унгерн эмэгтэй хүнд сэтгэл алдардаггүй байсан. Энэхүү ганц удаагийн гэрлэлт нь хайр сэтгэлийн гэхээс илүү улс төрийн ашиг сонирхолтой байсан хэмээн зарим судлаачид үздэг. Үнэхээр Барон Унгерн манж, монгол хоёр үндэстнийг дахин сэргээж дорно дахины хүчирхэг Их Монгол улс дахин сэргээн байгуулахыг мөрөөддөг байсан гэдэг. Барон Унгерн, Цзи нар үр хүүхэдгүй байсан. Барон жанжинд хувийн амьдрал гэж байгаагүй. Барон жанжин хамаг амьдрал, өмч хөрөнгөө цэргүүддээ зориулсан байдаг юм.

== Гавьяа шагнал ==
* Гэгээн Георгийн 4-р зэргийн одон (1914 он);
* Гэгээн Аннагийн 4-р зэргийн одон (1914 он);
* Гэгээн Владимирын 4-р зэргийн одон (1915 он);
* Гэгээн Станиславын 4-р зэргийн одон (1915 он);
* Гэгээн Аннагийн 3-р зэргийн одон (1916 он);
* Оросын армийн дэслэгч генерал цол (1920 он, маргаантай); 
* Монголын хошой чин вангийн зэрэг хэргэм (1921 он);
* Монгол улсыг мандуулагч их баатар жанжин цол (1921 он).

==Мөн үзэх==
* [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь]]
* [[Улаан хадны байлдаан]]
* [[Улаан орос алан хядагч нараа Монголд илгээсэн нь]]

== Утга зохиол ба урлагт ==

* Леонид Абрамович Юзефович өөрийн «Самодержец пустыни» номондоо Барон Унгерний захидлууд болон бусад сонирхолтой баримтуудыг оруулжээ.
* Польшийн аялагч зохиолч Антоний Фердинанд Оссендовский Барон Унгернтэй уулзаж, ажиллаж байсан бөгөөд түүний тухай «И звери, и люди, и боги» номоо бичжээ.
* Калинов Мост хамтлагийн «Вечное небо» дууг түүний дурсгалд зориулжээ.
* [[Жамьянгийн Бунтар]] ба А.Бобровскийн найруулсан Төгсгөл уран сайхны кинонд түүний Монгол дахь дайны үйл ажиллагааг харуулжээ.
* Сүхбаатар кинонд түүний Монгол дахь дайны үйл ажиллагааг харуулжээ.
* [http://www.youtube.com/watch?v=rjd2rzkpB10 &quot;Зөвхөн намайг үхсэний дараа&quot; scence Найруулагч Б.Баяр]

== Домог яриа, цуу яриа, онигоо ==
* 1921 онд улаантнуудад баригдахаасаа өмнө Барон Унгерн бүх алт эрдэнэсээ Сэлэнгийн Ингэт толгойд  нуусан гэсэн цуурхал тарж байжээ.

==Цаашид унших==
*Bodisco Th. von, Dugin A., Evola J., Fernbach M., Freitag Y., Greiner A.W., Mutti C., Nesmelow A. 2007. ''Baron Ungern von Sternberg – der letzte Kriegsgott''. Straelen: Regin-Verlag.
*Hopkirk, Peter (1986) ''Setting the East Ablaze: on Secret Service in Bolshevik Asia''. Don Mills, Ont.
*[[Kamil Giżycki]] (1929). Przez Urjanchaj i Mongolje. Lwow – Warszawa: wyd. Zakladu Nar. im. Ossolinskich.
*Kuzmin, Sergei L. (2011). ''The History of Baron Ungern. An Experience of Reconstruction''. Moscow: KMK Sci. Press, ISBN 978-5-87317-692-2.
*Kuzmin, S.L. (compiler) (2004). ''Baron Ungern v Dokumentakh i Memuarakh''. Moscow: KMK Sci. Press, ISBN 5-87317-164-5.
*Kuzmin, S.L. (compiler) (2004). ''Legendarnyi Baron: Neizvestnye Stranitsy Grazhdanskoi Voiny''. Moscow: KMK Sci. Press, ISBN 5-87317-175-0.
*Maclean, Fitzroy (1974). ''To the Back of Beyond''. Little, Brown &amp; Co., Boston.
*Michalowski W.St. (1977). ''Testament Barona''. Warszawa: Ludowa Spoldzielnia Wyd.
*[[Ferdynand Antoni Ossendowski|Ossendowski, Ferdynand]] (1922) ''Beasts, Men and Gods''. New York.
*Palmer, James (2008) ''The Bloody White Baron''. London: Faber and Faber. ISBN 0-571-23023-7
*Pershin, D.P. (1999) ''Baron Ungern, Urga i Altanbulak''. Samara: Agni.
*Pozner, Vladimir (1938) ''Bloody Baron: the Story of Ungern–Sternberg''. New York.
*{{cite web|url=http://praiagrande.blogspot.com/2005/04/baron-roman-von-ungern-sternberg.html | title=Personal survey of some books |accessdate= 2009-04-01}}
*du Quenoy, Paul. “Perfecting the Show Trial: The Case of Baron von Ungern-Sternberg,” ''Revolutionary Russia'', 19: 1, June 2006.
*du Quenoy, Paul. “Warlordism à la russe: Baron von Ungern-Sternberg’s Anti-Bolshevik Crusade, 1917-1921,” ''Revolutionary Russia'', 16: 2, December 2003
*Sunderland, Willard. ''[http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100805580 The Baron's Cloak: A History of the Russian Empire in War and Revolution]'', [[Cornell University Press]], 2014. ISBN 978-0-8014-5270-3
*[[Yuzefovich, Leonid]]. ''Le baron Ungern, khan des steppes''
*Znamenski, Andrei (2011) ''Red Shambhala: Magic, Prophecy, and Geopolitics in the Heart of Asia''. Wheaton, IL: Quest Books. ISBN 978-0-8356-0891-6

== Зүүлт, тайлбар ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{DEFAULTSORT:Штернберг, Унгерн фон}}
[[Ангилал:Балтын Германчууд]]
[[Ангилал:Германчууд]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Оросын Германчууд]]
[[Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс]]
[[Ангилал:Оросын генерал]]
[[Ангилал:Орост цаазлагдсан хүн]]
[[Ангилал:Ноёрхогч]]
[[Ангилал:Сурвалжит язгууртан]]
[[Ангилал:Цагаан армийн зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:20-р зуунд цаазлагдсан хүн]]
[[Ангилал:1886 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1921 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>pnawkbqk2arg23ehdq177px9c06c7wd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>6 сарын 21</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12392</id>
    <revision>
      <id>871635</id>
      <parentid>859627</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T14:02:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51444-54</username>
        <id>107732</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нас барсан алдартнууд */</comment>
      <origin>871635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13069" sha1="87lc2nhg84pv9r0atf2f8xeigaq8wj4" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|6 сарын}}
'''6 сарын 21''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 172 дахь ([[өндөр жил]] бол 173 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 193 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* 1307 - [[Юань гүрэн|Юань гүрний]] хаан ширээнд [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан Хүлэг]] суужээ. 
* 1532 - Сенгокүгийн үе: Японы хамгийн нөлөө бүхий даймио Нобүнага Ода өөрийн жанжин болох Мицүхиде Акечиг ёс сахилга зөрчсөн гэж үзэн харакири хийхэд хүргэжээ. 
* 1621 - Цагаан уулын тулалдааны улмаар [[Праг]] хотын хуучиын хотын талбайд Чехийн язгуур угсааны 27 ноёныг цаазаар авав.
* 1749 - Канадын Нова Скотиа мужид Халифакс хотыг байгуулав. 
* 1788 - [[Нью-Хэмпшир]] муж АНУ-ын Үндсэн хуулийг соёрхон баталж 9 дахь муж болжээ. 
* 1791 - Францын хувьсгалын үеэр [[XVI Луи]] хаан болон гэр бүлийнхэн нь Варенн руу дүрвэж эхлэв. 
* 1798 - Британийн арми Винегар Хиллийн тулаанд Ирландын босогчдыг буулган авав. 
* 1824 - Грекийн тусгаар тогтнолын дайн: Египетийн тэнгисийн цэрэг Эгийн тэнгисийн тулаанд Псара хотыг эзлэн авчээ. 
* 1848 - Валлахын хувьсгалын үеэр Йон Хелиаде Радулеску, Кристан Телл нар Ислазын тунхаглал гаргаж, шинэ бүгд найрамдах Засгийн газар байгуулахаар болжээ. 
* 1887 - Английн хатан хаан Викториагийн хаан ширээнд суусны 50 жилийн ойг тэмдэглэсэн. 
* 1893 - АНУ-ын [[Чикаго]] хотод болсон үзэсгэлэнгийн үеэр анхны &quot;Алсыг харагч&quot;  бий болсон. 
* 1898 - АНУ [[Гуам|Гуам арлыг]] Испаниас булаан эзлэв. АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хоёр ч хөлөг онгоцноос хэд, хэдэн удаа гал нээхэд Испанийн гарнизон мэндчилгээ гэж ойлгон цэргийн ямар ч арга хэмжээ аваагүй нь ийм үр дүнд хүргэжээ. 
* [[1900]] - [[Ихэтуанийн бослого]] Манж Чин гүрний хатан [[Цыши]] АНУ, Британи, Герман, Франц, Япон улсад дайн зарлав. 
* [[1915]] - АНУ-ын Дээд шүүх хар арьстнуудын санал өгөх эрхийг үгүйсгэсэн заалтыг хүчингүй болгожээ. 
* 1921 - Ирландын Ноккроги тосгоныг Британийн цэргүүд галдан шатаав. 
* 1930 - Франц улсад цэргийн албыг нэг жилийн хугацаатай заавал хаах хууль хүчин төгөлдөр болов.
* 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Итали улс Франц руу довтлох ажиллагааг эхлүүлсэн боловч амжилтад хүрээгүй юм.
* 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Итали, Германы арми Ливийн Тобрук хотыг эзэлж, холбоотны 33 мянган цэргийг олзолжээ. 
* 1948 - ХБНГУ-д &quot;Дойче марк&quot; шинэ мөнгөн тэмдэгт гүйлгээнд орсон.
* 1952 - Филиппиний Худалдааны сургуулийг хуулийн дагуу Худалдааны коллеж болгон өөрчилжээ. Хожим энэ сургууль Политехникийн их сургууль болсон юм. 
* 1957 - Канадын Засгийн газрын танхимд Эллен Фейрклоу багтсан нь тус улсын түүхэнд сайдын суудалд суусан анхны эмэгтэй болсон юм. 
* 1963 - Ромын папаар Кардинал Жованни Баттиста Монтини сонгогдож, сахилын нэр нь [[VI Паул]] болгожээ. 
* 1964 - АНУ-ын [[Миссисипи]] мужийн Нешоба тойрогт хүнийн эрхийн гурван ажилтны амь насанд [[Ку Клукс Клан|Ку Клукс Кланы]] гишүүд халдав. 
* 1978 - Аргентин улсын улстөрч [[Эва Перон|Эва Пероны]] амьдралаас сэдэвлэсэн &quot;Эвита&quot; нэртэй дуулалт жүжгийг Тим райс, Эндрью Уеббер нарын тавилтаар Лондон хотноо нээлтээ хийв. 
* 1982 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган|Роналд Рейганы]] амь насанд халдахыг завдсан Жон Хинклиг гэгчийг солиоролд гүн автсан гэж үзэж хэрэгсэхгүй болгов. 
* 2000 - Их Британид ижил хүйстнүүдийг &quot;сурталчлах&quot;-ыг хориглосон Орон нутгийн засаг захиргааны тухай хуулийн 28-р хэсгийг хүчингүйд тооцов. Мөн Шотландад ийм төрлийн хуулийн тухайлсан заалтыг хүчингүй болгожээ. 
* 2001 - АНУ-ын [[Виржини]] мужийн Александриа хотноо хуралдсан Холбоотны шүүх хуралдаанаар 1996 онд Саудын Арабын Хобар цамхагийг бөмбөгдөхөд амиа алдсан Америкийн армийн 17 цэргийн үхэлд Саудын Арабын 13, Ливаны нэг иргэнийг буруутай гэж үзэв. 
* 2004 - &quot;SpaceShipOne&quot; компани сансрын нислэгийг хувийн санхүүжилтээр үйлдсэн анхны компани болов. 
* 2006 - Дэлхийн ван гарагийн шинээр илэрсэн хоёр дагуулыг Никс, Гидра гэж нэрлэхээр болжээ. 
* 2009 - Данийн [[Гренланд]] арал өөртөө засах эрхтэй болов. 
* 2025 - Бразилийн Санта Катарина мужийн Прайа Гранде хотод агаарын бөмбөлөгт гал авалцаж, зорчиж байсан 21 хүнээс 8 нь амиа алджээ. 

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1002 - Ромын пап IX Лео (1054 онд нас барсан)
* 1732 - Нэрт хөгжмийн зохиолч [[Иоханн Себастиан Бах|Иоханн Себастиан Бахын]] тав дахь хүү, хөгжмийн зохиолч Йоханн Кристоф Фридрих Бах (1791 онд нас барсан)
* 1774 - АНУ-ын зургаа дахь Дэд ерөнхийлөгч Даниел Д.Томпкинс (1825 онд нас барсан)
* 1850 - АНУ-ын Хөвгүүдийн скаутыг үндэслэгчдийн нэг Даниел Картер Бийрд (1941 онд нас барсан)
* 1857 - Алдарт &quot;Dr.Pepper&quot; ундааг үндэслэгч, эм зүйч Чарльз Албертон (1941 онд нас барсан)
* 1881 - Оросын авангард зураач Наталия Гончарова (1962 онд нас барсан)
* 1889 - 1912 оны Олимпод хоёр алтан медаль хүртсэн Америкийн гүйгч Ральф Крейг (1972 онд нас барсан)
* [[1914]] - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Уиллиам Викрей (1996 онд нас барсан)
* 1918 - АНУ-ын мэргэжлийн бейсболлын &quot;Дэлхийн цуврал&quot;-д таван удаа түрүүлсэн Эдди Лопат (1992 онд нас барсан)
* 1905 - Францын зохиолч, философич [[Жан Пол Сартр]] (1980 онд нас барсан).
* 1921 - [[Оскарын шагнал|Академийн наадам]], &quot;[[Алтан бөмбөрцөг]]&quot;, &quot;Тони&quot;-гийн наадмын шагналт Америкийн нэрт жүжигчин Жюди Холлидей (1965 онд нас барсан)
* 1925 - Италийн 45 дахь Ерөнхий сайд Жиованни Спалдони (1994 онд нас барсан)
* 1932 - Аргентинийн нэрт хөгжмийн зохиолч, удирдаач Лало Шифрин (2025 онд нас барсан)
* 1935 - Францын зохиолч [[Франсуаз Саган]] (жинхэнэ овог нь ''Куаре''; 2004 онд нас барсан).
* 1947 - Нобелийн Энхтайвны шагналт Ираны хуульч Ширин Эбади 
* 1953 - Пакистан улсын Ерөнхий сайд хатагтай [[Беназир Бхутто]] (2007 онд нас барсан)
* 1955 - Франц улсын домогт хөлбөмбөгч [[Мишель Платини]]
* 1957 - Филиппин улсын Кардинал Луйз Антонио Тагл 
* 1958 - Оросын нийслэл Москва хотын дарга (2010 оноос), Оросын улс төрийн зүтгэлтэн [[Сергей Собянин]]. 
* 1961 - Индонезийн долоо дахь Ерөнхийлөгч Жокови Видодо 
* 1962 - Оросын нэрт дуучин &quot;Кино&quot; хамтлагийг үндэслэгч [[Виктор Цой]] (1990 онд нас барсан)
* 1967 - Цахим худалдааны &quot;eBay&quot; платформыг үндэслэгч Пьерр Омидяр 
* 1967 - Тайландын 28 дахь Ерөнхий сайд Инглук Шинаватра
* 1972 - Олимпын мөнгөн медальт, Японы ойрын зайн гүйгч Асахара Нобүхарү 
* 1979 - Америкийн нэрт жүжигчин [[Крис Прэтт]]
* 1980 - NBA лигийн аварга, Америкийн сагсанбөмбөгч Ричард Жефферсон 
* 1982 - Их Британийн угсаа залгамжлах хунтайж, Уельсийн ханхүү [[Уэльсийн хунтайж Уильям|Уильям]]
* 1983 - Америкийн шүгэл үлээгч [[Эдуард Сновден|Эдвард Сноуден]]
* 1985 - Америкийн дуучин, ая зохиогч Лана Дел Рей 
* 1991 - Францын хөлбөмбөгч Гаел Какута 

== Нас барсан алдартнууд ==
* 1377 - Английн хаан [[III Эдвард]] (1312 онд төрсөн)
* 1876 - Мексикийн найм дахь Ерөнхийлөгч Антонио Лопек де Санта Анна (1794 онд төрсөн)
* [[1908]] - Оросын нэрт хөгжмийн зохиолч [[Николай Римский-Корсаков]] (1844 онд төрсөн)
* [[1914]] - Нобелийн шагналт Австрийн зохиолч, сэтгүүлч Берта фон Суттнер (1843 онд төрсөн)
* 1954 - Хувцасны цахилгааныг зохион бүтээсэн Америкийн инженер Гидеон Сандбек (1880 онд төрсөн)
* 1957 - Нобелийн шагналт Германы физикч Йоханнес Старк (1874 онд төрсөн)
* 1970 - Индонезийн анхны Ерөнхийлөгч [[Сукарно]] ([[1901]] онд төрсөн)
* 1985 - Шведийн 25 дахь Ерөнхий сайд Таг Эрландер (1901 онд төрсөн)
* 1992 - БНХАУ-ын дарга Ли Шяньянь ([[1909]] онд төрсөн)
* 1996 - Америкийн жүжигчин Анналиса Кокрейн
* 2014 - Лихтенштейнийн вант улсын Ерөнхий сайд Вальтер Кайбер (1931 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдрүүд ==
* {{TGO}} Эх орончдын өдөр
* {{EGY}} {{LBN}} {{JOR}} {{SYR}} {{UGA}} {{PAK}} {{ARE}} Аавуудын өдөр 
* {{CAN}} Уугуул иргэдийн дурсгалын өдөр 
* Олон улсын хүмүүнлэгийн өдөр
* Олон улсын йогийн өдөр 
* Дэлхийн скейтбордын өдөр
* Дэлхийн гидрографийн өдөр 

----
{{Commonscat|21 June|6 сарын 21}}

[[Ангилал:Өдөр|0621]]
[[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#21]]</text>
      <sha1>87lc2nhg84pv9r0atf2f8xeigaq8wj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Софийн метро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13690</id>
    <revision>
      <id>871682</id>
      <parentid>694094</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T20:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4791" sha1="lezwwujrphzdstgf8ym5km36xnyyiwm" xml:space="preserve">{{short description|Болгарын хурдны тээврийн систем}}
{{Инфобокс нийтийн тээвэр
| name = Софийн метро
| image = Sofia Metro Logo.svg
| imagesize = 100px
| image2 = Tsar Boris III Metro Sofia 1.jpg
| imagesize2 = 300px
| caption2 = [[Красно Село метроны буудал]] - одоогийн &quot;III Борис царь&quot;&lt;ref&gt;https://council.sofia.bg/documents/d/guest/r-284-2026&lt;/ref&gt;, 2026 оны 8 сарын 14
| native_name = {{lang|bg|Софийско метро}}
| owner = Софи хот
| locale = [[Софи]], Болгар
| transit_type = [[Хурдны нийтийн тээвэр]]
| lines = 4&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt;
| stations = 50&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Vitosha&quot; /&gt;&lt;br&gt;7 баригдаж байгаа
| daily_ridership = 516 000
| annual_ridership = 123 сая&lt;ref name=&quot;NSI annual book 2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nsi.BG/file/35970/God2025.pdf| title = Statistical yearbook 2025| date = 2025-06-20 | page = 366 }}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(2024)&lt;/small&gt;
| chief_executive = Николай Найденов
| website = {{URL|www.metropolitan.bg}}
| began_operation = {{Start date and age|1998|01|28}}&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt;
| operator = Metropoliten JSC
| vehicles = 272
| system_length = {{convert|55.0|km|mi|1|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Vitosha&quot; /&gt;
| track_gauge = {{RailGauge|sg|allk=on}}
| el = 825 В ТГ цахилгааны шугам (M1/M2/M4 шугам)&lt;br /&gt;1,500 В ТГ контакт утсаар (M3 шугам)
| average_speed = {{convert|39|km/h|mph|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.metropolitan.bg/bg/news/view/145.html |title=Открит е нов участък от софийското метро – МС &quot;Цариградско шосе&quot; – МС &quot;Летище София |publisher=Метрополитен София |accessdate=2026-09-24 |language=bg |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127040035/http://www.metropolitan.bg/bg/news/view/145.html |archive-date=2016-01-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| top_speed = {{convert|90|km/h|mph|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| map = [[File:Sofia-metro-schema.png|300px]]
| map_state = uncollapsed
}}

'''Софийн метро''' ({{lang-bg|Софийско метро}}) нь [[2012]] оны байдлаар 2 шугам, 27 өртөөтэй. [[1998]] оны [[1 сарын 28]]-нд нээгдсэн.

Софи хотод газар доорх тээврийг барих анхны судалгаа, төлөвлөгөөг 1960-аад оны сүүлээр хийжээ. 1972 онд Болгарын Сайд нарын зөвлөл ТЭЗҮ-ийг баталж, 1973 онд &quot;Метропроект&quot; тусгай зураг төслийн байгууллагыг байгуулжээ. 1974 онд ТЭЗҮ-ийн үндсэн дээр Нийслэлийн Ардын Зөвлөлийн Гүйцэтгэх хороо метроны шугамыг хөгжүүлэх ерөнхий схемийг баталж, уг сүлжээ нь нийт 52 км урт, 47 өртөө бүхий 3 шугамаас бүрдэж байна. Өртөө хоорондын дундаж зай нь 1100 метр орчим.

1979 онд нэгдүгээр шугамын нэгдүгээр шатны ажлын хүрээнд Вардар, Люлин өртөөний барилгын ажил эхэлж, 1982 онд Үндэсний Соёлын ордны барилгын ажлын үеэр анхны хонгил, хоёр станц баригдсан. София метро 18 гаруй жил баригдсаны эцэст 1998 оны нэгдүгээр сарын 28-нд нээгдсэн.

Метро 5:00 -23:30 цагийн хооронд ажилдаг байна.

Галт тэрэгний хамгийн дээд хурд нь 80 км / цаг, галт тэрэгний хоорондох хамгийн бага интервал нь 90 секунд байдаг байна.

2022 оны 3-р сарын 21-нд Хаджи Димитар өртөөнөөс Левскийн хороолол хүртэл гурван шинэ станц барих ажил эхэлсэн. Төлөвлөсөн нээлтийн огноо 2025 он.

[[Зураг:Бели Дунав.jpg|thumb|250px|„Бели Дунав“ өртөө]]
[[Зураг:Младост 3-вестибюл.jpg|thumb|250px|„Младост 3“ өртөө]]

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Sofia Metro}}
* [http://www.metropolitan.bg/ Албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Болгарын төмөр замын тээвэр]]
[[Ангилал:Метроны систем]]
[[Ангилал:Софийн тээвэр]]
[[Ангилал:Софийн тээврийн байгууламж]]</text>
      <sha1>lezwwujrphzdstgf8ym5km36xnyyiwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Хаант Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15849</id>
    <revision>
      <id>871669</id>
      <parentid>870220</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152834" sha1="5vue9ooha20h81orguvu9l4me4elmat" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс
| common_name            = Зүүнгар
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}&lt;br&gt;'''Зүнһар хаант улс'''&lt;br&gt;([[Ойрад аялга|Ойрад]])
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| symbol_type            = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635–1741
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1667–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1688–1759
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс''',{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}}
=== Гарал үүсэл ===
[[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]]
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 

1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}}

Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}}

1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}}
[[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]]
1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн [[Далайбаатар тайш]], Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}}

1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу &quot;салхи шиг хурдан&quot; гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}
[[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]]
Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}}

1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1759 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
[[Файл:Modern illustration of Tsewang Rabtan Khan.png|thumb|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] орчин үеийн дүрслэл]]
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
{{main|Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн|Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)}}
[[Файл:Modern illustration of Galdan Tseren Khan as an equestrian portrait.png|thumb|Морин дээрх [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] орчин үеийн дүрслэл]]
[[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''&quot;Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ.&quot;''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}

Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар  Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}&lt;/ref&gt; Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}}

Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''&quot;Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм.&quot;''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}}

1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}}

=== Уналт (1745–1757) ===
{{main|Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь}}
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}}

Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}

2026 онд ''&quot;Science Advances&quot;'' сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаагаар Зүүнгарын Хаант Улс 1751–1761 онуудад хүчтэй ган гачиг, бэлчээрийн доройтол, өргөн тархсан өлсгөлөнтэй тулгарсан байна. 1755 оны түүхэн тэмдэглэлд дурдсанаар Зүүнгарын Хаант Улсын хүн амын тал хувь нь өлсгөлөнгийн улмаас тархан суурьшсан бөгөөд нөгөө тал нь мал сүрэг, үр тариагүй байжээ.{{sfn|Tang et al.|2026|p=2-3}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}&lt;br&gt;{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}}

==== Тактикууд ====
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ====
[[Файл:Dzungar (Oirat) spherocylindrical helmet reconstruction.png|thumb|Л. А. Бобров, Юрий Филипович нарын судалгаанд үндэслэн сэргээн бүтээсэн түүхэн зураг.]]
[[Файл:Джунгарский доспех.jpg|thumb|Дотор болон гадна талын Зүүнгарын ламеллар хуяг]]
XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}

[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман &quot;хөөрөгдсөн&quot; их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}}

== Эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Гайхамшиг өлзийт бор&quot; хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200–300 үхэр, 400–500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40–50 үхэр, 200–300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

== Нийгэм ==

=== Хүн ам ===
[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}}

Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, &quot;үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}}

[[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}}

=== Архитектур ===
[[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]]
20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}}

17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. &quot;Хятад, Могол ард түмэн&quot;-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг &quot;тариалангийн Бухарчууд&quot; амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ &quot;хот&quot; нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт &quot;цайз&quot;-ын ойролцоо тэнүүчилж байв:
{{Quote|&quot;...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг&quot;.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}}
Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь &quot;алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг&quot; гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}}

Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}}

=== Соёл ===
[[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]]
Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 
[[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь &quot;Жангарч&quot;]]
Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] &quot;Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл&quot; үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр &quot;Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр&quot; гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}}

Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}}

=== Газрын зурагууд ===
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
&lt;/gallery&gt;Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчлал
!Нас нөгчсөн он
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|}

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
* {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}}
* {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}}
* {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}}
*{{cite journal
 |last1=Tang
 |first1=Wanru
 |last2=Fang
 |first2=Keyan
 |last3=Linderholm
 |first3=Hans W.
 |last4=Boucher
 |first4=Étienne
 |last5=Mei
 |first5=Zepeng
 |last6=Li
 |first6=Jinbao
 |last7=Lin
 |first7=Shuheng
 |last8=Zhou
 |first8=Feifei
 |last9=Camarero
 |first9=J. Julio
 |last10=Seppä
 |first10=Heikki
 |last11=Chen
 |first11=Fahu |date=5 August 2026 |title=Steppe productivity decline contributed to smallpox outbreak and the collapse of the last nomadic empire in the 1750s |journal=Science Advances |location=Washington D.C. |publisher=American Association for the Advancement of Science |volume=12 |issue=32 |issn=2375-2548}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]</text>
      <sha1>5vue9ooha20h81orguvu9l4me4elmat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2 сарын 21</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16071</id>
    <revision>
      <id>871633</id>
      <parentid>848638</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T13:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51444-54</username>
        <id>107732</id>
      </contributor>
      <comment>/* Энэ өдөр төрөгсөд */</comment>
      <origin>871633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9249" sha1="nc14k9ab4gqm5qqvnwqzottrtxtensp" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|2 сарын}}
'''2 сарын 21''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 52 дахь өдөр бөгөөд жилийн эцэс хүртэл 313 өдөр ([[өндөр жил]] бол 314 өдөр) үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* 1437 - Шотландын хаан I Жеймс халдлагад өртөн амиа алдав.
* 1440 - [[Пруссийн хаант улс]] байгуулагдав.
* 1613 - Оросын үндэсний ассемблей хаан ширээнд I Михаилыг суулгаснаар Хаант Орос улсад Романовын угсааны хаанчлал эхлэжээ.
* 1784 - Оросын II Екатерина хатан хааны зарлигаар Крым дахь боомт цайзыг Севастополь гэдэг нэртэй болсон.
* 1808 - Швед Финландад дайн зарласнаар Финландын дайн эхлэв. Уг дайнд шведүүд ялагдал хүлээж, газар нутгийн зүүн хэсгийн талыг Финландад буюу Оросод алдсан юм.
* 1842 - Америкийн зохион бүтээгч Жон Грийнау оёдлын машины анхны патентыг авчээ.
* 1848 - [[Карл Маркс]] болон [[Фридрих Энгельс]] нар алдарт &quot;[[Коммунист намын тунхаг]]&quot; номоо хэвлүүлэв.
* 1878 - АНУ-ын [[Коннектикут]] мужийн Нью Хавен хотод телефон холбооны компани анх удаагаа байгуулагджээ.
* 1885 - Вашингтон хотод [[Жорж Вашингтон|Жорж Вашингтонд]] хөшөө босгосон.
* 1916 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Франц улсад Вердугийн тулаан эхэлжээ.
* 1918 - &quot;Каролина тоть&quot; шувууны хамгийн сүүлийн төрөл нас баржээ.
* 1919 - Германы социалист үзэлт Курт Айснер халдлагад өртөн амиа алдав. Тэрээр Бүгд найрамдах социалист Бавари улсыг байгуулах суртал ухуулга хийж байжээ.
* 1921 - Ираны Тегеран хотод Реза Шахын зохион байгуулсан бослого амжилттай болов.
* 1925 - Алдарт &quot;Нью Йоркер&quot; сэтгүүл анхны дугаараа эрхлэн гаргав.
* 1937 - Үндэстнүүдийн лиг Испанийн иргэний дайнд гадны иргэдийг &quot;сайн дураар&quot; гэх нэрээр татан оролцуулахыг хоригложээ.
* 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Иво Жимагийн тулааны үеэр хүчтэй далайн шуурга болж АНУ-ын нэг хөлөг бүрэн сүйрч, бас нэг хөлөг их хохирол амсчээ. 
* 1948 - Америкийн автомашины хамгийн том уралдаан болох &quot;НАСКАР&quot; зохиогдож, уидрлагын бүрэлдэхүүнтэй болжээ. 
* 1952 - Их Британийн Ерөнхий сайд Уинстон Черчиль бүх иргэдийг иргэний үнэмлэхтэй болгох шийдвэр гаргав.
** Зүүн Пакистан буюу одоогийн Бангладеш улсын Дака хотод &quot;Бенгал хэлний хөдөлгөөн&quot; байгуулагджээ.
* 1965 - Өнгөт арьстнуудын эрхийн төлөө тэмцэгч &quot;Малкольм Икс&quot; Нью-Йорк хотын Абудон танхимд буудуулан амиа алджээ.
* 1972 - Америк-Хятадын харилцааг шинэ тавцанд гаргах зорилгоор АНУ-ын ерөнхийлөгч Ричард Никсон БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийв.
** ЗХУ нисэгчгүй &quot;Луна 20&quot; хөлгийг саран дээр амжилттай газардуулав. 
* 1975 - Уотергейтын дуулиан: АНУ-ын ерөнхий прокурор асан Жон Н.Митчель, Цагаан ордны ажилтан Х.Р.Халдеман, Жон Эрлихман нарыг шоронд хорихоор болжээ.
* 1995 - Канадын Саскатчеван мужийн Лидер тосгонд нисгэгч Стив Фоссетт агаарын бөмбөлөгтэй газарджээ. Ингэснээр тэрээр Номхон далайг агаарын бөмбөлөгтэй туулсан анхны хүн болсон юм. 
** Эстонид Хэлний тухай хууль баталсан.
* 2013 - Энэтхэгийн Хайдерабад хотод цуврал дэлбэрэлт болсоны улмаас 17 хүн амиа алдаж, 119 хүн шархаджээ.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
* 1397 - Португалын хатан хаан Изабелла (1471 онд нас барсан).
* 1559 &amp;ndash; Зүрчин (хожмын Манж) баатар, Хятадын эзэн хаан [[Нурхач]] (1626 онд нас барсан).
* 1728 - Оросын [[III Пётр]] эзэн хаан (1762 онд нас барсан).
* 1794 - Мексикийн найм дахь Ерөнхийлөгч Антонио Лопез де Санта Анна (1876 онд нас барсан)
* 1840 - Османы эзэнт гүрний султан [[V Мурад]] (1904 онд нас барсан)
* 1895 - Нобелийн шагналт Данийн биохимич Хенрик Дам (1976 онд нас барсан)
* 1924 - Зимбабве улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Роберт Мугабе]] (2019 онд нас барсан). 
* 1927 - Алдарт &quot;Гивенши&quot; брендийг үндэслэгч Юбер де Гивенши
* 1933 - Америкийн алдарт дуучин Нина Симон (2003 онд нас барсан)
* 1937 - Норвегийн хаан V Харальд
* 1943 - Алдарт &quot;Дриймуоркс&quot; кино студийг үндэслэгч Девид Геффэн 
* 1946 - &quot;Харри Поттер&quot; киноны профессор Снейпийн дүрээр алдаршсан &quot;БАФТА&quot;, &quot;Алтан Бөмбөрцөг&quot;-ийн шагналт жүжигчин Алан Рикман (2016 онд нас барсан)
* 1960 - Болгарын Ерөнхий сайд Пламен Орешарски 
* 1967 &amp;ndash; Америкийн ойрын зайн гүйгч [[Лерой Баррелл]]
* 1975 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт, Дэлхийн аварга Австралийн усанд сэлэгч Скотт Миллер 
* 1979 - &quot;Сүнстэй ярилцагч&quot; цуврал болон &quot;Токсидо&quot; киноны од, жүижигчин Женнифер Лов Хьют 
* 1980 он &amp;ndash; Монголын дуучин, УИХ-ын гишүүн асан [[Самандын Жавхлан]]
** Бутаны тав дахь хаан [[Жигмэдгэсэрнамжил Ванчиг]]
* 1984 - Германы хөлбөмбөгч Девид Одонкор
* 1985 - Грекийн хөлбөмбөгч Гиоргиос Самарас
* 1991 - Алжирын хөлбөмбөгч Рияад Марез
* 1996 - Английн жүжигчин Софи Төрнер

== Нас барсан алдартнууд ==
* 1513 - Ромын пап II Юлий (1443 онд төрсөн)
* 1730 - Ромын пап XIII Бенедикт (1649 онд төрсөн)
* 1926 - Нобелийн шагналт Голландын физикч Хайк Камерлинг Оннес (1853 онд төрсөн)
* 1941 - Нобелийн шагналт Канадын физикч Фредерик Бантинг (1891 онд төрсөн)
* 1945 - Олимпын аварга, хүрэл медальт Их Британийн ойрын зайн гүйгч Эрик Лидделл (1902 онд төрсөн)
* 1968 - Нобелийн шагналт Австралийн фармалогич Ховард Флори (1898 онд төрсөн)
* 1984 - Нобелийн шагналт Оросын зохиолч, богино өгүүллэгийн мастер Михаил Шолохов (1905 онд төрсөн)
* 1999 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Гертруд Б.Элион (1918 онд төрсөн)
* 2010 &amp;ndash; Монголын бөх [[Адуучийн Баатархүү]]

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{VAN}} Эцэг Линигийн өдөр 
* {{RSA}} Зэвсэгт хүчний өдөр 
* {{BAN}} Хэлний хөдөлгөөний өдөр 
* Олон улсын эх хэлний өдөр (ЮНЕСКО)
* {{PHI}} Мусикахан наадмын эхний өдөр 

----
{{Commonscat|21 February|2 сарын 21}}

[[Ангилал:Өдөр|0221]]
[[Ангилал:Хоёрдугаар сарын өдөр|#21]]</text>
      <sha1>nc14k9ab4gqm5qqvnwqzottrtxtensp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лондоны метро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16373</id>
    <revision>
      <id>871691</id>
      <parentid>854172</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:05:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4426" sha1="dnd4xpw1kghrkl4i3aygcco1i8fgvem" xml:space="preserve">{{Short description|Английн хурдны тээврийн систем}}
{{Инфобокс нийтийн тээвэр
| name = Лондоны метро
| image = Underground.svg
| alt = 
| imagesize = 150px
| image2 = Why London Underground is nicknamed The Tube.jpg
| alt2 = 
| imagesize2 = 225px
| caption2 = 
| image3 = Amersham station MMB 18 S Stock.jpg
| alt3 = 
| imagesize3 = 225px
| caption3 = 
| locale = {{Plainlist|
* [[Их Лондон]]
* [[Бакингемшир]]
* [[Эссекс]]
* [[Хартфордшир]]
}}
| transit_type = [[Хурдны нийтийн тээвэр]]
| lines = 11&lt;ref name=&quot;Key Facts&quot;/&gt;
| stations = 272-г үйлчилдэг&lt;ref name=&quot;Key Facts&quot;/&gt; (262 эзэмшилд)
| daily_ridership = 3.23 сая (2023/24 оны дундаж)&lt;ref name=&quot;tfl-excel&quot;&gt;{{cite web |author=Transport for London |url=https://data.london.gov.uk/dataset/public-transport-journeys-type-transport |title=Public Transport Journeys by Type of Transport |date=2023-02-04|publisher=London Datastore |access-date=2026-09-24 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322182540/https://data.london.gov.uk/dataset/public-transport-journeys-type-transport |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| annual_ridership = 1.181{{nbsp}}тэрбум (2023/2024)&lt;ref name=&quot;tfl-excel&quot;/&gt;
| website = {{Official URL}}
| operator = London Underground Limited
| began_operation = {{Start date and age|1863|01|10}}
| system_length = {{convert|402|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Key Facts&quot;/&gt;
| track_gauge = {{plainlist|
* {{төмөр замын цариг|sg|allk=on}} (1863–одоо)
* {{төмөр замын цариг|Brunel|allk=on}} (1863–1869)
}}
| el = [[Дөрөвдүгээр шугам]], 630 эсвэл 750{{nbsp}}В{{nbsp}}ТГ
| average_speed = {{convert|33|kph|mph|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;TfL Facts&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/what-we-do/london-underground/facts-and-figures |title=Facts &amp; figures |author=Transport for London |date=2019-07-29 |access-date=2026-09-24 |archive-date=2014-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927002759/http://www.tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/what-we-do/london-underground/facts-and-figures |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| caption = 
| owner = 
| area served = 
| line_number = 
| start = 
| end = 
| chief_executive = 
| character = 
| vehicles = 
| map = {{Maplink-road
|from1=Bakerloo line.map
|from2=Central line (London Underground).map
|from3=Circle line (London Underground).map
|from4=District line.map
|from5=Hammersmith &amp; City line.map
|from6=Jubilee line.map
|from7=Metropolitan line.map
|from8=Northern line.map
|from9=Piccadilly line.map
|from10=Victoria line.map
|from11=Waterloo &amp; City line.map
}}
| map_state = collapsed
}}

'''Лондоны метро''' ({{lang-en|London Underground}}) нь дэлхийн хамгийн анхны метро бөгөөд европын улсууд дотроос хамгийн урт сүлжээтэй [[метро]] юм. Лондоны метро нь 11 шугамтай бөгөөд 402 км урттай бөгөөд 45 % нь газар доогуур явдаг байна. Метроны замын дундаж уртаараа Сөүл, Бээжин, Шанхай болон Москвагийн метроны араас ордог ажээ. Лондоны метро нийт 270 өртөөтэй. 

Лондон хотын метроны анхны шугамыг «Метропо́литен рэйлвэй» (англ. Metropolitan Railway) компани 1863 онд барьж ашиглалтанд өгчээ. Энэ шугам нь хотын төвийг төмөр замын хоёр том буудалтай холбосон байна. 

Лондончууд хотынхоо метрог «The Tube» («тьюб» -хоолой) хоолойн хэлбэртэйгээс улбаалж ийнхүү нэрлэдэг байна. 

Лондоны метро өглөө 05:30 онгойгоод шөнийн 01:00 цагт хаадаг байна. 

[[Зураг:Pickering station sign.jpg|thumb|220px|&quot;Pickering&quot; өртөө]]

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|London Underground|Лондоны метро}}
* [http://www.tfl.gov.uk/ Transport for London-ы цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive /&gt;

[[Ангилал:Лондоны метро| ]]
[[Ангилал:Метроны систем]]</text>
      <sha1>dnd4xpw1kghrkl4i3aygcco1i8fgvem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Москвагийн метро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16465</id>
    <revision>
      <id>871636</id>
      <parentid>852140</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T14:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7448" sha1="13iil3bwsqx3gfyz1gxjediykfu632u" xml:space="preserve">{{Short description|Москвагийн хурдан тээврийн систем}}
{{Инфобокс нийтийн тээвэр
| box_width = 
| name = Москвагийн метро
| image = Логотип метро в системе бренда московского транспорта.svg
| imagesize = 120px
| alt = 
| caption = 
| image2 = {{photomontage|position=center
| photo1a = MosMetro KomsomolskayaKL img2 asv2018-01.jpg{{!}}Комсомольская буудлын төв танхим
| photo1b = Metro MSK Line1 Sokolniki.jpg{{!}}Сокольники буудлын төв танхим
| photo1c = Moscow Rumyantsevo Metro station 04-2016.jpg{{!}}Румянцево буудлын төв танхим
| photo2a = Metro MSK Line4 Arbatskaya Pavilion.jpg{{!}}Арбатская буудлын (4-р шугам) гадна хэсэг
| photo2b = Moscow Kropotkinskaya vestibule 07-2016.jpg{{!}}Kropotkinskaya буудлын гадна хэсэг
| photo3a = Metro MSK Line3 Arbatskaya (img1).jpg{{!}}Арбатская буудлын (3-р шугам) төв танхим
| photo3b = Metro MSK Line5 Park Kultury.jpg{{!}}Парк культуры буудлын төв танхим
| photo3c = Ploshchad revolyutsii Metro 2010.jpg{{!}}Площадь Революции буудлын төв танхим
| photo4a = Тропарево 35.jpg{{!}}Тропарёво буудлын гадна хэсэг
| photo4b = Moscow KrasnyeVorota 1282.jpg{{!}}Красные Ворота буудлын гадна хэсэг
| photo5a = Bib-Lenina-mm.jpg{{!}}Библиотека имени Ленина буудлын төв танхим
| photo5b = Troparyovo MosMetro station 02-2015 platform.jpg{{!}}Тропарёво буудлын төв танхим
| photo5c = Metro MSK Line2 Sokol.jpg{{!}}Сокол буудлын төв танхим 
   | size = 300
   | spacing = 2
   | color = white
   | border = 0
   | foot_montage = 
}}
| imagesize2 = 
| caption2 = 
| owner = [[Москвагийн засгийн газар]]
| native_name = Московский метрополитен имени В.И. Ленина
| area served = Москва
| locale = [[Москва]] холбооны хот ба&lt;br&gt;[[Москва муж]]ийн [[Котельники]], [[Красногорск, Москва муж|Красногорск]], [[Люберцы]], [[Реутов]] хотууд
| transit_type = [[Хурдны нийтийн тээвэр]]
| lines = 17&lt;ref name=&quot;Digits&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mosmetro.ru/press/digits/?type=m |script-title=ru:Метрополитен в цифрах |language=ru |trans-title=Метро тоон үзүүлэлтээр |publisher=Москвагийн метро |access-date=2026-09-24 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226043949/http://www.mosmetro.ru/press/digits/?type=m%20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| line_number = 
| start = 
| end = 
| stations = 309
| ridership = (дундаж) 7.5&amp;nbsp;сая&lt;br&gt;
(хамгийн өндөр, 2014 оны 12 сарын 26) 9.715&amp;nbsp;сая&lt;ref name=&quot;Digits&quot; /&gt;
| weekly_ridership = 
| annual_ridership = 2.5&amp;nbsp;тэрбум (2018)&lt;ref name=&quot;Digits&quot;/&gt;
| website = {{URL|https://mosmetro.ru/}}
| chief_executive = Виктор Козловский
| headquarters = 
| operator = Московский Метрополитен
| began_operation = {{start date and age|1935|05|15}}
| system_length = {{convert|541.9|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Digits&quot; /&gt;
| track_gauge = {{төмөр замын цариг|1520mm|lk=on}}
| el = 825 вольт ТГ цахилгааны шугам,
| average_speed = {{convert|39.54|km/h|mph|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Digits&quot;/&gt;
| map = [[File:Moscow metro lines geographical.svg|300px]]
| map_state = 
| character = 
| vehicles = 
| headway = Ачаалалтай үед: 1.5 - 1.7 мин&lt;br&gt;Ачаалалгүй үед: 2.5 - 10 минут
| top_speed = {{convert|100|km/h|mph|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Digits&quot;/&gt;
}}

'''Москвагийн метро''' ({{lang-ru|Московский метрополитен}}) нь 2023 оны байдлаар нийт 449 км урт замтай 15 шугам, 258 [[өртөө]]тэй. [[1935]] оны [[5 сарын 15]]-нд анх нээгдсэн байна.

== Түүх ==
1931 оны 6-р сарын 15-нд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Бага хурлаар Москва хотод метро барих шийдвэр гаргасан байна. 

1934 оны 10-р сарын 15-нд Анхны туршилтын галт тэрэг явсан бөгөөд 11-р сарын 15-нд Москва хотын Захиргааны дэргэд Метрог удирдах газар байгуулжээ. 

1935 оны 5-р сарын 15-нд албан ёсоор Москва хотын Метро албан ёсоор 13 өртөө бүхий &quot;Сокольническая&quot; шугамаар нээгдэж зорчигдоо тээвэрлэж эхэлсэн байна. 

1941-1943 онд дайны үеэр метро нийтийн тээврийн болон бөмбөгдөлтөөс орогнох байр гэсэн хоёр хэлбэрээр ашиглаж байжээ. 

1944-1945 онд дайны үед метроны баригын ажил явагдаж шугам нэмэгдэж тойргийн шугам барьж эхлүүлжээ. 

2023 оны 3-р сарын 1-нд Москва хотын метроны Том тойргийн шугам нээгдсэн байна. 

2023 оны байдлаар өдөрт 10 мянган багон 7 сая зорчигч тээвэрлэдэг бөгөөд амралтын өдрүүдэд зорчигдын тоо 9 сая хүрдэг байна. 

=== 1990 оны 11-р сарын 5-нд зарим шугамын болон өртөөний нэрсийг өөрчилсөн байна: ===

* «Кировская» — «Чистые пруды»;
* «Дзержинская» — «Лубянка»;
* «Площадь Ногина» — «Китай-город»;
* «Проспект Маркса» — «Охотный Ряд»;
* «Площадь Свердлова» — «Театральная»;
* «Горьковская» — «Тверская»;
* «Калининская» — «Александровский сад»;
* «Колхозная» — «Сухаревская»;
* «Щербаковская» — «Алексеевская»;
* «Ленино» — «Царицыно»;
* Кировско-Фрунзенская шугам — Сокольническая шугам;
* Горьковско-Замоскворецкая шугам— Замоскворецкая шугам.


2021 онд Москвагийн метроны өртөөнүүдийн хоорондох хонгилуудаар явах дундаж хурд 41.61 км/цаг байсан бөгөд ачаалалтай үед 90 секунд тутам вагонууд явдаг байна.

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Moscow Metro|Москвагийн метро}}

[[Ангилал:Москвагийн метро| ]]
[[Ангилал:Москвагийн аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Оросын тээврийн аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын зам тээвэр]]
[[Ангилал:Царигийн өргөн 1524 мм]]</text>
      <sha1>13iil3bwsqx3gfyz1gxjediykfu632u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871637</id>
      <parentid>871636</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T14:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7448" sha1="cp591ahtkun9gy7a4yb6bsm8gniobfu" xml:space="preserve">{{Short description|Москвагийн хурдны тээврийн систем}}
{{Инфобокс нийтийн тээвэр
| box_width = 
| name = Москвагийн метро
| image = Логотип метро в системе бренда московского транспорта.svg
| imagesize = 120px
| alt = 
| caption = 
| image2 = {{photomontage|position=center
| photo1a = MosMetro KomsomolskayaKL img2 asv2018-01.jpg{{!}}Комсомольская буудлын төв танхим
| photo1b = Metro MSK Line1 Sokolniki.jpg{{!}}Сокольники буудлын төв танхим
| photo1c = Moscow Rumyantsevo Metro station 04-2016.jpg{{!}}Румянцево буудлын төв танхим
| photo2a = Metro MSK Line4 Arbatskaya Pavilion.jpg{{!}}Арбатская буудлын (4-р шугам) гадна хэсэг
| photo2b = Moscow Kropotkinskaya vestibule 07-2016.jpg{{!}}Kropotkinskaya буудлын гадна хэсэг
| photo3a = Metro MSK Line3 Arbatskaya (img1).jpg{{!}}Арбатская буудлын (3-р шугам) төв танхим
| photo3b = Metro MSK Line5 Park Kultury.jpg{{!}}Парк культуры буудлын төв танхим
| photo3c = Ploshchad revolyutsii Metro 2010.jpg{{!}}Площадь Революции буудлын төв танхим
| photo4a = Тропарево 35.jpg{{!}}Тропарёво буудлын гадна хэсэг
| photo4b = Moscow KrasnyeVorota 1282.jpg{{!}}Красные Ворота буудлын гадна хэсэг
| photo5a = Bib-Lenina-mm.jpg{{!}}Библиотека имени Ленина буудлын төв танхим
| photo5b = Troparyovo MosMetro station 02-2015 platform.jpg{{!}}Тропарёво буудлын төв танхим
| photo5c = Metro MSK Line2 Sokol.jpg{{!}}Сокол буудлын төв танхим 
   | size = 300
   | spacing = 2
   | color = white
   | border = 0
   | foot_montage = 
}}
| imagesize2 = 
| caption2 = 
| owner = [[Москвагийн засгийн газар]]
| native_name = Московский метрополитен имени В.И. Ленина
| area served = Москва
| locale = [[Москва]] холбооны хот ба&lt;br&gt;[[Москва муж]]ийн [[Котельники]], [[Красногорск, Москва муж|Красногорск]], [[Люберцы]], [[Реутов]] хотууд
| transit_type = [[Хурдны нийтийн тээвэр]]
| lines = 17&lt;ref name=&quot;Digits&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mosmetro.ru/press/digits/?type=m |script-title=ru:Метрополитен в цифрах |language=ru |trans-title=Метро тоон үзүүлэлтээр |publisher=Москвагийн метро |access-date=2026-09-24 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226043949/http://www.mosmetro.ru/press/digits/?type=m%20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| line_number = 
| start = 
| end = 
| stations = 309
| ridership = (дундаж) 7.5&amp;nbsp;сая&lt;br&gt;
(хамгийн өндөр, 2014 оны 12 сарын 26) 9.715&amp;nbsp;сая&lt;ref name=&quot;Digits&quot; /&gt;
| weekly_ridership = 
| annual_ridership = 2.5&amp;nbsp;тэрбум (2018)&lt;ref name=&quot;Digits&quot;/&gt;
| website = {{URL|https://mosmetro.ru/}}
| chief_executive = Виктор Козловский
| headquarters = 
| operator = Московский Метрополитен
| began_operation = {{start date and age|1935|05|15}}
| system_length = {{convert|541.9|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Digits&quot; /&gt;
| track_gauge = {{төмөр замын цариг|1520mm|lk=on}}
| el = 825 вольт ТГ цахилгааны шугам,
| average_speed = {{convert|39.54|km/h|mph|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Digits&quot;/&gt;
| map = [[File:Moscow metro lines geographical.svg|300px]]
| map_state = 
| character = 
| vehicles = 
| headway = Ачаалалтай үед: 1.5 - 1.7 мин&lt;br&gt;Ачаалалгүй үед: 2.5 - 10 минут
| top_speed = {{convert|100|km/h|mph|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Digits&quot;/&gt;
}}

'''Москвагийн метро''' ({{lang-ru|Московский метрополитен}}) нь 2023 оны байдлаар нийт 449 км урт замтай 15 шугам, 258 [[өртөө]]тэй. [[1935]] оны [[5 сарын 15]]-нд анх нээгдсэн байна.

== Түүх ==
1931 оны 6-р сарын 15-нд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Бага хурлаар Москва хотод метро барих шийдвэр гаргасан байна. 

1934 оны 10-р сарын 15-нд Анхны туршилтын галт тэрэг явсан бөгөөд 11-р сарын 15-нд Москва хотын Захиргааны дэргэд Метрог удирдах газар байгуулжээ. 

1935 оны 5-р сарын 15-нд албан ёсоор Москва хотын Метро албан ёсоор 13 өртөө бүхий &quot;Сокольническая&quot; шугамаар нээгдэж зорчигдоо тээвэрлэж эхэлсэн байна. 

1941-1943 онд дайны үеэр метро нийтийн тээврийн болон бөмбөгдөлтөөс орогнох байр гэсэн хоёр хэлбэрээр ашиглаж байжээ. 

1944-1945 онд дайны үед метроны баригын ажил явагдаж шугам нэмэгдэж тойргийн шугам барьж эхлүүлжээ. 

2023 оны 3-р сарын 1-нд Москва хотын метроны Том тойргийн шугам нээгдсэн байна. 

2023 оны байдлаар өдөрт 10 мянган багон 7 сая зорчигч тээвэрлэдэг бөгөөд амралтын өдрүүдэд зорчигдын тоо 9 сая хүрдэг байна. 

=== 1990 оны 11-р сарын 5-нд зарим шугамын болон өртөөний нэрсийг өөрчилсөн байна: ===

* «Кировская» — «Чистые пруды»;
* «Дзержинская» — «Лубянка»;
* «Площадь Ногина» — «Китай-город»;
* «Проспект Маркса» — «Охотный Ряд»;
* «Площадь Свердлова» — «Театральная»;
* «Горьковская» — «Тверская»;
* «Калининская» — «Александровский сад»;
* «Колхозная» — «Сухаревская»;
* «Щербаковская» — «Алексеевская»;
* «Ленино» — «Царицыно»;
* Кировско-Фрунзенская шугам — Сокольническая шугам;
* Горьковско-Замоскворецкая шугам— Замоскворецкая шугам.


2021 онд Москвагийн метроны өртөөнүүдийн хоорондох хонгилуудаар явах дундаж хурд 41.61 км/цаг байсан бөгөд ачаалалтай үед 90 секунд тутам вагонууд явдаг байна.

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Moscow Metro|Москвагийн метро}}

[[Ангилал:Москвагийн метро| ]]
[[Ангилал:Москвагийн аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Оросын тээврийн аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын зам тээвэр]]
[[Ангилал:Царигийн өргөн 1524 мм]]</text>
      <sha1>cp591ahtkun9gy7a4yb6bsm8gniobfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сан-Паулугийн метро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20664</id>
    <revision>
      <id>871700</id>
      <parentid>621498</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4219" sha1="7039vqennfoxe7fy8b3bn4ajse86qcu" xml:space="preserve">{{Short description|Сан-Паулугийн хурдны тээврийн систем}}
{{Инфобокс нийтийн тээвэр
| name            = Сан-Паулугийн метро
| image           = Metrô-SP logo.svg
| image2          = Spmetropolitanomontagem.jpg
| imagesize2      = 250px
| caption2        = 
| native_name     = {{lang|pt-BR|Metrô de São Paulo}}
| locale          = [[Сан-Паулу]], Бразил
| transit_type    = [[Хурдны нийтийн тээвэр]]
| began_operation = {{start date and age|1974|09|14}}
| operator        = {{ubl|
  | [[File:Metrô-SP icon.svg|16px]] [[Сан-Паулугийн Метроны Компани]] (1, 2, 3, 15-р шугам)
  | [[File:Motivalinha4.svg|16px]] [[Motiva Linha 4]] (4-р шугам)
  | [[File:Motivalinha4.svg|16px]] [[Motiva Linhas 5 e 17]] (5, 17-р шугам)
  | [[File:Logo linhauni 02.svg|16px]] [[Linha Universidade|LinhaUni]] (6-р шугам)
  }}
| lines          = 8 (зөвхөн метро)&lt;br&gt;15 ([[Сан-Паулугийн тээвэр#Төмөр замын тээвэр|бүрэн сүлжээ]])
| line_number    = {{rint|saopaulo|1}} {{rint|saopaulo|2}} {{rint|saopaulo|3}} {{rint|saopaulo|4}} {{rint|saopaulo|5}} {{rint|saopaulo|6}} {{rint|saopaulo|15}} {{rint|saopaulo|17}}
| stations       = 105 (зөвхөн метро)&lt;ref name=&quot;govsp&quot;/&gt;&lt;br&gt;196 ([[Сан-Паулугийн тээвэр#Төмөр замын тээвэр|бүрэн сүлжээ]])
| headway        = 1′40&quot; - 3′
| ridership      = 4.2 сая (2025)
| annual_ridership = 1,265 тэрбум (2025)&lt;ref name=&quot;anualRidership&quot;&gt;{{cite web|url=https://transparencia.metrosp.com.br/sites/default/files/Relat%C3%B3rio%20Integrado%202025.pdf |title=Portal da Transparência }}&lt;/ref&gt;
| website        = {{ubl|
  | {{url|www.metro.sp.gov.br|Metrô}} {{in lang|pt}}
  | {{url|trilhos.motiva.com.br/viaquatro/|Motiva Linha 4}} {{in lang|pt}}
  | {{url|trilhos.motiva.com.br/viamobilidade5/|Motiva Linhas 5 e 17}} {{in lang|pt}}
  | {{url|www.linhauni.com.br|LinhaUni}} {{in lang|pt}}
  }}
| system_length  = {{ubl|
  | {{convert|116.2|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;govsp&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.saopaulo.sp.gov.br/ultimas-noticias/governo-de-sp-entrega-estacao-jardim-colonial-da-linha-15-prata-do-metro-2/|title=Governo de SP entrega Estação Jardim Colonial da Linha 15-Prata do Metrô|access-date=2026-09-24|date=2021-12-29|language= pt-BR}}&lt;/ref&gt;(зөвхөн метро)
  | {{convert|393|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;govsp&quot;/&gt; ([[Сан-Паулугийн тээвэр#Төмөр замын тээвэр|бүрэн сүлжээ]])
  }}
| track_gauge    = {{ubl|
  | {{Төмөр замын цариг|1600mm|lk=on}} (1-3-р шугам)
  | {{Төмөр замын цариг|sg|lk=on}} (4-6-р шугам)
  | {{convert|680|mm|ftin|frac=16|abbr=on}} (15-р шугам)
  | {{convert|800|mm|ftin|frac=16|abbr=on}} ( 17-р шугам)
  }}
| el             = {{ubl|
  | 750 В ТГ (1, 2, 3, 6, 15, 17-р шугам)
  | 1,500 В ТГ (4–5-р шугам)
  }}
| average_speed  = {{convert|60|km/h|mph|abbr=on}}
| top_speed      = {{ubl|
  | {{convert|87|km/h|mph|abbr=on}} (1–3-р шугам)
  | {{convert|80|km/h|mph|abbr=on}} (4–5, 15, 17-р шугам)
  }}
| map            = {{Rapid transit OSM map
| system_qid   = Q483343
| frame-lat    = -23.56
| frame-long   = -46.65
| frame        = yes
| frame-width  = 290
| frame-height = 240
| frame-align  = center
| zoom         = 10
| length       = yes
}}
| map_state      = collapsed
}}

'''Сан-Паулугийн метро''' ({{lang-pt|Metropolitano de São Paulo}}) нь [[Бразил]]ын [[Сан-Паулу]] хотын [[метро]] юм. Тус улсдаа хамгийн томд тооцогддог.

[[Зураг:Vista Estação Santo Amaro.jpg|thumb|220px|&quot;[[Санто-Амаро (өртөө)|Санто-Амаро]]&quot; өртөө]]

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|São Paulo Metro}}

[[Ангилал:Бразилын метро]]
[[Ангилал:Сан-Паулугийн барилга байгууламж|метро]]
[[Ангилал:Сан-Паулугийн тээвэр|метро]]
[[Ангилал:Метроны систем]]</text>
      <sha1>7039vqennfoxe7fy8b3bn4ajse86qcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Софийн цогчин дуган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21703</id>
    <revision>
      <id>871729</id>
      <parentid>837406</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4849" sha1="rwx8u257bn08f9vzvh347zkwv10vr47" xml:space="preserve">{{Short description|Стамбулын сүм хийд}}
{{Инфобокс шашны барилга
| name                  = Софийн цогчин дуган
| native_name           = {{ubl|{{Native name|tr|Ayasofya}}|
{{Native name|el|Ἁγία Σοφία}}|
{{Native name|la|Sancta Sapientia}}|{{Native name|ota|آیا صوفیا}}}}
| native_name_lang      = 
| image                 = Hagia Sophia (228968325).jpeg
| caption               = Софийн сүм 2014 онд
| religious_affiliation = [[Суннит Ислам]]
| tradition             = 
| functional_status     = * [[Үнэн алдартны сүм|Үнэн алдартны]] сүм ({{circa|360 AD}}–1204; 1261–1453)
* [[Католик сүм|Католик]] сүм (1204–1261)
* [[Мечет]] (1453–1935; 2020–одоо)
* [[Музей]] (1935–2020)
| religious_features_label = 
| religious_features    = 
| location              = [[Фатих]], [[Стамбул]], Турк
| coordinates           = {{Coord|41|00|30|N|28|58|48|E|type:landmark_region:TR-34|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| architect             = {{ubl|[[Милетийн Исидор]]|[[Траллесийн Антемиус]]}}
| architecture_type     = 
| architecture_style    = {{ubl|[[Византын архитектур|Византын]]|[[Османы архитектур|Османы]]}}
| founded_by            = [[I Юстиниан]] (одоогийн бүтэц)
| groundbreaking        = {{ubl|360 (анхны сүм)| 532 (одоогийн бүтэц)}}
| completed             = {{ubl|537 (одоогийн бүтэц)|2006 (сүүлийн томоохон өргөтгөл)}}
| length                = {{cvt|82|m|ft}}
| width                 = {{cvt|73|m|ft}}
| height_max            = {{cvt|55|m|ft}}
| inscriptions          = ''[[Ариун Софи]]'', [[Ариун Гурвал]]ын [[Бурханы Хүү|хоёр дахь]] [[Ипостась|дүр]] буюу [[Есүс Христ]]ийг илэрхийлсэн нэршил&lt;ref name=&quot;CurtaHolt2016&quot;&gt;{{cite book |last1=Curta |first1=Florin |last2=Holt |first2=Andrew |title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |page=299 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| materials             = [[Засмал чулуу|Засмал]], [[Ромын тоосго]]
| website               = 
| module                = {{designation list 
| embed                 = yes
| designation1          = WHS
| designation1_partof   = [[Стамбулын түүхэн бүс нутаг]]
| designation1_date     = 1985 {{small|(9-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])}}
| designation1_criteria = Соёлын: i, ii, iii, iv
| designation1_number   = [https://whc.unesco.org/en/list/356 356]
}}
}}

'''Софийн цогчин дуган''' ([[Грек хэл|грекээр]] Ἁγία Σοφία „төгс ухаан“; {{lang-tr|Ayasofya}} (Айя-София)) эсвэл '''Софийн сүм''' нь 532 оноос 537 оны хооронд барьсан урьдны Византын [[сүм]] бөгөөд сүүлд нь [[мечет]] болгон ашиглаж байгаад 1935 оноос хойш музей болсон сүм юм. Тус музей нь [[Стамбул]] хотын европ тал дахь Эминөнү дүүрэгт оршдог.

&lt;gallery&gt;
Ayasofya-Innenansicht.jpg|Софийн цогчин дуган дотоод байдал
Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|Софийн цогчин дуган, 2005 он
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Ayasofya}}
* [https://iiif.lib.harvard.edu/manifests/view/drs:49313982$28i Van Nice, Robert L. Saint Sophia in Istanbul : an architectural survey. [1965-1986]. DBL-FOLIO NA5870.A9 V36 1965. Dumbarton Oaks Research Library, Washington D.C.

[[Ангилал:Турк дэх дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Стамбулын музей]]
[[Ангилал:Стамбулын мечет]]
[[Ангилал:Европын мечет]]
[[Ангилал:Византын сүмийн барилга]]
[[Ангилал:Стамбулын сүмийн барилга]]
[[Ангилал:Шашны түүхийн музей]]
[[Ангилал:Historic Civil Engineering Landmark]]
[[Ангилал:Османы эзэнт гүрний шашин]]
[[Ангилал:Европын сүмийн барилга]]
[[Ангилал:Бөмбөгөр оройт сүм]]
[[Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Византын музей]]
[[Ангилал:Фатих]]
[[Ангилал:Туркийн техникийн дурсгал]]
[[Ангилал:6-р зуунд барьсан]]


{{struct-stub}}</text>
      <sha1>rwx8u257bn08f9vzvh347zkwv10vr47</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871739</id>
      <parentid>871729</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5474" sha1="mlllrmlntpf3cf5qk5vwnhni1ox734s" xml:space="preserve">{{Short description|Стамбулын сүм хийд}}
{{Инфобокс шашны барилга
| name                  = Софийн цогчин дуган
| native_name           = {{ubl|{{Native name|tr|Ayasofya}}|
{{Native name|el|Ἁγία Σοφία}}|
{{Native name|la|Sancta Sapientia}}|{{Native name|ota|آیا صوفیا}}}}
| native_name_lang      = 
| image                 = Hagia Sophia (228968325).jpeg
| caption               = Софийн сүм 2014 онд
| religious_affiliation = [[Суннит Ислам]]
| tradition             = 
| functional_status     = * [[Үнэн алдартны сүм|Үнэн алдартны]] сүм ({{circa|360 AD}}–1204; 1261–1453)
* [[Католик сүм|Католик]] сүм (1204–1261)
* [[Мечет]] (1453–1935; 2020–одоо)
* [[Музей]] (1935–2020)
| religious_features_label = 
| religious_features    = 
| location              = [[Фатих]], [[Стамбул]], Турк
| coordinates           = {{Coord|41|00|30|N|28|58|48|E|type:landmark_region:TR-34|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| architect             = {{ubl|[[Милетийн Исидор]]|[[Траллесийн Антемиус]]}}
| architecture_type     = 
| architecture_style    = {{ubl|[[Византын архитектур|Византын]]|[[Османы архитектур|Османы]]}}
| founded_by            = [[I Юстиниан]] (одоогийн бүтэц)
| groundbreaking        = {{ubl|360 (анхны сүм)| 532 (одоогийн бүтэц)}}
| completed             = {{ubl|537 (одоогийн бүтэц)|2006 (сүүлийн томоохон өргөтгөл)}}
| length                = {{cvt|82|m|ft}}
| width                 = {{cvt|73|m|ft}}
| height_max            = {{cvt|55|m|ft}}
| inscriptions          = ''[[Ариун Софи]]'', [[Ариун Гурвал]]ын [[Бурханы Хүү|хоёр дахь]] [[Ипостась|дүр]] буюу [[Есүс Христ]]ийг илэрхийлсэн нэршил&lt;ref name=&quot;CurtaHolt2016&quot;&gt;{{cite book |last1=Curta |first1=Florin |last2=Holt |first2=Andrew |title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |date=2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |page=299 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| materials             = [[Засмал чулуу|Засмал]], [[Ромын тоосго]]
| website               = 
| module                = {{designation list 
| embed                 = yes
| designation1          = WHS
| designation1_partof   = [[Стамбулын түүхэн бүс нутаг]]
| designation1_date     = 1985 {{small|(9-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])}}
| designation1_criteria = Соёлын: i, ii, iii, iv
| designation1_number   = [https://whc.unesco.org/en/list/356 356]
}}
}}

'''Софийн цогчин дуган''' ([[Грек хэл|грекээр]] Ἁγία Σοφία „төгс ухаан“-Айя-Софиа эсвэл '''Софийн сүм''' - ''Айя-София'' ([[Турк хэл|турк]]; ''Ayasofya'') нь 532 оноос 537 оны хооронд барьсан урьдны Византын [[сүм]] бөгөөд сүүлд Ислам дэлгэрч 1453 онд  [[мечет]] болгон ашиглаж байгаад 1935 оноос хойш музей болсон сүм юм. 1985 онд Истанбулын түүхэн төвийн бусад хөшөө дурсгалуудын хамт Ая Софиа сүмийг ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгүүлсэн бол 2020 онд дахин мечет ашиглалтад оруулсан. Тус мечет [[Стамбул]] хотын европ тал дахь Эминөнү дүүрэгт оршдог. Албан ёсоор өнөөдөр  — '''Айя-Софиа мечет''' ([[Турк хэл|турк.]] ''Ayasofya-i Kebir Camii'') гэдэг байна.

Сүмийн өндөр — 55,6 м, оройны диаметр — 31 м.

&lt;gallery&gt;
Ayasofya-Innenansicht.jpg|Софийн цогчин дуган дотоод байдал
Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|Софийн цогчин дуган, 2005 он
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Ayasofya}}
* [https://iiif.lib.harvard.edu/manifests/view/drs:49313982$28i Van Nice, Robert L. Saint Sophia in Istanbul : an architectural survey. [1965-1986]. DBL-FOLIO NA5870.A9 V36 1965. Dumbarton Oaks Research Library, Washington D.C.

[[Ангилал:Турк дэх дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Стамбулын музей]]
[[Ангилал:Стамбулын мечет]]
[[Ангилал:Европын мечет]]
[[Ангилал:Византын сүмийн барилга]]
[[Ангилал:Стамбулын сүмийн барилга]]
[[Ангилал:Шашны түүхийн музей]]
[[Ангилал:Historic Civil Engineering Landmark]]
[[Ангилал:Османы эзэнт гүрний шашин]]
[[Ангилал:Европын сүмийн барилга]]
[[Ангилал:Бөмбөгөр оройт сүм]]
[[Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Византын музей]]
[[Ангилал:Фатих]]
[[Ангилал:Туркийн техникийн дурсгал]]
[[Ангилал:6-р зуунд барьсан]]


{{struct-stub}}</text>
      <sha1>mlllrmlntpf3cf5qk5vwnhni1ox734s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 сарын 15</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22027</id>
    <revision>
      <id>871686</id>
      <parentid>869627</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5470" sha1="g2a8dltokftpqs7y3zge064ahmw7rno" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|9 сарын}}
'''9 сарын 15''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 258 дахь ([[өндөр жил]] бол 259 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 107 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 1514 — Османы цэргүүд Персийн [[Табриз]] хотыг эзлээд оршин суугчдын дийлэнх хэсгийг устгасан.
* 1805 — Оросын хаант улс [[Наполеон|Наполеонд]] нэгдүгээр дайныг зарласан.
* 1812 — [[Наполеон|Наполеоны]] удирдсан Францын арми Москвагийн [[Кремль|Кремльд]] орсон.
* 1821 — Испанийн колони байсан [[Гватемал]], [[Хондурас]], [[Коста-Рика]] болон [[Сальвадор]] улсууд тусгаар тогтнолоо зарлажээ.
* 1830 — Их Британид [[Ливерпүүл]]-[[Манчестер]] хот хоорондын анхны төмөр зам нээгдсэн. 
* 1847 — Америкийн цэргүүд Мексикийн нийслэл [[Мехико]]г эзлэн авсан.
* 1916 — Дэлхийн дайны түүхэнд анх удаа танкийг байлдааны ажиллагаанд ашигласан. Британичууд Сомме гол дээр германчуудын эсрэг 49 &quot;Mk.1&quot; загварын танк ашиглав.
* 1917 — [[Форбс (сэтгүүл)|Форбс сэтгүүлийн]] анхны дугаар гарсан. 
* 1928 — Английн микробиологч эрдэмтэн [[Александр Флеминг]] дэлхийд анх [[пенициллин]] зохион бүтээсэн.
* 1946 — Болгар улс Бүгд Найрамдах Ард улс гэж тунхаглав.
* 1949 — 73 настай Христийн Ардчилсан Холбооны дарга [[Конрад Аденауэр]] ХБНГУ-ын анхны канцлер болсон.
* 1959 — Зөвлөлтийн удирдагч [[Никита Хрущёв|Никита Хрущёвын]] АНУ-д хийсэн 13 хоногийн айлчлал хэлэв. 
* 1971 — «[[Гринпис]]» байгууллага үүссэн.
* 1982 — Израилийн эсэргүүцлийг үл харгалзан Ромын Пап лам [[II Иоанн Павел]] Ватиканд Палестины чөлөөлөгдөх байгууллагын удирдагч [[Ясир Арафат|Ясир Арафаттай]] хувийн уулзалт хийв.
* 1993 — [[Майкл Жэксон|Майкл Жексон]] анх удаа Москва хотод тоглолт хийсэн.
** Эстонид боловсролын тухай хууль батлагдаж, Эстон хэлээр сурдаггүй хөтөлбөртэй бүх Их сургуулиудыг хаахаар болсон.
* 1994 — [[Украины Дээд Рада|Украины Дээд рада]] Оросын хот болох тухай статусыг [[Севастополь]] хотын Зөвлөлийн шийдвэрийг цуцлав.
* 1997 — Google.com. домэйн бүртгэгдсэн
* 2000 — Австралийн [[Сидней]] хотод [[Сиднейн олимп|XXVII зуны Олимпын]] албан ёсны нээлт болов.
* 2024 — АНУ-ын [[Флорида]] мужид [[Доналд Трамп]] руу халдлага болсон. 

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
* 1254 - [[Марко Поло]], Италийн худалдаачин, алдарт аялагч (1324 онд нас барсан)
* 1857 - [[Уильям Тафт]], АНУ-ын 27 дахь Ерөнхийлөгч (1930 нас барсан)
* 1890 - Дэлхийн алдарт детектив зохиолч [[Агата Кристи]] (1976 онд нас барсан)
* 1894 - Жан Ренуар, францын кино найруулагч, жүжигчин, продюсер, «Оскар» шагналын эзэн (1979 онд нас барсан)
* 1919 - БНМАУ-ын Төрийн хошой шагналт, Ардын жүжигчин, хөгжмийн зохиолч [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] (1996 онд нас барсан)
* 1941 - [[Мирослав Гермашевски]], [[Польш|Польшийн]] сансрын нисэгч (2022 онд нас барсан)
* 1946 - [[Томми Ли Жонс]], Америкийн жүжигчин, [[Оскарын шагнал|Оскарын шагналтан]]
** [[Оливер Стоун]], америкийн кино найруулагч, кино зохиолч, продюсер, [[Оскарын шагнал|Оскарын 3 удаагийн шагналтан]]

== Тэмдэглэлт баярууд ==

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1859 — [[Изембард Кингдом Брунел]] (1820 онд төрсөн) английн инженер.
* 1993 — [[Юлиан Семёнов]] (1931 онд төрсөн) зөвлөлтийн болон оросын зохиолч, улс төрийн детектив зохиогч.

----
{{Commonscat|15 September|9 сарын 15}}

[[Ангилал:Өдөр|0915]]
[[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#15]]</text>
      <sha1>g2a8dltokftpqs7y3zge064ahmw7rno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 сарын 24</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22042</id>
    <revision>
      <id>871749</id>
      <parentid>871605</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T06:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1653" sha1="k023f8heuxhj15dmidsu0x8e62vrs7t" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|9 сарын}}
'''9 сарын 24''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 267 дахь ([[өндөр жил]] бол 268 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 98 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 1724 — [[Парисын хөрөнгийн бирж]] байгуулагдсан.
* 1948 – &quot;Honda Motor&quot; компани үүсгэн байгуулагдсан.
* 1973 — [[Гвиней-Бисау]] улс [[Португал|Португалаас]] тусгаар тогтносноо зарласан.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
*1884 – [[Хуго Шмайссер]] (1953 онд нас барсан) Германы галт зэвсэг зохион бүтээгч.
*1896 – Фрэнсис Скотт Фицжеральд (1940 онд нас барсан) Америкийн зохиолч («Диваажингийн нөгөө талд», «Агуу Гэтсби» зэрэг).
*1911 – [[Константин Черненко|Константин Черненко]] (1985 онд нас барсан) Зөвлөлтийн удирдагч. 

== Энэ өдөр нас барагсад ==
2026 - [[Марина Влади]] (1938 онд төрсөн) францын жүжигчин, оросын алдарт дуучин [[Владимир Высоцкий|Владимир Высоцкийн]] сүүлчин эхнэр.

== Тэмдэглэлт баярууд ==

----
{{Commonscat|24 September|9 сарын 24}}

[[Ангилал:Өдөр|0924]]
[[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#24]]</text>
      <sha1>k023f8heuxhj15dmidsu0x8e62vrs7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 сарын 25</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22043</id>
    <revision>
      <id>871743</id>
      <parentid>831740</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2334" sha1="af77uz4qlmy7nna509afyksmz8g81od" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|9 сарын}}
'''9 сарын 25''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 268 дахь ([[өндөр жил]] бол 269 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 97 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 1493 — [[Христофер Колумб]] Америк тив рүү хоёр дахь аялалдаа гарсан.
* 1632 — [[Якутск]] хотын суурь тавигдсан.
* 1926 — [[Хенри Форд]] ажтлтнуудаа долоо хоногт 5 өдөр 8 цагаар ажиллах болсоныг зарласан.
* 1977 — [[Чикагогийн марафон]] анх болж 4200 орчим тамирчид оролцсон байна.
* 1981 — [[Белиз]] улс НҮБ-ын гишүүн болсон.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==

* 1881 — Лу Синь (1936 онд нас барсан) хятадын зохиолч, хятадын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч.
* 1906 — [[Дмитрий Шостакович]] (1975 онд нас барсан) оросын хөгжмийн зохиолч, төгөлдөр хуурч, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин.
* 1920 — [[Сергей Бондарчук]] (1994 онд нас барсан) Зөвлөлтийн жүжигчин, найруулагч ЗХУ-ын ардын жүжигчин.
* 1944 — [[Майкл Дуглас]], америкийн кино жүжигчин, продюсер, 2 «[[Оскарын шагнал|Оскар]]&lt;nowiki/&gt;» болон 6 «[[Алтан бөмбөрцөг]]&lt;nowiki/&gt;» шагналтан.

== Тэмдэглэлт баярууд ==

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1534 — [[VII Климент|VII]] [[VII Климент|Климент]]  (төрсөн нэр-''Жулио Медичи''; 1478 онд төрсөн) 219 дахь [[Ромын пап]] (1523—1534).
* 1849 — [[II Иоханн Штраус|Иоганн Штраус]] (р. 1804), австрийн хөгжмийн зохиолч, хийлч бөгөөд хөгжмийн удирдаач.

----
{{Commonscat|25 September|9 сарын 25}}

[[Ангилал:Өдөр|0925]]
[[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#25]]</text>
      <sha1>af77uz4qlmy7nna509afyksmz8g81od</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>11 сарын 21</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22064</id>
    <revision>
      <id>871634</id>
      <parentid>839727</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T14:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51444-54</username>
        <id>107732</id>
      </contributor>
      <comment>/* Энэ өдөр төрөгсөд */</comment>
      <origin>871634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3725" sha1="d99kj1n9q33ix8l6iqw7vsl4viz2ril" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|11 сарын}}
'''11 сарын 21''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 325 дахь ([[өндөр жил]] бол 326 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 40 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==
* 1877 он - [[Томас Эдисон]] фонограф буюу дуу авиа бичлэгийн төхөөрмж зохион бүтээсэн.
* 1934 он - Элла Фицжералд анхны дуугаа дуулжээ.
* 1935 он - Зөвлөлтийн цэргийн зүтгэлтнүүд болох [[Климент Ворошилов]], [[Михаил Николаевич Тухачевский|Михаил Тухачевский]], [[Семён Будённый]], [[Александр Егоров]], [[Василий Блюхер]] нар ЗХУ-ын анхны Маршал болов.
* 1937 он - [[Дмитрий Шостакович|Дмитрий Шостаковичийн]] тавдугаар симфонийг анх удаагаа тоглов.
* 1944 он - Югославын Котор хотыг Германы цэргүүдээс чөлөөлжээ.
* 1945 он - [[Гватемал]] улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д элслээ.
* 1969 он - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] болон Японы Ерөнхий сайд [[Сато Эйсакү]] нар 1973 онд Окинава арлыг Японд шилжүүлж, тэнд буй бүх цөмийн зэвсгийг зайлуулах талаар тохиролцов.
* 1990 он - Индонезийн [[Бали арал|Бали аралд]] [[Мик Жаггер]] Америкийн фотомодель Жерри Холлтой гэрлэжээ.
* 1996 он - [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын төв байранд дэлхийн телевизийн форум анх удаагаа болов.
* 1998 он - Хятад улс нисэгчгүй сансрын пуужинг анх удаагаа хөөргөжээ.
* 2002 он - [[НАТО]] Болгар, Латви, Литва, Румын, Словак болон Словени зэрэг орнуудыг өөрийн гишүүн болохыг урьсан.
* 2013 он - Украины Киевийн төвд [[Евромайдан]] гэгдэх олон сарын эсэргүүцлийн жагсаал эхэлсэн юм.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
* [[1905]] - [[Бямбын Ринчен]] Монголын орчин үеийн утга зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, [[монголч эрдэмтэн]]
*1958 - [[Нэмэхийн Пүрэвдаш]] [[Харанга (хамтлаг)|Харанга]] хамтлагийн бөмбөрчин, [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]], [[Төрийн шагнал|Төрийн Шагналт]]
*1996 - Америкийн жүжигчин Грейс Ван Паттен

== Энэ өдөр нас барагсад ==
* 1844 - [[Иван Крылов]] -(1769 онд төрсөн) оросын ёгт өгүүллэгийн зохиолч. 

== Тэмдэглэлт баярууд ==
* Дэлхийн телевизийн өдөр
* Украинд Агаарын довтолгооны хүчний өдөр
* Бангладеш, Грект Зэвсэгт хүчний өдөр
* ОХУ-д Татварын албаны ажилтны өдөр 

----
{{Commonscat|21 November|11 сарын 21}}

[[Ангилал:Өдөр|1121]]
[[Ангилал:Арваннэгдүгээр сарын өдөр|#21]]</text>
      <sha1>d99kj1n9q33ix8l6iqw7vsl4viz2ril</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инженер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25791</id>
    <revision>
      <id>871687</id>
      <parentid>830023</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6036" sha1="msbl0jyd0jcej5994kl61ennb0o38uz" xml:space="preserve">[[Файл:Conference of Engineers at the Menai Straits Preparatory to Floating one of the Tubes of the Britannia Bridge by John Lucas.jpg|thumb|250px|''Мэнайн хоолой дахь Британниа гүүрийн хоолойнуудын нэгийг хөвүүлэх талаар инженерүүд зөвлөлдөж байгаа нь'', [[Жон Сэймур Лукас]]ын бүтээл, [[1868]]]]
'''Инженер''' ([[Франц хэл|франц]]. ''ingénieur'' ← [[Латин хэл|латин]]. ''ingenium'' — зохион бүтээлч байх, чадварлаг) - [[техник]]ийн асуудлуудыг шинжлэх ухааны мэдлэг, [[математик]], [[зохион бүтээх онол]] ухаан зэргийг ашиглан шийдвэрлэдэг, [[инженерчлэл]]ийн боловсрол эзэмшсэн техникийн салбарын мэргэжилтэнийг хэлнэ. Товчоор инженерийн үйл ажиллагаа явуулдаг хүн.  Инженерүүд амьдралд хэрэгжих боломж, [[аюулгүй байдал]], [[зардал]] зэргийг тооцонгоо [[материал]], [[бүтэц]], [[технологи]], [[нээлт]], [[машин]] болон [[систем]]үүдийн [[загвар]]ыг гаргадаг. Инженерийн үйл ажиллагааны гол агуулга нь инженерийн шинэ шийдлүүдийг боловсруулах ба / эсвэл байгаа инженерийн шийдлүүдийг оновчтой боловсронгуй болгох явдал юм. Инженер нь үйл ажиллагаандаа [[Суурь шинжлэх ухаан|суурь]] болон [[Хэрэглээний шинжлэх ухаан|хэрэглээний шинжлэх ухаанд]] тулгуурладаг.

==Үгний гарал, үүсэл==
[[Латин хэл|Латин хэлний]] ''ingenium'' хэмээх үг нь &quot;ухаалаг нээлт&quot; эсвэл &quot;хурц ухаан&quot; гэсэн утгатай үг юм. Энэ үгээс гаралтай итали хэлний ''ingegnere'' (эд зүйлсийн мастер, дайны зэвсгийн мастер) хэмээх үг болон герман хэлний ''Ingenieur'' гэсэн үгнүүд нь дундад зууны үед зөвхөн цэргийн зориулалттай техникчдийг нэрлэдэг байжээ. 17-р зуунд францын ''ingénieur'' гэсэн үгийг &quot;онолын сургалтанд сууж техникийн салбарт мэргэжилтэнээр ажиллах хүнийг&quot; ингэж нэрийдэх болжээ.

== Дэлхийн алдартай инженерүүд ==

# [[Исаак Ньютон]] (1643 – 1727, түүхэн дэх хамгийн агуу эрдэмтдийн нэг, физикч, математикч, одон оронч, мөн инженерийн шинжлэх ухаанд асар их хувь нэмэр оруулсан хүн. Хөдөлгөөний 3-р хууль ба таталцлын хуулиуд), 
# [[Леонардо да Винчи]] (1452 – 1519, шинжлэх ухааны олон талын авьяастан, уран зураач, зохион бүтээгч, инженер,  анатомич), 
# [[Томас Эдисон]] (1847–1931, цахилгаан, механик инженер, цахилгаан чийдэн, граммофон, киноны төхөөрөмж бүтээсэн), 
# [[Никола Тесла]] (1856–1943, хувьсах гүйдлийн системийн үндэслэгч, радио холбоо, цахилгаан мотор, трансформаторын хөгжүүлэлтэд асар их хувь нэмэр оруулсан цахилгааны инженер), 
# [[Ах дүү Райт]] (онгоц зохион бүтээгчид),
# [[Альберт Эйнштейн|Алберт Эйнштэйн]] (1879 – 1955, 20-р зууны хамгийн нөлөө бүхий физикч, онолын шинжлэх ухааны суут хүн. Түүний нээлтүүд нь технологи, инженерчлэл нь цөмийн эрчим хүч, сансар судлал, GPS систем, хар нүх, гравитацийн долгион зэрэг олон салбарын үндэс болсон), 
# [[Гульелмо Маркони]] (1874 – 1937, цахилгаан инженер, физикч бөгөөд '''утасгүй холбооны эцэг''' гэж тооцогддог хүн), 
# [[Вернер фон Браун]] (1912–1977, Сансрын инженер, V-2 пуужин бүтээгч, дараа нь АНУ-ын НАСА-д ажиллаж, “Сатурн V” сансарт хүргэсэн пуужингийн гол зохион бүтээгчдийн нэг),
# [[Изембард Кингдом Брунел]] ((1806–1859– Барилгын инженер, төмөр зам, гүүр, усан онгоцны түүхэнд хувьсгал хийсэн аж үйлдвэрийн хувьсгалын үеийн алдарт инженер).
# [[Александр Густав Эйфель]] (1832–1923, Барилгын инженер, Парисын Эйфелийн цамхагийн зохион бүтээгч, Металл хийцийн барилгыг хөгжүүлэхэд том хувь нэмэр оруулсан). 
# [[Элон Маск]] (1971 онд төрсөн– орчин цагийн инженер, зохион бүтээгч Tesla, SpaceX, Neuralink зэрэг компаниудыг үүсгэн байгуулсан. Цахилгаан автомашин, сансар судлал, хиймэл оюун ухаан, эрчим хүчний салбарт шинэчлэл хийж буй хүн).


[[Ангилал:Инженерийн мэргэжил]]</text>
      <sha1>msbl0jyd0jcej5994kl61ennb0o38uz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галданцэрэн хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30011</id>
    <revision>
      <id>871671</id>
      <parentid>870221</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7716" sha1="3mqnih8pyei2hyg6br85t4yjnp4m8ef" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан
| title           = [[Хаан]]
| image           =Modern illustration of Galdan Tseren Khan as an equestrian portrait.png 
| caption         =Морин дээрх Галданцэрэн хааны орчин үеийн дүрслэл. 
| succession      = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]]
| reign           = 1727–1745
| coronation      =1727 
| full name       = Цэвээнравданы Галданцэрэн
| predecessor     = [[Цэвээнравдан]]
| successor       = [[Цэвээндоржнамжил]]
| queen           = 
| spouse          =
| spouse-type     =
| issue           = [[Ламдаржаа]]&lt;br&gt;[[Цэвээндоржнамжил]]&lt;br&gt;Цэвээндаш&lt;br&gt;[[Уламбаяр хатан]]
| royal house     = [[Цорос]]
| dynasty         = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| father          = [[Цэвээнравдан]]
| mother          = Гүнгэравдан хатан
| birth_date   =1693
| birth_place  =
| death_date   = 1745
| death_place  =
| date of burial  =
| place of burial =
| religion        = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
||birth_name=Цэвээнравданы Галданцэрэн}}

'''Цэвээнравданы Галданцэрэн''', (1693–1745) эсвэл '''Галданцэрэн хаан''' (1727–1745) нь 1727 оноос 1745 онд нас барах хүртлээ [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] [[Цорос]]–[[Хошууд|Хошуудын]] [[хунтайж]], [[хаан]] байв.

Галданцэрэн хаан бол [[Лацан хаан|Лацан хааны]] эгч Гүнгэравдан хатан ба [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] ууган хүү юм. Аавыг нь сөргөлдөгч бүлэглэлүүд алсны дараа Галданцэрэнгийн эцэг нэгтэй дүү Торгууд Лувсансүрийн хооронд иргэний дайн болж, Галданцэрэн ялж, өөрийгөө Зүүнгарын шинэ хаан хэмээн өргөмжилжээ.

== Хаанчлал ==
[[Файл:Kalmyk warriors.jpg|thumb|Түүний засаглалын үеийн Зүүнгарын арми.]]
Галданцэрэн хаан ширээнд суусны дараа эцгийнхээ [[Чин улс|Чин улстай]] сөргөлдөх бодлогыг үргэлжлүүлэв. Тэрээр 1723 оны [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] [[Хошууд|Хошуудын]] бослогын удирдагч [[Дашбаатарын Лувсанданзан|Лувсанданзаныг]] бууж өгөхөөс татгалзаж, Чин улсын вассал [[Халх|Халх Монголчуудын]] эсрэг аян дайныг удирджээ.{{Sfn|Dai|2009|p=93}}

1729 оны хавар Чин улсын эсрэг [[Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн|дайн]] дэгдэж, Галданцэрэнгийн цэрэг Чин улсын эсрэг олон тооны ялалт байгуулав.{{Sfn|Dai|2009|p=100}} Дайн 1739 он хүртэл үргэлжилсэн. Энхийн хэлэлцээр 1734 онд аль хэдийн эхэлсэн байв. Дайгийн хэлснээр 1737 онд хоёр тал эцэст нь энх тайван тохиролцож, Галданцэрэн цутгалын нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрсөн байна.{{Sfn|Dai|2009|p=118}} Гэсэн хэдий ч Артур 1739 онд энхийн гэрээгээр Алтайн нуруу болон Увс нуур дээр Зүүнгар–Чин улсын хил хязгаарыг тогтоосон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Arthur|2017|p=601}}

Тэрээр аян дайны үеэр олон эрдэмтэн хүмүүсийг олзлон авч, улсынхаа сайн сайхны төлөө ажиллуулсан. Түрэгийн баянбүрд оршин суугчид хөдөө аж ахуйн усжуулалтын төслүүдийг хөгжүүлэх чиглэлээр ажиллаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=306}} Галданцэрэн дайныг өөрийн хаант улсыг бэхжүүлэх цорын ганц хэрэгсэл гэж үзээд зогсохгүй, эдийн засаг, технологийн суурийг нь сайжруулахын төлөө ажилласан. Галданцэрэн хилэн, цаас, даавуу үйлдвэрлэх үйлдвэрүүд барьсан.

Галданцэрэн 80,000–100,000 морьт цэрэгтэй хүчирхэг армитай байсан бөгөөд бүгд галт зэвсэгтэй, хангалттай морьтой байв.{{Sfn|Adle|2003|p=150}} Тэрээр мөн [[Швед|Шведийн]] [[Йохан Густав Ренат]] зэрэг олзлогдсон офицеруудын тусламжтайгаар өөрийн цэргийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=307}}

Гэвч Галданцэрэнгийн санхүүгийн үндэс нь Орос болон Чин гүрний хоорондох худалдааны зам,{{Sfn|Adle|2003|p=150}} алдартай Цайны зам, үнэт Хятадын бараа бүтээгдэхүүнийг Москва руу урсгаж байснаас олсон ашиг байв.

Галданцэрэн 1745 онд нас барахад түүний бэхжүүлсэн Зүүнгарын Хаант Улс гурван хүүгийнх нь хоорондын залгамж халааны маргааны золиос болж, хожим нь Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэгчэд]] ялагдаж, [[Зүүнгарын геноцид|геноцидэд]] өртөв.

== Гэр бүл ==
'''Эцэг:''' [[Цэвээнравдан хаан]]

'''Эх:''' Гүнгэравдан хатан (төрсөн эх), Сэтэржав (хойд эх)

'''Ах дүүс:''' Лувсансүр, Ботлог, Шонодаваа

'''Хөвгүүд:''' [[Ламдаржаа]], [[Цэвээндоржнамжил]], Цэвээндаш{{Sfn|Perdue|2005|p=270}}

'''Охин:''' [[Уламбаяр хатан]]{{Sfn|Perdue|2005|p=270}}

== Эх сурвалж ==

=== Эшлэл ===
[[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1745 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Цорос]]
&lt;references /&gt;

=== Ном зүй ===

* {{cite book |last=Dai |first=Yingcong |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet:imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press, 2009 |year=2009 |isbn=0-295-98952-1}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}
* {{cite book |last=Adle |first=Chahrayar |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5}}
* {{Cite book |author=Arthur |first=W. Hummel Sr. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498}}

{{Authority control}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаан]]</text>
      <sha1>3mqnih8pyei2hyg6br85t4yjnp4m8ef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латин бичиг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34306</id>
    <revision>
      <id>871772</id>
      <parentid>605273</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Латин үсэг]] to [[Латин бичиг]]</comment>
      <origin>605273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1324" sha1="7s4ujnjc6wl3dvbw7i7mvh0zieo2olh" xml:space="preserve">{{Инфобокс Үсэг
|Schrift        = Латин үсгийн систем
|Typ            = [[Цагаан толгой|Цагаан толгойн бичиг]]
|Erfinder       = 
|Jahr           = 
|Sprachen       = [[Латин цагаан толгойн жагсаалт|Жагсаалтыг]] үзэх
|Zeitraum       = МЭӨ 700 оноос хойш
|Regionen       = 
|Offiziell      = 
|Fam1           = [[Финик үсэг]]
|Fam2           = [[Грек цагаан толгой]]
|Fam3           = [[Этруск үсэг]]
|Fam4           = [[Латин цагаан толгой]]
|Abgeleitet     = 
|Verwandt       = [[Кирилл үсэг]]&lt;br /&gt;[[Копт үсэг]]&lt;br /&gt;[[Армен цагаан толгой]]
|Besonderheiten = 
|Unicode        = U+0000–U+02AF&lt;br /&gt;U+1E00–U+1EFF&lt;br /&gt;U+2C60–U+2C7F&lt;br /&gt;U+A720–U+A7FF&lt;br /&gt;U+AB30–U+AB6F
|ISO15924       = Latin, 215
|Beispiel       = 
}}

'''Латин үсэг''' - дэлхий даяар хамгийн түгэн дэлгэрсэн нэг янз үсэг.


==Үсэг==
*A a : [[A|Латин үсэг A]]
*B b : [[B|Латин үсэг B]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Latin alphabet|Латин цагаан толгой}}

[[Ангилал:Бичиг]]
[[Ангилал:Латин цагаан толгой| ]]</text>
      <sha1>7s4ujnjc6wl3dvbw7i7mvh0zieo2olh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манж цагаан толгой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39135</id>
    <revision>
      <id>871763</id>
      <parentid>794156</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5862" sha1="rl0d66e7m3mzcwgye5mpw3q6p4irds1" xml:space="preserve">{{short description|Манж хэлний цагаан толгой}}
{{Инфобокс бичгийн систем
|name=Манж бичиг
|altname={{ManchuSibeUnicode|ᠮᠠᠨᠵᡠ|lang=mnc}} {{ManchuSibeUnicode|ᡥᡝᡵᡤᡝᠨ|lang=mnc}}&lt;br/&gt;''manju hergen''
|languages=[[Манж хэл|Манж]]&lt;br/&gt;[[Сибе хэл|Сибе]]
|type=[[Цагаан толгой]]
|fam1=[[Египетийн дүрс үсэг]] 
|fam2=[[Прото-Синайн цагаан толгой|Прото-Синайн бичиг]]&lt;ref name=&quot;phonographic&quot;&gt;{{Cite book |last1=Уилборн |first1=Эмили |url=https://books.google.com/books?id=e6YWEAAAQBAJ&amp;pg=PT106 |title=Acoustemologies in Contact: Sounding Subjects and Modes of Listening in Early Modernity |last2=Кусик |first2=Сюзанна Г. |date=2021-01-19 |publisher=Open Book Publishers |isbn=978-1-80064-038-2 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|fam3=[[Финик цагаан толгой|Финик бичиг]]&lt;ref name=&quot;phonographic&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;houston&quot;&gt;{{Cite book |last=Хьюстон |first=Стивен Д. |url=https://books.google.com/books?id=jsWL_XJt-dMC&amp;pg=PA59 |title=The First Writing: Script Invention as History and Process |date=2004-12-09 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83861-0 |pages=59 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|fam4=[[Арамей цагаан толгой|Арамей бичиг]]
|fam5=[[Сири цагаан толгой|Сири бичиг]]
|fam6=[[Согд цагаан толгой|Согд бчиг]]
|fam7=[[Эртний Уйгур бичиг]]
|fam8=[[Монгол бичиг]]
|children={{Plainlist|
* [[Дагуур хэл#Үсэг бичиг|Дагуур хэл]]
* [[Сибе хэл#Үсэг бичиг|Сибе хэл]]
}}
|sample=Harvard drs 45809275 正紅旗奏摺檔 v.37.pdf
|caption=18-р зууны гар бичмэл
|imagesize=250px
|unicode=
|iso15924=Mong
}}

[[Зүрчид]] угсааны манж нар 13-р зуунаас өмнө нангиадын дүрс үсгийг хэрэглэж байсан гэж олон эрдэмтэд бичиж, тэмдэглэж байж. Тэгээд монголчууд түүхийн тавцанаа хүчирхэгжин гарч ирсэн цагаас манж нар монгол бичгийг хэрэглэх болж бас нэгэн хэсэг монгол хэл гадаад харилцаны албан хэрэгтээ ашиглаж байсан байна.  Цаг хугацаа өнгөрсөөр 14-р зуунаас манж нар хүчирхэг болж ирэхийн хамт албан хэргээ манжаараа явуулах, өөрийн гэсэн бичиг үсэгтэй болох хэрэгцээ гарц ирсэн нь мэдээж бөлгөө. Ийнхүү манжийн [[Нурхач]] хааны үед [[Эрдэнэ багш]], [[Гагай]] заргач гэдэг хоёр түшмэлд монгол үсэгт түшиж манж бичиг зохиохыг даалгасан баримт байдаг нь бидний үед иржээ. Тэр хоёр бичгийн их түшмэл хуучин уламжлалынхаа дагуу монгол хэл, бичгийг улсын гадаад харилцаанд хэрэглэвэл ямар гэж хүссэнд Нурхач эс хүссэн гэдэг мэдээ байдаг байна. Учир үл мэдэгдэх шалтгаанаар мөн онд Гагай заргач эзэн төрийн өмнө нүүргүй болж үхэх ял олсон гэдэг. Энэ бүх мэдээ сэлт  хийгээд тэр хоёр түшмэлийн нэр, цол зэргээс үүдэж Эрдэнэ багш, Гагай заргач хоёрыг монгол хүн байсан гэж судлаачин нар үздэг аж. Ингээд манж бичиг зохиох ажилд Эрдэнэ багш махран зүтгэж монгол бичгийг манж хэлнээ таацуулахдаа үсгийн дүрс хэлбэрийг ялгүй жаахан өөрчлөн манж бичгийн анхны хэлбэрийг бүтээсэн. 1632 онд [[Дахай]] хэмээх манж түшмэл Эрдэнэ багшийн зохиосон бичигт дусал, бинт гэх тусгай тэмдэг нэмснээр үсэг бүрийг тодорхой ялгах боломжтой болсон. Манж бичгийг зохиох ажил 30 гаруй жил үргэлжилсэн бөгөөд тэр хугацаанд монгол бичгийг бараг тэр хэвээр шахуу хэрэглэж манж үгийг тэмдэглэж байсан бөгөөд энэ үеийн бичгийн дурсгалыг манж нар сүүлд '''“тонки фука аку хэргэн-и бидхэ”''' ''/tongki fuka akū hergen'' / буюу '''дусал, бинт үгүй бичиг''' хэмээн нэрлэх болжээ.

Манж бичгийг 1911 оны [[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал|Шинхайн хувьсгалаар]] Манж Чин гүрэн мөхөх хүртэл төрийн албанд идэвхтэй хэрэглэж байсан юм.

Бичгийг хадгалан хамгаалах үйлсэд [[Хятад|БНХАУ]] болон [[Монгол улс|Монгол улсын]] дээд боловсрол, шинжлэх ухааны байгууллагууд ихээхэн хувь нэмэр оруулж байгаа бөгөөд Манж хэл, бичгийг судлах нь Чин гүрний үеийн түүхийн баримт бичгийг уншихад зайлшгүй шаардлагатай нөхцөл болдог байна.

[[Ангилал:Манж хэл]]
[[Ангилал:Бичиг үсэг]]</text>
      <sha1>rl0d66e7m3mzcwgye5mpw3q6p4irds1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солонгос үсэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51018</id>
    <revision>
      <id>871765</id>
      <parentid>801368</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9550" sha1="0uy5ps9xt6xto6xozo4a24m55y2ppal" xml:space="preserve">{{Short description|Солонгос хэлний уугуул цагаан толгой}}
{{Инфобокс бичгийн систем
| name        = Солонгос цагаан толгой
| type        = [[Цагаан толгой]]
| sample      = Hangul chosongul fontembed.svg
| caption     = 
| languages   = {{hlist | [[Солонгос хэл|Солонгос]] | [[Чэжү хэл|Чэжү]] | [[Чиа-Чиа хэл|Чиа-Чиа]] }}
| time        = 1443 эсвэл 1444 оноос одоог хүртэл
| unicode     = 
| iso15924    = Hang
| iso15924 note = {{mono|1=Jamo}} {{mono|1=({{ISO 15924 number|alpha4=Jamo}})}}
| direction   =
* Зүүнээс баруун
* [[Босоо бичиг|Дээрээс доош, баруунаас зүүн]]
| module   = {{Инфобокс Солонгос нэр/auto
|child=yes
| title = North Korean name
| hangul = ^조선글
| hanja = 朝鮮글&lt;!-- Do not add &quot;㐎&quot; for &quot;글&quot;. &quot;글&quot; is a native Korean term, and &quot;㐎&quot; is a later transliteration for it. Source: https://stdict.korean.go.kr/search/searchView.do?word_no=401354&amp;searchKeywordTo=3 --&gt;
| ipa = {{IPA|ko|tsʰo.sʰɔn.ɡɯɭ|label=}}
| othername1 = Өмнөд Солонгос нэр
| hangul1 = ^한글
| hanja1  = &lt;!-- 1. Do not add &quot;㐎&quot; for &quot;글&quot;. &quot;글&quot; is a native Korean term, and &quot;㐎&quot; is a later transliteration for it. / 2. Do not add &quot;韓&quot; for &quot;한&quot; either, unless there is a reliable source that directly shows that the 한 in 한글 is indeed 韓. Source: https://stdict.korean.go.kr/search/searchView.do?word_no=362576&amp;searchKeywordTo=3 --&gt;
| ipa1 = {{IPA|ko|ha(ː)n.ɡɯɭ|audio=Ko-한글.oga|label=}}
}}
}}

'''Солонгос үсэг''' эсвэл '''Хангыл үсэг''' ([[Солонгос хэл]]:  한글、Hangul) нь солонгос хэлийг тэмдэглэх авианы бичиг үсэг юм. [[1443]] онд Солонгос цагаан толгой болох Хангылыг анх зохиогдож дэлгэрүүлсэн бөгөөд 1446 онд  [[Чусон|Чусоны вант улсын]] И овогт Сэжун ван &quot;[[Хүн мин жонгым]]&quot; буюу &quot;Иргэнийг сургах зөв дуудлага&quot; хэмээх утга бүхий үсэг зохиосон нь өдгөө хэрэглэж буй эл үсэг болой. [[Хойд Солонгос |Хойд Солонгос улсад]] Чосон гульча ([[Солонгос хэл]]: 조선글자、Chosŏn'gŭlcha) хэмээн нэрлэж байна.
Солонгосын хойгт албан ёсоор хэрэглэхээс гадна хуучны ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн улс явсан [[Казахстан]], [[Узбекистан]] болон [[Сахалин|Сахалинд]] амьдарч байгаа солонгос угсаат хүмүүс хэрэглэсээр байна.

== Түүх ==
Солонгос хэл нь 15-р зууны хагас хүртэл өөрсийн гэсэн нэгдмэл бичиг үсэггүй байсан бөгөөд [[хятад үсэг|хятад үсгийг]] өөрийн хэлний дуудлагатай ижилсүүлж хэрэглэх, хятад үсгийг шууд авч дуудлага өөрчлөн хэрэглэх зэргээр бичгийн хэлээ тэмдэглэж байв. Өөр хэлний бичиг үсгээр солонгос хэлний үгийг тэмдэглэх, ард олноо бичиг үсэгт тайлуулах, цаашлаад бичгийн хэлээ сайжруулна гэдэг төвөгтэй болсоныг Жусоны вант улсын дөтгөөр ван И овогт Сэжун ухварлаад солонгос хэлийг тэмдэглэхэд тохиромжтой, сурахад хялбар үсэг зохиосон нь Солонгос буюу Ханьгыл үсэг байжээ. 

== Бүтэц ==
Солонгос үсэг нь [[монгол бичиг|монгол бичгийн]] адил авианы бичиг бөгөөд [[эгшиг]] ба [[гийгүүлэгч]] үсгүүдтэй. Анх 17 гийгүүлэгч, 11 эгшиг, нийт 28 үсэгтэйгээр зохиогдсон авч орчин цагийн солонгос хэлэнд 4 авиа гээгдэж хэрэглэгдэхээ больжээ. 

Өдгөө солонгос үсэг нь 19 гийгүүлэгч 21 эгшиг, нийт 40 үсгээс бүтэж байна. 

'''Эгшиг авиа''' 
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
!Үсэг
!Дуудлага
!Латин галиг
!Нэр
|-
! rowspan=&quot;10&quot; |Үндсэн эгшиг
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅏ&lt;/span&gt;
|a
|a
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;아&lt;/span&gt; a
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅑ&lt;/span&gt;
|[я]
|ya
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;야&lt;/span&gt; ya
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅓ&lt;/span&gt;
|о
|eo
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;어&lt;/span&gt; eo
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅕ&lt;/span&gt;
|[ё]
|yeo
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;여&lt;/span&gt; yeo
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅗ&lt;/span&gt;
|у
|o
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;오&lt;/span&gt; o
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅛ&lt;/span&gt;
|[юу]
|yo
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;요&lt;/span&gt; yo
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅜ&lt;/span&gt;
|ү
|u
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;우&lt;/span&gt; u
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅠ&lt;/span&gt;
|[юү]
|yu
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;유&lt;/span&gt; yu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅡ&lt;/span&gt;
|ы
|eu
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;으&lt;/span&gt; eu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅣ&lt;/span&gt;
|и
|i
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;이&lt;/span&gt; i
|-
! rowspan=&quot;11&quot; |Туслах эгшиг
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅐ&lt;/span&gt;
|ɛ
|ae
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;애&lt;/span&gt; ae
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅒ&lt;/span&gt;
|[яаэ]
|yae
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;얘&lt;/span&gt; yae
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅔ&lt;/span&gt;
|e
|e
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;에&lt;/span&gt; e
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅖ&lt;/span&gt;
|[je]
|ye
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;예&lt;/span&gt; ye
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅘ&lt;/span&gt;
|[wa]
|wa
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;와&lt;/span&gt; wa
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅙ&lt;/span&gt;
|[wɛ]
|wae
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;왜&lt;/span&gt; wae
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅚ&lt;/span&gt;
|ø/we
|oe
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;외&lt;/span&gt; oe
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅝ&lt;/span&gt;
|[wɔ]
|wo
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;워&lt;/span&gt; wo
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅞ&lt;/span&gt;
|[we]
|we
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;웨&lt;/span&gt; we
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅟ&lt;/span&gt;
|[y/wi]
|wi
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;위&lt;/span&gt; wi
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅢ&lt;/span&gt;
|[ɯi]
|ui
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;의&lt;/span&gt; ui&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
|} 

'''Гийгүүлэгч үсэг''' 
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
!Үсэг
!Дуудлага
!Латин галиг
!Нэр (Өмнөд Солонгос)
! colspan=&quot;2&quot; |Нэр (Хойд Солонгос)
|-
! rowspan=&quot;14&quot; |Үндсэн гийгүүлэгч
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㄱ&lt;/span&gt;
|k/ɡ
|g
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;기역&lt;/span&gt; giyeok
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;기윽&lt;/span&gt; gieuk
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;그&lt;/span&gt; geu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㄴ&lt;/span&gt;
|n
|n
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;니은&lt;/span&gt; nieun
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;느&lt;/span&gt; neu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㄷ&lt;/span&gt;
|t/d
|d
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;디귿&lt;/span&gt; digeut
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;디읃&lt;/span&gt; dieut
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;드&lt;/span&gt; deu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㄹ&lt;/span&gt;
|r/l
|r/l
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;리을&lt;/span&gt; rieul
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;르&lt;/span&gt; reu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅁ&lt;/span&gt;
|m
|m
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;미음&lt;/span&gt; mieum
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;므&lt;/span&gt; meu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅂ&lt;/span&gt;
|p/b
|b
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;비읍&lt;/span&gt; bieup
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;브&lt;/span&gt; beu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅅ&lt;/span&gt;
|s/ɕ
|s
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;시옷&lt;/span&gt; siot
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;시읏&lt;/span&gt; sieut
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;스&lt;/span&gt; seu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅇ&lt;/span&gt;
|(ŋ)
|(ng)
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;이응&lt;/span&gt; ieung
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;응&lt;/span&gt; eung
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅈ&lt;/span&gt;
|ʨ/ʥ
|j
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;지읒&lt;/span&gt; jieut
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;즈&lt;/span&gt; jeu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅊ&lt;/span&gt;
|[ʨʰ]
|ch
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;치읓&lt;/span&gt; chieut
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;츠&lt;/span&gt; cheu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅋ&lt;/span&gt;
|[kʰ]
|k
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;키읔&lt;/span&gt; kieuk
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;크&lt;/span&gt; keu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅌ&lt;/span&gt;
|[tʰ]
|t
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;티읕&lt;/span&gt; tieut
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;트&lt;/span&gt; teu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅍ&lt;/span&gt;
|[pʰ]
|p
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;피읖&lt;/span&gt; pieup
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;프&lt;/span&gt; peu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅎ&lt;/span&gt;
|h/ɦ
|h
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;히읗&lt;/span&gt; hieut
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;흐&lt;/span&gt; heu
|-
! rowspan=&quot;5&quot; |Туслах гийгүүлэгч
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㄲ&lt;/span&gt;
|[kʼ]
|kk
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;쌍기역&lt;/span&gt; ssanggiyeok
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;된기윽&lt;/span&gt; doen-gieuk
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;끄&lt;/span&gt; kkeu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㄸ&lt;/span&gt;
|[tʼ]
|tt
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;쌍디귿&lt;/span&gt; ssangdigeut
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;된디읃&lt;/span&gt; doendieut
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;뜨&lt;/span&gt; tteu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅃ&lt;/span&gt;
|[pʼ]
|pp
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;쌍비읍&lt;/span&gt; ssangbieup
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;된비읍&lt;/span&gt; doenbieup
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;쁘&lt;/span&gt; ppeu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅆ&lt;/span&gt;
|[sʼ/ɕʼ]
|ss
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;쌍시옷&lt;/span&gt; ssangsiot
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;된시읏&lt;/span&gt; doensieut
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;쓰&lt;/span&gt; sseu
|-
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;ㅉ&lt;/span&gt;
|[ʨʼ]
|jj
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;쌍지읒&lt;/span&gt; ssangjieut
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;된지읒&lt;/span&gt; doenjieut
|&lt;span lang=&quot;ko&quot;&gt;쯔&lt;/span&gt; jjeu
|} 

== Мөн үзэх ==
* [[Цагаан толгой]]
* [[Солонгос хэл]]
* [[Монгол бичиг]]
* [[Хятад үсэг]]
* [[Дөрвөлжин үсэг]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Hangul}}
{{Wiktionary}}

[[Ангилал:Солонгос үсэг| ]]
[[Ангилал:Цагаан толгой]]</text>
      <sha1>0uy5ps9xt6xto6xozo4a24m55y2ppal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хирагана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51020</id>
    <revision>
      <id>871768</id>
      <parentid>626135</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2077" sha1="k3walxogro2wfmfn9wdhj8d4q9tyls3" xml:space="preserve">{{Short description|Япон үет цагаан толгой}}
{{Инфобокс бичгийн систем
|name=Хирагана
|altname={{lang|ja|平仮名}}&lt;br/&gt;{{lang|ja-Hira|ひらがな}}
|type=[[Үет цагаан толгой]]
|languages=[[Япон хэл|Япон]], [[Хачижё хэл|Хачижё]] болон [[Рюүкюү хэлнүүд]]
|time={{circa|800}}{{snd}}одоо
|fam1=[[Ясан бичиг]]
|fam2=[[Жүаньшү]]
|fam3=[[Лишү]]
|fam4=[[Кайшү]] ([[канжи]])
|fam5=[[Манъёгана]]
|sisters=[[Катакана]], [[Хэнтайгана]]
|iso15924=Hira
|sample=ひ 教科書体.svg
|unicode = {{blist
|Хирагана: [https://www.unicode.org/charts/PDF/U3040.pdf U+3040–U+309F] 
|Кана өртөтгөл-B: [https://www.unicode.org/charts/PDF/U1AFF0.pdf U+1AFF0–U+1AFFF]
|Кана нэмэлт: [https://www.unicode.org/charts/PDF/U1B000.pdf U+1B000–U+1B0FF] 
||Кана өртөтгөл-A: [https://www.unicode.org/charts/PDF/U1B100.pdf U+1B100–U+1B12F] 
|Жижиг Кана өргөтгөл: [https://www.unicode.org/charts/PDF/U1B130.pdf U+1B130–U+1B16F] 
}}
|imagesize=100px
}} 

'''Хирагана''' ([[Япон хэл]]: 平仮名, ひらがな | [[Латин үсэг|Латин галиг]]: Hiragana) нь япон хэлийг тэмдэглэх авианы үет бичиг юм. [[Кана үсэг|Кана үсгийн]] нэг төрөл (нөгөөх нь [[Катакана]]) бөгөөд [[хятад үсэг|хятад үсэгт]] дулдуйдан зохиосон үсэг юм. Өөрөөр хэлбэл хятад үсгийн [[өвсөн тиг|өвсөн тигээс]] гаралтай болно. Хирагана үсгээр япон хэлний уугуул үгийг тэмдэглэнэ.

== Мөн үзэх ==
* [[Япон хэл]]
* [[Кана үсэг]]
* [[Катакана|Катакана үсэг]]
* [[Хятад үсэг]]
* [[Цагаан толгой]]

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{commons|Hiragana}}

[[Ангилал:Кана]]</text>
      <sha1>k3walxogro2wfmfn9wdhj8d4q9tyls3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөр зам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53115</id>
    <revision>
      <id>871688</id>
      <parentid>847292</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8049" sha1="8bjpp0ebvjfwnswwik0gbpy09fdbcm7" xml:space="preserve">[[Зураг:2TE10U Russian Locomotive.jpg|thumb|right|ОХУ-ын 2ТЕ10У загварын [[зүтгүүрийн галт тэрэг]]]]
[[Зураг:Straßenbahn Berlin 1057 Am Kupfergraben 170801.jpg|thumb|right|[[Берлин]] хотын [[Берлиний трамвай|трамвай]] нь хамгийн анхны цахилгаан хөдөлгүүртэй [[трамвай|гудамжны галт тэрэг]] юм]]

'''Төмөр замын хөдөлгөөн''' нь зөвхөн тухайн тээврийн хэрэгсэлд зориулагдсан тусгай төмөр замтай тээврийн хэрэгсэл буюу тээвэрлэгч төхөөрөмжийг хэлэх бөгөөд энэ нь зам тээврийн дэд бүтцийн чухал ач холбогдолтой салбарын нэг юм. Энэ төрлийн тээврийн хэрэгслийн зам нь хоёр эгнээ бүхий төмөр зам эсвэл [[Соронзон орон|соронзон  орны]] нөлөөгөөр дээр эсвэл доод байрлалтайгаар хөвүүлэх төмөр зам, агаарын дүүжин замтай болон мөн [[Троллейбус|төмөр замгүй]] дээрээ байрлалтай цахилгаан дамжуулах шугамаас хамаарах замууд байдаг. Бараг ихэнх төмөр замын тэрэг нь ховил бүхий [[Галт тэрэгний дугуй|төмөр дугуйтай]] ба зэрэгцээ байрлалтай төмөр замд ховилоороо сууж чиглүүлэн явна. Энэхүү төмөр зам нь мод-, бетон- эсвэл төмөр дэрэнд дээр бэхлэгдэн холбогдсон байдаг. Зарим нэг цөөн тохиолдолд резин [[Дугуй|дугуйтай]] (жишээлбэл [[Парисын метро|Парисын метроны]] зарим нэг шугам болон [[Майны Франкфурт]]ын нисэх онгоцны буудлын дотоод зорчигч тээвэр) байх ба зам нь бетон хучилттай байдаг. 

[[Механик|Механикаар]] чиглүүлэх системд төмөр замын тээврийн хэрэгсэл орох ба эдгээр нь дугуй-төмөр зам гэсэн системийг ашиглана. Үүнийг төмөр замын хөдөлгөөний систем ч гэж нэрлэх ба зүтгэгч тэргийг нь [[галт тэрэг]] гэнэ. Галт тэрэг нь нэг бол өөрийн гэсэн хөтлөгчтэй ([[Хөтлөх галт тэрэг]]) эсвэл тусгай [[Зүтгүүрийн галт тэрэг|зүтгэх толгойн тэргээр]] чирүүлэх буюу түлхэгдэн явна. Өөрийн гэсэн хөтлөх хөтлөгчгүй нэг газарт хатуу холбогдсон мотортой дүүжин төмөр замын цөөн тохиолдол бас байдаг.

Төмөр зам нь цахилгаан, дизель, турбин, уурын буюу хослуулсан зүтгүүртэй байдаг ажээ. 

==Төмөр замын тээвэр==
Тусгай төмөр замтай хамгийн түгээмэл тархсан хэлбэр нь төмөр замын галт тэрэг юм. Үүнийг нийтийн тээврийн үйлчилгээнд хүн- болон ачааг  хот дотор, хот хооронд эсвэл улс хоорондын тээвэрлэх зорилготойгоор ашиглана. 

Төмөр замыг [[Мөрийн өргөн (Төмөр зам)|царигийн]] өргөнөөр нь [[Хэвийн өргөн (Төмөр зам)|хэвийн өргөнтэй]] (1435&amp;nbsp;мм) [[Нарийн царигт төмөр зам|нарийн царигийн]] (1000&amp;nbsp;мм) болон [[Өргөн царигт төмөр зам|өргөн царигт]] (жишээ нь: [[Монгол улс|Монгол Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Беларусь]] гэх мэт улсад 1520&amp;nbsp;мм, харин [[Испани]], [[Португал]] зэрэг улсад  1668&amp;nbsp;мм өргөнтэй) гэж ялгана. Хүн тээврийн галт тэргийг тээвэрлэлтийн орон зай болон үргэлжлэх цаг хугацаанаас хамааран хотын (метро, трамвай зэрэг), орон нутгийн (хот хоорондын гал тэрэг) болон улс хоорондын (хурдны галт тэрэг) гэж ангилан ялгадаг. 

== Алдартай төмөр замын инженерүүд ==
1. [[Жорж Стефенсон]] (George Stephenson, 1781–1848, Их Британи) -“Төмөр замын эцэг” гэж нэрлэгддэг, 1825 онд Stockton–Darlington төмөр замыг байгуулсан. “Rocket” нэртэй анхны уурын зүтгүүрийг (1829) бүтээж, төмөр замын хөгжлийн шинэ үеийг эхлүүлсэн.

2. [[Роберт Стефенсон]] (Robert Stephenson, 1803–1859, Их Британи)-Жорж Стивенсоны хүү. Анхны орчин үеийн төмөр замын инженерүүдийн нэг. “Britannia Bridge” болон бусад төмөр замын гүүрийг барьж, төмөр замын дэд бүтцийг шинэчилсэн.

3. [[Изембард Кингдом Брунел]] (Isambard Kingdom Brunel, 1806–1859, Их Британи)- “Great Western Railway” төмөр замыг байгуулсан. Төмөр замын өргөн царигийг нэвтрүүлж, хурд, тав тухыг нэмэгдүүлж сайжруулсан. Том хэмжээний гүүр, хонгил, төмөр замын буудлуудын зураг төсөлд хувь нэмэр оруулсан.

4. Жон Жервис (John B. Jervis, 1795–1885, АНУ)-Америкийн төмөр замын инженер. “Stourbridge Lion” болон Америкийн анхны уурын зүтгүүрүүдийг хөгжүүлсэн. Том хотуудыг холбосон төмөр замын шугамын төлөвлөлт хийсэн.

5. [[Томас Брэсси]] (Thomas Brassey, 1805–1870, Их Британи)- Европ, Энэтхэг, Канад зэрэг олон оронд 10 мянга гаруй км төмөр замын барилгын төслийг удирдсан. XIX зууны хамгийн том төмөр замын гүйцэтгэгчдийн нэг.

6. [[Жеймс Хилл|Жеймс Ж. Хилл]] (James J. Hill, 1838–1916, Канад–АНУ)- “Том Жим” гэж алдаршсан. “Great Northern Railway” төмөр замыг байгуулж, АНУ-ын баруун хойд хэсгийг хөгжүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн.

7. [[Жорж Вестингауз]] (George Westinghouse, 1846–1914, АНУ)- Төмөр замын '''агаарын тоормос'''-ыг зохион бүтээсэн. Энэ нь осол аваар багасгаж, төмөр замын аюулгүй байдлыг асар их сайжруулсан.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Rail transport|Төмөр замын хөдөлгөөн}}
* [http://www.mtz.mn/ Монголын төмөр замын албан ёсны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20171211160212/http://www.ubtz.mn/ Улаанбаатар төмөр замын албан ёсны цахим хуудас]
* [[Төмөр замын дээд сургууль]]

[[Ангилал:Төмөр замын тээвэр| ]]
[[Ангилал:Төмөр замын үйлчилгээний төрөл]]</text>
      <sha1>8bjpp0ebvjfwnswwik0gbpy09fdbcm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Convert/text</title>
    <ns>828</ns>
    <id>55260</id>
    <revision>
      <id>871692</id>
      <parentid>869532</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871692</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="19732" sha1="auh7836k2zo1nvbmrp0z0k68lonbw42" xml:space="preserve">-- Text used by Module:Convert for enwiki.
-- This is a separate module to simplify translation for use on another wiki.
-- See [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] if copying to another wiki.

-- Some units accept an SI prefix before the unit code, such as &quot;kg&quot; for kilogram.
local SIprefixes = {
	-- The prefix field is what the prefix should be, if different from the prefix used.
	['Q'] = { exponent = 30, name = 'quetta',                 },
	['R'] = { exponent = 27, name = 'ronna',                  },
	['Y'] = { exponent = 24, name = 'yotta',                  },
	['Z'] = { exponent = 21, name = 'zetta',                  },
	['E'] = { exponent = 18, name = 'exa'  ,                  },
	['P'] = { exponent = 15, name = 'peta' ,                  },
	['T'] = { exponent = 12, name = 'tera' ,                  },
	['G'] = { exponent =  9, name = 'giga' ,                  },
	['M'] = { exponent =  6, name = 'mega' ,                  },
	['k'] = { exponent =  3, name = 'кило' , prefix = 'к'     },
	['h'] = { exponent =  2, name = 'hecto',                  },
	['da']= { exponent =  1, name = 'deca' , name_us = 'deka' },
	['d'] = { exponent = -1, name = 'deci' ,                  },
	['c'] = { exponent = -2, name = 'centi',                  },
	['m'] = { exponent = -3, name = 'милли', prefix = 'м'     },
	['μ'] = { exponent = -6, name = 'micro',                  },  -- key = 'GREEK SMALL LETTER MU' (U+03BC) utf-8 CE BC
	['µ'] = { exponent = -6, name = 'micro', prefix = 'μ'     },  -- key = 'MICRO SIGN' (U+00B5) utf-8 C2 B5
	['u'] = { exponent = -6, name = 'micro', prefix = 'μ'     },  -- not an SI prefix, but allow for people typing this
	['n'] = { exponent = -9, name = 'nano' ,                  },
	['p'] = { exponent =-12, name = 'pico' ,                  },
	['f'] = { exponent =-15, name = 'femto',                  },
	['a'] = { exponent =-18, name = 'atto' ,                  },
	['z'] = { exponent =-21, name = 'zepto',                  },
	['y'] = { exponent =-24, name = 'yocto',                  },
	['r'] = { exponent =-27, name = 'ronto',                  },
	['q'] = { exponent =-30, name = 'quecto',                 },
}

-- Some units can be qualified with one of the following prefixes, when linked.
local customary_units = {
	{ &quot;US&quot;, link = &quot;United States customary units&quot; },
	{ &quot;U.S.&quot;, link = &quot;United States customary units&quot; },
	{ &quot;imperial&quot;, link = &quot;Imperial units&quot; },
	{ &quot;imp&quot;, link = &quot;Imperial units&quot; },
}

-- Names when using engineering notation (a prefix of &quot;eN&quot; where N is a number; example &quot;e6km&quot;).
-- key = { &quot;name&quot;, link = &quot;article title&quot;, exponent = numeric_key_value }
-- If lk=on and link is defined, the name of the number will appear as a link.
local eng_scales = {
	[&quot;3&quot;]  = { &quot;thousand&quot;, exponent = 3 },
	[&quot;6&quot;]  = { &quot;million&quot;, exponent = 6 },
	[&quot;9&quot;]  = { &quot;billion&quot;, link = &quot;1000000000 (number)&quot;, exponent = 9 },
	[&quot;12&quot;] = { &quot;trillion&quot;, link = &quot;1000000000000 (number)&quot;, exponent = 12 },
	[&quot;15&quot;] = { &quot;quadrillion&quot;, link = &quot;1000000000000000 (number)&quot;, exponent = 15 },
}

local all_categories = {
	unit = &quot;[[Category:Convert errors]]&quot;,
	option = &quot;[[Category:Convert errors]]&quot;,
	warning = '[[Category:Convert invalid options]]',
	tracking = '[[Category:Convert tracking]]',
}

-- For some error messages, the following puts the wanted style around
-- each unit code marked like '...%{ft%}...'.
local unitcode_regex = '%%([{}])'
local unitcode_replace = { ['{'] = '&quot;', ['}'] = '&quot;' }  -- no longer need the more elaborate substitute used before 2013-09-28

-- All messages that may be displayed if a problem occurs.
local all_messages = {
	-- Message format string: $1=title, $2=text, $3=category, $4=anchor.
	-- Each displayed message starts with &quot;Convert:&quot; so can easily locate by searching article.
	cvt_format = '&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;[&lt;i&gt;[[Help:Convert messages#$4|&lt;span title=&quot;Convert: $1&quot;&gt;convert: $2&lt;/span&gt;]]&lt;/i&gt;]&lt;/sup&gt;$3&lt;span class=&quot;error&quot;&gt;&lt;/span&gt;',
	cvt_format2 = '&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;[[Help:Convert messages#$4|&lt;span title=&quot;Convert: $1&quot;&gt;$2&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt;$3&lt;span class=&quot;error&quot;&gt;&lt;/span&gt;',
	cvt_format_preview = '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;Error in convert: $1 [[Help:Convert messages#$4|(help)]]&lt;/strong&gt;$3',
	-- Each of following messages is a table:
	-- { [1] = 'title',         -- mouseover title text
	--   [2] = 'text',          -- link text displayed in article
	--   [3] = 'category key',  -- key to lookup category in all_categories
	--   [4] = 'anchor',        -- anchor for link to relevant section on help page
	--   regex = gsub_regex,
	--   replace = gsub_table,
	-- }                    Mouseover title text                           Link text               CatKey     Anchor
	cvt_bad_input      = { 'input &quot;$1&quot; must be a number and unit'       , 'invalid input'       , 'option',  'invalid_input'        },
	cvt_bad_num        = { 'Value &quot;$1&quot; must be a number'                , 'invalid number'      , 'option',  'invalid_number'       },
	cvt_big_prec       = { 'Precision &quot;$1&quot; is too large'                , 'precision too large' , 'option',  'precision_too_large'  },
	cvt_invalid_num    = { 'Number has overflowed'                      , 'number overflow'     , 'option',  'number_overflow'      },
	cvt_no_num         = { 'Needs the number to be converted'           , 'needs a number'      , 'option',  'needs_number'         },
	cvt_no_num2        = { 'Needs another number for a range'           , 'needs another number', 'option',  'needs_another_number' },
	cvt_bad_altitude   = { '&quot;$1&quot; needs an integer'                      , 'invalid altitude'    , 'option',  'invalid_altitude'     },
	cvt_bad_frac       = { '&quot;$1&quot; needs an integer above 1'              , 'invalid fraction'    , 'option',  'invalid_fraction'     },
	cvt_bad_prec       = { 'Precision &quot;$1&quot; must be an integer'          , 'invalid precision'   , 'option',  'invalid_precision'    },
	cvt_bad_sigfig     = { '&quot;$1&quot; needs a positive integer'              , 'invalid sigfig'      , 'option',  'invalid_sigfig'       },
	cvt_empty_option   = { 'Ignored empty option &quot;$1&quot;'                  , 'empty option'        , 'option',  'empty_option'         },
	cvt_deprecated     = { 'Option &quot;$1&quot; is deprecated'                  , '*'                   , 'option',  'deprecated_option', format = 'cvt_format2', nowarn = true },
	cvt_no_spell       = { 'Spelling is not available'                  , 'bug, ask for help'   , 'option',  'ask_for_help'         },
	cvt_unknown_option = { 'Ignored invalid option &quot;$1&quot;'                , 'invalid option'      , 'option',  'invalid_option'       },
	cvt_wd_fail        = { 'Unable to access Wikidata'                  , 'wikidata problem'    , 'option',  'wikidata_problem'     },
	cvt_bad_default    = { 'Unit &quot;$1&quot; has an invalid default'           , 'bug, ask for help'   , 'unit'  ,  'ask_for_help'         },
	cvt_bad_unit       = { 'Unit &quot;$1&quot; is invalid here'                  , 'unit invalid here'   , 'unit'  ,  'unit_invalid_here'    },
	cvt_no_default     = { 'Unit &quot;$1&quot; has no default output unit'       , 'bug, ask for help'   , 'unit'  ,  'ask_for_help'         },
	cvt_no_unit        = { 'Needs name of unit'                         , 'needs unit name'     , 'unit'  ,  'needs_unit_name'      },
	cvt_unknown        = { 'Unit name &quot;$1&quot; is not known'                , 'unknown unit'        , 'unit'  ,  'unknown_unit'         },
	cvt_should_be      = { '$1'                                         , 'ambiguous unit'      , 'unit'  ,  'ambiguous_unit', regex = unitcode_regex, replace = unitcode_replace },
	cvt_mismatch       = { 'Cannot convert &quot;$1&quot; to &quot;$2&quot;'                , 'unit mismatch'       , 'unit'  ,  'unit_mismatch'        },
	cvt_bug_convert    = { 'Bug: Cannot convert between specified units', 'bug, ask for help'   , 'unit'  ,  'ask_for_help'         },
	cvt_lookup         = { 'Unit &quot;$1&quot; is incorrectly defined'           , 'bug, ask for help'   , 'unit'  ,  'ask_for_help'         },
}

-- Text to join input value/unit with output value/unit.
local disp_joins = {
	-- [1]=before output, [2]=after output, [3]=between outputs in a combination; default &quot;; &quot;
	-- [wantname] gives default abbr=off
	[&quot;or&quot;]         = { &quot; or &quot;    , &quot;&quot; , &quot; or &quot;, wantname = true },
	[&quot;sqbr-sp&quot;]    = { &quot; [&quot;      , &quot;]&quot; },
	[&quot;sqbr-nbsp&quot;]  = { &quot;&amp;nbsp;[&quot; , &quot;]&quot; },
	[&quot;comma&quot;]      = { &quot;, &quot;      , &quot;&quot; , &quot;, &quot; },
	[&quot;semicolon&quot;]  = { &quot;; &quot;      , &quot;&quot;  },
	[&quot;slash-sp&quot;]   = { &quot; / &quot;     , &quot;&quot; , wantname = true },
	[&quot;slash-nbsp&quot;] = { &quot;&amp;nbsp;/ &quot;, &quot;&quot; , wantname = true },
	[&quot;slash-nosp&quot;] = { &quot;/&quot;       , &quot;&quot; , wantname = true },
	[&quot;b&quot;]          = { &quot; (&quot;      , &quot;)&quot; },
	[&quot;(or)&quot;]       = { &quot; (&quot;      , &quot;)&quot;, &quot; or &quot; },
	[&quot;br&quot;]         = { &quot;&lt;br /&gt;&quot;  , &quot;&quot; , wantname = true },
	[&quot;br()&quot;]       = { &quot;&lt;br /&gt;(&quot; , &quot;)&quot;, wantname = true },
}

-- Text to separate values in a range.
local range_types = {
	-- Specifying a table requires either:
	-- * &quot;off&quot; and &quot;on&quot; values (for &quot;abbr=off&quot; and &quot;abbr=on&quot;), or
	-- * &quot;input&quot; and &quot;output&quot; values (for LHS and RHS);
	-- other fields are optional.
	-- When &quot;adj=on|abbr=off&quot; applies, spaces in range text are replaced with hyphens.
	-- With &quot;exception = true&quot;, that also occurs with &quot;adj=on|abbr=on&quot;.
	-- If &quot;adj&quot; is defined here, that text (unchanged) is used with &quot;adj=on&quot;.
	[&quot;+&quot;]      = &quot; + &quot;,
	[&quot;,&quot;]      = &quot;,&amp;nbsp;&quot;,
	[&quot;, and&quot;]  = &quot;, and &quot;,
	[&quot;, or&quot;]   = &quot;, or &quot;,
	[&quot;by&quot;]     = &quot; by &quot;,
	[&quot;-&quot;]      = &quot;–&quot;,
	[&quot;to about&quot;] = &quot; to about &quot;,
	[&quot;and&quot;]    = { off = &quot; and &quot;, on = &quot; and &quot;, exception = true },
	[&quot;and(-)&quot;] = { input = &quot; and &quot;, output = &quot;–&quot; },
	[&quot;or&quot;]     = { off = &quot; or &quot; , on = &quot; or &quot; , exception = true },
	[&quot;to&quot;]     = { off = &quot; to &quot; , on = &quot; to &quot; , exception = true },
	[&quot;to(-)&quot;]  = { input = &quot;&amp;nbsp;to &quot;, output = &quot;–&quot; },
	[&quot;+/-&quot;]    = { off = &quot;&amp;nbsp;±&amp;nbsp;&quot;, on = &quot;&amp;nbsp;±&amp;nbsp;&quot;, adj = &quot;&amp;nbsp;±&amp;nbsp;&quot;, is_range_change = true },
	[&quot;by(x)&quot;]  = { input = &quot; by &quot;, output = &quot; ×&amp;nbsp;&quot;, out_range_x = true },
	[&quot;x&quot;]      = { off = &quot; by &quot;, on = &quot; ×&amp;nbsp;&quot;, abbr_range_x = true },
	[&quot;xx&quot;]     = &quot;&amp;nbsp;×&amp;nbsp;&quot;,
	[&quot;*&quot;]      = &quot;×&quot;,
	[&quot;/&quot;]      = &quot;&amp;thinsp;/&amp;thinsp;&quot;,  -- for a table of high/low temperatures with {{convert|83|/|63|F|disp=br()|abbr=values}}
}

local range_aliases = {
	-- [&quot;alternative name for a range&quot;] = &quot;standard range name&quot;
	[&quot;–&quot;]        = &quot;-&quot;,
	[&quot;&amp;ndash;&quot;]  = &quot;-&quot;,
	[&quot;×&quot;]        = &quot;x&quot;,
	[&quot;&amp;times;&quot;]  = &quot;x&quot;,
	[&quot;±&quot;]        = &quot;+/-&quot;,
	[&quot;&amp;plusmn;&quot;] = &quot;+/-&quot;,
}

-- Convert accepts range text delimited with whitespace, for example, {{convert|1 to 2|ft}}.
-- In addition, the following &quot;words&quot; are accepted without spaces, for example, {{convert|1-2|ft}}.
-- Words must be in correct order for searching, for example, 'x' after 'xx'.
local range_words = { '-', '–', 'xx', 'x', '*' }

local ranges = {
	types = range_types,
	aliases = range_aliases,
	words = range_words,
}

-- Valid option names.
local en_option_name = {
	-- [&quot;local text for option name&quot;] = &quot;en name used in this module&quot;
	[&quot;$&quot;] = &quot;$&quot;,
	[&quot;abbr&quot;] = &quot;abbr&quot;,
	[&quot;adj&quot;] = &quot;adj&quot;,
	[&quot;altitude_ft&quot;] = &quot;altitude_ft&quot;,
	[&quot;altitude_m&quot;] = &quot;altitude_m&quot;,
	[&quot;comma&quot;] = &quot;comma&quot;,
	[&quot;debug&quot;] = &quot;debug&quot;,
	[&quot;disp&quot;] = &quot;disp&quot;,
	[&quot;error&quot;] = &quot;error&quot;,
	[&quot;frac&quot;] = &quot;frac&quot;,
	[&quot;input&quot;] = &quot;input&quot;,
	[&quot;lang&quot;] = &quot;lang&quot;,
	[&quot;link&quot;] = &quot;lk&quot;,
	[&quot;lk&quot;] = &quot;lk&quot;,
	[&quot;order&quot;] = &quot;order&quot;,
	[&quot;qid&quot;] = &quot;qid&quot;,
	[&quot;qual&quot;] = &quot;qual&quot;,
	[&quot;qualifier&quot;] = &quot;qual&quot;,
	[&quot;round&quot;] = &quot;round&quot;,
	[&quot;sigfig&quot;] = &quot;sigfig&quot;,
	[&quot;sing&quot;] = &quot;adj&quot;,                   -- &quot;sing&quot; is an old alias for &quot;adj&quot;
	[&quot;sortable&quot;] = &quot;sortable&quot;,
	[&quot;sp&quot;] = &quot;sp&quot;,
	[&quot;spell&quot;] = &quot;spell&quot;,
	[&quot;stylein&quot;] = &quot;stylein&quot;,
	[&quot;styleout&quot;] = &quot;styleout&quot;,
	[&quot;tracking&quot;] = &quot;tracking&quot;,
}

-- Valid option values.
-- Convention: parms.opt_xxx refers to an option that is set here
-- (not intended to be set by the template which invokes this module).
-- Example: At enwiki, &quot;abbr&quot; includes:
--     [&quot;values&quot;] = &quot;opt_values&quot;
-- As a result, if the template uses abbr=values, Module:Convert sets:
--     parms[&quot;opt_values&quot;] = true
--     parms[&quot;abbr&quot;] = nil
-- Therefore parms.abbr will be nil, or will have one of the listed values
-- that do not start with &quot;opt_&quot;.
-- An option value of form &quot;xxx?&quot; is the same as &quot;xxx&quot; but shows the input as deprecated.
-- Options removed in January 2018 with remnants still in Module:Convert:
--     abbr=mos (in a range, repeat the input unit)
--     adj=1 (set opt_singular to make the unit name singular when 0 &lt; abs(value) &lt;= 1)
local en_option_value = {
	[&quot;$&quot;] = 'TEXT',                     -- TEXT should be a currency symbol that will be used instead of &quot;$&quot;
	[&quot;abbr&quot;] = {
		-- [&quot;local text for option value&quot;] = &quot;en value used in this module&quot;
		[&quot;def&quot;] = &quot;&quot;,                   -- ignored (some wrapper templates call convert with &quot;abbr=def&quot; to mean &quot;default abbreviation&quot;)
		[&quot;h&quot;] = &quot;on&quot;,                   -- abbr=on + use &quot;h&quot; for hand unit (default)
		[&quot;hh&quot;] = &quot;opt_hand_hh&quot;,         -- abbr=on + use &quot;hh&quot; for hand unit
		[&quot;in&quot;] = &quot;in&quot;,                  -- use symbol for LHS unit
		[&quot;none&quot;] = &quot;off&quot;,               -- old name for &quot;off&quot;
		[&quot;off&quot;] = &quot;off&quot;,                -- use name for all units
		[&quot;on&quot;] = &quot;on&quot;,                  -- use symbol for all units
		[&quot;out&quot;] = &quot;out&quot;,                -- use symbol for RHS unit (default)
		[&quot;unit&quot;] = &quot;unit&quot;,              -- abbr=on but abbreviate units only: e6km → million km (not ×10⁶ km)
		[&quot;values&quot;] = &quot;opt_values&quot;,      -- show only input and output numbers, not units
		[&quot;~&quot;] = &quot;opt_also_symbol&quot;,      -- show input unit symbol as well as name
	},
	[&quot;adj&quot;] = {
		[&quot;mid&quot;] = &quot;opt_adjectival, opt_adj_mid&quot;,  -- adj=on with user-specified text after input unit (between input and output)
		[&quot;off&quot;] = &quot;&quot;,                   -- ignored (off is the default)
		[&quot;on&quot;] = &quot;opt_adjectival&quot;,      -- unit name is singular and hyphenated
		[&quot;pre&quot;] = &quot;opt_one_preunit&quot;,    -- user-specified text before input unit
		[&quot;ri0&quot;] = &quot;opt_ri=0&quot;,           -- round input with precision = 0
		[&quot;ri1&quot;] = &quot;opt_ri=1&quot;,           -- round input with precision = 1
		[&quot;ri2&quot;] = &quot;opt_ri=2&quot;,           -- round input with precision = 2
		[&quot;ri3&quot;] = &quot;opt_ri=3&quot;,           -- round input with precision = 3
		[&quot;~&quot;] = &quot;opt_also_symbol&quot;,      -- same as abbr=~ so can have {{convert|1|C|K|abbr=off|adj=~}}
	},
	[&quot;altitude_ft&quot;] = 'INTEGER',
	[&quot;altitude_m&quot;] = 'INTEGER',
	[&quot;comma&quot;] = {
		[&quot;5&quot;] = &quot;opt_comma5&quot;,           -- only use numsep grouping if 5 or more digits
		[&quot;gaps&quot;] = &quot;opt_gaps&quot;,          -- use gaps, not numsep, to separate groups of digits
		[&quot;gaps3&quot;] = &quot;opt_gaps, opt_gaps3&quot;,  -- group only in threes rather than default of no gap before a single digit after decimal mark
		[&quot;off&quot;] = &quot;opt_nocomma&quot;,        -- no numsep in input or output numbers
	},
	[&quot;debug&quot;] = {
		[&quot;yes&quot;] = &quot;opt_sortable_debug&quot;, -- make the normally hidden sort key visible
	},
	[&quot;disp&quot;] = {
		[&quot;5&quot;] = &quot;opt_round=5?&quot;,         -- round output value to nearest 5
		[&quot;b&quot;] = &quot;b&quot;,                    -- join: '(...)'
		[&quot;(or)&quot;] = &quot;(or)&quot;,              -- join: '(...)' with 'or' between outputs in a combination
		[&quot;br&quot;] = &quot;br&quot;,                  -- join: '&lt;br /&gt;'
		[&quot;br()&quot;] = &quot;br()&quot;,              -- join: '&lt;br /&gt;(...)'
		[&quot;comma&quot;] = &quot;comma&quot;,            -- join: ','
		[&quot;flip&quot;] = &quot;opt_flip&quot;,          -- reverse order of input/output
		[&quot;number&quot;] = &quot;opt_output_number_only&quot;,  -- display output value (not input, and not output symbol/name)
		[&quot;or&quot;] = &quot;or&quot;,                  -- join: 'or'
		[&quot;out&quot;] = &quot;opt_output_only&quot;,
		[&quot;output number only&quot;] = &quot;opt_output_number_only&quot;,
		[&quot;output only&quot;] = &quot;opt_output_only&quot;,
		[&quot;preunit&quot;] = &quot;opt_two_preunits&quot;,    -- user-specified text before input and output units
		[&quot;semicolon&quot;] = &quot;semicolon&quot;,    -- join: ';'
		[&quot;sqbr&quot;] = &quot;sqbr&quot;,              -- join: '[...]'
		[&quot;table&quot;] = &quot;opt_table&quot;,        -- output is suitable for a table cell with align=&quot;right&quot;
		[&quot;tablecen&quot;] = &quot;opt_tablecen&quot;,  -- output is suitable for a table cell with align=&quot;center&quot;
		[&quot;unit&quot;] = &quot;opt_input_unit_only&quot;, -- display input symbol/name (not output, and not input value)
		[&quot;unit or text&quot;] = &quot;opt_input_unit_only, opt_ignore_error&quot;, -- display input symbol/name, or given unit code if not known
		[&quot;unit2&quot;] = &quot;opt_output_unit_only&quot;,
		[&quot;x&quot;] = &quot;x&quot;,                    -- join: &lt;first&gt;...&lt;second&gt; (user-specified text)
	},
	[&quot;error&quot;] = 'TEXT',                 -- TEXT is any text that will be returned if the conversion fails, instead of an error occurring
	[&quot;frac&quot;] = 'INTEGER',
	[&quot;input&quot;] = 'TEXT',                 -- TEXT should be &lt;value&gt;&lt;space&gt;&lt;unitcode&gt; or &lt;wikidata-property-id&gt;
	[&quot;lang&quot;] = {                        -- language for output digits (both en and local digits are always accepted for input)
		[&quot;en&quot;] = &quot;opt_lang_en&quot;,         -- use en digits for numbers, regardless of local language
		[&quot;local&quot;] = &quot;opt_lang_local&quot;,   -- use local digits for numbers (default, although config can change default to en)
	},
	[&quot;lk&quot;] = {
		[&quot;in&quot;] = &quot;in&quot;,                  -- link LHS unit name or symbol
		[&quot;off&quot;] = &quot;off&quot;,                -- do not link: same as default except for hand unit
		[&quot;on&quot;] = &quot;on&quot;,                  -- link all unit names or symbols (but not twice for the same unit)
		[&quot;out&quot;] = &quot;out&quot;,                -- link RHS unit name or symbol
	},
	[&quot;order&quot;] = {
		[&quot;flip&quot;] = &quot;opt_flip&quot;,          -- reverse order of input/output
		[&quot;out&quot;] = &quot;opt_order_out&quot;,      -- do not show input; instead, use order in output combination, with the first output shown as the input
	},
	[&quot;qid&quot;] = 'TEXT',                   -- TEXT should be a Wikidata Q item identifier
	[&quot;qual&quot;] = 'TEXT',                  -- TEXT should be a Wikidata Q item identifier
	[&quot;round&quot;] = {
		[&quot;0.5&quot;] = &quot;opt_round=0.5&quot;,      -- round output value to nearest 0.5
		[&quot;5&quot;] = &quot;opt_round=5&quot;,          -- round output value to nearest 5
		[&quot;10&quot;] = &quot;opt_round=10&quot;,        -- round output value to nearest 10 (same as but clearer than &quot;|-1&quot;)
		[&quot;25&quot;] = &quot;opt_round=25&quot;,        -- round output value to nearest 25
		[&quot;50&quot;] = &quot;opt_round=50&quot;,        -- round output value to nearest 50
		[&quot;each&quot;] = &quot;opt_round_each&quot;,    -- using default precision in a range, round each output separately (default uses highest precision of each item in range)
	},
	[&quot;sigfig&quot;] = 'INTEGER',
	[&quot;sortable&quot;] = {
		[&quot;off&quot;] = &quot;&quot;,                   -- ignored (off is the default)
		[&quot;on&quot;] = &quot;opt_sortable_on&quot;,     -- output sort key for use in a sortable table, based on value from converting to a standard base unit
		[&quot;debug&quot;] = &quot;opt_sortable_on, opt_sortable_debug&quot;,  -- |sortable=debug is the same as |sortable=on|debug=yes
	},
	[&quot;sp&quot;] = {
		[&quot;us&quot;] = &quot;opt_sp_us&quot;,           -- use U.S. spelling (like &quot;meter&quot; instead of default &quot;metre&quot;)
	},
	[&quot;spell&quot;] = {                       -- only English spelling is supported; not scientific notation; only some fractions
		[&quot;in&quot;] = &quot;opt_spell_in&quot;,        -- spell input value in words
		[&quot;In&quot;] = &quot;opt_spell_in, opt_spell_upper&quot;,                -- spell input value in words with first letter uppercase
		[&quot;on&quot;] = &quot;opt_spell_in, opt_spell_out&quot;,                  -- spell input and output values in words
		[&quot;On&quot;] = &quot;opt_spell_in, opt_spell_out, opt_spell_upper&quot;, -- same, with first letter of first word in result uppercase
		[&quot;us&quot;] = &quot;opt_sp_us&quot;,           -- use U.S. spelling; same as sp=us so spell=us also works
	},
	[&quot;stylein&quot;] = 'TEXT',
	[&quot;styleout&quot;] = 'TEXT',
	[&quot;tracking&quot;] = 'TEXT',
}

local titles = {
	[&quot;frac&quot;] = &quot;Бутархай/styles.css&quot;,
	[&quot;sfrac&quot;] = &quot;Sfrac/styles.css&quot;,
}

return {
	SIprefixes = SIprefixes,
	all_categories = all_categories,
	all_messages = all_messages,
	currency = { ['$'] = true, ['£'] = true, ['€'] = true, ['₱'] = true, ['₽'] = true, ['¥'] = true },
	customary_units = customary_units,
	disp_joins = disp_joins,
	en_option_name = en_option_name,
	en_option_value = en_option_value,
	eng_scales = eng_scales,
	ranges = ranges,
	titles = titles,
}</text>
      <sha1>auh7836k2zo1nvbmrp0z0k68lonbw42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amjilt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61211</id>
    <revision>
      <id>871654</id>
      <parentid>870060</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T15:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shijircom</username>
        <id>8838</id>
      </contributor>
      <origin>871654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34975" sha1="d7awxg2dhye9nd4v9g536gtg7dmwank" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = Амжилт Групп
| type = Хувийн групп компани
| industry = Боловсрол, мэдээллийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө, анимэйшн
| founded = 2007, [[Улаанбаатар]]
| founder = [[Жаргалсайханы Шижир]]
| hq_location = [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]]
| area_served = [[Монгол Улс|Монгол]], [[Казахстан]]
| key_people = Ж.Шижир (ТУЗ-ын дарга)
| products = Ерөнхий боловсролын сургууль, мэргэжлийн сургалт, сургуулийн удирдлагын систем, орон сууц, худалдааны талбай, хүүхэлдэйн кино
| subsid = Амжилт Кибер Сургууль, Цонжин Кибер Боардинг Сургууль, Индра Кибер Институт, Амжилт Кибер Академи, Amjilt.com, Амжилт Анимэйшн Студи, Цонжин Кибер Сити
| website = [https://amjilt.com amjilt.com]&lt;br /&gt;[https://tsonjin.com tsonjin.com]
}}
'''Амжилт Групп''' (англ. ''Amjilt Group'') нь боловсрол, мэдээллийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө, анимэйшний чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг Монголын хувийн групп компани юм. Групп 2007 онд Ж.Шижирийн эхлүүлсэн amjilt.com вэбсайтаас эхтэй. Төв нь [[Улаанбаатар]] хотод байрладаг.&lt;ref name=amjilt&gt;[https://amjilt.com Амжилт Групп — албан ёсны сайт]. Хандсан 2026-09-24.&lt;/ref&gt;

Групп боловсролын чиглэлд дөрвөн байгууллага ажиллуулдаг. Эдгээр нь Улаанбаатар хотод дөрвөн салбартай Амжилт Кибер Сургууль, [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэ сум|Эрдэнэ суманд]] байрлах Цонжин Кибер Боардинг Сургууль, насанд хүрэгчдэд зориулсан Индра Кибер Институт, хүүхдийн технологийн сургалтын Амжилт Кибер Академи юм. Мөн [[Казахстан]]ы [[Алматы]] хотод салбартай. 2026 оны байдлаар группын сургуулиуд нийт 3,000 гаруй сурагчтай.&lt;ref name=ikon-3p4y&gt;[https://ikon.mn/n/3p4y «Цонжин Кибер Боардинг сургууль хөгжлийнхөө шинэ үеийг эхлүүлж байна»]. ''ikon.mn'', 2026-07-23.&lt;/ref&gt;

Групп 2020 оноос барилгын салбарт орсон.&lt;ref name=chig&gt;[https://chig.mn/news/3/single/12531 «“Амжилт групп” Цонжин болдогт … 1000 айлын хаус хороолол барина»]. ''chig.mn''.&lt;/ref&gt; Одоо Улаанбаатараас зүүн тийш 54 км зайтай [[Цонжин Болдог|Цонжин Болдогт]] «Цонжин Кибер Сити» хувийн төлөвлөгөөт хотхоныг барьж байна. Хотхонд таунхаус, сингл хаусны хороолол, дотуур байртай сургууль, «Цонжин Зах» худалдааны төв, «Цонжин Ресорт» кондотель зочид буудал зэрэг төслүүд хамаарна.

Групп мөн сургуулийн удирдлагын Amjilt.com системийг хөгжүүлдэг. Группын анимэйшн студи 2017 онд «Мора» хүүхэлдэйн киног гаргасан. Тухайн үеийн хэвлэлүүд «Мора»-г Монголын анхны бүрэн хэмжээний 3D хүүхэлдэйн кино хэмээн танилцуулж байсан.&lt;ref name=zuv&gt;[https://zuv.mn/n/lhb «Монголын анхны 100 ангит хүүхэлдэйн кино “Зуузуугийн найзууд” амиллаа»]. ''zuv.mn''.&lt;/ref&gt;

== Нэр ==
«Амжилт» гэдэг нь монгол хэлээр «ололт» гэсэн утгатай үг. Группын охин байгууллагуудын ихэнх нь нэртээ «Кибер» гэсэн үг агуулдаг.

== Түүх ==
=== 2007–2012: Эхлэл ===
Ж.Шижир 2007 онд amjilt.com вэбсайтыг хийж, бизнесийн үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Компани 2010 онд албан ёсоор бүртгэгдэж, мөн онд сургуулийн цахим системийн хөгжүүлэлтээ эхлүүлсэн.&lt;ref name=amjilt /&gt; 2011 онд Амжилт Анимэйшн студи байгуулагдаж, эхэндээ захиалгат видео, сурталчилгаа хийж байсан. 2012 онд программ хангамж, график дизайны богино хугацааны сургалт явуулдаг «Амжилт Академи» байгуулагдсан.&lt;ref name=amjilt /&gt;

=== 2013–2018: Анимэйшн ба мэргэжлийн сургалт ===
Студи 2015 оноос «Мора» киног бүтээж эхэлсэн. Кино 2017 оны 9-р сарын 1-нд кино театруудаар нээлтээ хийсэн.&lt;ref name=caak&gt;[https://www.caak.mn/view/8272790/ «…анимейшн төрлөөр анхны шанг татаж буй “Мора” тай ТАНИЛЦ»]. ''caak.mn''.&lt;/ref&gt; Киноны график зураачдыг группын академи өөрөө сургаж бэлтгэсэн.&lt;ref name=assa&gt;[https://www.assa.mn/a/45125 «Хүүхэлдэйн кино 140 нас хүрч, Монголд “Мора” мэндлэх нь»]. ''assa.mn''.&lt;/ref&gt; 2017 оноос «Зузугийн найзууд» олон ангит хүүхэлдэйн киноны төсөл эхэлсэн.

2018 онд групп [[Энэтхэг|Энэтхэгийн]] их, дээд сургуулиудтай хамтын ажиллагааны хэлэлцээр байгуулсан. Үүний дагуу тэдгээрийн Монгол дахь төлөөлөгчийн газар хэлбэрээр мэргэжлийн сургалт явуулж эхэлсэн. Энэ сургалт хожим Индра Кибер Институт болсон.&lt;ref name=amjilt /&gt;

=== 2019–2024: Ерөнхий боловсрол ба Цонжин ===
2019 онд Амжилт Кибер Сургууль нээгдсэн.&lt;ref name=ikon-3ph4&gt;[https://ikon.mn/n/3ph4 «…программын гүнзгийрүүлсэн сургалтыг нэг системд хэрэгжүүлж буй “Амжилт Кибер Сургууль”»]. ''ikon.mn''.&lt;/ref&gt; Мөн онд сургуулийн системийн «Амжилт 2.0» хувилбар гарсан. Энэ хувилбар iOS, Android аппликейшнтай байсан.

2020 онд групп Цонжин Болдогт 1,000 айлын хаус хороолол барих төслийг эхлүүлсэн.&lt;ref name=chig /&gt; Үүнтэй холбоотойгоор «Цонжин Кибер Сити» ХХК-ийг байгуулсан. 2021 онд Амжилт Академи нэрээ Амжилт Кибер Академи болгон өөрчилсөн.

2022 онд Амжилт Групп Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийг байгуулсан.&lt;ref name=ikon-3p4y /&gt; Сургууль 2022–2023 оны хичээлийн жилээс хичээллэж эхэлсэн. Мөн онд Алматы дахь салбар нээгдэж, сургуулийн системийн «Амжилт 3.0» хувилбар төрийн ESIS системтэй холбогдсон. 2024 онд Цонжинд тусдаа бага сургууль, Яармагт Индра Кибер Сургууль нээгдсэн.

=== 2025 оноос хойш ===
2025 онд Цонжин Кибер Сити хотхоны таунхаусны эхний 60 хаус ашиглалтад орсон.&lt;ref name=tsonjin&gt;[https://tsonjin.com Цонжин Кибер Сити — албан ёсны сайт]. Хандсан 2026-09-24.&lt;/ref&gt; Мөн оны 9-р сарын 1-нд Амжилт Кибер Сургуулийн Хан-Уул, Чингэлтэй салбарууд нээгдсэн.&lt;ref name=amjiltcyber&gt;[https://amjiltcyber.edu.mn Амжилт Кибер Сургууль — албан ёсны сайт]. Хандсан 2026-09-24.&lt;/ref&gt;

2026 онд:
* '''1-р сар.''' Алматы дахь салбар Казахстаны боловсролын лиценз авсан.&lt;ref name=amjilt /&gt;
* '''3-р сар.''' Цонжин Кибер Боардинг Сургууль 1–12-р ангиа өргөжүүлэхийн тулд 4 давхар, 5,000 м² орчим сургалт, дотуур байрны шинэ барилгын шав тавьсан.&lt;ref name=ikon-3mbt&gt;[https://ikon.mn/n/3mbt «…Цонжин кибер боардинг сургуулийн шинэ барилгын шав тавих ёслол болж өндөрлөлөө»]. ''ikon.mn'', 2026-03-26.&lt;/ref&gt;
* '''6-р сар.''' Яармаг дахь Индра Кибер Сургуулийг Амжилт Кибер Сургуулийн салбар болгох шийдвэрийг 22-нд зарласан. Сургууль 2026–2027 оны хичээлийн жилээс салбарын нэрээр хичээллэж эхэлсэн.&lt;ref name=ikon-3p61&gt;[https://ikon.mn/n/3p61 «Амжилт Кибер сургууль Яармагт шинэ салбараа нээлээ»]. ''ikon.mn'', 2026.&lt;/ref&gt;
* '''7-р сар.''' Цонжин Захын талбайн борлуулалт 1-нд эхэлсэн.&lt;ref name=dorgio&gt;[https://www.dorgio.mn/p/161584 «Цонжин зах: Монголын хамгийн урт худалдааны төв худалдаа эрхлэгчдэд хаалгаа нээж байна»]. ''Dorgio.mn''.&lt;/ref&gt; Мөн сард Цонжин дахь бага сургуулийн үйл ажиллагааг зогсоож, 1–12-р ангийг нэг сургуульд нэгтгэсэн.
* '''8-р сар.''' 13-нд Индра Кибер Сургууль болон Зузу цэцэрлэгийн хуулийн этгээдүүд улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн.&lt;ref name=opendata&gt;[https://opendata.burtgel.gov.mn Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн мэдээлэл]. Улсын бүртгэлийн ерөнхий газар. Хандсан 2026-09-24.&lt;/ref&gt;
* '''9-р сар.''' 5-нд Цонжин Ресортын эхний блокийн шав тавигдаж, барилгын ажил эхэлсэн.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

== Бүтэц ==
{| class=wikitable
! Байгууллага !! Чиглэл !! Он
|-
| Амжилт Кибер Сургууль || Ерөнхий боловсрол (4 салбар) || 2019
|-
| Алматы салбар || Казах хэлтэй IT сургууль, сургалтын төв || 2022
|-
| Цонжин Кибер Боардинг Сургууль || Дотуур байртай сургууль || 2022
|-
| Индра Кибер Институт || Мэргэжлийн сургалт (18+) || 2018
|-
| Амжилт Кибер Академи || Хүүхдийн технологийн сургалт || 2012 / 2021
|-
| Amjilt.com || Сургуулийн удирдлагын систем || 2007 / 2010
|-
| Амжилт Анимэйшн Студи || 3D хүүхэлдэйн кино || 2011
|-
| Цонжин Кибер Сити || Үл хөдлөх хөрөнгө, хот байгуулалт || 2020
|}
Группыг үүсгэн байгуулагч, ТУЗ-ын дарга Ж.Шижир удирддаг. Охин байгууллага бүр өөрийн гүйцэтгэх захиралтай.

== Боловсрол ==
=== Амжилт Кибер Сургууль ===
Амжилт Кибер Сургууль нь үндэсний сургалтын хөтөлбөрийг Кембрижийн олон улсын хөтөлбөр, гадаад хэл, технологийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай уялдуулан хэрэгжүүлдэг.&lt;ref name=ikon-3ph4 /&gt; Сургууль бэлтгэл бүлгээс 12-р анги хүртэл хамардаг. Сурагчид англи, хятад хэл, программ хангамж, график дизайн, математикийн хичээлийг гүнзгийрүүлэн үздэг бөгөөд ахлах ангийнхан IELTS, SAT, HSK зэрэг олон улсын шалгалтад бэлтгэгддэг.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

==== Баянзүрх салбар ====
[[Баянзүрх дүүрэг|Баянзүрх дүүргийн]] 43-р хороо, Нарны замд байрладаг. 2019 онд бага боловсролын түвшинд нээгдэж, 2020 онд бүрэн дунд сургууль болсон. 2021 онд анхны төгсөлтөө хийсэн. Сургуулийн мэдээллээр 2025–2026 оны хичээлийн жилд 28 бүлэгт 800 орчим сурагч суралцсан. Сургуулийн тусгай зөвшөөрөл 2025 онд сунгагдаж, 2037 он хүртэл хүчинтэй болсон. Сурагчид 2024 онд WRO робот техникийн үндэсний тэмцээнд 2-р байр эзэлж, 2024–2025 онд Коперникийн олон улсын олимпиадаас 2 алт, 1 мөнгө, 3 хүрэл медаль авсан.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

==== Хан-Уул салбар ====
[[Хан-Уул дүүрэг|Хан-Уул дүүргийн]] 2-р хороонд байрладаг. Групп 2025 оны эхээр барилгыг нь худалдан авсан. Салбар 2025 оны 9-р сарын 1-нд 15 бүлэг, 424 сурагчтайгаар хичээллэж эхэлсэн.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

==== Чингэлтэй салбар ====
[[Чингэлтэй дүүрэг|Чингэлтэй дүүргийн]] 2-р хороо, Их тойруу гудамжинд байрладаг. 2025 оны 9-р сарын 1-нд нээгдсэн. 2025–2026 оны хичээлийн жилд 27 бүлэгт 614 сурагч суралцсан.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

==== Яармаг салбар ====
Хан-Уул дүүргийн 24-р хороо, Хүүшийн аманд байрладаг. Өмнө нь Индра Кибер Сургууль нэрээр ажиллаж байгаад 2026–2027 оны хичээлийн жилээс Амжилт Кибер Сургуулийн салбар болсон.&lt;ref name=ikon-3p61 /&gt; Салбар монгол, англи, хятад гурван хэлтэй хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. Мөн гэрийн даалгаваргүй сургалтын загвараараа онцлог. 2025–2026 онд 600 орчим сурагчтай байв.&lt;ref name=amjiltcyber /&gt;

==== Алматы салбар ====
[[Алматы]] дахь «Amjilt Cyber School» нь 1–11-р ангийн сургууль юм. Казах хэлээр хичээллэдэг бөгөөд программчлал, график дизайн, хэлний сургалтад төвлөрдөг. Сургууль өөрийгөө Алматы хотын анхны казах хэлтэй IT сургууль гэж танилцуулдаг.&lt;ref name=kz-school&gt;[https://amjiltcyberschool.kz «Алматыдағы жетекші IT мектебі — Amjilt Cyber School»]. Хандсан 2026-09-24.&lt;/ref&gt; Үүнээс гадна «Amjilt Cyber Academy» нэрээр казах хэлээр 1 жилийн сургалт явуулдаг. Сургалт Fullstack программчлал, график дизайн, дижитал маркетингийн чиглэлтэй.&lt;ref name=kz-academy&gt;[https://www.amjiltcyberacademy.kz Amjilt Cyber Academy]. Хандсан 2026-09-24.&lt;/ref&gt; Салбар «AMJILT EDU» ТОО нэрээр бүртгэлтэй.

=== Цонжин Кибер Боардинг Сургууль ===
Цонжин Кибер Боардинг Сургууль нь [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэ сум|Эрдэнэ сумын]] Цонжин Болдогт байрлах дотуур байртай хувийн ерөнхий боловсролын сургууль юм. Сурагчид даваагаас баасан гараг хүртэл дотуур байранд амьдардаг бөгөөд тэдний өдрийн хуваарийг 24 цагаар төлөвлөдөг.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Сургууль математик, программчлал, график дизайн, англи хэл, хятад хэл гэсэн таван хичээлийг гүнзгийрүүлэн заадаг. 2026–2027 оны хичээлийн жилээс Кембрижийн хөтөлбөр нэвтрүүлэхээр болсон.&lt;ref name=ikon-3mbt /&gt;

Сургууль 2022–2023 оны хичээлийн жилд 17 багш, ажилтантайгаар хичээллэж эхэлсэн. Сургуулийн мэдээллээр сурагчдын тоо дараах байдлаар өөрчлөгдсөн:&lt;ref name=tsonjin /&gt;
{| class=wikitable
! Хичээлийн жил !! Сурагч
|-
| 2022–2023 || 69
|-
| 2023–2024 || 172
|-
| 2024–2025 || 265
|-
| 2025–2026 || 700
|}
2024 оны 7-р сард тусдаа бага сургууль байгуулагдсан. Харин 2026 оны 7-р сард бага сургуулийн үйл ажиллагааг зогсоож, 1–12-р ангийг нэг сургууль хамрах болсон. Кампус нь хичээлийн байр, дотуур байр, хөл бөмбөгийн талбай, дөрвөн улирлын спорт заал, усан сантай.&lt;ref name=ikon-3mbt /&gt;

Сургуулийн сурагчид IMOCSEA, AIMO, ADEPT, SEAMO, Кенгуру зэрэг олон улсын олимпиадад оролцдог. Нэг хичээлийн жилд IMOCSEA, AIMO, ADEPT олимпиадаас 6 алт, 10 мөнгө, 9 хүрэл медаль, 10 тусгай байр авсан.&lt;ref name=ikon-3p4y /&gt; Цонжин Кибер Сити хотхонд хаус худалдан авсан гэр бүлийн хоёр хүүхэд тус сургуульд 12-р анги төгстлөө төлбөргүй суралцдаг.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

=== Индра Кибер Институт ===
Индра Кибер Институт нь 18-аас дээш насны залууст программ хангамж, дижитал маркетингийн чиглэлээр богино хугацааны мэргэжлийн сургалт явуулдаг байгууллага юм. Институт Хан-Уул дүүргийн 15-р хороо, Нарны замд байрладаг. Институт Энэтхэгийн Бангалорын их сургууль болон бусад байгууллагатай 2017–2018 онд байгуулсан хамтын ажиллагааны хэлэлцээрийн дагуу үүссэн.&lt;ref name=amjilt /&gt;

Институт эхэндээ 4 жилийн бакалаврын хөтөлбөр санал болгосон. Гэвч төлбөр нь дотоодын зах зээлд өндөр байсан тул 1–1.5 жилийн дипломын хөтөлбөрт шилжсэн. Сургалтын чиглэл нь программ хангамж, график дизайнаар эхэлж, дараа нь дижитал маркетинг нэмэгдсэн. Институтын мэдээллээр 2018–2023 онд 700 гаруй, 2023–2025 онд 300 гаруй хүн төгссөн.&lt;ref name=amjilt /&gt;

2026 оны 8-р сарын 13-нд институтын байранд «Индра Кибер Сургууль» нэртэй ерөнхий боловсролын сургуулийн хуулийн этгээд бүртгэгдсэн.&lt;ref name=opendata /&gt; Групп уг байранд 6–12-р ангийн сургуулийг 2027 оноос ажиллуулахаар төлөвлөж байна.&lt;ref name=amjilt /&gt;

=== Амжилт Кибер Академи ===
Амжилт Кибер Академи нь 7–17 насны хүүхэд, өсвөр үеийнхэнд зориулсан сургалтын төв юм. Академи программчлал, анимэ, манга дижитал зураг, англи хэлний сургалт явуулж, зуны болон өвлийн зуслан зохион байгуулдаг. Хуулийн этгээд нь «Амжилт Кибер Технологи» ТББ.&lt;ref name=academy&gt;[https://amjilt.com/academy Амжилт Кибер Академи — албан ёсны сайт]. Хандсан 2026-09-24.&lt;/ref&gt;

Академи 2012 онд «Амжилт Академи» нэрээр богино хугацааны сургалтаар эхэлж, дараа нь 1 жилийн сургалт явуулдаг болсон. Төгсөгчдөө группын бүтээгдэхүүн хөгжүүлэлтэд ажиллуулдаг байв. 2017 онд «Best of Mongolia» шалгаруулалтаар оны шилдэг сургалтын төвөөр шалгарсан.&lt;ref name=academy /&gt;

2021 оны 10-р сарын 4-нд академи «Амжилт Кибер Академи» нэрээр шинэчлэгдсэн. Үүнээс хойш анимэ, манга бүтээгчийн анги, программчлал ба англи хэлийг хослуулсан «Cyber» хөтөлбөр, bootcamp зэрэг сургалтыг нэвтрүүлсэн. Академи 2022 онд Хөдөлмөр, халамжийн газраас магадлан итгэмжлэгдсэн. 2023 онд «Cyber» хөтөлбөр нь баталгаажиж, суралцагчдад чадамжийн гэрчилгээ олгодог болсон. Академийн мэдээллээр суралцагчдын тоо 2024 онд 1,163, 2025 онд 1,787 байв.&lt;ref name=academy /&gt; Сургалтууд Амжилт Кибер Сургуулийн салбаруудын лабораториудад явагддаг.

== Цонжин Кибер Сити ==
Цонжин Кибер Сити нь Амжилт Группын Цонжин Болдогт хэрэгжүүлж буй хувийн төлөвлөгөөт хотхон юм.

=== Байршил ===
Цонжин Болдог нь Улаанбаатараас зүүн тийш 54 км орчимд, Эрдэнэ сумын нутаг, [[Туул гол|Туул голын]] хөндийд оршдог. Хотхон Эрдэнэ сумын 1-р багт, [[Чингис хааны морьт хөшөө]] цогцолборын ойролцоо байрладаг.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

=== Түүх ба зорилго ===
Хэвлэлд уг төслийг сэргээгдэх эрчим хүчээр цахилгаан, дулаанаа хангадаг, ухаалаг удирдлагатай 1,000 айлын хороолол хэмээн танилцуулсан. Мөн Монголд анх удаа хэрэгжиж буй ийм төрлийн төсөл гэж бичсэн.&lt;ref name=chig /&gt; Хөгжүүлэгч төслийг «Монголын анхны хувийн хот» гэж танилцуулдаг.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

Хөгжүүлэгчийн зарласнаар хотхон бүрэн баригдсан үедээ дараах зүйлстэй болох зорилттой:&lt;ref name=tsonjin /&gt;
* 1,000 гаруй хаус;
* 1,000 гаруй зочид буудлын өрөө;
* 2,000 гаруй сурагчийн суудал;
* 500 гаруй хүүхдийн цэцэрлэг;
* нэг километрээс урт худалдааны төв;
* 1,000 гаруй ортой эмнэлэг.

=== Орон сууц ===
'''Таунхаус хороолол.''' 100 м² талбайтай 80 хаустай бөгөөд эгнээ бүрт 10 хаус байдаг. Эгнээнүүдийг Чингис хааны үеийн түүхэн хүмүүсийн нэрээр нэрлэсэн. Эхний 60 хаусыг 2025 онд зургаан сарын дотор барьж, улсын комиссоор ашиглалтад оруулсан.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

'''Сингл хаус хотхон.''' 675 м² орчим газартай, хоёр давхар 54 хаустай. Хаус бүр 17 кВт-ын нарны цахилгаан үүсгүүр, инвертор, батерейн системтэй. Барилгууд нь эрчим хүчний A+ ангиллын гэрчилгээтэй. Барилгын ажил 2026 онд явагдаж байна.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

'''Гэрэгэ хотхон.''' Хөгжүүлэгч дараагийн шатанд 54 хаустай хороолол барихаар төлөвлөж байна. Хаус бүр хоёр давхар, 300 м² орчим талбайтай, хоёр машины дулаан гражтай байна.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

=== Цонжин Зах ===
Худалдааны төв нь Чингис хааны морьт хөшөө цогцолбороос 1 км, зүүн аймгуудыг нийслэлтэй холбосон замаас 500 м зайд байрладаг.&lt;ref name=dorgio /&gt; Эхний шатны барилга 258 м урт бөгөөд хуурай барааны (162 × 20 м), нойтон барааны (96 × 40 м) гэсэн хоёр хэсэгтэй. Худалдааны талбайг 10 м²-ийн нэгжээр борлуулдаг. Зах 2026 оны 4-р улиралд ашиглалтад орохоор төлөвлөгдсөн.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Бүрэн баригдсан үедээ зах нэг километр урт фасадтай, 16,000 м² худалдаа, үйлчилгээний талбайтай болно. Дээврийг нь нарны хавтангаар хучиж, захын цахилгааныг өөрөө үйлдвэрлэхээр төлөвлөсөн.&lt;ref name=arslan&gt;[https://www.arslan.mn/social/news/669550.shtml «…“Цонжин Зах”-ын талбайн борлуулалт эхэллээ»]. ''arslan.mn'', 2026-06-23.&lt;/ref&gt;

=== Цонжин Ресорт ===
Цонжин Ресорт нь кондотель хэлбэрийн зочид буудлын цогцолбор юм. Өрөөнүүдийг хувь хүн, байгууллага эзэмшиж, түрээсийн үйлчилгээнд хамруулж болно. Блок бүр 108 × 42 м хэмжээтэй, 5 давхар, ган бүтээцтэй. 1-р давхарт зогсоол, үүдний танхим, 2–5-р давхарт нийт 128 өрөө байрлана. Өрөө бүр 72 м² дотоод талбай, 36 м² баганат тагттай.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

Эхний шатанд 4 блок буюу 512 өрөө барихаар төлөвлөсөн. Эхний блокийн шав 2026 оны 9-р сарын 5-нд тавигдаж, барилгын ажил үргэлжилж байна.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Өрөө эзэмшигчид өрөөнийхөө түрээсийн захиалга, цэвэрлэгээний мэдээллийг tsonjin.com платформоор хянах боломжтой байхаар төлөвлөгдсөн.

=== Боловсрол ба эрүүл мэнд ===
Хотхонд Цонжин Кибер Боардинг Сургууль ажилладаг. Зузу цэцэрлэгийн барилга болон нээлтийн бэлтгэл ажил 2026 онд бүрэн хангагдсан. Цэцэрлэг боловсролын тусгай зөвшөөрөл авмагц 3–6 насны хүүхэд хүлээн авч эхэлнэ.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Цаашид хотхонд эмнэлэг, морин спортын төв байгуулахаар төлөвлөж байна.&lt;ref name=dorgio /&gt;&lt;ref name=arslan /&gt;

=== Дэд бүтэц ба цахим платформ ===
Хотхоны хаусуудад нарны эрчим хүчний систем, дулаан алдагдал багатай материал ашигладаг. Бохир усыг төвлөрсөн бус цэвэрлэх байгууламжаар цэвэрлэж, саарал усыг дахин ашигладаг.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Хотхоны борлуулалт, захиалга, төлбөр, гэрээ, барилгын явцын мэдээлэл tsonjin.com цахим платформоор явагддаг.

== Amjilt.com ==
Amjilt.com (Амжилт LMS) нь сургууль, цэцэрлэг, сургалтын төвүүдэд зориулсан удирдлага, цахим сургалтын систем юм. Системээр сурагчийн мэдээлэл, ирц, дүн, онлайн хичээл, төлбөр, тайланг удирддаг.&lt;ref name=amjilt /&gt; Сургуулийн удирдлага, багш, сурагч, асран хамгаалагч бүгд нэг аппликейшнаар ханддаг. Систем 8 төрлийн хэрэглэгчийн эрхтэй.

Системийн хувилбарууд:
* 2010 онд «Амжилт Learn» нэрээр хөгжүүлэлт нь эхэлж, туршилтын хувилбар гарсан.
* 2019 онд «Амжилт 2.0» хувилбар гарсан. Энэ хувилбар iOS, Android аппликейшнтай.
* 2022 онд «Амжилт 3.0» хувилбар гарч, төрийн ESIS системтэй холбогдсон. ESIS нь сургууль, цэцэрлэгийн мэдээллийг нэгтгэдэг төрийн систем бөгөөд эцэг эхчүүд түүгээр хүүхдийнхээ дүн, ирцийг хардаг.&lt;ref name=ikon-esis&gt;[https://ikon.mn/n/1ejf «Эцэг эхчүүд ESIS аппликэшн болон интернэт ашиглан хүүхдийнхээ дүн, ирцийг харах боломжтой боллоо»]. ''ikon.mn'', 2022-04-19.&lt;/ref&gt;

Компанийн мэдээллээр системийг 90 гаруй сургууль ашигладаг. Үүний 21 нь нийслэлд, 69 нь орон нутагт байдаг. Нийт хэрэглэгч 130,000 гаруй.&lt;ref name=amjilt /&gt; Группын бүх сургууль энэ системээр ажилладаг.

== Амжилт Анимэйшн Студи ==
Амжилт Анимэйшн Студи (Амжилт Анимэйшн ХХК) нь 3D хүүхэлдэйн кино бүтээдэг группын студи юм. Студи захиалгат видео, сурталчилгаа хийхээс эхэлж, дараа нь богино хэмжээний сургамжит хүүхэлдэйн кинонд шилжсэн.&lt;ref name=amjilt /&gt;

=== Мора ===
«Мора» нь өнөөгийн Улаанбаатарт өрнөх, 1 цаг 15 минут үргэлжлэх зөгнөлт кино юм. Найруулагч нь Ч.Отгонбаяр, продюсер нь Ж.Шижир, зохиолч нь Г.Анхбаяр. Кинонд хувиа хичээсэн зохион бүтээгч Тэргэл «Мора» нэртэй нисдэг робот бүтээснээр үйл явдал эхэлдэг.&lt;ref name=mglnews&gt;[http://www.mglnews.mn/content/read/74382/Mongoliin-anhnii-3D-huuheldein-kino-%E2%80%9DMORA%E2%80%9D.htm «Монголын анхны 3D хүүхэлдэйн кино ”МОРА”»]. ''mglnews.mn''.&lt;/ref&gt; Киног 200 гаруй сая төгрөгөөр бүтээсэн.&lt;ref name=assa /&gt; Тухайн үеийн хэвлэлүүд «Мора»-г Монголын анхны бүрэн хэмжээний 3D хүүхэлдэйн кино хэмээн танилцуулж байсан.&lt;ref name=zuv /&gt;&lt;ref name=mglnews /&gt;

=== Зузугийн найзууд ===
«Зузугийн найзууд» цуврал нь ишиг, хурга, тугал, ботго, унага гэсэн таван найзын тухай өгүүлдэг. Анги бүр 4–5 минут үргэлжилдэг.&lt;ref name=baabar&gt;[http://www.baabar.mn/article/amjilt «Амжилт»]. ''baabar.mn''.&lt;/ref&gt; Цувралын анхны анги «Чихэр Ааруул» 2019 онд гарсан. Студийн мэдээлснээр 50 гаруй анги нь Монгол, Казахстанд цацагдсан.&lt;ref name=youtube&gt;[https://www.youtube.com/@ZuZukidssongs ZuZu kids songs — YouTube суваг]. Хандсан 2026-09-24.&lt;/ref&gt; Нийтлэлч Баабар энэ цувралын дүрс, хөдөлгөөний чанар «Мора»-гаас хэд шат ахисан гэж бичсэн.&lt;ref name=baabar /&gt; «Зузу» брэндийг Цонжин дахь цэцэрлэгийн нэрэнд мөн ашигладаг.

== Удирдлага ==
Группыг үүсгэн байгуулагч, ТУЗ-ын дарга [[Жаргалсайханы Шижир|Ж.Шижир]] удирддаг. Тэрээр МУБИС-д математикийн багш мэргэжлээр бакалавр, магистрын зэрэг хамгаалсан. 2008–2009 онд нийслэлийн 54-р сургуульд математикийн багшаар ажилласан.&lt;ref name=urug&gt;[https://web.archive.org/web/20240227101349/https://www.urug.mn/news/11238 urug.mn] (архивласан хуулбар). Хандсан 2026-09-24.&lt;/ref&gt; Хэвлэлд түүнийг хувийн 10 сургууль байгуулсан хэмээн тэмдэглэсэн.&lt;ref name=chig /&gt;

== Мөн үзэх ==
* [[Цонжин Болдог]]
* [[Чингис хааны морьт хөшөө]]
* [[Жаргалсайханы Шижир]]

== Эх сурвалж ==
&lt;references /&gt;

== Гадаад холбоос ==
* [https://amjilt.com Амжилт Групп — албан ёсны сайт]
* [https://tsonjin.com Цонжин Кибер Сити — албан ёсны сайт]
* [https://amjiltcyber.edu.mn Амжилт Кибер Сургууль — албан ёсны сайт]
* [https://amjiltcyberschool.kz Amjilt Cyber School (Алматы)]

[[Ангилал:Монголын компани]]
[[Ангилал:Монгол Улсын сургууль]]</text>
      <sha1>d7awxg2dhye9nd4v9g536gtg7dmwank</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гэнэнпил хатан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75600</id>
    <revision>
      <id>871745</id>
      <parentid>840452</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8465" sha1="rp2lhyvjf4cgnvgoa82i9wrxwdb538j" xml:space="preserve">{{хянах}}
{{Short description|Монголын сүүлчийн хатан хаан (1905–1938)}}
{{Инфобокс хатан
| consort      = yes
| name         = Гэнэнпил&lt;br /&gt;{{native name|mn|Гэнэпил Хатан|paren=omit}}&lt;br /&gt;{{MongolUnicode|ᠭᠡᠨᠡᠩᠫᠢᠯ ᠬᠠᠲᠤᠨ}}
| caption      = Гэнэнпил хатан, 1923 – 1924
| succession   =[[Монгол хатад#Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хатад|Монголын хатан]]
| reign        = 1923 оны 12 сар – 1924 оны 5 сарын 20
| predecessor  = [[Дондогдулам хатан]]
| successor    = ''Хаант засаглалыг халсан''
| spouse       = Үл мэдэгдэх анхны нөхөр (1923 онд салсан)&lt;br&gt;{{marriage|[[Богд хаан]]|1923|1924|reason= нас барсан}}&lt;br&gt; Лувсандамба (1924-1938 оны хооронд г.){{efn|Магадгүй анхны нөхөртэй нь адилхан хүн.}}
| issue        = Цэрэнханд зэрэг хэд хэдэн
| full name    = 
| house        = [[Богд Хаант Монгол Улс|Богдын эзэн хааны ордон]]
| father       = 
| mother       = 
| birth_name   = Гэнэнпил
| birth_date   = {{birth year|1905}}
| birth_place  = [[Хэнтий аймаг]], [[Гадаад Монгол]], [[Чин улс]]
| death_date   = 1938 оны 5 сар (32–33 насалсан)
| death_place  = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
| place of burial = 
| religion     = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
}}

'''Гэнэнпил хатан''' -Богд хааны сүүлчийн хатан '''Наваанлувсангийн Гэнэнпил''' буюу '''Юмчагмаа''' нэртэй болж '''Цагаан дарь эх''' гэж өргөмжилсөн (1905 оны хавар Хөвчийн жонон вангийн хошууны Буурлын энгэр хэмээх газар төрсөн -1938 онд нас барсан)- Монгол Улсын шашин төрийг хослон баригч Наран гэрэлт Богд хааны сүүлчийн хатан.  

== Намтар ==
Н.Гэнэнпилийг 1905 оны хавар Хөвчийн жонон вангийн хошууны Буурлын энгэр хэмээх газар Цэрэн гэх эмэгтэй төрүүлжээ. Түүнд төрөхөд нь Цэенпил гэж нэр өгсөн байдаг юм. Сүүлд Цагаан адуут Наваанлувсан эгч Цэрэнгийн охин Цэенпилийг үрчилж авчээ. Улмаар тэрээр бага насаа язгууртан гэр бүлд өсч хүмүүжиж бичиг усэгтэй болсон байна.     

1923 оны 1-р сард Их Дагина [[Дондогдулам хатан]] нас барсаны дараа 49 хоног өнгөрүүлээд хатан тодруулах ажил зохион байгуулжээ. 1923 оны зун 54 настай Богд хааны баз хүргэн, шадар сайд, Хөвчийн жонон ван Цогбадрахын хошууны Дэчинчойлин хийд дээр Богдтой ивээл жилтэй 15 бүсгүйг цуглуулан буддын шашны ёсоор нэрсийг шодоход хамгийн эхэнд 1906 оны Сүрээр дарсан хэмээгч гал морь жилтэй Цэенпилийн нэртэй хуудас гарснаар түүнийг Эх дагинын хойд төрөл мөн хэмээн тодруулжээ. Богд хаан Цэенпилд Юмчагмаа гэдэг нэр хайрлан Цагаан дарь хэмээн өргөмжилснөөс гадна унадаг өвчтэй байсан тул чойжин болгож, сахилын нэр хүртээж Гэнэнпилийг хатанаар залгамжилжээ. Богд хаантан 1924 оны 5-р сарын 20-нд нас барсаны дараа Гоо үзэсгэлэн төгс энэ бүсгүйг 17 тэмээ ачаатай нутагт нь буцаасан гэдэг.  

Богдын хатнаар өргөгдөөд явсны нь дараа сүйт хархүү Лувсандамба нь хайртай бүсгүйнхээ араас [[Улаанбаатар|Их хүрээ]] орж Даншигт барилдаж начин цол хүртэж байсан гэдэг. Сүүлд Гэнэнпил хатныг төрхөмдөө ирэхэд нь ханилж суусан юм байна. Лувсандамба бол бас л ялгаагүй [[Халх|халхын]] сайхан эрсийн нэг. Тэд ханилж суугаад 2 охин 1 хүүгийн ээж аав болон амьдарч байлаа. Гэвч хэлмэгдүүлэлтийн хар шуурга эрхэм хүнийг тойрч гараагүй юм. 

Баримт сөхвөл, Японы тусламжтайгаар ардын хувьсгалт засаг төрийг устгах гэж байсан хэргийн материал цугласан гэх үндэслэлээр Н.Гэнэнпилийг баривчлан хорьж байцаах тогтоолыг Дотоод Явдлын Яамны Хэнтий аймаг дахь Ангийн Эсэргүүцэн тагнах хэлтсийн хэргийг эрхэлсэн төлөөлөгч Очирпүрэв төлөвлөж, тус Ангийн дарга Л.Рэнцэн 1938 оны 9 дүгээр сарын 21-нд баталжээ. Улмаар маргааш нь хатантныг дайчлан баривчлах ордерт гарын үсэг зурж Н.Гэнэнпилийг баривчлах үүргийг ажилтнууддаа өгчээ. 

Шарав гэгч төлөөлөгч 1938 оны [[9 сарын 22|9-р сарын 22-нд]] зөвхөн биеийн байцаалт авсан байна. Эл мэдүүлэгт:“Наваанлувсангийн Гэнэнпил би 33 настай. Хэнтий аймгийн Дадал сумын харьяат, багийг мэдэхгүй. Барьцын булан хавиар нутагладаг. Гэр 1, ам 6. Эцэг Наваанлувсан нас 60 гаруй, эх Тунгаа нас 60 гаруй, миний нөхөр Лувсандамба нас 38, миний хүү эмэгтэй Цэрмаа нас арваад, мөн эмэгтэй Доржханд нас 10 гаруй” гэх зэргээр өчсөн нь тэмдэглэгдэн үлджээ.

Богдын хатан хэмээгдэж явсаныхаа төлөө хэд хэдэн удаа хөрөнгөө хураалгаж, чанга хатуу эрүү шүүлтийг туулж эцэст нь 1938 онд таван сартай жирэмсэн байхдаа эцэг Наваанлувсангийн хамт Хэнтий хойд Цогт -Өндөрт буудуулж нас эцэслэсэн гашуун түүхтэй хүн. 

1990 оны Ардчилсан хувьсгалын үрээр улс төрийн хэрэгт шийтгэгдэгсдийн асуудлыг нягтлан шалгах явцад Улсын Дээд Шүүхийн Цэргийн коллегийн 1991 оны 6-р сарын 28-ны өдрийн 110 дугаар тогтоолоор 1938 оны уг хэргийг хэрэгсэхгүй болгож, Наваанлувсангийн Гэнэнпилийн нэр төрийг сэргээн цагаатгажээ. 

== Жич: ==
2000 онд &quot;Монголкино&quot; үйлдвэрт [[Ламжавын Равдан]], [[Чимидийн Гомбо|Чимэдийн Гомбо]] нарын зохиолоор &quot;Хааны сүүлчийн хатан&quot; уран сайханы 2 анги кино бүтээсэн. Н.Гэнэнпил хатны дүрд [[Нацагдоржийн Батцэцэг]] тоглосон.  

[[Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн]]
[[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн]]
[[Ангилал:Монголын хааны хатан]]
[[Ангилал:1905 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>rp2lhyvjf4cgnvgoa82i9wrxwdb538j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ташкентын метро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98012</id>
    <revision>
      <id>871707</id>
      <parentid>856393</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2875" sha1="8jy0d2vkehtbnysf2g0ok8nr9lzcglu" xml:space="preserve">{{Short description|Узбекистаны хурдны тээврийн систем}}
{{Инфобокс нийтийн тээвэр
| name = Ташкентын метро
| image = Logo of Tashkent Metro.png
| imagesize = 110px
| image2 = Yunusobod.jpg
| imagesize2 = 300px
| caption2 = [[File:MRT Singapore Destination 3.png|14px]] [[Юнусобод (Ташкентын метро)|Юнусобод буудал]]
| image3 = 
| imagesize3 = 300px
| caption3 = [[File:Moskwa Metro Line 1.svg|13px]] [[Мустакиллик майдони (Ташкентын метро)|Мустакиллик майдони буудал]]
[[File:Станция Туркистон Ташкент.jpg|300px]]&lt;br/&gt;[[File:MRT Singapore Destination 3.png|14px]] [[Туркистон (Ташкентын метро)|Туркистон буудал]]
| native_name = ''{{lang|uz|Toshkent Metropoliteni}}''
| owner = [[Төрийн өмчлөл]]
| locale = [[Ташкент]], [[Узбекистан]]
| transit_type = [[Хурдны нийтийн тээвэр]]
| lines = 4&lt;ref name=&quot;asmetro&quot; /&gt;
| stations = 50&lt;ref name=&quot;asmetro&quot; /&gt;
| ridership = {{increase}} 785,000 (дундаж, 2025)&lt;ref name=&quot;In 2025, more than 286 million passengers were transported by the metro&quot;/&gt;
| annual_ridership = {{increase}} 286.8 сая (2025)&lt;ref name=&quot;In 2025, more than 286 million passengers were transported by the metro&quot;/&gt;
| began_operation = {{start date and age|1977|11|6}}
| operator = [[File:Emblem of Tashkent.svg|13px]] Toshkent Metropoliteni
| marks = 
| vehicles = 168&lt;ref name=&quot;asmetro&quot; /&gt;
| headway = 
| train_length = 4 cars
| system_length = {{convert|70.4|km|mi|1|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;asmetro&quot; /&gt;
| track_gauge = {{RailGauge|1520mm|lk=on}}
| el = 825 В ТГ ([[гуравдугаар шугам]])
| average_speed = {{convert|46|km/h|mph|abbr=on}}
| map_state = show
| end = Bekat 4
| website = https://uzmetro.uz/
| alt = 
| start = Buyuk Ipak yo'li
| line_number = {{rcb|Tashkent Metro|Чиланзарын шугам|croute}}&lt;br&gt;{{rcb|Tashkent Metro|Узбекистаны шугам|croute}}&lt;br&gt;{{rcb|Tashkent Metro|Юнусабадын шугам|croute}}&lt;br&gt;{{rcb|Tashkent Metro|Тойрог шугам|croute}}
| area served = 
| caption = 
| character = 
| map = {{Ташкентын метро|inline=yes}}
}}

'''Ташкентын метро''' ({{lang-uz|Toshkent metropoliteni}}, {{lang-ru|Ташкентский метрополитен}}) нь [[2001]] оны байдлаар 3 шугам, 29 өртөөтэй. [[1977]] оны 11 сарын 6-нд нээгдсэн.

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Tashkent Metro}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Метроны систем]]
[[Ангилал:Узбекистаны төмөр замын тээвэр]]
[[Ангилал:Ташкент]]
[[Ангилал:Царигийн өргөн 1520 мм]]</text>
      <sha1>8jy0d2vkehtbnysf2g0ok8nr9lzcglu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тбилисийн метро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98014</id>
    <revision>
      <id>871716</id>
      <parentid>822312</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5366" sha1="4holr07y6vkhqfnum0i6y953g76hk64" xml:space="preserve">{{Short description|Тбилисийн хурдны тээврийн систем}}
{{Инфобокс нийтийн тээвэр
| box_width = 275px
| name = Тбилисийн метро
| image = Metro Tbilisi logo.svg
| imagesize = 95px
| image2 = Tbilisi Metro Train on Didube–Gotsiridze Open Section (cropped).jpg
| imagesize2 = 290px
| caption2 = 
| native_name = {{lang|ka|თბილისის მეტროპოლიტენი}}&lt;br /&gt;{{lang|ka-Latn|tbilisis metropoliteni}}
| locale = [[Тбилиси]], [[Гүрж]]
| owner = 
| transit_type = [[Хурдны нийтийн тээвэр]]
| lines = 2 
| stations = [[Тбилисийн метроны буудлын жагсаалт|23]]
| ridership = ≈500 000 (ажлын өдрийн дундаж, 2023)&lt;ref name=&quot;daily ridership&quot;&gt;{{cite web |url=https://ttc.com.ge/  |title=Tbilisi Metro Daily Ridership in 2023  |publisher=Tbilisi Transport Company |date=2023-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215165558/https://ttc.com.ge/ |archive-date=2023-12-15 }}&lt;/ref&gt;
Оргил: 653 060 (2023 оны 12 сарын 15)&lt;ref name=&quot;peak daily ridership&quot;&gt;{{cite web |url=https://ttc.com.ge/  |title=Tbilisi Metro Peak Daily Ridership on 15 December 2023 |publisher=Tbilisi Transport Company |date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231216081927/https://ttc.com.ge/ |archive-date=2023-12-16 }}&lt;/ref&gt;
| annual_ridership = {{increase}} 138.8 сая (2019)&lt;ref name=&quot;ridership&quot; /&gt;
| website = {{URL|1=http://ttc.com.ge/?lang_id=ENG&amp;sec_id=1|2= Тбилисийн тээврийн компани}}
| began_operation = {{Start date and age|1966|01|11|df=yes}}&lt;ref name=&quot;About TTC&quot;&gt;{{cite web |title=About Tbilisi Transport Company |url=http://ttc.com.ge/en/about-us |website=ttc.com.ge |publisher=Тбилисийн тээврийн компани |access-date=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
| ended_operation = 
| operator = Тбилисийн тээврийн компани
| marks = 
| vehicles = 192&lt;ref name=&quot;stats&quot; /&gt;
| train_length = 4 cars
| system_length = {{convert|28.6|km|mi|1|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;stats&quot; /&gt;
| track_gauge = {{Төмөр замын цариг|1520 mm}}
| el = 
| average_speed = {{convert|33|km/h|mph|abbr=on}}
| top_speed = {{convert|80|km/h|mph|abbr=on}}
| map = {{Switcher
| [[File:Map of Tbilisi Metro - თბილისის მეტროს რუკა.svg|300px]]
| Хөдөлгөөнгүй газрын зураг
| {{Тбилисийн метро|inline=True}}
| Шугамын схем
}}
| map_state = show
| alt = 
| caption = 
| area served =
| line_number = 
| start = January 11th, 1966
| end = 
| chief_executive = 
| character = 
}}
[[Файл:Merto Station TAVISUPLEBIS MOEDANI.jpg|thumb|&quot;[[Тависуплебис моедани (өртөө)|Тависуплебис моедани]]&quot; өртөө]]
'''Тбилисийн метро''' ({{lang-ka|თბილისის მეტროპოლიტენი}}) Гүрж улсын нийслэл [[Тбилиси]] хотын нийтийн тээвэр юм.  [[2017]] оны байдлаар 2 шугам, 23 өртөөтэй метро юм. [[1966]] оны 1-р сарын 11-нд нээгдсэн.

Тбилисийн метроны үйл ажиллагааг хотын автобусны паркийн хамт хотын &quot;Тбилиси тээврийн компани&quot; удирддаг байна.

Тбилиси хотын хүн ам 1,120 сая хүн амтай. Жилд 140 орчим сая зорчигч тээвэрлэдэг байна.  

Метро 06:00-24:00 цагийн хооронд ажилдаг байна.  

== Түүх ==
Тбилисийн метро барих ажил 1952 онд эхэлсэн. Гүржийн Коммунист Намын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга асан Василий Мжаванадзегийн санаачилга, нөлөөгөөр хүн ам цөөхөн ч хотын метроны санааг хэрэгжүүлэх боломжтой болсон. 600 мянган хүн амтай тул Тбилиси сая гаруй хүнтэй хотын статуст хүрээгүй байсан. Барилга барих инженер-геологийн таатай нөхцөл, голын гольдролын дагуу хотын байршилтай байсан. Төслийг амжилттай хэрэгжүүлэхэд Куры гол ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Архитекторуудын үзэж байснаар Тбилисийн метроны буудлуудын гоёл чимэглэл Москвагийн метроноос дутахгүй байх ёстой гэж үзэж байсан. Санхүүжилтийн асуудлаас болж хойшлоод 1966 онд анх барьж дуусгаад ашиглалтанд оруулсан байна. 


== Цахим холбоос ==
{{Commons|Tbilisi Metro}}
* [http://ttc.com.ge/?lang_id=ENG Албан ёсны цахим хуудас]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (англи, гүрж хэлээр)

[[Ангилал:Метроны систем]]
[[Ангилал:Тбилисийн метро| ]]
[[Ангилал:Царигийн өргөн 1524 мм]]</text>
      <sha1>4holr07y6vkhqfnum0i6y953g76hk64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тависуплебис моедани (Тбилисийн метро)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98823</id>
    <revision>
      <id>871713</id>
      <parentid>616219</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Тависуплебис моедани (өртөө)]] to [[Тависуплебис моедани (Тбилисийн метро)]]</comment>
      <origin>616219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="466" sha1="tnaku6n9epyg4o8l1yizuqer8llr2ap" xml:space="preserve">[[Зураг:Merto_Station_TAVISUPLEBIS_MOEDANI.jpg|thumb|220px|]]
'''Тависуплебис моедани өртөө''' нь [[Тбилисийн метро]]ны нэг [[өртөө]] юм. [[1967]] оны [[11 сарын 6]]-нд нээгдсэн.
== Гадны холбоос ==
{{commonscat|Tavisuplebis_Moedani_metro_station|Тависуплебис моедани өртөө}}

[[Ангилал:Метро]]
[[Ангилал:Тбилисийн метро]]</text>
      <sha1>tnaku6n9epyg4o8l1yizuqer8llr2ap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хөх хотын метро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101431</id>
    <revision>
      <id>871709</id>
      <parentid>808895</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3782" sha1="mh1ytb9vgicilyig2xq66vovak6ms9s" xml:space="preserve">{{Short description|Өвөр Монголын метроны систем}}
{{Инфобокс нийтийн тээвэр
| name = Хөх хотын метро
| image = Hohhot Metro logo.png
| imagesize = 250px
| caption = 
| image2 = 
| imagesize2 = 
| owner = 
| locale = [[Хөх хот]], [[Өвөр Монгол]], [[Хятад]]
| transit_type = [[Хурдны нийтийн тээвэр]]
| lines = 2
| stations = 44
| website = http://www.hhhtmetro.com/
| ridership = 
| began_operation = {{Start date and age|2019|12|29}}&lt;ref name=hmcc /&gt;
| operation_will_start = 
| operator = 
| vehicles = 
| system_length = {{Convert|49.0|km|mi|1|abbr=on}}
| track_gauge = 
| map = [[File:Hohhot Metro Linemap.svg|250px]]
| map_state = collapsed
| alt = 
| area served = 
| line_number = 
| start = 
| end = 
| annual_ridership = 
| chief_executive = 
| character = 
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
|title=Хөх хотын метро
|s=呼和浩特地铁
|t=呼和浩特地鐵
|p=Hūhéhàotè Dìtiě
|s2=呼和浩特轨道交通
|t2=呼和浩特軌道交通
|p2=Hūhéhàotè Guǐdào Jiāotōng
|mong=ᠬᠦᠬᠡᠬᠤᠳᠠ&lt;br /&gt;ᠶᠢᠨ&lt;br /&gt;ᠮᠧᠲ᠋ᠷᠣ᠋
|monr=Kökeqota-jin metoru
|mon=
|order=st
}}

'''Хөх хотын метро''' ({{lang-zh|呼和浩特地铁}})-[[2019]] оны [[12 сарын 29]]-нд анх 1 дахь шугам нээгдсэн. [[2020 он]]ы 10-р сарын 1-нд 2 дахь 28,2 км урттай шугам ашиглалтанд орж нийт 44 өртөөтэй 49 км урт метротой болоод байна.  

Метроны эрчим хүчний хэрэгцээг хангах зориулалттай хоёр дэд цахилгаан станц барьсан. 
Улаан, хөх гэсэн хоёр шугам байдаг. Гал тэрэгүүд нь жолоочгүй автоматаар явдаг. 3,4,5,6 дахь метроны шугамууд барихаар төлөвлөөд байгаа ажээ. 

Метрог ашиглахад их хялбар. Тасалбар авах автомат машинууд нь энгийн бөгөөд олон хэлээр ярьдаг, картаар тасалбар авах боломжтой (2-6 юань). Сайхан дүрэмт хувцастай ажилтнууд нь олон тооны, найрсаг харилцаатай байдаг. Өртөөний газрын зурагны бүх тэмдэглээ нь хятад, англи галиг, худам монгол бичигтэй. Уламжлал ёсоор босоо бичдэг боловч заримдаа метронд орон зайн шалтгааны улмаас хэвтээ байдлаар бичсэн байдаг. Мөн хятад, монгол, англи хэлээр метрон дотор өртөөний нэрийг зарладаг байна.  

=== 1 дахь шугам ===
Урт нь 21,7 км бөгөөд 20 өртөөтэй. Энэ шугам хотын баруун урд нэсэг дахь Эрүүл мэндийн &quot;Или&quot; талаас (Yili Health Valley) эхлээд хотын төвөөр дайрч зүүн хойно байрших Байта (&quot;Баян&quot; өртөө) нисэх онгоцны буудал хүрдэг байна.

=== 2 дахь шугам ===
Урт нь 27,3 км бөгөөд 22 өртөөтэй ажээ.

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Hohhot Metro}}
* [https://web.archive.org/web/20200809171433/http://www.hhhtmetro.com/org/platform Албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Метроны систем]]
[[Ангилал:Хөх хот|Метро]]
[[Ангилал:Хятадын метро]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын тээвэр]]</text>
      <sha1>mh1ytb9vgicilyig2xq66vovak6ms9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өрөмчийн метро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102335</id>
    <revision>
      <id>871710</id>
      <parentid>868419</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2444" sha1="exg6kegp0w71kj9uke1vk9rcpx8ratg" xml:space="preserve">{{Short description|Өрөмчийн метроны систем}}
{{Инфобокс нийтийн тээвэр
| name = Өрөмчийн метро
| image = Logo of Urumqi Metro.png
| imagesize = 100px
| image2 = 01010 leaving Balou (20230921204127).jpg
| imagesize2 = 275px
| caption2 = [[1-р шугам (Өрөмчийн метро)|1-р шугамын]] галт тэрэг
| locale = [[Өрөмч]], [[Шинжаан]], Хятад
| transit_type = [[Хурдны нийтийн тээвэр]]
| lines = 2
| stations = 23
| annual_ridership = 39,281,000 (2023)&lt;ref name=&quot;Sina Visitor System&quot;&gt;{{cite web | url=https://s.weibo.com/weibo?q=%23%E5%9C%B0%E9%93%81%E5%AE%A2%E6%B5%81%E6%8E%92%E8%A1%8C%E6%A6%9C%23 | title=Sina Visitor System }}&lt;/ref&gt;
| ridership = 162,000 (2023 оны 4 сарын 29)&lt;ref name=&quot;Sina Visitor System&quot;&gt;{{cite web | url=https://s.weibo.com/weibo?q=%23%E5%9C%B0%E9%93%81%E5%AE%A2%E6%B5%81%E6%8E%92%E8%A1%8C%E6%A6%9C%23 | title=Sina Visitor System }}&lt;/ref&gt;
| website = http://www.urumqimtr.com/
| began_operation = {{Start date and age|2018|10|25}}
| operator = Ürümqi Rail Transit Corporation
| vehicles = 162 вагон (2018 оны 7 сар)
| system_length = {{convert|33.4|km|mi|1|abbr=on}}&lt;ref name=urbanrail&gt;{{Cite web |title=Ürümqi |url=https://urbanrail.net/as/cn/urumqi/urumqi.htm |access-date=2026-09-24 |website=Urbanrail}}&lt;/ref&gt;
| track_gauge = {{RailGauge|sg|allk=on}}
| el = 
| map = [[File:Urumqi Metro System Map 2018.png|300px]]
| map_state = 
| alt = 
| caption = 
| owner = 
| area served = 
| line_number = 
| start = 
| end = 
| chief_executive = 
| character = 
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
|language=zh |script-title=zh:Ürümqi Metro
|s=乌鲁木齐地铁
|t=烏魯木齊地鐵
|p=Wūlǔmùqí Dìtiě
|uig = ئۈرۈمچى مېتروسى
|uly = Ürümchi Mëtrosi
|uyy = Ürümqi Metrosi
|sgs = Ürümqi Mêtrosi
|usy = Үрүмчи Метроси
|order=st
}}
'''Өрөмчийн метро''' ({{lang-zh|乌鲁木齐地铁}}, {{lang-ug|ئۈرۈمچى مېتروسى}}) нь [[2020 он]]ы байдлаар 1 шугам, 21 өртөөтэй. [[2018]] оны [[10 сарын 25]]-нд нээгдсэн.

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Urumqi Metro}}
* [https://www.urumqimtr.com/ Албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Метроны систем]]
[[Ангилал:Өрөмч|Метро]]
[[Ангилал:Хятадын метро]]</text>
      <sha1>exg6kegp0w71kj9uke1vk9rcpx8ratg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киевийн метро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106196</id>
    <revision>
      <id>871646</id>
      <parentid>784049</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T14:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5382" sha1="hpshe488ya3snom0my424cpvyl77mgr" xml:space="preserve">{{Short description|Украины хурдны тээврийн систем}}
{{Инфобокс нийтийн тээвэр
| box_width = auto
| name = Киевийн метро
| image = Kyiv Metro logo 2015.svg
| imagesize = 120px
| image2 = 81-540.2K-541.2K_Dnipro_station.jpg
| imagesize2 = 250px
| caption2 = [[Днипро (Киевийн метро)|Днипро буудал]] дахь 81-540.2К төрлийн галт тэрэг
| native_name = {{lang|uk|Київський метрополітен}}
| owner = [[Киев хотын зөвлөл]]
| locale = [[Киев]]
| transit_type = [[Хурдны нийтийн тээвэр]]
| lines = 3&lt;ref name=&quot;About-metro&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asmetro&quot; /&gt; (1 баригдаж байгаа)
| stations = 52 (2 баригдаж байгаа)
| annual_ridership = {{decrease}} 484.56 сая (2016)&lt;ref name=&quot;asmetro&quot; /&gt;
| website = {{URL|metro.kyiv.ua}}
| began_operation = 1960 оны 11 сарын 6
| operator = ''Київський метрополітен''
| vehicles = 824 вагон&lt;ref name=&quot;asmetro&quot; /&gt; (130 галт тэрэгт)
| system_length = {{convert|67.56|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;About-metro&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asmetro&quot; /&gt;
| track_gauge = {{RailGauge|1520mm|lk=on}}
| el = Цахилгааны шугам, 825 [[вольт|В]] [[Тогтмол гүйдэл|ТГ]]
| average_speed = {{convert|36.11|km/h|mi/h|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;asmetro&quot; /&gt;
| map = {{Киевийн метроны шугамын схем}}
| map_state = collapsed
| ridership = {{decrease}} 1.32 сая (2016)&lt;ref name=&quot;asmetro&quot; /&gt;
| alt = 
| caption = 
| area served = 
| line_number = 
| start = 
| end = 
| character = 
}}

'''Киевийн метро''' ({{lang-uk|Ки́ївський метрополіте́н}}) нь [[2014]] оны байдлаар 3 шугам, 52 өртөөтэй, шилжиж суух 3 өртөөтэй бөгөөд нийт урт нь 69,648 км байдаг байна. [[1960]] оны [[11 сарын 6]]-нд нээгдсэн.

2022 оны 2-р сарын 24-нд Оросын цэрэг Украин руу довтлох үед метро нь Киев хотын оршин суугчдын орогнох байр болж байжээ. 

== Түүх ==
Анх 1884 онд Киев хотод метро барих тухай төсөл яригдаж байгаад хойшлоод 1916, 1918 ондуудад асуудал сөхөгдөж байжээ. 

1936 оны 7-р сарын 9-нд Киев хотын Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид Москвагийн Тээврийн инженерийн дээд сургуулийг төгссөн Папазовын &quot;Киевийн метроны төсөл&quot; гэсэн дипломын ажлыг авч хэлэлцээд 1938 онд метро барих бэлтгэл ажил эхэлсэн боловс Дэлхийн хоёрдугаар дайн эхлэж метро барих ажил зогссон байна.

Дайны үеэр Киев хотыг сүйрүүлсэн учраас хотыг сэргээн босгох цогц ажлыг Холбооны төсвөөс санхүүжүүлэхээр болжээ. Энэхүү төлөвлөгөөнд метро барих ажил ч мөн багтсан байна. 1945 оны 2-р сарын 22-нд ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөл Киевт метро барих тухай тогтоол гаргасан. 1945 оны 7-р сар гэхэд метроны шугам барихаар төлөвлөж гурван үндсэн чиглэлийг тодорхойлсон байна.

Гэсэн хэдий ч метро барих бодит ажил 1949 оны 4-р сарын 14-нд ЗХУ-ын Зам холбооны яамны тушаалаар метроны барилгын Филипп Иванович Кузьмин даргатай &quot;Киевметрострой&quot; удирдах газар байгуулагдсанаар эхэлсэн байна. 1949 оны 8-р сард барилгын төслийн баг байгуулж барилгын ажил эхлээд 1960 оны 11-р сард нээлтээ хийж эхний өртөөнүүд ажиллаж эхэлсэн байна.  

2025 он гэхэд дахин нэг шугам барих ажил явагдаж байгаа бөгөөд дахиад нэг шугам барих төслийн ажил эхлээд байгаа юм. 

1990-ээд оны эхээр зарим өртөөний нэрийг өөрчилсөн (энэ нь коммунизмыг устгасантай холбоотой). Өртөөнүүдийн дотоод засал чимэглэлд анх орсон Зөвлөлтийн бэлгэ тэмдгүүдийг авч хаясан байна. 


[[Зураг:Vokzalna_metro_station_Kiev_2010_01.jpg|thumb|250px|„Вокзальна“ өртөө]]
[[Зураг:Arsenalna metro station Kiev 2010 04.jpg|thumb|250px|„Арсенальна“ өртөө]]

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Kyiv Metro}}
* [http://www.metro.kyiv.ua/ Албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Украины метро]]
[[Ангилал:Метроны систем]]
[[Ангилал:Царигийн өргөн 1524 мм]]
[[Ангилал:Киевийн тээврийн байгууламж]]</text>
      <sha1>hpshe488ya3snom0my424cpvyl77mgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минскийн метро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106197</id>
    <revision>
      <id>871679</id>
      <parentid>824252</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T20:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3309" sha1="ngifx06bbsnfytptrpx07hhxqpd6sgw" xml:space="preserve">{{short description|Минскийн хурдны төмөр зам}}
{{Инфобокс нийтийн тээвэр
| name = Минскийн метро
| native_name = {{unbulleted list|Мінскі метрапалітэн|Минский метрополитен}}
| image = Minsk metro logo.svg
| imagesize = 120px
| image2 = 
| imagesize2 = 
| caption2 = 
| owner = ЗСБН Беларусь Улсын засгийн газар (1984–1991)&lt;br&gt;[[Беларусийн засгийн газар|Бүгд Найрамдах Беларусь Улсын засгийн газар]] (1991–''одоо'')
| locale = [[Минск]], [[Беларусь]]
| transit_type = [[Хурдны нийтийн тээвэр]]
| lines = 3 (1-г төлөвлөсөн)&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| stations = 36&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| ridership = 684 000 (2024) {{up}}&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| annual_ridership = 250.37 сая (2024) {{up}}&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| website = {{URL|metropoliten.by}}
| began_operation = {{start date and age|1984|06|29}}&lt;ref name=&quot;Metro-history&quot; /&gt;
| operator = Мінскі метрапалітэн&lt;br/&gt;(Минскийн метро)
| vehicles = 390&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| marks = 
| el = 825В ТГ дамжуулагч (дэд станцын гаралт, шугамд дунджаар 750В)
| system_length = {{cvt|44.89|km|mi|1}}&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| track_gauge = {{Төмөр замын цариг|1520mm|lk=on}}
| top_speed = 80 км/ц
| average_speed = {{cvt|40.7|km/h|mph|0}}&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| map = {{Минскийн метроны шугамын схем}}
| map_state = collapsed
}}
[[File:Minsk metro construction (animated).gif|thumb|right|350px|Минскийн метроны барилгын ажил]]
{{Инфобокс метро
|Name            = Минскийн метро [[File:Minsk_metro_logo.svg|30px]]
|Bild            = Minsk_Metro_Map.svg
|Stadt           = [[Минск]]
|Staat           = [[Беларусь улс|Беларусь]]
|Verkehrsverbund = 
|Eröffnung       = 1984 оны 6 сарын 30
|Linien          = 3
|Streckenlänge   = 41,8
|Stationen       = 33
|Fernbf          = 
|Tunnelbf        = 
|Taktfolge       = 
|Passagiere      = өдөрт 872,700 &lt;small&gt;(2014 он)&lt;/small&gt;
|Einzugsbereich  = 
|Mitarbeiter     = 
|Fahrzeuge       = 
|Betreiber       = 
|Spurweite       = 1524 мм
|Strom           = 
|Stromkl         = 
}}
'''Минскийн метро''' ({{lang-be|Мінскі метрапалітэн}}) нь [[2020]] оны байдлаар 3 шугам, 33 өртөөтэй. [[1984]] оны [[6 сарын 30]]-нд нээгдсэн.
[[Зураг:Vakzalnaja_(Minsk_Metro_station)_-_ceiling_circles_and_triangle_stand_(1).jpg|thumb|250px|„Вокзальная“ өртөө]]
[[Зураг:Puszkinskaja.jpg|thumb|250px|„Пушкинская“ өртөө]]

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Minsk Metro}}
* [https://web.archive.org/web/20150626034545/http://metropoliten.by/ Албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Беларусийн төмөр замын тээвэр]]
[[Ангилал:Метроны систем]]
[[Ангилал:Минскийн тээврийн байгууламж]]
[[Ангилал:Царигийн өргөн 1524 мм]]</text>
      <sha1>ngifx06bbsnfytptrpx07hhxqpd6sgw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871680</id>
      <parentid>871679</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T20:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2648" sha1="m4sbm3cafbdj3jnhtbeqbej2royumr0" xml:space="preserve">{{short description|Минскийн хурдны төмөр зам}}
{{Инфобокс нийтийн тээвэр
| name = Минскийн метро
| native_name = {{unbulleted list|Мінскі метрапалітэн|Минский метрополитен}}
| image = Minsk metro logo.svg
| imagesize = 120px
| image2 = 
| imagesize2 = 
| caption2 = 
| owner = ЗСБН Беларусь Улсын засгийн газар (1984–1991)&lt;br&gt;[[Беларусийн засгийн газар|Бүгд Найрамдах Беларусь Улсын засгийн газар]] (1991–''одоо'')
| locale = [[Минск]], [[Беларусь]]
| transit_type = [[Хурдны нийтийн тээвэр]]
| lines = 3 (1-г төлөвлөсөн)&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| stations = 36&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| ridership = 684 000 (2024) {{up}}&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| annual_ridership = 250.37 сая (2024) {{up}}&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| website = {{URL|metropoliten.by}}
| began_operation = {{start date and age|1984|06|29}}&lt;ref name=&quot;Metro-history&quot; /&gt;
| operator = Мінскі метрапалітэн&lt;br/&gt;(Минскийн метро)
| vehicles = 390&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| marks = 
| el = 825В ТГ дамжуулагч (дэд станцын гаралт, шугамд дунджаар 750В)
| system_length = {{cvt|44.89|km|mi|1}}&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| track_gauge = {{Төмөр замын цариг|1520mm|lk=on}}
| top_speed = 80 км/ц
| average_speed = {{cvt|40.7|km/h|mph|0}}&lt;ref name=&quot;Metro-today&quot; /&gt;
| map = {{Минскийн метроны шугамын схем}}
| map_state = collapsed
}}
[[File:Minsk metro construction (animated).gif|thumb|right|350px|Минскийн метроны барилгын ажил]]

'''Минскийн метро''' ({{lang-be|Мінскі метрапалітэн}}) нь [[2020]] оны байдлаар 3 шугам, 33 өртөөтэй. [[1984]] оны [[6 сарын 30]]-нд нээгдсэн.
[[Зураг:Vakzalnaja_(Minsk_Metro_station)_-_ceiling_circles_and_triangle_stand_(1).jpg|thumb|250px|„Вокзальная“ өртөө]]
[[Зураг:Puszkinskaja.jpg|thumb|250px|„Пушкинская“ өртөө]]

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Minsk Metro}}
* [https://web.archive.org/web/20150626034545/http://metropoliten.by/ Албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Беларусийн төмөр замын тээвэр]]
[[Ангилал:Метроны систем]]
[[Ангилал:Минскийн тээврийн байгууламж]]
[[Ангилал:Царигийн өргөн 1524 мм]]</text>
      <sha1>m4sbm3cafbdj3jnhtbeqbej2royumr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еврей цагаан толгой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106756</id>
    <revision>
      <id>871769</id>
      <parentid>779124</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2524" sha1="etyydnpceepsorzji0b1lxm1fu15hps" xml:space="preserve">{{short description|Еврей хэлний цагаан толгой}} 
{{Инфобокс бичгийн систем
| name        = Еврей бичиг
| altname     = 
| type        = [[Абжад]] голдуу, [[цагаан толгой]]
| languages   = [[Еврей хэл|Еврей]]; бусад хувилбарууд [[Идиш хэл|Идиш]], [[Еврей-Испани хэл|Ладино]], [[Мозараб хэл|Мозараб]], [[Левантын Араб хэл|Левантын Араб]], [[Арамей хэл|Арамей]], [[Кнаан хэл|Кнаан]], бусад [[Еврей хэлнүүд]]
| time        = МЭӨ 2–1-р зуунаас өнөөг хүртэл&lt;ref&gt;&quot;[https://www.britannica.com/topic/Hebrew-alphabet Hebrew alphabet].&quot; ''[[Британника нэвтэрхий толь]]''. &quot;Square Hebrew became established in the 2nd and 1st centuries bce and developed into the modern Hebrew alphabet over the next 1,500 years.&quot;&lt;/ref&gt;
| direction   = Баруунаас зүүн
| fam1        = [[Египетийн дүрс үсэг]]
| fam2        = [[Прото-Синайн бичиг]]
| fam3        = [[Финик цагаан толгой]]
| fam4        = [[Арамей цагаан толгой]]
| print       = 
| sisters     = 
| children    = {{Plainlist|
* [[Идиш цагаан толгой]]
* [[Баруун шинэ арамей хэл#Дөрвөлжин Маалули цагаан толгой|Дөрвөлжин Маалули]]
}}
| sample      = Alefbet ivri.svg
| imagesize   = 221px
| unicode     = {{Plainlist|
* [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0590.pdf U+0590 to U+05FF]&lt;br /&gt;Еврей,
* [https://www.unicode.org/charts/PDF/UFB00.pdf U+FB1D to U+FB4F]&lt;br /&gt;Цагаан толгойн дүрслэлийн хэлбэр
 }}
| iso15924    = Hebr
| iso15924 note = 
| footnotes   = 
| note        = 
}}

'''Еврей цагаан толгой''' ([[Еврей хэл|еврей.]] אָלֶף־בֵּית עִבְרִי‎) нь [[еврей хэл]], [[Идиш хэл|идиш]], [[Ладино хэл|ладино]] болон бусад еврейчүүдийн хэлэнд ашиглагддаг цагаан толгой юм. 

Еврей цагаан толгой нь 22 үсэгтэй. Таван үсэг нь үгийн төгсгөлд хэрэглэгдэхэд өөр хэлбэртэй бичигддэг. Еврей хэлийг баруунаас зүүн тийш бичдэг.

[[Ангилал:Цагаан толгой]]</text>
      <sha1>etyydnpceepsorzji0b1lxm1fu15hps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871770</id>
      <parentid>871769</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Еврей бичиг]] to [[Еврей цагаан толгой]]</comment>
      <origin>871769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2524" sha1="etyydnpceepsorzji0b1lxm1fu15hps" xml:space="preserve">{{short description|Еврей хэлний цагаан толгой}} 
{{Инфобокс бичгийн систем
| name        = Еврей бичиг
| altname     = 
| type        = [[Абжад]] голдуу, [[цагаан толгой]]
| languages   = [[Еврей хэл|Еврей]]; бусад хувилбарууд [[Идиш хэл|Идиш]], [[Еврей-Испани хэл|Ладино]], [[Мозараб хэл|Мозараб]], [[Левантын Араб хэл|Левантын Араб]], [[Арамей хэл|Арамей]], [[Кнаан хэл|Кнаан]], бусад [[Еврей хэлнүүд]]
| time        = МЭӨ 2–1-р зуунаас өнөөг хүртэл&lt;ref&gt;&quot;[https://www.britannica.com/topic/Hebrew-alphabet Hebrew alphabet].&quot; ''[[Британника нэвтэрхий толь]]''. &quot;Square Hebrew became established in the 2nd and 1st centuries bce and developed into the modern Hebrew alphabet over the next 1,500 years.&quot;&lt;/ref&gt;
| direction   = Баруунаас зүүн
| fam1        = [[Египетийн дүрс үсэг]]
| fam2        = [[Прото-Синайн бичиг]]
| fam3        = [[Финик цагаан толгой]]
| fam4        = [[Арамей цагаан толгой]]
| print       = 
| sisters     = 
| children    = {{Plainlist|
* [[Идиш цагаан толгой]]
* [[Баруун шинэ арамей хэл#Дөрвөлжин Маалули цагаан толгой|Дөрвөлжин Маалули]]
}}
| sample      = Alefbet ivri.svg
| imagesize   = 221px
| unicode     = {{Plainlist|
* [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0590.pdf U+0590 to U+05FF]&lt;br /&gt;Еврей,
* [https://www.unicode.org/charts/PDF/UFB00.pdf U+FB1D to U+FB4F]&lt;br /&gt;Цагаан толгойн дүрслэлийн хэлбэр
 }}
| iso15924    = Hebr
| iso15924 note = 
| footnotes   = 
| note        = 
}}

'''Еврей цагаан толгой''' ([[Еврей хэл|еврей.]] אָלֶף־בֵּית עִבְרִי‎) нь [[еврей хэл]], [[Идиш хэл|идиш]], [[Ладино хэл|ладино]] болон бусад еврейчүүдийн хэлэнд ашиглагддаг цагаан толгой юм. 

Еврей цагаан толгой нь 22 үсэгтэй. Таван үсэг нь үгийн төгсгөлд хэрэглэгдэхэд өөр хэлбэртэй бичигддэг. Еврей хэлийг баруунаас зүүн тийш бичдэг.

[[Ангилал:Цагаан толгой]]</text>
      <sha1>etyydnpceepsorzji0b1lxm1fu15hps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс нийтийн тээвэр</title>
    <ns>10</ns>
    <id>111424</id>
    <revision>
      <id>871696</id>
      <parentid>870600</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5310" sha1="a9gbat49t0ycyv4lsvfq697ydzrm40f" xml:space="preserve">{{Инфобокс
| bodystyle   = {{#if:{{{box_width|}}}|width: {{{box_width}}};}}
| headerstyle = background-color: #efefef;
| belowstyle  = vertical-align: middle; padding: 0px;

| title    = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}

| image    = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{imagesize|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}}
| caption  = {{{caption|}}}
| image2   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{imagesize2|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt2|}}}}}
| caption2 = {{{caption2|}}}
| image3   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image3|}}}|size={{{imagesize3|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt3|}}}}}
| caption3 = {{{caption3|}}}
| header1  = {{#if:{{{native_name|}}}{{{owner|}}}{{{area served|}}}{{{locale|}}}{{{transit_type|}}}{{{lines|}}}{{{line_number|}}}{{{start|}}}{{{end|}}}{{{stations|}}}{{{ridership|}}}{{{daily_ridership|}}}{{{annual_ridership|}}}{{{chief_executive|}}}{{{key_people|}}}{{{headquarters|}}}{{{website|}}}|Үндсэн мэдээлэл}}
| label2   = Төрөлх нэр
| data2    = {{{native_name|}}}
| label3   = Эзэмшигч
| data3    = {{{owner|}}}
| label4   = Хот
| data4    = {{{area served|}}}
| label5   = Байршил
| data5    = {{{locale|}}}
| label6   = Тээврийн төрөл
| data6    = {{{transit_type|}}}
| label7   = Шугамын тоо
| data7    = {{{lines|}}}
| label8   = Шугамын дугаар
| data8    = {{{line_number|}}}
| label9   = Эхлэл
| date9    = {{{Start}}}
| label10  = Төгсгөл
| date10   = {{{End}}}
| label11  = Зогсоолын тоо
| data11   = {{{stations|}}}
| label12  = Өдөрт үйлчилдэг
| data12   = {{{daily_ridership|{{{ridership|}}}}}}
| label13  = Жилд үйлчилдэг
| data13   = {{{annual_ridership|}}}
| label14  = {{#if:{{{chief_executive|}}}|Chief executive|Key people}}
| data14   = {{#if:{{{chief_executive|}}}|{{{chief_executive}}}|{{{key_people|}}}}}
| label15  = Төв байр
| data15   = {{{headquarters|}}}
| label16  = Цахим хуудас
| data16   = {{{website|}}}

| header17 = {{#if:{{{began_operation|}}}{{{operation_will_start|}}}{{{ended_operation|}}}{{{operator|}}}{{{marks|{{{reporting marks|}}}}}}{{{host|}}}{{{character|}}}{{{stock|}}} {{{vehicles|}}}{{{train_length|}}}{{{headway|}}}|Үйл ажиллагаа}}
| label18  = Нээгдсэн
| data18   = {{{began_operation|}}}
| label19  = Үйл ажиллагаагаа нээх
| data19   = {{{operation_will_start|}}}
| label20  = Хаагдсан
| data20   = {{{ended_operation|}}}
| label21  = Оператор
| data21   = {{{operator|}}}
| label22  = [[Reporting mark]]s
| data22   = {{{marks|{{{reporting marks|}}}}}}
| label23  = Host railroads
| data23   = {{{host|}}}
| label24  = Character
| data24   = {{{character|}}}
| label25  = [[Rolling stock]]
| data25   = {{{stock|}}}
| label26  = Number of vehicles
| data26   = {{{vehicles|}}}
| label27  = Train length
| data27   = {{{train_length|}}}
| label28  = [[Headway]]
| data28   = {{{headway|}}}

| header29= {{#if:{{{system_length|}}}{{{notrack|}}}{{{track_gauge|}}}{{{ogauge|}}}{{{minimum_radius_of_curvature|}}}{{{el|}}}{{{average_speed|}}}{{{top_speed|}}}|Техник мэдээлэл}}
| label30  = Системийн урт
| data30   = {{{system_length|}}}
| label31  = No. of tracks
| data31   = {{{notrack|}}}
| label32  = Царигийн өргөн
| data32   = {{{track_gauge|}}}
| label33  = Хуучин өргөн
| data33   = {{{ogauge|}}}
| label34  = [[Minimum railway curve radius|Minimum radius of curvature]]
| data34   = {{{minimum_radius_of_curvature|}}}
| label35  = [[Төмөр замын цахилгаанжуулалтын систем|Цахилгааны систем]]
| data35   = {{{el|}}}
| label36  = Дундаж хурд
| data36   = {{{average_speed|}}}
| label37  = Дээд хурд
| data37   = {{{top_speed|}}}

| below    = {{#if:{{{map|}}}|
&lt;table style=&quot;width:100%; margin:0; border:none;&quot; class=&quot;collapsible {{{map_state|}}}&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #efefef;&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;{{#if:{{{map_name|}}}|{{{map_name}}}|Газрын зураг}}&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
{{{map}}}
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;
 }}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters | check | unknown={{main other|[[Category:Public transit articles with unsupported infobox fields|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|ignoreblank=y
| preview = Page using [[Template:Infobox public transit]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;
| box_width | name | image | imagesize | alt | caption | image2 | imagesize2 | alt2 | caption2 | image3 | imagesize3 | alt3 | caption3 
| native_name | owner | area served | locale | transit_type | lines | line_number | start | end | stations | ridership | daily_ridership | annual_ridership 
| chief_executive | key_people | headquarters | website | began_operation | operation_will_start | ended_operation | operator | marks |reporting marks| host | character 
| stock | vehicles|train_length | headway | system_length | notrack | track_gauge | ogauge | minimum_radius_of_curvature | el | average_speed | top_speed 
| map | map_state | map_name
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}&lt;!-- PLEASE ADD CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a9gbat49t0ycyv4lsvfq697ydzrm40f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латин цагаан толгой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124973</id>
    <revision>
      <id>871774</id>
      <parentid>792910</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:36:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9032" sha1="14y0rdwnw8sit0eh8qd68vnrfbweg51" xml:space="preserve">'''Латин цагаан толгой''' ([[Англи хэл|англи.]] The Latin alphabet буюу Roman alphabet) - МЭӨ 1-р мянганы дунд үед грек цагаан толгойн үсгийн үндсэн дээр үүсэж, дэлхий даяар тархсан [[цагаан толгой]] юм.

Ихэнх роман, герман болон бусад олон хэлний бичиг орчин үеийн латин цагаан толгойн үндсэн хувилбар болох 26 үсгээс бүрддэг. Үсгийг хэл бүр өөр өөрөөр нэрлэдэг байна.

НТӨ VII зуунд өнөөгийн Италийн нутагт байсан Этрүс аймгийнхан нэгэн үсэг бичиг зохиосныг, илүү хүчирхэг латин аймгийнхан цааш цаашид түгээн дэлгэрүүлснээр латин үсэг гэгджээ. Ром гүрэн анх улсын бичиг болгосон тул, ром үсэг ч гэгддэг. 

Европод слав зарим ард түмэн, грекүүдээс бусад нь; Африкт араб хэлт улсууд, Этиоп, Эритрэйгээс бусад нь; Америк, Австрали тивийнхэн бултаараа латин үсэг хэрэглэж байна.

Азид [[Турк]], [[Туркменистан]], [[Узбекистан]], [[Вьетнам]], [[Индонез]], [[Малайз]], [[Сингапур]], [[Филиппин]], [[Бруней]], [[Зүүн Тимор]] улсууд, Хятад, Энэтхэгийн хойгийн бага ард түмнүүд хэрэглэдэг. Хятад улс 1950-иад оноос, латин үсэгт шилжих туршилтуудыг хийсээр ирэв. Японд XIX зуунд латин үсэгт шилжих оролдлого хийсэн ч үл хэрэгжиж, ромажи гэх цагаан толгой дурсгал нь болж үлджээ.

Латин цагаан толгой нь НТӨ 8-р зуунд үүсэж эхэлсэн. Өнөөгийн олдсон хамгийн эртний бичээсүүд нь НТӨ 7-р зууны үеийнх байдаг байна. 

== Монгол улс ба латин үсэг ==
Монгол хэл, бичиг үсгийн тухайд монголчууд баялаг түүхтэй ард түмэн. Руни, хятан, монгол, дөрвөлжин, тод, соёмбо гээд одоо бидний хэрэглэж байгаа кирилл үсгийг оролцуулаад нийт 10 гаруй бичиг үсэг хэрэглэж ирсэн байна. Үүнээс он цагийн шалгуурыг давж, хамгийн удаан хугацаанд хэрэглэгдэж байгаа нь монгол бичиг юм. Монгол бичиг дээр суурилан шинээр бичиг зохиож байсан түүх ч бас бий. Дөрвөлжин, тод, манж бичгийг хүртэл монгол бичиг дээр үндэслэн зохиосон байдаг. 

1930 оны 2 дугаар сард хуралдсан Монгол Ардын Хувьсгалт Намын наймдугаар Их хурлаар “шинэ соёл боловсролын хөгжилтөд дөхөмгүй хэмээн үзэж монгол үсгийг халж, латин үсгийг өөрийн монгол хэлэнд зохицуулан хэрэглэхээр шийдвэрлэсэн. Энэ шийдвэрийн дагуу Монгол орон даяар латин үсэгт шилжих бэлтгэл ажил эхлэн, үсгийн дүрмийг хэрхэн боловсруулах талаар ажил өрнөжээ. “Латин үсгийн хороо” гэдгийг байгуулж, монгол бичгийг латин үсэгт буулгах ажлыг боловсруулж, батлуулсан байдаг. 

1941 оны 2 сарын 1-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] албан ёсны бичиг болгосон. Гэвч 1941 оны 3 дугаар сарын 25-ны өдрийн МАХН-ын Төв хорооны тэргүүлэгчид ба Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн хамтарсан хурлаас монгол бичгийг шинэ орос [кирилл] үсэгт шилжүүлэх нь зүйтэй гэж үзсэн. Орос үсэг дээр үндэслэн монгол шинэ үсгийн төлөвлөгөөг нийтэд зарлаж, хэлэлцүүлэн саналыг харгалзан МАХН-ын Төв хороо, СнЗ-ийн газарт оруулан батлуулах ажлыг МАХН-ын Төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Ю.Цэдэнбалаар ахлуулсан улсын комисст даалгасан. Тус комиссын орлогч даргад Машлай, гишүүдэд Гонгоржав, Доржсүрэн, Лувсанвандан, Дамдинсүрэн, Сурмаажав, Далхжав, Цэвэгмид, Тамжид, Лувсандорж нар багтжээ. Мөн оны 5 дугаар сарын 9-нд МАХН-ын Төв хорооны тэргүүлэгчид, Ардын СнЗ-өөс кирилл монгол үсгийг бичих ба хэрэглэх түр дүрмийг боловсруулан гаргах, цагаан толгой, сурах бичиг бэлтгэхийг Шинжлэх Ухааны хүрээлэн, Ардыг гэгээрүүлэх яаманд даалгасан. 1945 оны 5 дугаар сарын 18-ны БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, МАХН-ын Төв хорооны хамтарсан хурлаар “Бүх хэвлэл ба улсын албан хэргийг 1946 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс эхлэн шинэ үсгээр явуулсугай” хэмээн шийдвэрлэснээр БНМАУ-д кирилл үсгийг хэрэглэх болсон. Албан ёсоор бол Монгол хэлний бүх дуу авиаг тэмдэглэж чадахгүй байсан тул больсон гэсэн хэдий ч дараахан нь [[ЗХУ]]-ын бүрэлдэхүүн улсуудтай бараг нэгэн зэрэг улс төрийн зорилгоор [[Кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] албан ёсны болгож өнөө хэр ашиглаж иржээ. 

== Орчин үеийн латин цагаан толгой ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Латин үсэг
!латин үсгийн монгол нэршил
!латин нэршил
!франц нэршил
!итали нэршил
!англи нэршил
!герман нэршил
|-
|A a
|эй
|ā/а
|a/а
|a/а
|a/эй
|A/а
|-
|B b
|би
|bē/бэ
|bé/бэ
|bi/би
|bee/би
|Be/бэ
|-
|C c
|си
|cē/кэ ''либо'' cē/цэ
|cé/сэ
|ci/чи
|cee/си
|Ce/цэ
|-
|D d
|ди
|dē/дэ
|dé/дэ
|di/ди
|dee/ди
|De/дэ
|-
|E e
|е/и
|ē/э
|e/ё
|e/э
|e/и
|E/э
|-
|F f
|эф
|ef/эф
|effe/эф
|effe/эффе
|ef/эф
|Ef/эф
|-
|G g
|жи
|gē/гэ
|gé/же
|gi/жи
|gee/жи
|Ge/гэ
|-
|H h
|эйч/ ха
|hā/ха
|hache/аш
|acca/акка
|aitch/эйч
|Ha/ха
|-
|I i
|и
|ī/и
|i/и
|i/и
|i/ай
|I/и
|-
|J j
|йот/жэй
|jot/йот
|jie/жи
|(i lunga/и лунга)
|jay/жей
|Jot/йот
|-
|K k
|ка
|kā/ка
|ka/ка
|(kappa/каппа)
|kay/кей
|Ka/ка
|-
|L l
|эл
|el/эль
|elle/эль
|elle/элле
|el/эл
|El/эль
|-
|M m
|эм
|em/эм
|emme/эм
|emme/эмме
|em/эм
|Em/эм
|-
|N n
|эн
|en/эн
|enne/эн
|enne/энне
|en/эн
|En/эн
|-
|O o
|о
|ō/о
|o/о
|o/о
|o/оу
|O/о
|-
|P p
|пи
|pē/пэ
|pé/пэ
|pi/пи
|pee/пи
|Pe/пэ
|-
|Q q
|киу
|qū/ку
|cu/кю
|cu/ку
|cue/кью
|Qu/ку
|-
|R r
|эр
|er/эр
|erre/эр
|erre/эрре
|ar/ар
|Er/эр
|-
|S s
|эс
|es/эс
|esse/эс
|esse/эссе
|ess/эс
|Es/эс
|-
|T t
|ти
|tē/тэ
|té/тэ
|ti/ти
|tee/ти
|Te/тэ
|-
|U u
|у
|ū/у
|u/ю
|u/у
|u/ю
|U/у
|-
|V v
|вэ
|vē/вэ
|vé/вэ
|vu/ву ''эсвэл'' vi/ви
|vee/ви
|Vau/фау
|-
|W w
|дабл-вэ
|(double-vē/дубль-вэ)
|double-vé/дубль-вэ
|(doppia vu/доппиа ву)
|double-u/дабл-юу
|We/вэ
|-
|X x
|икс
|ex/экс (ix/икс)
|ixe/икс
|(ics/икс)
|ex/экс
|Ix/икс
|-
|Y y
|игрик
|ī Graeca/грайка (igrec/игрек)
|i grec/игрек
|i greca/и грека 
|wye/уай
|Ypsilon/юпсилон
|-
|Z z
|зэт
|zēta/зэта (zet/зет)
|zède/зед
|zeta/зета
|zed/зед (амер. zee/зи)
|Zett/цет
|}
[[Ангилал:Латин цагаан толгой]]
[[Ангилал:Цагаан толгой]]</text>
      <sha1>14y0rdwnw8sit0eh8qd68vnrfbweg51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бакугийн метро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125096</id>
    <revision>
      <id>871721</id>
      <parentid>767792</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:21:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4518" sha1="4aj4wx1lrrus4tadwn118pszaiot7m3" xml:space="preserve">{{Short description|Бакугийн метроны систем}}
{{Инфобокс нийтийн тээвэр
| box_width = 285px
| name = Бакугийн метро
| image = Baku metro logo.svg
| imagesize = 120px
| image2 = Icheri Sheher, Baku (P1090266).jpg
| imagesize2 = 250px
| caption2 = [[Ичери-Шехер (Бакугийн метро)|Ичери-Шехер метроны буудал]]
| native_name = ''Bakı metropoliteni''
| owner = Baku Metro CJSC (Толгой компани AZCON Holding)
| locale = [[Баку]], [[Азербайжан]]
| transit_type = [[Хурдны нийтийн тээвэр]]
| lines = 3&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cəmiyyəti |first=About the lines {{!}} &quot;Bakı Metropoliteni&quot; Qapalı Səhmdar |title=About the lines|url=https://metro.gov.az/en/page/xetlerimiz/umumi-melumat |access-date=2026-09-24 |website=metro.gov.az |language=en}}&lt;/ref&gt;
| stations = [[Бакугийн метроны буудлын жагсаалт|27]]&lt;ref name=&quot;Baku-metro&quot;/&gt;
| ridership = 627,279 (өдрийн дундаж, 2024)&lt;ref name=&quot;passengers_2024&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| annual_ridership = {{increase}} 229.6 сая (2024)&lt;ref name=&quot;passengers_2024&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
| chief_executive = Вусал Асланов
| website = [http://metro.gov.az Бакугийн метро]
| began_operation = {{Start date and age|1967|11|06}} &lt;ref name=&quot;Baku-metro&quot; /&gt;
| operator = {{rail-interchange|baku|metro}} Bakı Metropoliteni
| marks = 
| vehicles = 228
| system_length = {{convert|40.7|km|mi|1|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Baku-metro&quot; /&gt;
| el = [[Гуравдугаар шугам]], 825[[Вольт|В]] [[Тогтмол гүйдэл|MU]]
| track_gauge = {{RailGauge|1520mm|allk=on}}
| map = Бакугийн метроны газрын зураг [[File:Metro baku.png|300px]]
| map_state = Бакугийн метроны газрын зураг
| map_name = 
| alt = 
| caption = 
| area served = 
| line_number = 
| start = 
| end = 
&lt;!-- | coor = {{Coord|40|21|59.7|N|49|5|7|E|display=title}} --&gt;
}}

'''Бакугийн метро''' ({{lang-az|Bakı Metropoliteni}}) нь [[2022]] оны байдлаар 3 шугам, 27 [[өртөө]]тэй бөгөөд нийт урт нь 40,7 км. [[1967]] оны [[11 сарын 6]]-нд нээгдэж, 11-р сарын 25-нд ашиглалтад орсон.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.urbanrail.net/as/baku/baku.htm|title=Baku Metro|publisher=UrbanRail|date=2022|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Баку]] хот дагуул хотуудын хамт 2018 оны байдлааар 2 сая 260 мянган хүн амтай байсан.

== Түүх ==
1932 онд Баку хотыг хөгжүүлэх ерөнхий төлөвлөгөөний анхны хувилбаруудад метро барихаар төлөвлөж байжээ. Зураг төсөл, барилгын ажлыг эхлүүлэх албан ёсны баримт бичиг нь 1949 онд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн шийдвэрээр гарч, мөн ондоо Зам тээврийн яам баталж байжээ. Метро барих нь Баку хотын зорчигч тээврийн үйл ажиллагааг эрс сайжруулах хамгийн оновчтой арга хэмжээ гэж хүлээн зөвшөөрч байжээ. 

1951 онд Баку метро барих эхний шатны техникийн төслийг баталж, арван станцтай нийт 12.29 км урт, хоёр шугам барихаар тусгасан байна. Мөн онд барилгын ажил эхэлсэн бөгөөд 1953 оны 9-р сар хүртэл үргэлжлээд барилгын гидрогеологийн нөхцөл байдал, санхүүжилтийн асуудлаас болж түр зогссон. 1960 онд барилгын ажил сэргэсэн байна. 

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Baku Metro|Бакугийн метро}}
* [http://www.metro.gov.az/ Албан ёсны цахим хуудас] {{az icon}} {{en icon}} {{ru icon}}

[[Ангилал:Бакугийн метро| ]]
[[Ангилал:Бакугийн аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Азербайжаны тээврийн аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Азербайжаны үйлчилгээний аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын зам тээвэр]]
[[Ангилал:Царигийн өргөн 1524 мм]]</text>
      <sha1>4aj4wx1lrrus4tadwn118pszaiot7m3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134572</id>
    <revision>
      <id>871777</id>
      <parentid>870576</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T11:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>871777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41959" sha1="a4lenqefg1tpw7ia24ijma3qn3oaltf" xml:space="preserve">[[Файл:Luvsannamsrain Oyun-Erdene 2 (crop).png|thumb|Монгол Улсын 32, 33 дахь Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|286x286px]]'''Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар''' нь анх 2021 оны 1-р сарын 29-нд [[Монгол|Монгол Улсын]] 32 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] тэргүүтэй байгуулагдсан. Л.Оюун-Эрдэнийн засгийн газар нь 2021 оноос [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны сонгууль]] хүртэл тогтвортой ажилласан ба тэрээр шинээр сонгогдсон Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар улиран томилогдож дахин өөрийн танхимаа 7-р сард бүрдүүлсэн.

Л.Оюун-Эрдэнийн хоёр дахь засаг нь [[Монгол Ардын Нам]] (МАН), [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН), [[ХҮН нам]] гэсэн гурван том хүчний хамтарсан эвслийн засгийн газар гэдгээрээ онцлог байсан. 23 сайдын бүрэлдэхүүнтэй уг засгийн газар нь 2024 оны 7-р сарын 10-наас 2025 оны 6-р сарын 18-н хүртэл ажилласан.

== 2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар ==
{{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн нэг дэх&lt;br&gt;Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=19|date_formed=2021 оны 1 сарын 29|incumbent=2021 оны 1 сарын 29 – 2024 оны 7 сарын 10|president=[[Халтмаагийн Баттулга]]&lt;br&gt;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=15|total_number=22|predecessor=[[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II&lt;br&gt;Засгийн газар]]|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|8 дахь Улсын Их Хурал]]|election=[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны УИХ-ын сонгууль]]|legislature_status=[[МАН]]-ын олонх&lt;br&gt;62 / 76 (81.6%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 76
|party1      = 62
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
}}|deputy_government_head=[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]&lt;br&gt;[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]|date_dissolved=2024 оны 7 сарын 10|successor=Л.Оюун-Эрдэнийн II&lt;br&gt;Засгийн газар|political_party={{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]] &lt;small&gt;(2021 оны 5-р сар хүртэл)&lt;/small&gt;
 | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]
}}|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]}}

[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийн]] засгийн газар 2021 оны 1 сард огцорсны дараа 2021 оны 1-р сарын 27-нд [[УИХ|Улсын Их Хурлын]] чуулганаар [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийг]] Ерөнхий сайдаар томилож, тэрбээр 1-р сарын 29-нд танхимын сайд нараа УИХ-д танилцуулж, тангараг өргөснөөр түүний засгийн газар ажилдаа орсон.

Засгийн газрын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар 2022 оны 1 сард Эдийн засаг, хөгжлийн яам болон Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яамыг шинээр байгуулжээ.

2022 оны 1 сарын 17-ны өдрийн Засгийн Газрын хуралдаанаар Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд [[Нямжавын Уртнасан|Нямжавын Уртнасанг]] огцруулахаар болж, 1 сарын 18-нд түүний оронд [[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнийг]] УИХ-ын чуулганд танилцуулж, сайдаар томилов.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Засгийн газрын сайд нар&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Оюунчимэг |first=Ш. |date=2021-01-29 |title=Танилц: Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын сайд нар {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2396832/ |access-date=2024-05-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-30 |title=Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрын шинэ бүрэлдэхүүн |url=https://www.shuud.mn/a/542681 |access-date=2024-05-11 |website=www.shuud.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
!д.д
!Албан тушаал
!Зураг
!Нэр
! colspan=&quot;2&quot; |Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |[[Монголын намын жагсаалт|Нам, эвсэл]]
![[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]]
|-
!1
|[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]
|[[Файл:Prime Minister Oyun-Erdene Luvsannamsrai of Mongolia discussed space cooperation with NASA at a meeting on 4 August 2023 at the NASA Headquarters in Washington, D.C. (cropped).jpg|133x133px]]
|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|2021 оны 1 сарын 27
|2024 оны 7 сарын 5&lt;br&gt;{{small|(дахин томилогдсон)}}
| rowspan=&quot;36&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Хэнтий аймаг]]&lt;/small&gt;
|-
!2
|[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд]]
|{{CSS image crop|Image=Amarsaikhan Deputy Prime Minister of Mongolia.jpg|bSize=160|cWidth=100|cHeight=140|oTop=5|oLeft=27}}
|[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2024 оны 7 сарын 10&lt;br&gt;{{small|(улиран сонгогдсон)}}
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]&lt;/small&gt;
|-
!3
|[[Монгол Улсын Шадар сайд|Шадар сайд]] бөгөөд [[Эдийн засаг, хөгжлийн яам (Монгол)|Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]
|{{CSS image crop|Image=Chimediin Khurelbaatar.jpg|bSize=180|cWidth=100|cHeight=140|oTop=23|oLeft=49}}
|[[Чимэдийн Хүрэлбаатар]]
|2022 оны 8 сарын 30
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Увс аймаг]]&lt;/small&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |4
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[File:Tsendiin_Nyamdorj.jpg|123x123px]]
|[[Цэндийн Нямдорж]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2022 оны 8 сарын 30
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
|[[File:Amarbayasgalan_Dashzegve.jpg|133x133px]]
|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|2022 оны 8 сарын 30
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
!5
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
|[[File:Battsetseg_Batmunkh_(cropped)(cropped)..jpg|125x125px]]
|[[Батмөнхийн Батцэцэг]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2024 оны 7 сарын 10&lt;br&gt;{{small|(улиран сонгогдсон)}}
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
!6
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|{{CSS image crop|Image=Boldyn Javkhlan.jpg|bSize=200|cWidth=100|cHeight=140|oTop=50|oLeft=70}}
|[[Болдын Жавхлан]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2024 оны 7 сарын 10&lt;br&gt;{{small|(улиран сонгогдсон)}}
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Дархан-Уул аймаг]]&lt;/small&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |7
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]]
|[[File:Khishgeegiin_Nyambaatar_(cropped).png|130x130px]]
|[[Хишгээгийн Нямбаатар]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2023 оны 10 сарын 5&lt;br&gt;{{small|(хотын даргаар томилогдсон)}}
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|[[Сонгинохайрхан|&lt;small&gt;Сонгинохайрхан дүүрэг&lt;/small&gt;]]
|-
|{{CSS image crop|Image=Battumuriin Enkbayar.jpg|bSize=160|cWidth=100|cHeight=140|oTop=10|oLeft=35|Align=}}
|[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]
|2023 оны 10 сарын 5
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|[[Баянзүрх|&lt;small&gt;Баянзүрх дүүрэг&lt;/small&gt;]]
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |8
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд]]
|[[File:Н.Уртнасан_(cropped).jpg|125x125px]]
|[[Нямжавын Уртнасан]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2022
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
|[[Файл:Bat-Ulzii BAT-ERDENE (cropped).jpg|125x125px]]
|[[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
!9
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|[[File:23_06_2021_mcis_mongolia_1200_(cropped_2).jpg|125x125px]]
|[[Гүрсэдийн Сайханбаяр]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
!10
|[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд]]
|
|[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Хөвсгөл аймаг]]&lt;/small&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |11
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Барилга, хот байгуулалтын сайд]]
|
|[[Бэгзжавын Мөнхбаатар]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2023
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
|
|[[Цэрэнпилийн Даваасүрэн]]
|2023
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Хөвсгөл аймаг]]&lt;/small&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |12
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн хөгжлийн сайд]]
|
|[[Лувсангийн Халтар]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2022 оны 8 сарын 30
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
|[[File:Byambatsogt_(cropped).jpg|125x125px]]
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2022 оны 8 сарын 30
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Ховд аймаг]]&lt;/small&gt;
|-
! rowspan=&quot;4&quot; |13
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]]
|
|[[Аюушийн Ариунзаяа]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2022 оны 8 сарын 30 
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
|
|[[Даваажанцангийн Сарангэрэл]]
|2022 оны 8 сарын 30 
|2022 оны 10 сар
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Хан-Уул|Хан-Уул дүүрэг]]&lt;/small&gt;
|-
|
|[[Төмөрбаатарын Аюурсайхан]]
|2022 оны 10 сар
|2023 оны 3 сар
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|[[Чингэлтэй|&lt;small&gt;Чингэлтэй дүүрэг&lt;/small&gt;]]
|-
|
|[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]]
|2023 оны 3 сар
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|[[Баянзүрх|&lt;small&gt;Баянзүрх дүүрэг&lt;/small&gt;]]
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |14
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]]
|
|[[Загджавын Мэндсайхан]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2022 оны 8 сарын 30
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
|
|[[Хаянгаагийн Болорчулуун]]
|2022 оны 8 сарын 30
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Дорнод аймаг]]&lt;/small&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |15
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол улсын Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл мэндийн сайд]]
|
|[[Сэрээнэнгийн Энхболд]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2022
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
|
|[[Содномын Чинзориг]]
|2022
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Өвөрхангай аймаг]]&lt;/small&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |16
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд]]
|
|[[Гэлэнгийн Ёндон]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2022 оны 8 сарын 30
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
|
|[[Жамбалын Ганбаатар]]
|2022 оны 8 сарын 30
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Баянгол дүүрэг]]&lt;/small&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |17
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]]
|
|[[Нансалын Тавинбэх]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2022 оны 8 сарын 30
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
|[[File:Баттогтохын_Чойжилсүрэн_2025.png|140x140px]]
|[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]
|2022 оны 8 сарын 30
|2024 оны 7 сарын 10&lt;br&gt;{{small|(улиран сонгогдсон)}}
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Увс аймаг]]&lt;/small&gt;
|-
!18
|[[Соёлын яам (Монгол)|Соёлын сайд]]
|[[File:Nomin_Chinbat_2022_(cropped).jpg|133x133px]]
|[[Чинбатын Номин]]
|2021 оны 1 сарын 29
|2024 оны 7 сарын 10&lt;br&gt;{{small|(улиран сонгогдсон)}}
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|-
!19
|[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд]]
|[[File:Nyam-Osoryn_Uchral_in_2022.jpg|100x100px]]
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2022 оны 8 сарын 30
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|[[Сонгинохайрхан|&lt;small&gt;Сонгинохайрхан дүүрэг&lt;/small&gt;]]
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |20
| rowspan=&quot;2&quot; |Монгол Улсын сайд,&lt;br&gt;Улаанбаатар хотын түгжрэлийг бууруулах үндэсний хорооны дарга
|[[File:Ж.Сүхбаатар_(cropped).jpg|125x125px]]
|[[Жамъянхорлоогийн Сүхбаатар]]
|2022 оны 8 сарын 30
|2023 оны 10 сарын 5&lt;br&gt;{{small|(огцорсон)}}
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|[[Чингэлтэй|&lt;small&gt;Чингэлтэй дүүрэг&lt;/small&gt;]]
|-
|[[File:Борхүүгийн_Дэлгэрсайхан_2025.png|140x140px]]
|[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]
|2023 оны 10 сарын 5
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Дорноговь аймаг]]&lt;/small&gt;
|-
!21
|Монгол Улсын сайд,&lt;br&gt;Олимп, нийтийн биеийн тамир, спортын үндэсний хорооны дарга
|[[File:GRIX3129-550(1)_(1).jpg|139x139px]]
|[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
|2022 оны 8 сарын 30
|2024 оны 7 сарын 10
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Хэнтий аймаг]]&lt;/small&gt;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |22
| rowspan=&quot;2&quot; |Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн үндэсний хорооны дарга
|
|[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]]
|2023 оны 1 сар
|2023 оны 4 сар&lt;br&gt;{{small|(томилогдсон)}}
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|[[Баянзүрх|&lt;small&gt;Баянзүрх дүүрэг&lt;/small&gt;]]
|-
|
|[[Буяагийн Тулга]]
|2023 оны 4 сар
|2024 оны 7 сарын 10&lt;br&gt;{{small|(улиран сонгогдсон)}}
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;УИХ-д сонгогдоогүй&lt;/small&gt;
|}

== 2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар ==
{{Засгийн газар|cabinet_name=Л.Оюун-Эрдэнийн хоёр дахь&lt;br&gt;Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia.svg|cabinet_number=20|date_formed=2024 оны 7 сарын 10|incumbent=2024 оны 7 сарын 10 – 2025 оны 6 сарын 18|president=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|prime_minister=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|members_number=14|total_number=23|predecessor=Л.Оюун-Эрдэнийн I&lt;br&gt;Засгийн газар|legislature_term=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх Улсын Их Хурал]]|election=[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
 | {{Color box|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
 | {{Color box|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН]]
}}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар&lt;br&gt;118 / 126 (93.7%)
{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 126
|total        = 126
|party1      = 68
|partycolor1  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 42
|partycolor2  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party3       = 8
|partycolor3  = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}
}}|deputy_government_head={{Unbulleted list
| [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]
| [[Тогмидын Доржханд]]
}}|date_dissolved=2025 оны 6 сарын 18|successor=[[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын&lt;br&gt;Засгийн газар]]|opposition_parties={{Unbulleted list
 | {{Color box|{{Иргэний Зориг Ногоон Нам/meta/color}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]
 | {{Color box|#1C6957|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]
}}|first_minister=[[Лувсаннямын Гантөмөр]]|president_title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]|prime_minister_title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]}}

[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа 7-р сарын 5-ны Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар Монгол Улсын 33 дахь Ерөнхий сайдаар Л.Оюун-Эрдэнийг улираан томилох саналыг нийт 104 гишүүнээс 103 нь дэмжсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол Улсын 33 дахь Ерөнхий сайдаар Л.Оюун-Эрдэнийг томиллоо |url=https://www.parliament.mn/nn/62648/ |access-date=2026-09-18 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt; 33 дахь Ерөнхий сайдаар томилогдсон Л.Оюун-Эрдэнэ хамтарсан засгийн газрынхаа сайд нараа УИХ-д 7-р сарын 10-нд танилцуулсан.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Засгийн газрын гишүүд тангараг өргөлөө |url=https://www.parliament.mn/nn/62682/ |access-date=2025-06-04 |website=Parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn-MN}}&lt;/ref&gt; Уг өдөр УИХ-ын дэмжлэгтэй шинэ танхимын бүтцийг батласнаар хамтарсан засгийн 22 гишүүд тангаргаа өргөж, тамгаа гардан авсан.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Эрдэнэзаяа |first=Б. |date=2024-07-10 |title=Шинээр томилогдсон сайд нар тамгаа хүлээн авлаа {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2738293/ |access-date=2024-07-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2024-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710205103/https://news.mn/r/2738293/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Нийт танхимын гишүүдээс 12 сайд нь МАН-аас, 8 сайд нь АН-аас, 2 сайд нь ХҮН-аас сонгогдсон билээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2024-07-10 |title=Засгийн газрын тэргүүн танхимын сайд нараа УИХ-д танилцууллаа |url=https://ikon.mn/n/36tu |access-date=2024-07-11 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

Гэвч нэг жилийн дотор, Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн том хүү О.Тэмүүлэний найз бүсгүй Ө.Өгөөмөрт бэлэглэсэн их хэмжээний үнэтэй эд зүйлс 2024 оны сүүлд бэлэглэсэн нь Монголын сошиал ертөнцөд дуулиан дэгдээж, ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, хүү О.Тэмүүлэн нарыг орлогоо нотлохыг шаардсан жагсаал цуглаан 5-р сарын 13-ны өдрөөс [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] эхэлж, 21 хоног үргэлжилсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iSee.mn|title=Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүү О.Тэмүүлэнгийн найз охинтойгоо амарсан “Seven Nuga Resort”-ийн нэг хоногийн төлбөр 1.5 сая төгрөг гэв|url=http://isee.mn/n/78042|access-date=2025-06-18|website=iSee.mn|language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр|first=|date=2025-05-13|title=Нэр бүхий иргэд Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн хүүтэй холбоотой асуудлыг шалгуулахаар АТГ-т ханджээ|url=https://ikon.mn/n/3ekt|access-date=2025-06-18|website=ikon.mn|language=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Найз охиноо сая саяар эрхлүүлдэг О.Тэмүүлэн орлогоо нотолж чадах уу|url=https://graph.mn/news/gtaph.mn%20url|access-date=2025-06-18|website=www.graph.mn|language=en}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn|title=Иргэн Ц.Лутбаяр: Ерөнхий сайдыг АТГ шалгах ёстой|url=https://gogo.mn/r/2167n|access-date=2025-06-18|website=gogo.mn|language=mn}}&lt;/ref&gt;

УИХ-ын чуулганаар ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэд итгэл хүлээлгэх эсэх тухай асуудлыг 6-р сарын 2-ноос 3-ны 03 цаг хүртэл хэлэлцэж, чуулганы сүүлээр [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намын]] 24 гишүүд хурлаас гарч, санал хураалтанд оролцсон 82 гишүүний 44 нь итгэл хүлээлгэхийг дэмжсэн. Хэрэв 64 болон түүнээс дээш тооны гишүүн дэмжсэн нөхцөлд итгэл хүлээлгэх байсан ч, 64 гэх тоонд хүрээгүй тул Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайдаас огцруулахаар болж, хамтарсан засгийн газрыг татан буулгасан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Н. Эрхбаяр|first=|date=2025-06-03|title=Монгол Улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огцорлоо|url=https://ikon.mn/n/3f6x|access-date=2025-06-18|website=ikon.mn|language=}}&lt;/ref&gt; 2025 оны 6-р сарын 13-нд УИХ-ын дарга асан [[Гомбожавын Занданшатар|Гомбожавын Занданшатарыг]] дараагийн 34 дэх Ерөнхий сайдаар томилж, түүний танхим 6-р сарын 18-нд бүрдснээр Л.Оюун-Эрдэний засаг албан ёсоор тарсан.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Засгийн газрын сайд нар&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!д.д
!Албан тушаал
!Зураг||Нэр
! colspan=&quot;2&quot; |Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |[[Монголын намын жагсаалт|Нам, эвсэл]]
![[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|Сонгогдсон тойрог]]
|-
!1
|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]
|[[Файл:Luvsannamsrain Oyun-Erdene 2 (crop).png|125x125px]]||[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|2024 оны 7 сарын 5
|2025 оны 6 сарын 13
{{Small|(огцорсон)}}
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]&lt;/small&gt;
|-
!2
|[[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]
|[[Файл:Luvsannyamyn Gantumur (2024) (cropped).png|133x133px]]||[[Лувсаннямын Гантөмөр]]
|2024 оны 7 сарын 10&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|[[Намын хаалттай жагсаалт|&lt;small&gt;Намын жагсаалт&lt;/small&gt;]]
|-
!3
|[[Монгол Улсын Шадар сайд|Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар сайд]]
|[[Файл:Amarsaikhan Deputy Prime minister (cropped).jpg|134x134px]]||[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]
|2024 оны 7 сарын 10&lt;br&gt;{{small|(улиран сонгогдсон)}}
|2025 оны 6 сарын 18
{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}}
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Багахангай]], [[Багануур]], [[Налайх дүүрэг|Налайх]]&lt;/small&gt;
|-
!4
|[[Монгол Улсын Шадар сайд|Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар сайд]]
|[[Файл:Тогмидын Доржханд 2025.png|140x140px]]||[[Тогмидын Доржханд]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}}
| style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[ХҮН нам|ХҮН]]
|[[Намын хаалттай жагсаалт|&lt;small&gt;Намын жагсаалт&lt;/small&gt;]]
|-
!5
|[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
|[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]]||[[Ням-Осорын Учрал]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]]&lt;/small&gt;
|-
!6
|[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]]
|[[Файл:Batmunkh Battsetseg, Foreign Minister of Mongolia at the Department of State in Washington, D.C. on July 23, 2024 (cropped).jpg|133x133px]]||[[Батмөнхийн Батцэцэг]]
|2024 оны 7 сарын 10&lt;br&gt;{{small|(улиран сонгогдсон)}}
|2025 оны 6 сарын 18
{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}}
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]&lt;/small&gt;
|-
!7
|[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
|[[Файл:Болдын_Жавхлан_2025.png|140x140px]]||[[Болдын Жавхлан]]
|2024 оны 7 сарын 10&lt;br&gt;{{small|(улиран сонгогдсон)}}
|2025 оны 6 сарын 18
{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}}
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]&lt;/small&gt;
|-
!8
|[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]]
| ||[[Оюунсайханы Алтангэрэл]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|&lt;small&gt;[[Архангай аймаг|Архангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]&lt;/small&gt;
|-
!9
|[[Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд]]
| ||[[Салдангийн Одонтуяа]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|[[Намын хаалттай жагсаалт|&lt;small&gt;Намын жагсаалт&lt;/small&gt;]]
|-
!10
|[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]]
|[[File:Byambatsogt_(cropped).jpg|125x125px]]||[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]&lt;/small&gt;
|-
!11
|[[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын сайд]]
|[[Файл:Пүрэвсүрэнгийн_Наранбаяр_2025.png|140x140px]]||[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}}
| style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[ХҮН нам|ХҮН]]
|&lt;small&gt;[[Баянзүрх]]&lt;/small&gt;
|-
!12
|[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд]]
| ||[[Жамбын Батсуурь]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|[[Намын хаалттай жагсаалт|&lt;small&gt;Намын жагсаалт&lt;/small&gt;]]
|-
!13
|[[Зам, тээврийн яам (Монгол)|Зам, тээврийн сайд]]
|[[Файл:Борхүүгийн_Дэлгэрсайхан_2025.png|140x140px]]||[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}}
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]],  [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]&lt;/small&gt;
|-
!14
|[[Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд]]
| ||[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Булган аймаг|Булган]], [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Орхон аймаг|Орхон]]&lt;/small&gt;
|-
!15
|[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]]
|[[Файл:Жадамбын_Энхбаяр_2025.png|140x140px]]||[[Жадамбын Энхбаяр]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}}
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]&lt;/small&gt;
|-
!16
|[[Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам (Монгол)|Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд]]
| ||[[Цэвэгдоржийн Туваан]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|&lt;small&gt;[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]&lt;/small&gt;
|-
!17
|[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний сайд]]
|[[Файл:Баттогтохын_Чойжилсүрэн_2025.png|140x140px]]||[[Баттогтохын Чойжилсүрэн]]
|2024 оны 7 сарын 10&lt;br&gt;{{small|(улиран сонгогдсон)}}
|2025 оны 6 сарын 18
{{Small|(улиран{{nbsp}}сонгогдсон)}}
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]],&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;[[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]]&lt;/small&gt;
|-
!18
|[[Соёлын яам (Монгол)|Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд]]
|[[Файл:Nomin Chinbat 2022 (cropped).jpg|133x133px]]||[[Чинбатын Номин]]
|2024 оны 7 сарын 10&lt;br&gt;{{small|(улиран сонгогдсон)}}
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Сонгинохайрхан]]&lt;/small&gt;
|-
!19
|[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]]
|
|[[Тогтмолын Мөнхсайхан]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Хан-Уул]]&lt;/small&gt;
|-
!20
|[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд]]
| ||[[Цэндийн Баатархүү]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|&lt;small&gt;[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Чингэлтэй]]&lt;/small&gt;
|-
!21
|Монгол Улсын сайд, Хяналт, үнэлгээний Үндэсний хорооны дарга
| ||[[Эрдэнэбилэгийн Одбаяр]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|[[Намын хаалттай жагсаалт|&lt;small&gt;Намын жагсаалт&lt;/small&gt;]]
|-
!22
|Монгол Улсын сайд, 20 минутын хот төслийн Үндэсний хорооны дарга
| ||[[Равжихын Эрдэнэбүрэн]]
|2024 оны 7 сарын 10
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| align=&quot;center&quot; |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]
|&lt;small&gt;[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]],  [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]&lt;/small&gt;
|-
!23
|Монгол Улсын сайд, Боомтын сэргэлтийн Үндэсний хорооны дарга
| ||[[Буяагийн Тулга]]
|2024 оны 7 сарын 10&lt;br&gt;{{small|(улиран сонгогдсон)}}
|2025 оны 6 сарын 18
| style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; | || align=&quot;center&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|&lt;small&gt;[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг|Төв]]&lt;/small&gt;
|}

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;{{Монгол Улсын төрийн байгууллагууд}}
[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]
[[Ангилал:Улсын Засгийн газар]]
[[Ангилал:Засгийн газар]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2024 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>a4lenqefg1tpw7ia24ijma3qn3oaltf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бат-Өлзийн Баатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138459</id>
    <revision>
      <id>871751</id>
      <parentid>847134</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:01:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>Би_чамд_хайртай_2.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Herbythyme|Herbythyme]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]].</comment>
      <origin>871751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11407" sha1="edwjkymmd2qx0arte3ekcfms4v2zx4u" xml:space="preserve">{{Инфобокс хувь хүн|name=HERO Баатар|зураг=Hero Baatar.jpg|жинхэнэ нэр=Бат-Өлзийн Баатар|төрсөн_он_сар_өдөр=1979 оны 1-р сарын 20|төрсөн газар=Өвөрхангай аймаг|мэргэжил=Ерөнхий Найруулагч, зураач, уран бүтээлч|байгууллага=ХЕРО ЭНТЕРТАЙНМЕНТ ГРУПП ХХК|алдартай бүтээлүүд=Монгол Хаан жүжиг|вэбсайт=https://themongolkhan.com/}}

'''Бат-Өлзий Баатар''' (англи: ''Hero Baatar,'' 1979 оны 1-р сарын 20-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монгол Улсын нэртэй найруулагч, уран бүтээлч. Тэрээр хүүхэлдэйн киноны зураач мэргэжилтэй бөгөөд 1997 оноос эхлэн [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын Үндэсний Телевиз]], “G Entertainment” студид ажиллаж байсан. 2004 онд “HERO Entertainment” студийг байгуулж, тус студийн хүрээнд баримтат болон уран сайхны кино, нэвтрүүлэг, реклам, клип, пи ар, энтертаймент чиглэлийн уран бүтээлүүдийг зохион байгуулж, Монголын уран бүтээлчдийн дунд нэр хүндтэй байр суурь эзэлжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zindaa |title=”Hero Entertainmment” студийн ​ захирал Б.Баатар: Маш өндөр зохион байгуулалттайгаар бичлэг алдагдсан |url=https://www.zindaa.mn/1slg |access-date=2025-05-02 |website=www.zindaa.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ерөнхий сайд асан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] ах. 

Б.Баатар (англи: ''Hero Baatar)'' тэртээ 2000 онд Үндэсний телевизэд ажиллаж байхдаа дүрсээр өгүүлэх урлагийн хамаг л нарийн ширийн, амт шимтийг мэдэрсэн гэдэг. Харин хүүхэлдэйн киноны хөдөлгөөний зураач мэргэжлээр ДУДС-ийг төгссөнийх нь дараа “Боролдой” студийн захирал С.Мягмар түүнд найруулагчаар ажиллах санал тавьжээ. Ингэж Монголд Б.Баатар гэх маш нарийн торгон мэдрэмжтэй, сэтгэн бодох гайхалтай чадамжтай “шинэ үеийн хэв загвар” бүхий уран бүтээлч мэндэлсэн хэрэг. 

Тэрээр 2004 онд “Hero Entertainment” студи байгуулж, өнөөг хүртэл хамтлаг дуучдын 100 гаруй клип, 250 гаруй реклам, 10 бүрэн хэмжээний баримтат кино, гурван бүрэн хэмжээний уран сайхны кино, 20 гаруй шоу тоглолтыг амжилттай зохион байгуулжээ.

== Үйл ажиллагаа ==
[[Файл:Татар ажиллагаа.jpg|thumb|Татар ажиллагаа, 2010]]
“G Entertainment” студийн хамт олонтой хамтран 2002 онд Монголын анхны боевик кино болох '''“Гэрчийг устга”''' киног бүтээсэн. Үүнээс гадна 2009 онд бие даан '''“[[Би чамд хайртай 2|Би чамд хайртай-2]]”''' уран сайхны кино, 2010 онд '''“[[Татар ажиллагаа]]”''' инээдмийн уран сайхны киног бүтээсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Бат-Өлзийн Баатар |url=https://kinosan.mn/actor/654 |access-date=2025-05-02 |website=kinosan.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр 2011 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн '''“[[Монгол тулгатны зуун эрхэм]]”''' нэвтрүүлгээрээ үзэгчдийн өндөр үнэлгээг авч, 2012 оны '''“Болор үзэг”''' наамдын шагнал, 2013 оны '''“Алтан сарнай”''', '''“Гоо марал”''' наадмын телевизийн салбарын шилдэг нэвтрүүлгээр шалгарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Монгол тулгатны 100” эрхэм ба давхар утга |url=https://montsame.mn/mn/read/46020 |access-date=2025-05-02 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Шагнал, оролцсон Фестивалууд ==

* '''“Би чамд хайртай-2”''' кино нь 2009 онд Монголын Маркетинг менежментийн холбооноос шилдэг менежменттэй киногоор шалгарсан.
* '''“Татар ажиллагаа”''' кино 
**2011 онд Москва хотноо болсон детектив киноны олон улсын фестивальд 2-р байр, БНСУ-ын Пучоны Олон улсын кино фестивалиас '''15th Puchon International Fantastic Film Festival Jury's Choice Prize''' шагнал хүртсэн.
** 2010 онд '''THE 4th OLD TOWN TAITO INTERNATIONAL COMEDY FILM FESTIVAL''' наадамд амжилттай оролцсон.
** Итали улсын '''FAR EAST FILM FESTIVAL 13''' наадамд Азийн шилдэг 10 киногоор шалгарсан.

== Тусгай ажлууд ==

* 2020 онд Монгол Улсын Үндэсний их баяр наадмын зохион байгуулалт, зураг авалт, мөн 2021 оны “Би Монгол хүн” баярын концертын Ерөнхий найруулагчаар ажилласан.
* 2020 онд Соёлын яамтай хамтран Монголын хүүхдийн төлөө фондыг сэргээн байгуулах хандивын үйл ажиллагааг санаачлан зохион байгуулсан.

* [[Файл:TMK Team photo.jpg|thumb|Монгол Хаан төслийн баг хамт олон]]2023 онд Хөдөлмөрийн баатар [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б.Лхагвасүрэнгийн]] '''“[[Тамгагүй төр]]”''' жүжгийг шинэчлэн найруулж, Улсын драмын театрт 160 удаа тоглуулж, Монголын драмын урлагийн түүхэнд хамгийн олон удаа тоглогдсон жүжиг болжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-27 |title=&quot;Тамгагүй төр&quot; жүжгийн зохиолоос онцлох 24 эшлэл |url=https://www.24tsag.mn/a/215118 |access-date=2025-05-02 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Баатар.jpg|thumb|Театр дотор]]
* Монгол Хаан төслийн хүрээнд үүсгэн байгуулагдсан “Монгол Хаан” театр нь уран бүтээлийн гараагаа, Ардын уран зохиолч, төрийн соёрхолт [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн зохиол “Тамгагүй төр” жүжгээр эхлүүлсэн нь Монгол улсын театрын урлагийн түүхэн дэхь маш амжилттай үйл явдлуудын нэг болжээ. 2022 онд “Тамгагүй төр” буюу Монгол Хаан жүжгийн зохиолыг Херо Энтертайнмент Группийн найруулагч Баатар физикл буюу бүжгийн илэрхийлэмжтэй драмын жүжиг хэлбэрээр шинэчилэн найруулсан нь өнөөдрийн байдлаар [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Теарт]] 180 удаа тоглогдоод байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iSee.mn |title=Америкийн бүжигчин А.Лиа: “Монгол хаан” жүжгийн үнэгний дүрд тоглохоор болсон минь нэр төрийн хэрэг /ВИДЕО/ |url=https://isee.mn/n/69196 |access-date=2025-05-02 |website=iSee.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* '''The Mongol Khan''' буюу Ардын уран зохиолч, Төрийн соёрхолт Б.Лхагвасүрэнгийн зохиолоос сэдэвлэсэн '''“Тамгагүй төр”''' жүжиг нь Монголын орчин үеийн театрын урлагийг олон улсын тавцанд амжилттай таниулсан томоохон бүтээлүүдийн нэг юм. Тус жүжиг нь '''2026 оны 1-р сарын байдлаар''' БНХАУ, Их Британи, Сингапур, Япон зэрэг '''4 улсын 5 хотод''' албан ёсоор тоглогдож, олон улсын театрын томоохон тайзнуудад '''үзэгч дүүрэн''' зохион байгуулагдаж, гадаадын үзэгч, шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ хүлээгээд байна.[6]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Play “Mongol Khan” Draws Over 30,000 Attendees in Singapore|url=https://montsame.mn/en/read/355313|website=MONTSAME News Agency|access-date=2026-01-30|language=en}}&lt;/ref&gt;[7]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Play “Mongol Khan” Set for Japan Tour in 2025|url=https://montsame.mn/en/read/356834|website=MONTSAME News Agency|access-date=2026-01-30|language=en}}&lt;/ref&gt;  Физикл драмын хэлбэр, орчин үеийн тайзны шийдэл, үндэсний уламжлалт сэтгэлгээ болон модерн театрын илэрхийлэмжийг хослуулсан найруулгаараа уг бүтээл нь Монголын түүх, төрт ёсны философийг олон улсын үзэгчдэд ойлгомжтой, гүнзгий байдлаар хүргэж, Монголын театрын урлагийн нэр хүндийг дэлхийн тавцанд нэмэгдүүлсэн уран бүтээл хэмээн үнэлэгдэж байна.[8]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“Tamgagui Tur”: Mongolian Theatrical Production Abruptly Cancelled in China|url=https://bruce-humes.com/2023/12/12/tamgagui-tur-mongolian-theatrical-production-abruptly-cancelled-in-china/|website=Ethnic ChinaLit|date=2023-12-12|access-date=2026-01-30|language=en|last=xumushi}}&lt;/ref&gt;

== Хувийн амьдрал ==
[[Файл:The Mongol Khan opening 2023.jpg|thumb|Монгол Хаан жүжгийн комик номын нээлт, 2023]]

Монгол Улсын ерөнхий сайд асан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] түүний эцэг нэгтэй дүү.

Баатар жүжигчин Ч.Ундралтай гэр бүлж болж, Хабул гэх хүүтэй болсон хэдий ч хожим гэр бүлээ цуцлуулсан.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Баатар, Бат-Өлзийн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:1979 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>edwjkymmd2qx0arte3ekcfms4v2zx4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871752</id>
      <parentid>871751</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>Татар_ажиллагаа.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Herbythyme|Herbythyme]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]].</comment>
      <origin>871752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11318" sha1="a208m7yem05k8510pjc6bd38468k5n4" xml:space="preserve">{{Инфобокс хувь хүн|name=HERO Баатар|зураг=Hero Baatar.jpg|жинхэнэ нэр=Бат-Өлзийн Баатар|төрсөн_он_сар_өдөр=1979 оны 1-р сарын 20|төрсөн газар=Өвөрхангай аймаг|мэргэжил=Ерөнхий Найруулагч, зураач, уран бүтээлч|байгууллага=ХЕРО ЭНТЕРТАЙНМЕНТ ГРУПП ХХК|алдартай бүтээлүүд=Монгол Хаан жүжиг|вэбсайт=https://themongolkhan.com/}}

'''Бат-Өлзий Баатар''' (англи: ''Hero Baatar,'' 1979 оны 1-р сарын 20-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монгол Улсын нэртэй найруулагч, уран бүтээлч. Тэрээр хүүхэлдэйн киноны зураач мэргэжилтэй бөгөөд 1997 оноос эхлэн [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз|Монголын Үндэсний Телевиз]], “G Entertainment” студид ажиллаж байсан. 2004 онд “HERO Entertainment” студийг байгуулж, тус студийн хүрээнд баримтат болон уран сайхны кино, нэвтрүүлэг, реклам, клип, пи ар, энтертаймент чиглэлийн уран бүтээлүүдийг зохион байгуулж, Монголын уран бүтээлчдийн дунд нэр хүндтэй байр суурь эзэлжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zindaa |title=”Hero Entertainmment” студийн ​ захирал Б.Баатар: Маш өндөр зохион байгуулалттайгаар бичлэг алдагдсан |url=https://www.zindaa.mn/1slg |access-date=2025-05-02 |website=www.zindaa.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ерөнхий сайд асан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн]] ах. 

Б.Баатар (англи: ''Hero Baatar)'' тэртээ 2000 онд Үндэсний телевизэд ажиллаж байхдаа дүрсээр өгүүлэх урлагийн хамаг л нарийн ширийн, амт шимтийг мэдэрсэн гэдэг. Харин хүүхэлдэйн киноны хөдөлгөөний зураач мэргэжлээр ДУДС-ийг төгссөнийх нь дараа “Боролдой” студийн захирал С.Мягмар түүнд найруулагчаар ажиллах санал тавьжээ. Ингэж Монголд Б.Баатар гэх маш нарийн торгон мэдрэмжтэй, сэтгэн бодох гайхалтай чадамжтай “шинэ үеийн хэв загвар” бүхий уран бүтээлч мэндэлсэн хэрэг. 

Тэрээр 2004 онд “Hero Entertainment” студи байгуулж, өнөөг хүртэл хамтлаг дуучдын 100 гаруй клип, 250 гаруй реклам, 10 бүрэн хэмжээний баримтат кино, гурван бүрэн хэмжээний уран сайхны кино, 20 гаруй шоу тоглолтыг амжилттай зохион байгуулжээ.

== Үйл ажиллагаа ==
“G Entertainment” студийн хамт олонтой хамтран 2002 онд Монголын анхны боевик кино болох '''“Гэрчийг устга”''' киног бүтээсэн. Үүнээс гадна 2009 онд бие даан '''“[[Би чамд хайртай 2|Би чамд хайртай-2]]”''' уран сайхны кино, 2010 онд '''“[[Татар ажиллагаа]]”''' инээдмийн уран сайхны киног бүтээсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Бат-Өлзийн Баатар |url=https://kinosan.mn/actor/654 |access-date=2025-05-02 |website=kinosan.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр 2011 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн '''“[[Монгол тулгатны зуун эрхэм]]”''' нэвтрүүлгээрээ үзэгчдийн өндөр үнэлгээг авч, 2012 оны '''“Болор үзэг”''' наамдын шагнал, 2013 оны '''“Алтан сарнай”''', '''“Гоо марал”''' наадмын телевизийн салбарын шилдэг нэвтрүүлгээр шалгарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“Монгол тулгатны 100” эрхэм ба давхар утга |url=https://montsame.mn/mn/read/46020 |access-date=2025-05-02 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Шагнал, оролцсон Фестивалууд ==

* '''“Би чамд хайртай-2”''' кино нь 2009 онд Монголын Маркетинг менежментийн холбооноос шилдэг менежменттэй киногоор шалгарсан.
* '''“Татар ажиллагаа”''' кино 
**2011 онд Москва хотноо болсон детектив киноны олон улсын фестивальд 2-р байр, БНСУ-ын Пучоны Олон улсын кино фестивалиас '''15th Puchon International Fantastic Film Festival Jury's Choice Prize''' шагнал хүртсэн.
** 2010 онд '''THE 4th OLD TOWN TAITO INTERNATIONAL COMEDY FILM FESTIVAL''' наадамд амжилттай оролцсон.
** Итали улсын '''FAR EAST FILM FESTIVAL 13''' наадамд Азийн шилдэг 10 киногоор шалгарсан.

== Тусгай ажлууд ==

* 2020 онд Монгол Улсын Үндэсний их баяр наадмын зохион байгуулалт, зураг авалт, мөн 2021 оны “Би Монгол хүн” баярын концертын Ерөнхий найруулагчаар ажилласан.
* 2020 онд Соёлын яамтай хамтран Монголын хүүхдийн төлөө фондыг сэргээн байгуулах хандивын үйл ажиллагааг санаачлан зохион байгуулсан.

* [[Файл:TMK Team photo.jpg|thumb|Монгол Хаан төслийн баг хамт олон]]2023 онд Хөдөлмөрийн баатар [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б.Лхагвасүрэнгийн]] '''“[[Тамгагүй төр]]”''' жүжгийг шинэчлэн найруулж, Улсын драмын театрт 160 удаа тоглуулж, Монголын драмын урлагийн түүхэнд хамгийн олон удаа тоглогдсон жүжиг болжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-27 |title=&quot;Тамгагүй төр&quot; жүжгийн зохиолоос онцлох 24 эшлэл |url=https://www.24tsag.mn/a/215118 |access-date=2025-05-02 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Баатар.jpg|thumb|Театр дотор]]
* Монгол Хаан төслийн хүрээнд үүсгэн байгуулагдсан “Монгол Хаан” театр нь уран бүтээлийн гараагаа, Ардын уран зохиолч, төрийн соёрхолт [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]гийн зохиол “Тамгагүй төр” жүжгээр эхлүүлсэн нь Монгол улсын театрын урлагийн түүхэн дэхь маш амжилттай үйл явдлуудын нэг болжээ. 2022 онд “Тамгагүй төр” буюу Монгол Хаан жүжгийн зохиолыг Херо Энтертайнмент Группийн найруулагч Баатар физикл буюу бүжгийн илэрхийлэмжтэй драмын жүжиг хэлбэрээр шинэчилэн найруулсан нь өнөөдрийн байдлаар [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Теарт]] 180 удаа тоглогдоод байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=iSee.mn |title=Америкийн бүжигчин А.Лиа: “Монгол хаан” жүжгийн үнэгний дүрд тоглохоор болсон минь нэр төрийн хэрэг /ВИДЕО/ |url=https://isee.mn/n/69196 |access-date=2025-05-02 |website=iSee.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* '''The Mongol Khan''' буюу Ардын уран зохиолч, Төрийн соёрхолт Б.Лхагвасүрэнгийн зохиолоос сэдэвлэсэн '''“Тамгагүй төр”''' жүжиг нь Монголын орчин үеийн театрын урлагийг олон улсын тавцанд амжилттай таниулсан томоохон бүтээлүүдийн нэг юм. Тус жүжиг нь '''2026 оны 1-р сарын байдлаар''' БНХАУ, Их Британи, Сингапур, Япон зэрэг '''4 улсын 5 хотод''' албан ёсоор тоглогдож, олон улсын театрын томоохон тайзнуудад '''үзэгч дүүрэн''' зохион байгуулагдаж, гадаадын үзэгч, шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ хүлээгээд байна.[6]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Play “Mongol Khan” Draws Over 30,000 Attendees in Singapore|url=https://montsame.mn/en/read/355313|website=MONTSAME News Agency|access-date=2026-01-30|language=en}}&lt;/ref&gt;[7]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Play “Mongol Khan” Set for Japan Tour in 2025|url=https://montsame.mn/en/read/356834|website=MONTSAME News Agency|access-date=2026-01-30|language=en}}&lt;/ref&gt;  Физикл драмын хэлбэр, орчин үеийн тайзны шийдэл, үндэсний уламжлалт сэтгэлгээ болон модерн театрын илэрхийлэмжийг хослуулсан найруулгаараа уг бүтээл нь Монголын түүх, төрт ёсны философийг олон улсын үзэгчдэд ойлгомжтой, гүнзгий байдлаар хүргэж, Монголын театрын урлагийн нэр хүндийг дэлхийн тавцанд нэмэгдүүлсэн уран бүтээл хэмээн үнэлэгдэж байна.[8]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“Tamgagui Tur”: Mongolian Theatrical Production Abruptly Cancelled in China|url=https://bruce-humes.com/2023/12/12/tamgagui-tur-mongolian-theatrical-production-abruptly-cancelled-in-china/|website=Ethnic ChinaLit|date=2023-12-12|access-date=2026-01-30|language=en|last=xumushi}}&lt;/ref&gt;

== Хувийн амьдрал ==
[[Файл:The Mongol Khan opening 2023.jpg|thumb|Монгол Хаан жүжгийн комик номын нээлт, 2023]]

Монгол Улсын ерөнхий сайд асан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] түүний эцэг нэгтэй дүү.

Баатар жүжигчин Ч.Ундралтай гэр бүлж болж, Хабул гэх хүүтэй болсон хэдий ч хожим гэр бүлээ цуцлуулсан.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Баатар, Бат-Өлзийн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:1979 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>a208m7yem05k8510pjc6bd38468k5n4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Изембард Кингдом Брунел</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142072</id>
    <revision>
      <id>871683</id>
      <parentid>829501</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Изембард Брунэл]] to [[Изембард Кингдом Брунел]]</comment>
      <origin>829501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3085" sha1="4iq626xzg4vovt2nqcbtx3c9qjs9pud" xml:space="preserve">[[Файл:Robert Howlett (Isambard Kingdom Brunel Standing Before the Launching Chains of the Great Eastern), The Metropolitan Museum of Art - restoration1.jpg|thumb]]
'''Изембард Кингдом Брунэл''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Isambard Kingdom Brunel'', 1806 оны 4-р сарын 9-нд Английн Портсмут хотод төрж, 1859 оны 9-р сарын 15-нд Вестминстерт нас барсан) — Английн барилгын инженер, механик инженер байсан бөгөөд инженерийн түүхэн дэх хамгийн авьяаслаг, бүтээмжтэй зүтгэлтнүүдийн нэг, 19-р зууны томоохон инженерүүдийн нэг, [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал|Аж үйлдвэрийн хувьсгалын]] хамгийн агуу зүтгэлтнүүдийн нэг гэгддэг, шинэлэг загвар, гайхалтай бүтээн байгуулалтаараа алдартай хүн юм. Брунэл усан онгоцны зогсоол, Баруун Их төмөр зам (GWR), анхны [[Атлантын далай|Атлантын далайг]] дамнасан зориулалтын усан онгоц зэрэг хэд хэдэн уурын хөлөг онгоц, олон чухал гүүр, хонгил барьсан. Түүний загварууд нь нийтийн тээвэр, орчин үеийн [[Инженерчлэл|инженерчлэлд]] хувьсгал хийсэн. Франц гаралтай Британийн инженер Марк Брунэлийн хүү юм.
[[Файл:Thamestunnel.jpg|thumb|300x300px|Темза мөрний хонгил]]
Изембард Брунэл тухайн үедээ зоригтой төслүүдээрээ олон нийтийг гайхшируулж байсан, тухайлбал, Англи дахь Баруун Их төмөр замыг Америк хүртэл &quot;уртасгах&quot; санал болгож, үүний тулд [[Атлантын далай|Атлантын далайг]] дамнасан усан онгоцнууд барина гэдэг байсан. 

Изебард Брунэл Ротерхит, Ваппингийн хооронд Лондон хотын [[Тэмз мөрөн|Темз мөрний]] доогуурх хонгил барих төсөлд туслах инженерээр ажилласан. Хонгил баригчид нэг эргээс нөгөө эрэг хүртэл барилгын хүнд, аюултай нөхцөлд ажилласан байна. Төслийг &quot;Thames Tunnel&quot; компани санхүүжүүлсэн бөгөөд Брунэлийн эцэг [[Марк Брунэл]] мөн ерөнхий инженерээр ажиллаж байжээ.

{{DEFAULTSORT:Брунэл, Изембард Кингдом}}
[[Ангилал:Английн инженер]]
[[Ангилал:1806 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1859 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>4iq626xzg4vovt2nqcbtx3c9qjs9pud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871685</id>
      <parentid>871683</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3085" sha1="fd707v70pmdngnduo0i5wktc21hwzxe" xml:space="preserve">[[Файл:Robert Howlett (Isambard Kingdom Brunel Standing Before the Launching Chains of the Great Eastern), The Metropolitan Museum of Art - restoration1.jpg|thumb]]
'''Изембард Кингдом Брунел''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Isambard Kingdom Brunel'', 1806 оны 4-р сарын 9-нд Английн Портсмут хотод төрж, 1859 оны 9-р сарын 15-нд Вестминстерт нас барсан) — Английн барилгын инженер, механик инженер байсан бөгөөд инженерийн түүхэн дэх хамгийн авьяаслаг, бүтээмжтэй зүтгэлтнүүдийн нэг, 19-р зууны томоохон инженерүүдийн нэг, [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал|Аж үйлдвэрийн хувьсгалын]] хамгийн агуу зүтгэлтнүүдийн нэг гэгддэг, шинэлэг загвар, гайхалтай бүтээн байгуулалтаараа алдартай хүн юм. Брунел усан онгоцны зогсоол, Баруун Их төмөр зам (GWR), анхны [[Атлантын далай|Атлантын далайг]] дамнасан зориулалтын усан онгоц зэрэг хэд хэдэн уурын хөлөг онгоц, олон чухал гүүр, хонгил барьсан. Түүний загварууд нь нийтийн тээвэр, орчин үеийн [[Инженерчлэл|инженерчлэлд]] хувьсгал хийсэн. Франц гаралтай Британийн инженер Марк Брунелийн хүү юм.
[[Файл:Thamestunnel.jpg|thumb|300x300px|Темза мөрний хонгил]]
Изембард Брунел тухайн үедээ зоригтой төслүүдээрээ олон нийтийг гайхшируулж байсан, тухайлбал, Англи дахь Баруун Их төмөр замыг Америк хүртэл &quot;уртасгах&quot; санал болгож, үүний тулд [[Атлантын далай|Атлантын далайг]] дамнасан усан онгоцнууд барина гэдэг байсан. 

Изебард Брунел Ротерхит, Ваппингийн хооронд Лондон хотын [[Тэмз мөрөн|Темз мөрний]] доогуурх хонгил барих төсөлд туслах инженерээр ажилласан. Хонгил баригчид нэг эргээс нөгөө эрэг хүртэл барилгын хүнд, аюултай нөхцөлд ажилласан байна. Төслийг &quot;Thames Tunnel&quot; компани санхүүжүүлсэн бөгөөд Брунелийн эцэг [[Марк Брунел]] мөн ерөнхий инженерээр ажиллаж байжээ.

{{DEFAULTSORT:Брунел, Изембард Кингдом}}
[[Ангилал:Английн инженер]]
[[Ангилал:1806 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1859 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>fd707v70pmdngnduo0i5wktc21hwzxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Америк-Хятадын харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142530</id>
    <revision>
      <id>871744</id>
      <parentid>869547</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T02:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15244" sha1="gms8j5sqa4dnnbn886b6o3nayf7nouq" xml:space="preserve">[[Файл:China USA Locator.svg|thumb|375x375px]]
'''Америк-Хятадын харилцаа''' - [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын]] хоорондын дипломат, улс төр, эдийн засгийн харилцаа нь өнөөгийн үеийн дэлхийн хамгийн чухал хоёр талын харилцааны нэг гэж үздэг юм.

Хятад, АНУ-ын хоёр талын харилцаа одоогоор найрсаг гэхээсээ илүү өрсөлдөөн, стратегийн өрсөлдөөн гэж тодорхойлогддог. Худалдаа, уур амьсгал зэрэг улс орнуудын хамтын ажиллагааны салбарууд байдаг ч [[Хүний эрх|хүний ​​эрх]], [[Тайвань]], [[Өмнөд Хятадын тэнгис]], худалдааны болон технологийн өрсөлдөөн зэрэг асуудлаар хоёр талын харилцаанд үл ойлголцол оршсоор байна. 

АНУ, БНХАУ бие биенийхээ худалдааны хоёр дахь том түнш бөгөөд 2012 онд тэдний хоорондын худалдаа 500 тэрбум ам.долларт хүрсэн. Үүний зэрэгцээ 2012 онд АНУ-ын Хятадтай хийсэн худалдааны алдагдал 315 тэрбум ам.долларт хүрч, түүхэн дээд амжилт тогтоожээ. Хятад улс АНУ-ын өрийн хамгийн том (2016 оны байдлаар 1.3 их наяд ам. доллар) эзэмшигч болоод байгаа юм.

Одоогийн байдлаар хоёр орны иргэдийн ​​солилцооны жилийн хэмжээ 3 саяд хүрч, [[Номхон далай|Номхон далайн]] хоёр эргийн хооронд долоо хоногт 110 зорчигч тээврийн онгоц нислэг үйлдэж байна. 2011 оны эхээр АНУ-д 120,000 хятад, Хятадад 20,000 гаруй америк иргэд суралцаж байгаа гэсэн мэдээ байдаг.

== Түүх ==
[[Файл:Kissinger Mao.jpg|thumb|332x332px|Мао Зэдун, Х.Киссинжер нар. 1971 он.]]
19-р зууны [[Хар тамхины дайн]] хүртэл Хятад улс Америкчуудын хувьд бараг хаалттай улс байсан. [[Чин улс|Чин улсын]] ялагдал нь Хятадыг бүхэлдээ нээж, хятадын хямд ажиллах хүчийг АНУ руу экспортлох эхлэлийг тавьсан байна. 1868 онд АНУ-Хятадын Бурлингамийн гэрээг соёрхон баталснаар (1880 онд шинэчлэгдсэн) хоёр улсын хооронд чөлөөтэй цагаачлах боломжийг олгосон. Үүний үр дүнд зөвхөн 1870-1880 оны хооронд Хятадаас АНУ-д 138,941 цагаач очжээ. 1943 он хүртэл Хятадын цагаачдыг АНУ-ын иргэншил авахыг хориглосон бөгөөд зөвхөн АНУ-д төрсөн хүүхдүүд нь иргэншил олгох боломжтой байсан юм.
[[Файл:President Richard Nixon and Mao Zedong.jpg|thumb|Мао Зэдун, Ричард Никсон нарын 1972 оны уулзалт. ]]
Номхон далайн бүс дахь дайн дууссаны дараа АНУ нь [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] эсрэг дайсагнасан байр суурь баримталж, [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] [[Гоминдан]] намыг дэмжсээр ирсэн. 1949 онд БНХАУ-ыг тунхаглаж, Чан Кайшигийн дагалдагчид Тайвань руу зугтсаны дараа АНУ 7-р цэргийн флотоо [[Тайванийн хоолой]] руу илгээж, Хятадын эргийг бүсэлснийг зарлаж, Тайванийг өөрийн цэргийн томоохон бааз болгож, Гоминданы дэглэмд бүх талын дэмжлэг үзүүлж иржээ.

1960-аад оны сүүлчээр өөрчлөлтийн үе эхэлсэн байна. Америкийн Ерөнхийлөгч [[Линдон Жонсон]] 1968 онд Вьетнамын дайныг зогсоохоор шийдсэн нь Хятадын хувьд АНУ Ази, Номхон далайн бүс нутагт тэлэх сонирхолгүй болсон гэсэн сэтгэгдэл төрүүлсэн. Үүний зэрэгцээ [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-тай харилцаа хурдацтай муудсан юм. Энэ нь 1968 онд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж байсан [[Ричард Никсон|Ричард Никсонд]] Вашингтоны Москва, Бээжинтэй харилцаагаа сайжруулахын тулд энэхүү өрсөлдөөнийг ашиглах санааг төрүүлж, өрсөлдөгч нар Ханойг дэмжихээ багасгахыг хүссэн байдаг юм.

АНУ-д [[Ричард Никсон|Ричард Никсоны]] засаг захиргааны үед (1969-1972) хоёр улсын харилцаа бүлээсэж эхэлсэн юм. Р.Никсон ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоныхоо дараа Америк-Хятадын харилцааг наашлуулах талаар хэд хэдэн алхам хийсэн байна. 1970 онд [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгресст]] АНУ, Хятадын харилцааны асуудлыг хэлэлцэх үеэр &quot;БНХАУ-тай харилцаа тогтоох&quot; саналыг дэвшүүлсэн байдаг юм.

1971 оныг Хятад, АНУ-ын харилцаа сэргэсэн жил гэж судлаачид үздэг. [[АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга]] агсан [[Хэнри Киссинжер]] Пакистанд айлчлах үеэрээ нууцаар Хятадад 7, 10-р сард айлчилж [[Жоу Эньлай|Жоу Эньлайтай]] уулзаж, удалгүй Александр Хэйг 1972 оны 1-р сард Хятадад мөн айлчилсан байна. Эдгээр айлчлалууд нь АНУ-ын ерөнхийлөгчийн Хятадад хийх айлчлалын өмнөх бэлтгэл айлчлал болсон билээ. 

БНХАУ-ын дотор зүүний үзэлтнүүдийн эсэргүүцэл бас байсан. Энэхүү хүчин чармайлтыг цэргийн дарга [[Линь Бяо|Лин Бяо]] удирдсан гэж үздэг бөгөөд тэрээр Зөвлөлт Холбоот Улс руу урвах гэж байгаад [[Монгол|Монголын]] нутаг дээгүүр учир битүүлэг онгоцны ослоор амиа алдсан юм. Түүний үхэл нь айлчлалын талаарх дотоод санал зөрөлдөөнийг намжаасан гэдэг юм.

Үүний үр дүнд 1972 оны 2-р сарын 21-28-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] БНХАУ-д албан ёсоор айлчилж [[Бээжин]], [[Шанхай]] болон [[Гуанжоу|Гуанжоуд]] очсон байна. Р.Никсон уг айлчлалын үеэр Хятадын удирдагч [[Мао Зэдун|Мао Зэдунтай]] уулзаж хэлэлцээ хийсэн байна. Айлчлалын дараа &quot;Шанхайн мэдэгдэл&quot; гэж нэрлэгддэг хоёр талын хамтарсан мэдэгдэл гарсан байна. Үүнд Тайваньд Америк байсаар, Америк Тайванийн хамтын ажиллагаа үргэлжилсээр байгаа хэдий ч энэ айлчлал БНХАУ- Америкийн харилцааг бүрэн хэвийн болгоход хүргэсэн гэж тэмдэглэжээ. 1970-аад онд хоёр талын харилцаа хэвийн болсны дараа Хятадын эдийн засгийн бодлого, Тайванийн улс төрийн статус, Өмнөд Хятадын тэнгисийн нутаг дэвсгэрийн маргаан зэрэг байнгын маргаантай байсаар ирсэн. Эдгээр хурцадмал байдлаас үл хамааран хоёр улс эдийн засгийн чухал байр суурь эзлэх болсон бөгөөд гүнзгий холбоотой байж дэлхийн тавцанд стратегийн өрсөлдөгч гэх болоод байгаа юм.
[[Файл:Carter DengXiaoping (cropped).jpg|thumb|Дэн Сяопин, Жимми Картер нар.]]
1973 оны 5-р сард албан ёсны дипломат харилцаа тогтоохын тулд АНУ болон БНХАУ нь Бээжинд АНУ-ын Холбоо барих Алба (USLO), Вашингтонд БНХАУ-ын ижил төстэй оффисыг байгуулсан. 1973-1978 онд Дэвид К.Э. Брюс, Жорж Х.В. Буш, Томас С. Гейтс Жуниор, Леонард Вудкок зэрэг нэр хүндтэй Америкчууд АНУ-ын Холбоо барих Албаны даргаар Элчин сайдын зэрэглэлтэйгээр ажиллаж байжээ. 
[[Файл:Bushhujintao.jpg|thumb|Ху Жинтао, Ж.Буш нар]]
1975 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жеральд Форд]] Хятадад айлчилсан.

1979 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жимми Картер]] Хятадтай албан ёсны дипломат харилцаагаа сэргээсэн.

Сүүлд 1998 онд [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Зян Зэминь]] АНУ-д айлчлах үеэр Америкийг Хятадын  стратегийн түнш гэж зарласан байна.
[[Файл:Xi Jinping and Barack Obama toast at White House state dinner September 2015.jpg|thumb|2015 оны 9-р сард, Цагаан Ордон]]
1999 оны 5-р сарын 7-нд [[НАТО]] тэргүүтэй цэргийн хүчинийхэн [[Белград]] дахь Хятадын Элчин сайдын яаманд /зориуд бус гэдэг/ цохилт өгсний дараа хоёр улсын харилцаа эрс муудсан юм.

Кеннет Либерталын тэмдэглэснээр, Жорж Бушийн засаг захиргаа Цагаан ордонд орохдоо Хятадыг “стратегийн өрсөлдөгч” гэж зарласан.

2025 оны байдлаар хоёр улсууд нэрлэсэн ДНБ-ээрээ дэлхийн хамгийн том, хоёр дахь том эдийн засагтай улсууд болоод байгаа юм. Эдгээр нь нийтдээ дэлхийн нэрлэсэн ДНБ-ий 44.2%-ийг эзэлж байна.

Ши Жиньпин АНУ-д анхны төрийн айлчлалаа 2015 оны 9-р сард хийсэн.

2026 оны 5-р сарын 13-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]] Бээжинд айлчилж Хятадын дарга [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпинтай]] дээд хэмжээний чухал уулзалт хийсэн. Д.Трампын хэлэлцээний сэдэв нь: Хоёр талын худалдаа, Тайван, Иран дахь дайн гэж CNN, ВВС агентлагууд мэдээлсэн. 

2026 оны 9-р сарын 23-25-нд Ши Жиньпин АНУ-д айлчилж Доналд Трамп нар хэлэлцээ хийв. 

== Худалдааны хоригууд ==
2026 оны 8-р сарын 5-нд Хятадын Худалдааны яам шинэ технологийн хязгаарлалтын хариуд АНУ-ын эсрэг 4 багц хариу арга хэмжээ авсан.

Эдгээр арга хэмжээг АНУ-ын Холбооны Харилцаа Холбооны Комисс Хятадын робот, инвертер болон холбогдох эд анги, бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг импортлохыг хориглох шийдвэр гаргасны дараа авсан. Цаашилбал, албадан хөдөлмөр ашигласан гэж сэжиглэн 40 гаруй Хятадын компанийг АНУ-ын хориг арга хэмжээний жагсаалтад нэмсэн. Хятадын эрх баригчид эдгээр арга хэмжээ нь Доналд Трамп, Ши Жиньпин нарын хооронд байгуулсан хэлэлцээрийг зөрчсөн гэж мэдэгдсэн. Үүний хариуд Хятад улс ижил төстэй арга хэмжээ авсан юм.

Гол шийдвэрүүдийн нэг нь АНУ-д нисгэгчгүй нисэх онгоц болон холбогдох давхар хэрэглээний технологийн нийлүүлэлтэд экспортын хяналтыг чангатгах явдал байв. Нэн даруй хүчин төгөлдөр болохын тулд нэгж бүрийг тус тусад нь батлах ёстой.

Үүнээс гадна Хятад улс &quot;Applied DNA Sciences&quot;, &quot;Stratum Reservoir&quot;, &quot;Compliance Testing&quot; зэрэг Америкийн 6 компанид хориг арга хэмжээ авсан. Хятадын эрх баригчдын мэдээлснээр эдгээр компаниуд Шинжаан Уйгурын өөртөө засах оронд Хятадын засгийн газрын үйл ажиллагааг шүүмжлэх үндэслэл болсон мэдээлэл цуглуулсан байна.

Түүнчлэн, Хятад улс гадаадын програм хангамж ашиглан оффисын тоног төхөөрөмж импортлохтой холбоотой үндэсний мөрдөн байцаалт эхлүүлсэн. Мөрдөн байцаалтад хэвлэгч, хувилагч болон бусад төрлийн оффисын тоног төхөөрөмж хамрагдаж байгаа юм.
[[Ангилал:АНУ-Хятадын харилцаа| ]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (АНУ)|Хятад]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Хятад)]]</text>
      <sha1>gms8j5sqa4dnnbn886b6o3nayf7nouq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дорж-Юндэнгийн Болдхуяг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144359</id>
    <revision>
      <id>871757</id>
      <parentid>862141</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T08:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amgaab</username>
        <id>16976</id>
      </contributor>
      <origin>871757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14391" sha1="o2f9nn9a2gmb3ar69gnuztt2hltql3z" xml:space="preserve">{{Инфобокс Зохиолч
| зураг                  = 
| хэмжээ                 = 
| зургийн тайлбар        =
| жинхэнэ нэр            = 
| зураг                  = Яруу найрагч Д.Болдхуяг.jpg
| хэмжээ                 = 
| зургийн тайлбар        =
| жинхэнэ нэр            = 
| нууц нэр               = 
| төрсөн огноо           = {{birth date|1977|12|08}}
| төрсөн газар           = [[Улаанбаатар]] хот 
| мэргэжил               = Археологич
| гарал үүсэл            = 
| яс үндэс               = Халх
| иргэний харъяалал      = Монгол Улс
| боловсрол              = 
| төрөл                  = Яруу найраг
| субъект                = 
| урсгал                 = 
| хамтрагч               = 
| залгамжлагч            = 
| шагналууд              = Яруу найргийн &quot;Болор цом&quot; наадмын тэргүүн шагнал, “Цагаан уул” наадмын тэргүүн шагнал.
|в     = 
| вэбсайт                =  
}}

'''Дорж-Юндэнгийн Болдхуяг''' нь 1977 оны 12 дугаар сарын 08-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Дорж-Юндэнгийн Болдхуяг |url=https://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&amp;f=one&amp;obj_id=2262 |access-date=2025-12-21 |website=www.biirbeh.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; Монгол улсын яруу найрагч. [[Болор цом|&quot;Болор цом&quot;-ын]] эзэн (2011). [[Монголын Зохиолчдын Эвлэл|Монголын Зохиолчдын эвлэлийн]] шагналт (2020). 2000-аад оны Монголын яруу найргийн нэг гол төлөөлөл байв. Өвчний улмаас 2026 оны 6 дугаар сарын 19-нд нас барсан.     
  
== Намтар ==
Даян овогт Дорж-Юндэнгийн Болдхуяг эцгийн талаас [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Алдархаан сум|Алдархаан]] сум, эхийн талаас [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]] сумын уугуул.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-12-14 |title=Д.Болдхуяг: Хоёр, гурван аймаг булаалдаад байхаар од нь гийсэн бөх би биш |url=https://www.24tsag.mn/a/4613 |access-date=2025-12-21 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Аав Дорж-Юндэн нь Алдархаан сумын Богдын голд төрсөн буюу их яруу найрагч [[Бэгзийн Явуухулан|Бэгзийн Явуухулантай]] нэг голын хүн байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-12-14 |title=Д.Болдхуяг: Хоёр, гурван аймаг булаалдаад байхаар од нь гийсэн бөх би биш |url=https://www.24tsag.mn/a/4613 |access-date=2025-12-21 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;   

===Боловсрол===
2001 онд Улаанбаатарын их сургуулийг [[Археологи|археологич]] мэргэжлээр төгсөөд 2003 онд тус сургуульд магистр хамгаалсан. 2009-2013 онд [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] их сургуулийн докторантурт суралцаж “Монгол улсын нутаг дэвсгэрт буй [[Хэрлэн Барс|Хятаны]] үеийн хот суурин” сэдвээр археологийн ухааны докторын (Ph.D) зэрэг хамгаалсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=“Болор цом”-ын эзэн До.Болдхуяг доктор болов |url=https://gogo.mn/r/123963 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

===Эрхэлсэн ажил===
[[Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи|ШУА-ийн]] Археологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтны хувиар 1999-2005 онд Монгол, [[Герман|Германы]] хамтарсан [[Хархорум|Хархорумын]] судалгааны экспедицид оролцжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-08-15 |title=До.Болдхуяг: “Орхоны хөндийд нийслэлээ байгуулбал хүчирхэг болно” гэх нүүдэлчдийн итгэл үнэмшил биеллээ олдог зүй тогтолтой |url=https://www.zms.mn/a/102230 |access-date=2025-12-21 |website=www.zms.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Мөн [https://chinggisinstitute.gov.mn/mn Чингис хааны өв соёлын хүрээлэнд] эрдэм шинжилгээний ажилтан, &quot;Монсудар&quot; хэвлэлийн газарт ерөнхий редактор, 2014-2020 онд [[Бээжин]] хот дахь Хятадын Төв Радио Телевизийн Ази, Африкийн төвд гадаад мэргэжилтнээр ажиллаж байв.   

==Эрдэм шинжилгээний бүтээл==
Д.Болдхуяг “Вааран савны нэр томьёоны асуудалд”,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsetseg |first=Enkhbat |date=2022-01-01 |title=МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЦУВРАЛ БИЧГҮҮДЭД НИИТЛЭГДСЭН БҮТЭЭЛИИН БҮРТГЭЛ 1959 2021 / BIBLIOGRAPHY OF PAPERS PUBLISHED IN THE MONGOLIAN STUDIES SERIES 1959-2021 |url=https://www.academia.edu/113522889/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%93%D0%9E%D0%9B_%D0%A1%D0%A3%D0%94%D0%9B%D0%90%D0%9B%D0%AB%D0%9D_%D0%A6%D0%A3%D0%92%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%91%D0%98%D0%A7%D0%93%D2%AE%D2%AE%D0%94%D0%AD%D0%94_%D0%9D%D0%98%D0%98%D0%A2%D0%9B%D0%AD%D0%93%D0%94%D0%A1%D0%AD%D0%9D_%D0%91%D2%AE%D0%A2%D0%AD%D0%AD%D0%9B%D0%98%D0%98%D0%9D_%D0%91%D2%AE%D0%A0%D0%A2%D0%93%D0%AD%D0%9B_1959_2021_BIBLIOGRAPHY_OF_PAPERS_PUBLISHED_IN_THE_MONGOLIAN_STUDIES_SERIES_1959_2021 |journal=МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЦУВРАЛ БИЧГҮҮДЭД НИИТЛЭГДСЭН БҮТЭЭЛИИН БҮРТГЭЛ (1959-2021)}}&lt;/ref&gt; “Хархорумын шаазан эдлэлийн тухай дахин өгүүлэх нь”, “[https://mongoltoli.mn/history/h/317 Хятаны хотуудын] үүрэг зориулалт” зэрэг эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, “Хятаны өв соёл” (хамтын бүтээл), “Даян Монголын тэнгэрийн хөх шаазан” (хамтын бүтээл)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News.mn |date=2022-06-30 |title=“Даян Монголын тэнгэрийн хөх шаазан” каталогийн нээлт боллоо {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2569720/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221171940/https://news.mn/r/2569720/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; зэрэг нэгэн сэдэвт судалгааны зохиол туурвиж хэвлүүлсэн юм. 

==Яруу найраг==
Д.Болдхуяг 1993 оноос шүлэг зохиол оролдож, 2000 онд &quot;Миний жаахан Амбуунаа&quot; анхныхаа номыг хэвлүүлжээ. Тэр жилээ оюутан залуусын “Бүжинлхам” наадамд “Эгчмэдхэн” шүлгээрээ тэргүүн байр эзэлсэн байна. Улмаар [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Данзанравжаагийн]] нэрэмжит “Мөнгөн цом” (2001), хайрын “Цагаан уул” наадам (2002), “Алтан үзэг” наадамд (2003) жил дараалан түрүүлэв. Мөн 2006 онд монгол туургатны “Уянгын дөл” наадамд “[[Зэв|Зэв жанжин]]” шүлгээрээ тэргүүн байр эзэлжээ.

===Шүлгийн номууд===
* &quot;Миний жаахан Амбуунаа&quot;. 2000 он
* “Чинад нууцхан сэтгэл”. 2005 он
* “Эсэруагийн охины хоолойн чимэг”. 2007 он  
* “Хундага сарны онгод”. 2009 он
* “Мянган оны хойно&quot; (Хөххотод монгол бичгээр хэвлэгдсэн). 2011 он
* “Мянган наст шүлэг”. 2013 он
* “Дурсгалын дэвтэр”. 2013 он
* “Батцэнгэлийн бадгууд” 2014 он
* “Амраг шанзны аялгуу (Бээжингийн Үндэсний хэвлэлийн хороонд монгол бичгээр хэвлэгдсэн). 2020 он
* “Хэн эс үнэмшинэ”. 2022 он
* “Ху-гийн цуур”. 2025 он 

===&quot;Болор цом-29&quot; наадам===
1983 оноос жил бүр уламжлал болон зохион байгуулагдсан яруу найргийн &quot;Болор цом&quot; наадам 2011 онд Архангай аймгийн [[Цэцэрлэг (хот)|Цэцэрлэг хотод]] болов.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Яруу найрагч Д.Болдхуяг “Болор цом”-ын эзэн боллоо |url=https://gogo.mn/r/89y66 |access-date=2025-12-21 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Монголын Зохиолчдын эвлэл утга зохиол, яруу найргийг орон нутгийн иргэдэд илүү хүргэх зорилгоор уг наадмыг аймгуудаар зохион байгуулах болсны нэг нь энэ байлаа. 29 дэх удаагийн &quot;Болор цом&quot; наадамд 50 яруу найрагч оролцсоноос нэгийн даваанд 38 найрагч шалгарч үлдсэн юм. Улмаар яруу найрагч Д.Болдхуяг &quot;Монгол хэл&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zindaa |title=БОЛОР ЦОМ-29 {{!}} Тэргүүн шүлэг - &quot;Монгол хэл&quot; |url=https://www.zindaa.mn/31a4 |access-date=2025-12-21 |website=www.zindaa.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; шүлгээрээ тэргүүн байр эзэлж цомын эзэн болсон бол удаах байруудад [[Жамъянгийн Мөнхбат|Ж.Мөнхбат]], Б.Баярсайхан, Б.Мягмаржав, Ц.Эрдэнэбаатар шалгарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-12-12 |title=“Болор цом 29” наадамд Д.Болдхуяг түрүүллээ |url=https://www.24tsag.mn/a/4382 |access-date=2025-12-21 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Наадмын шүүгчээр [[Ардын Уран Зохиолч|Ардын уран зохиолч]] [[Пунцагийн Бадарч|П.Бадарч]], утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч [[Дашлхүмбийн Галбаатар|Д.Галбаатар]], яруу найрагч [[Баярхүүгийн Ичинхорлоо|Б.Ичинхорлоо]] нар ажиллажээ. Тухайн үед Д.Болдхуяг Өвөр Монголын их сургуулийн докторантурт суралцаж байсан тул уг наадамд Хөххотоос ирж оролцсон байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-12-14 |title=Д.Болдхуяг: Хоёр, гурван аймаг булаалдаад байхаар од нь гийсэн бөх би биш |url=https://www.24tsag.mn/a/4613 |access-date=2025-12-21 |website=www.24tsag.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Энэ явдлаас хойш 14 жилийн дараа буюу 2025 оны &quot;Болор цом-43&quot; наадамд Д.Болдхуяг &quot;Монгол бичиг&quot; шүлгээрээ гуравдугаар байр эзэлсэн билээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News.MN |date=2025-11-27 |title=“Болор цом-43” наадамд тэргүүлсэн яруу найрагчдийн шүлэг {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2836143/ |access-date=2025-12-21 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251221170343/https://news.mn/r/2836143/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2025 оны &quot;Болор цом” наадамд эхний гурван байр эзэлсэн шүлгүүд |url=https://duuren.life/post/12360 |access-date=2025-12-21 |website=duuren.life |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Болор цом-43&quot; наадмын шилдгүүд тодорлоо |url=https://ergelt.mn/news/109/single/56682 |access-date=2025-12-21 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;                      

===Дууны шүлэг===
  
До.Болдхуяг &quot;Хурд&quot; хамтлагийн “Хайрын салхи”, &quot;Voice&quot; хамтлагийн &quot;Voice of Mongolia&quot;, МУГЖ Л.Болдбаатарын “Зүрхний амраг”, Д.Бурмаагийн “Хүрээ хархүү”, Д.Намсрайноровын “Зул цэцэг”, С.Батсайханы “Багын найз”, Өвөр Монголын “Нот зам” хамтлагийн “Амсаагүй жаргал”, “Битгий уйлаач”, Хөгжилбаатарын “Цогзолмаа”, “Ардын дууны Адараа” зэрэг дууны шүлгийг бичсэн бөгөөд 2013 онд “Сэтгэлийн зарлиг” хэмээх дуу, шүлгийн цомог хэвлүүлсэн юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=МЗЭ-ийн шагналт, “Болор цом”-ын эзэн яруу найрагч До.Болдхуягийн уран бүтээлээс – Ашид Эерэг |url=https://ashideyereg.mn/?p=5351 |access-date=2025-12-21 |language=mn |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106072108/https://ashideyereg.mn/?p=5351 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]]</text>
      <sha1>o2f9nn9a2gmb3ar69gnuztt2hltql3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн</title>
    <ns>10</ns>
    <id>145844</id>
    <revision>
      <id>871661</id>
      <parentid>861252</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T16:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1158" sha1="fdj5nllpmnl7pqpnj2zc8yt0tt4g7t0" xml:space="preserve">{{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist
| list1 =
* [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]]
* [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]]
* [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлж]]
* [[Хамилын төлөөх тэмцэл|Хамил]]
* [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвөд &lt;small&gt;(1717)&lt;/small&gt;]]
** [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]]
* [[Төвд рүү хийсэн Хятадын экспедиц (1720)|Төвөд &lt;small&gt;(1720)&lt;/small&gt;]]
* [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]]
* [[Эрдэнэзуугийн тулалдаан|Эрдэнэ Зуу хийд]]
* [[Оройн Жалайтын тулалдаан|Оройн Жалайт]]
* [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Казахын оролцоо]]
* [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүй]]
* [[Хоргосын тулалдаан|Хоргос]]
}}</text>
      <sha1>fdj5nllpmnl7pqpnj2zc8yt0tt4g7t0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс шашны барилга/өнгө</title>
    <ns>10</ns>
    <id>145866</id>
    <revision>
      <id>871723</id>
      <parentid>852903</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3711" sha1="d15j24txzd0q2wmdh9gsrqlxuih2myj" xml:space="preserve">{{#switch: {{{1|}}}
| =
| [[Abkhazian Orthodox Church]]
| [[Armenian Apostolic church]] | [[Armenian Apostolic Church]] | [[AAC]]
| [[Eastern Orthodox]]
| [[Georgian Orthodox]] 
| [[Georgian Orthodox Church]] 
| [[Georgian Orthodox Church|Georgian Orthodox]]
| [[Greek Orthodox Church]]
| [[Russian Orthodox]]
| [[Russian Orthodox Church]]
| [[Belarusian Orthodox Church]]
| [[Belarusian Exarchate]]
| [[Bulgarian Orthodox Church]]
| [[Bulgarian Orthodox]]
| [[Czech and Slovak Orthodox Church]]
| [[Czech and Slovak Orthodox]]
| [[Romanian Orthodox Church]] 	
| [[Romanian Orthodox Church|Romanian Orthodox]]
| [[Romanian Orthodox]] 	
| [[Estonian Apostolic Orthodox Church]]  
| [[Serbian Orthodox Church]]
| [[Serbian Orthodox]]           = #FFCF00
| [[Anglican]]
| [[Anglicanism|Anglican]]
| [[Anglicanism]]
| [[Episcopal Church in the United States of America]]
| [[Episcopal Church in the United States of America|ECUSA]]
| [[Episcopal Church (United States)]]
| [[Episcopal Church (United States)|Episcopal Church]]
| [[Church of England]]          = #EBB0DE
| [[Coptic Orthodox Church of Alexandria|Coptic Orthodox Church]]
| [[Coptic Orthodox Church]]
| [[Coptic]]                     = #56A8FF
| [[Buddhist]]
| [[Buddhism]]
| [[Chan Buddhism]]
| [[Theravada]]
| [[Theravada]] [[Buddhism]]
| [[Mahayana Buddhist]]
| [[Mahayana Buddhism]]
| [[Mahayana]]
| [[Shingon]]
| [[Shingon-shu Buzan-ha|Shingon Buzan Sect]]
| [[Shingon Buddhism|Shingon]]
| [[Shingon Risshu|Shingon Ritsu]]
| [[Shingon|Kōyasan Shingon]]
| [[Sōtō]]
| [[Tendai]]
| [[Thai Forest Tradition]]
| [[Shingon Buddhism|Shingon]] [[Shingon-shu Buzan-ha|Buzan Sect]]
| [[Hossō]]
| [[Jōdo-shū]]
| [[Jōdo Shinshū]]
| [[Jogye Order]]
| [[Jogye Order]] of Korean Buddhism
| [[Zen]] 
| [[Zen Buddhism]]               = #FFCC33
| [[Төвөдийн Буддизм]]           = #800547; color: #FFD068;
| [[Hinduism]], [[Ecumenism]] 
| [[Hindu]] | [[Hinduism]]       = #FFC569
| [[Islam]]                      = #9BE89B
| [[Jainism]]                    = #F5DEB3
| [[Haredi Judaism]]
| [[Hasidic Judaism]]
| [[Orthodox Judaism]]
| [[Modern Orthodox Judaism]]
| [[Conservative Judaism]]
| [[Neolog Judaism]]             = #9BB4EB
| [[Reconstructionist Judaism]]
| [[Reform Judaism]]             = #87CEFA
| [[Judaism]]                    = #ADD8E6
| [[Romanian Church United with Rome, Greek-Catholic|Romanian Greek Catholic Church]]
| [[Romanian Greek Catholic Church]]
| [[Roman Catholic Church|Roman Catholic]]
| [[Roman Catholicism|Roman Catholic]]
| [[Roman Catholic Church]]
| [[Roman Catholicism]]
| [[Roman Catholic]]
| [[Catholic Church]]
| [[Catholic Church|Roman Catholic]]
| [[Catholic]]                   = #FFCC99
| [[Shia Islam|Shia]]
| [[Shia Islam|Shia (Twelver)]]
| [[Shia Islam]]
| [[Shia]]                       = #ABE9CC
| [[Ahmadiyya]]
| [[Ahmadi]]
| [[Ahmadiyya Islam]]
| [[Ahmadiyya|Ahmadi]]
| [[Ahl al-Hadith]]
| [[Ahle Hadith]]
| [[Barelvi]]
| [[Deobandi]]
| [[Hanafi]]
| [[Shafi'i]]
| [[Shafi'i|Sunni (Shafi'i)]]
| [[Суннит Ислам|Суннит]]
| [[Суннит Ислам]]
| [[Суннит]]                      = #CCFFCC
| [[Syriac Orthodox]]
| [[Syriac Catholic]]
| [[Maronite Catholic]]
| [[Chaldean Catholic]]
| [[Assyrian Church of the East]]= #CCB2FF
| [[Baháʼí]]
| [[Bahá'í]]
| [[Baháʼí Faith|Baháʼí]]
| [[Bahá'í Faith|Bahá'í]]
| [[Bahá'í Faith|Baháʼí]]
| [[Baháʼí Faith]]
| [[Bahá'í Faith]]               = #FF8C00
| [[Sikhism]]                    = #FFC600
| [[Shinto]]                     = #A12F25; color: #FFF;
| [[Taoism]]                     = #505858; color: #FFF;
| #default                       = #D3D3D3
}}&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d15j24txzd0q2wmdh9gsrqlxuih2myj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145904</id>
    <redirect title="Зүүнгар–Чин улсын дайн" />
    <revision>
      <id>871673</id>
      <parentid>865586</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] to [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн]]</comment>
      <origin>871673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="fsajdyb1lpceu3s9cjyjafnjvvr46mt" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн]]</text>
      <sha1>fsajdyb1lpceu3s9cjyjafnjvvr46mt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145905</id>
    <redirect title="Зүүнгар–Чин улсын дайн" />
    <revision>
      <id>871675</id>
      <parentid>865589</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] to [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн]]</comment>
      <origin>871675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="ep3qrx40whg4po48jsbap7wa2q3gzpo" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн]]</text>
      <sha1>ep3qrx40whg4po48jsbap7wa2q3gzpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145952</id>
    <redirect title="Зүүнгар–Чин улсын дайн" />
    <revision>
      <id>871674</id>
      <parentid>865581</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] to [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн]]</comment>
      <origin>871674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="n3zqx500ccpgchdvxilii9d5fp6gnmy" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн]]</text>
      <sha1>n3zqx500ccpgchdvxilii9d5fp6gnmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цонжин зах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146817</id>
    <revision>
      <id>871655</id>
      <parentid>859770</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T15:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shijircom</username>
        <id>8838</id>
      </contributor>
      <origin>871655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4628" sha1="swfp5shh99u33t2gj6s8es8e6jtifnh" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name = Цонжин Зах
| type = Худалдааны төв
| industry = Жижиглэн худалдаа
| hq_location = Цонжин Болдог, [[Эрдэнэ сум]], [[Төв аймаг]]
| parent = [[Amjilt|Амжилт Групп]]
| website = [https://tsonjin.com/zakh tsonjin.com/zakh]
}}
'''Цонжин Зах''' нь [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэ сум|Эрдэнэ сумын]] Цонжин Болдогт [[Amjilt|Амжилт Группын]] барьж буй худалдааны төв юм. Зах нь [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Сити]] хотхоны нэг хэсэг бөгөөд 2026 оны 4-р улиралд ашиглалтад орохоор төлөвлөгдсөн.&lt;ref name=tsonjin&gt;[https://tsonjin.com/zakh Цонжин Зах — албан ёсны хуудас]. Хандсан 2026-09-24.&lt;/ref&gt; Хэвлэлд уг захыг Монголын хамгийн урт худалдааны төв хэмээн танилцуулсан.&lt;ref name=dorgio&gt;[https://www.dorgio.mn/p/161584 «Цонжин зах: Монголын хамгийн урт худалдааны төв худалдаа эрхлэгчдэд хаалгаа нээж байна»]. ''Dorgio.mn''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=arslan&gt;[https://www.arslan.mn/social/news/669550.shtml «Түгжрэл, төвлөрлийг сааруулах Монголын хамгийн урт худалдааны “Цонжин Зах”-ын талбайн борлуулалт эхэллээ»]. ''arslan.mn'', 2026-06-23.&lt;/ref&gt;

== Байршил ==
Цонжин Болдог нь [[Улаанбаатар]]аас зүүн тийш 54 км орчимд оршдог.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Зах нь [[Чингис хааны морьт хөшөө]] цогцолбороос 1 км, зүүн аймгуудыг нийслэлтэй холбосон авто замаас 500 м зайд байрладаг.&lt;ref name=dorgio /&gt;

== Түүх ==
[[Amjilt|Амжилт Групп]] 2020 оноос Цонжин Болдогт 1,000 айлын хотхон барих төслийг эхлүүлсэн. Цонжин Зах нь энэ хотхоны худалдааны төв юм.&lt;ref name=chig&gt;[https://chig.mn/news/3/single/12531 «“Амжилт групп” Цонжин болдогт … 1000 айлын хаус хороолол барина»]. ''chig.mn''.&lt;/ref&gt; Захын худалдааны талбайн борлуулалт 2026 оны 7-р сарын 1-нд албан ёсоор эхэлсэн.&lt;ref name=dorgio /&gt;&lt;ref name=arslan /&gt; Хэвлэлд уг захыг нийслэлийн түгжрэл, төвлөрлийг сааруулахад чиглэсэн төсөл хэмээн танилцуулсан.&lt;ref name=arslan /&gt;

== Барилга ==
Эхний шатны барилга 250 орчим метр урт бөгөөд хуурай бараа, нойтон барааны гэсэн хоёр хэсэгтэй.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Захтай залгаа 130 гаруй метр урт дулаан зогсоол барихаар төлөвлөсөн.&lt;ref name=tsonjin /&gt; Дээврийг нарны хавтангаар хучиж, захын цахилгааныг өөрөө үйлдвэрлэхээр төлөвлөсөн.&lt;ref name=arslan /&gt;

== Худалдааны талбай ==
Худалдааны талбайг 10 м²-ийн нэгжээр худалддаг бөгөөд хамгийн багадаа нэг нэгж авах боломжтой. Худалдан авагчид tsonjin.com сайтаас талбайгаа онлайнаар сонгож захиалдаг.&lt;ref name=tsonjin /&gt;

== Цаашдын төлөвлөгөө ==
Бүрэн хөгжүүлсэн үедээ зах нэг километр урт фасадтай, 16,000 м² худалдаа, үйлчилгээний талбайтай болох төлөвлөгөөтэй.&lt;ref name=arslan /&gt; Мөн Цонжин Кибер Сити хотхоныг эмнэлэг, морин спортын төвтэй, 1,000 гаруй өрхийн хотхон болгон өргөжүүлэхээр төлөвлөж байна.&lt;ref name=dorgio /&gt;

== Мөн үзэх ==
* [[Amjilt|Амжилт Групп]]
* [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Сити]]
* [[Чингис хааны морьт хөшөө]]

== Эх сурвалж ==
&lt;references /&gt;

== Гадаад холбоос ==
* [https://tsonjin.com/zakh Цонжин Зах — албан ёсны хуудас]

[[Ангилал:Төв аймаг]]</text>
      <sha1>swfp5shh99u33t2gj6s8es8e6jtifnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147014</id>
    <redirect title="Зүүнгар–Чин улсын дайн" />
    <revision>
      <id>871676</id>
      <parentid>865590</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн]] to [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь]]</comment>
      <origin>871676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="144dktpy89uy5rhz41zcsau3tvu4r0b" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь]]</text>
      <sha1>144dktpy89uy5rhz41zcsau3tvu4r0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгар–Чин улсын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147631</id>
    <revision>
      <id>871647</id>
      <parentid>870465</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T15:04:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131120" sha1="9gn2br551gesac09dciv2tvsxb02cvs" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм.
== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
[[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]]
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}
=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}}
[[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]]
Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''&quot;Бошигт хаан&quot;'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}

==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ====

== Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
* 1688 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Халхын дайн)&lt;/small&gt;
* 1690–1697 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Чин улсын дайн)&lt;/small&gt;
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

=== Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо ===

=== Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил ===

=== Дайны явц ===

=== Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал ===

== Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Мөргөлдөөн 1714 онд эхэлсэн
*1722 он гэхэд эвлэрэл тогтсон
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = Илүү их хохирол амссан
}}

== Галдан Цэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Дайн 1729 онд эхэлсэн
*1734–1739 он гэхэд дараа эвлэрэл тогтсон
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

=== Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа ===

=== Дайны явц ===

=== Эвлэрэл (1734–1739) ===

=== Худалдаа ===

== Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] мөхөл
* [[Зүүнгарын геноцид]] эхэлсэн нь
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Чин улс''' '''Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь''' [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү,  татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач ''&quot;Да [[тайж]]&quot;'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''&quot;Чинь Ван&quot;'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''&quot;Хаким бэг&quot;'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''&quot;цянжун&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''&quot;Зүүнгарын хаан&quot;'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''&quot;[[Хойд|Хойдын]] хаан&quot;'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
[[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''&quot;хаан&quot;'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>9gn2br551gesac09dciv2tvsxb02cvs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871648</id>
      <parentid>871647</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T15:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131149" sha1="12ukh8axuon507rlqyrnau8rm1mjspy" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм.
== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
[[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]]
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}
=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}}
[[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]]
Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''&quot;Бошигт хаан&quot;'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}

==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ====

== Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
* 1688 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Халхын дайн)&lt;/small&gt;
* 1690–1697 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Чин улсын дайн)&lt;/small&gt;
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

=== Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо ===

=== Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил ===

=== Дайны явц ===

=== Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал ===

== Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Мөргөлдөөн 1714 онд эхэлсэн
*1722 он гэхэд эвлэрэл тогтсон
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = Илүү их хохирол амссан
}}

== Галдан Цэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Дайн 1729 онд эхэлсэн
*1734–1739 он гэхэд дараа эвлэрэл тогтсон
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

=== Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа ===

=== Дайны явц ===

=== Эвлэрэл (1734–1739) ===

=== Худалдаа ===

== Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] мөхөл
* [[Зүүнгарын геноцид]] эхэлсэн нь
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Чин улс''' '''Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь''' [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү,  татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач ''&quot;Да [[тайж]]&quot;'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''&quot;Чинь Ван&quot;'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''&quot;Хаким бэг&quot;'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''&quot;цянжун&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''&quot;Зүүнгарын хаан&quot;'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''&quot;[[Хойд|Хойдын]] хаан&quot;'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
[[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''&quot;хаан&quot;'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>12ukh8axuon507rlqyrnau8rm1mjspy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871658</id>
      <parentid>871648</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T16:48:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131850" sha1="o4sjqqripmowmmcb9gsmi30t0hs7u29" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм.
== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
[[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]]
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}
=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}}
[[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]]
Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''&quot;Бошигт хаан&quot;'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}

==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ====

== Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
* 1688 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Халхын дайн)&lt;/small&gt;
* 1690–1697 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Чин улсын дайн)&lt;/small&gt;
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

=== Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо ===

=== Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил ===

=== Дайны явц ===

=== Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал ===

== Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Мөргөлдөөн 1714 онд эхэлсэн
*1722 он гэхэд эвлэрэл тогтсон
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = Илүү их хохирол амссан
}}

== Галдан Цэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Дайн 1729 онд эхэлсэн
*1734–1739 он гэхэд дараа эвлэрэл тогтсон
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

=== Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа ===

=== Дайны явц ===
{{Quote|''“...намайг [Галданцэрэн хаан] [[Ар Монгол|Халх]], [[Хөхнуур|Хөхнуурын]] адил [[хошуу]] суманд оруулж, нэр цол өгсүгэй хэмээх тулд тийнхүү бид цэргийг байгуулж байлдан тулалджээ. Хэрэв хэрэг бүтвээс Халх, Хөхнуурыг уг ёсоор болгосугай. Хэрэв дайн цэргийн хэрэг буй аваас бүгд хүчнээр тулж, хэрхэвч хүнд эзэрхүүлэхгүй...”''|[[Галданцэрэн хаан]], 1731 онд Халхын нэгэн ванд илгээсэн захидал}}

=== Эвлэрэл (1734–1739) ===

=== Худалдаа ===

== Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] мөхөл
* [[Зүүнгарын геноцид]] эхэлсэн нь
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Чин улс''' '''Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь''' [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү,  татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач ''&quot;Да [[тайж]]&quot;'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''&quot;Чинь Ван&quot;'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''&quot;Хаким бэг&quot;'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''&quot;цянжун&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''&quot;Зүүнгарын хаан&quot;'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''&quot;[[Хойд|Хойдын]] хаан&quot;'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
[[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''&quot;хаан&quot;'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>o4sjqqripmowmmcb9gsmi30t0hs7u29</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871659</id>
      <parentid>871658</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T16:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132060" sha1="g00vy0t2t0srclfbna1his6h1kq1cdi" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм.
== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
[[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]]
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}
=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}}
[[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]]
Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''&quot;Бошигт хаан&quot;'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}

==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ====

== Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
* 1688 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Халхын дайн)&lt;/small&gt;
* 1690–1697 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Чин улсын дайн)&lt;/small&gt;
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

=== Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо ===

=== Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил ===

=== Дайны явц ===

=== Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал ===

== Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Мөргөлдөөн 1714 онд эхэлсэн
*1722 он гэхэд эвлэрэл тогтсон
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = Илүү их хохирол амссан
}}

== Галдан Цэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Дайн 1729 онд эхэлсэн
*1734–1739 он гэхэд дараа эвлэрэл тогтсон
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

=== Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа ===

=== Дайны явц ===
{{Quote|''“...намайг [Галданцэрэн хаан] [[Ар Монгол|Халх]], [[Хөхнуур|Хөхнуурын]] адил [[хошуу]] суманд оруулж, нэр цол өгсүгэй хэмээх тулд тийнхүү бид цэргийг байгуулж байлдан тулалджээ. Хэрэв хэрэг бүтвээс Халх, Хөхнуурыг уг ёсоор болгосугай. Хэрэв дайн цэргийн хэрэг буй аваас бүгд хүчнээр тулж, хэрхэвч хүнд эзэрхүүлэхгүй...”''|[[Галданцэрэн хаан]], 1731 онд Халхын нэгэн [[Ван|ванд]] илгээсэн захидал.{{sfn|Gantulga|2019b|p=13}}}}

=== Эвлэрэл (1734–1739) ===

=== Худалдаа ===

== Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] мөхөл
* [[Зүүнгарын геноцид]] эхэлсэн нь
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Чин улс''' '''Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь''' [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү,  татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач ''&quot;Да [[тайж]]&quot;'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''&quot;Чинь Ван&quot;'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''&quot;Хаким бэг&quot;'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''&quot;цянжун&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''&quot;Зүүнгарын хаан&quot;'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''&quot;[[Хойд|Хойдын]] хаан&quot;'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
[[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''&quot;хаан&quot;'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History of Mongolia XI |publisher=Soyombo printing |year=2019a |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>g00vy0t2t0srclfbna1his6h1kq1cdi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871660</id>
      <parentid>871659</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T16:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132058" sha1="a4sipib0oyy1fgqvsmnej0040333mmb" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм.
== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
[[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]]
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}
=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}}
[[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]]
Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''&quot;Бошигт хаан&quot;'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}

==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ====

== Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
* 1688 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Халхын дайн)&lt;/small&gt;
* 1690–1697 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Чин улсын дайн)&lt;/small&gt;
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

=== Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо ===

=== Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил ===

=== Дайны явц ===

=== Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал ===

== Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Мөргөлдөөн 1714 онд эхэлсэн
*1722 он гэхэд эвлэрэл тогтсон
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = Илүү их хохирол амссан
}}

== Галдан Цэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Дайн 1729 онд эхэлсэн
*1734–1739 он гэхэд дараа эвлэрэл тогтсон
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

=== Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа ===

=== Дайны явц ===
{{Quote|''&quot;...намайг [Галданцэрэн хаан] [[Ар Монгол|Халх]], [[Хөхнуур|Хөхнуурын]] адил [[хошуу]] суманд оруулж, нэр цол өгсүгэй хэмээх тулд тийнхүү бид цэргийг байгуулж байлдан тулалджээ. Хэрэв хэрэг бүтвээс Халх, Хөхнуурыг уг ёсоор болгосугай. Хэрэв дайн цэргийн хэрэг буй аваас бүгд хүчнээр тулж, хэрхэвч хүнд эзэрхүүлэхгүй...”''|[[Галданцэрэн хаан]], 1731 онд Халхын нэгэн [[Ван|ванд]] илгээсэн захидал.{{sfn|Gantulga|2019b|p=13}}}}

=== Эвлэрэл (1734–1739) ===

=== Худалдаа ===

== Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] мөхөл
* [[Зүүнгарын геноцид]] эхэлсэн нь
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Чин улс''' '''Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь''' [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү,  татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач ''&quot;Да [[тайж]]&quot;'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''&quot;Чинь Ван&quot;'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''&quot;Хаким бэг&quot;'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''&quot;цянжун&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''&quot;Зүүнгарын хаан&quot;'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''&quot;[[Хойд|Хойдын]] хаан&quot;'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
[[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''&quot;хаан&quot;'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History of Mongolia XI |publisher=Soyombo printing |year=2019a |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>a4sipib0oyy1fgqvsmnej0040333mmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871662</id>
      <parentid>871660</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T16:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132106" sha1="css92q6zdt2rlnxus0vopd8h5mhk7tn" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм.
== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
[[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]]
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}
=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}}
[[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]]
Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''&quot;Бошигт хаан&quot;'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}

==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ====

== Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
* 1688 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Халхын дайн)&lt;/small&gt;
* 1690–1697 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Чин улсын дайн)&lt;/small&gt;
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

=== Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо ===

=== Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил ===

=== Дайны явц ===

=== Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал ===

== Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Мөргөлдөөн 1714 онд эхэлсэн
*1722 он гэхэд эвлэрэл тогтсон
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = Илүү их хохирол амссан
}}

== Галдан Цэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Дайн 1729 онд эхэлсэн
*1734–1739 он гэхэд дараа эвлэрэл тогтсон
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

=== Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа ===

=== Дайны явц ===
{{Quote|''&quot;...намайг [Галданцэрэн хаан] [[Ар Монгол|Халх]], [[Хөхнуур|Хөхнуурын]] адил [[хошуу]] суманд оруулж, нэр цол өгсүгэй хэмээх тулд тийнхүү бид цэргийг байгуулж байлдан тулалджээ. Хэрэв хэрэг бүтвээс Халх, Хөхнуурыг уг ёсоор болгосугай. Хэрэв дайн цэргийн хэрэг буй аваас бүгд хүчнээр тулж, хэрхэвч хүнд эзэрхүүлэхгүй...”''|[[Галданцэрэн хаан]], 1731 онд Халхын нэгэн [[Ван|ванд]] илгээсэн захидал.{{sfn|Gantulga|2019b|p=13}}}}

=== Эвлэрэл (1734–1739) ===

=== Худалдаа ===

== Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] мөхөл
* [[Зүүнгарын геноцид]] эхэлсэн нь
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Чин улс''' '''Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь''' [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү,  татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач ''&quot;Да [[тайж]]&quot;'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''&quot;Чинь Ван&quot;'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''&quot;Хаким бэг&quot;'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''&quot;цянжун&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''&quot;Зүүнгарын хаан&quot;'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''&quot;[[Хойд|Хойдын]] хаан&quot;'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
[[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''&quot;хаан&quot;'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Ойрадуудыг цөлсөн нь ===

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History of Mongolia XI |publisher=Soyombo printing |year=2019a |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>css92q6zdt2rlnxus0vopd8h5mhk7tn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871666</id>
      <parentid>871662</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:00:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132105" sha1="7xsmnwfbmxuo8hildv7vq5qvjpt5zf9" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм.
== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
[[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]]
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}
=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}}
[[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]]
Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''&quot;Бошигт хаан&quot;'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}

==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ====

== Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
* 1688 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Халхын дайн)&lt;/small&gt;
* 1690–1697 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Чин улсын дайн)&lt;/small&gt;
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

=== Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо ===

=== Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил ===

=== Дайны явц ===

=== Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал ===

== Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Мөргөлдөөн 1714 онд эхэлсэн
*1722 он гэхэд эвлэрэл тогтсон
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = Илүү их хохирол амссан
}}

== Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Дайн 1729 онд эхэлсэн
*1734–1739 он гэхэд дараа эвлэрэл тогтсон
| result            = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

=== Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа ===

=== Дайны явц ===
{{Quote|''&quot;...намайг [Галданцэрэн хаан] [[Ар Монгол|Халх]], [[Хөхнуур|Хөхнуурын]] адил [[хошуу]] суманд оруулж, нэр цол өгсүгэй хэмээх тулд тийнхүү бид цэргийг байгуулж байлдан тулалджээ. Хэрэв хэрэг бүтвээс Халх, Хөхнуурыг уг ёсоор болгосугай. Хэрэв дайн цэргийн хэрэг буй аваас бүгд хүчнээр тулж, хэрхэвч хүнд эзэрхүүлэхгүй...”''|[[Галданцэрэн хаан]], 1731 онд Халхын нэгэн [[Ван|ванд]] илгээсэн захидал.{{sfn|Gantulga|2019b|p=13}}}}

=== Эвлэрэл (1734–1739) ===

=== Худалдаа ===

== Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] мөхөл
* [[Зүүнгарын геноцид]] эхэлсэн нь
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Чин улс''' '''Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь''' [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү,  татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач ''&quot;Да [[тайж]]&quot;'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''&quot;Чинь Ван&quot;'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''&quot;Хаким бэг&quot;'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''&quot;цянжун&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''&quot;Зүүнгарын хаан&quot;'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''&quot;[[Хойд|Хойдын]] хаан&quot;'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
[[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''&quot;хаан&quot;'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Ойрадуудыг цөлсөн нь ===

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History of Mongolia XI |publisher=Soyombo printing |year=2019a |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>7xsmnwfbmxuo8hildv7vq5qvjpt5zf9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871677</id>
      <parentid>871666</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:22:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132646" sha1="ehqektpc38eag40fh35x7ygaasbiilq" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм.
== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
[[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]]
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}
=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}}
[[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]]
Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''&quot;Бошигт хаан&quot;'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}

==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ====

== Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
* 1688 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Халхын дайн)&lt;/small&gt;
* 1690–1697 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Чин улсын дайн)&lt;/small&gt;
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

=== Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо ===

=== Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил ===

=== Дайны явц ===

=== Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал ===

== Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Мөргөлдөөн 1714 онд эхэлсэн
*1722 он гэхэд эвлэрэл тогтсон
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = Илүү их хохирол амссан
}}

== Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Дайн 1729 онд эхэлсэн
*1734–1739 он гэхэд дараа эвлэрэл тогтсон
| result            = '''Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}{{sfn|Umetbaev|2020|p=17}}
* Хилийн асуудлыг шийдвэрлэв{{sfn|Umetbaev|2020|pp=19-20}}
* Зүүнгар–Чин улсын хоорондох худалдааны эхлэл{{sfn|Umetbaev|2020|pp=19-20}}
* Зүүнгарын цэргийн ялалт{{sfn|Umetbaev|2020|p=17}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

=== Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа ===

=== Дайны явц ===
{{Quote|''&quot;...намайг [Галданцэрэн хаан] [[Ар Монгол|Халх]], [[Хөхнуур|Хөхнуурын]] адил [[хошуу]] суманд оруулж, нэр цол өгсүгэй хэмээх тулд тийнхүү бид цэргийг байгуулж байлдан тулалджээ. Хэрэв хэрэг бүтвээс Халх, Хөхнуурыг уг ёсоор болгосугай. Хэрэв дайн цэргийн хэрэг буй аваас бүгд хүчнээр тулж, хэрхэвч хүнд эзэрхүүлэхгүй...”''|[[Галданцэрэн хаан]], 1731 онд Халхын нэгэн [[Ван|ванд]] илгээсэн захидал.{{sfn|Gantulga|2019b|p=13}}}}

=== Эвлэрэл (1734–1739) ===

=== Худалдаа ===

== Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] мөхөл
* [[Зүүнгарын геноцид]] эхэлсэн нь
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Чин улс''' '''Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь''' [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү,  татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач ''&quot;Да [[тайж]]&quot;'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''&quot;Чинь Ван&quot;'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''&quot;Хаким бэг&quot;'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''&quot;цянжун&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''&quot;Зүүнгарын хаан&quot;'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''&quot;[[Хойд|Хойдын]] хаан&quot;'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
[[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''&quot;хаан&quot;'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Ойрадуудыг цөлсөн нь ===

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History of Mongolia XI |publisher=Soyombo printing |year=2019a |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite journal |last=Umetbaev |first=T. Sh. |last2=Todikova |first2=M. A. |date=2020 |title=Galdan-Tseren and Russia: 1730s–1740s |journal=The Newman in Foreign Policy. |publication-date=2020 |volume=5 |issue=56 |pages=12–17.}}
* {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>ehqektpc38eag40fh35x7ygaasbiilq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871778</id>
      <parentid>871677</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T11:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132643" sha1="cp0lhjau9zvox4ql9y0zfq24u9c4ubu" xml:space="preserve">{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Зүүнгар–Чин улсын дайн
| place             = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]]
| date              = 1688–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{flag|Чин улс}}
| territory         = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров.
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''
| campaignbox       = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
}}

'''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм.
== Өмнөтгөл ==

=== Ойрадууд ===

==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ====
==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ====
==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ====
=== Манжууд ===

==== Зүрчидийн нэгдэл ====
[[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]]
[[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}}

Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}}

Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}}
[[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь]]
Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}

1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}}
[[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]]
Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}}

1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}}

1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}}

Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''&quot;[[хаан]]&quot;'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм.

==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь
| place             = [[Өвөр Монгол]]
| caption           = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг.
| image             = Chahar war.png
| result            = Манжийн ялалт
| territory         = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан
| partof            = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
| date              = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}}
| combatant1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]]
| combatant2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]&lt;br&gt;{{tree list}}
*{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:'''
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]]
**{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]]
}}
[[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}}
{{Quote|''&quot;[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна.&quot;''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''&quot;...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу...&quot;''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}}
[[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]]
1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}}

==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ====
{{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}}
[[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]]
[[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}}
[[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''&quot;Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]&quot;'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}}

1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]]
Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''&quot;Зоригт ханхүү&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''&quot;Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй&quot;'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}}

5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}}

==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ====
[[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]]
1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}
=== Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа ===
[[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]]
1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}}

{{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''&quot;Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй&quot;'' гэж хариулав. Энх амгалан ''&quot;Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна&quot;'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}}
[[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]]
Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''&quot;Бошигт хаан&quot;'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан &quot;Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав&quot; гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}}

==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ====

== Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад
| date              = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
* 1688 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Халхын дайн)&lt;/small&gt;
* 1690–1697 &lt;small&gt;(Зүүнгар–Чин улсын дайн)&lt;/small&gt;
| result            = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}}
'''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}}
| strength2         = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}}
| width             = 330px
| territory         = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}
}}

=== Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо ===

=== Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил ===

=== Дайны явц ===

=== Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал ===

== Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн ==
''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]

{{Инфобокс дайн
| conflict          = Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн
| place             = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Мөргөлдөөн 1714 онд эхэлсэн
*1722 он гэхэд эвлэрэл тогтсон
| result            = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}&lt;br&gt;
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}}
* [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}}
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag|Хошуудын хант улс}}
**{{flag|Казахын ханлиг}}
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]&lt;br&gt;{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа&lt;br&gt;{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}}
| width             = 330px
| casualties1       = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага.
| casualties2       = Илүү их хохирол амссан
}}

== Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн
| place             = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад
| date              = '''Тодорхой бус:'''
*Дайн 1729 онд эхэлсэн
*1734–1739 он гэхэд дараа эвлэрэл тогтсон
| result            = '''Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}{{sfn|Umetbaev|2020|p=17}}
* Хилийн асуудлыг шийдвэрлэв{{sfn|Umetbaev|2020|pp=19-20}}
* Зүүнгар–Чин улсын хоорондох худалдааны эхлэл{{sfn|Umetbaev|2020|pp=19-20}}
* Зүүнгарын цэргийн ялалт{{sfn|Umetbaev|2020|p=17}}
| territory         = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]]
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}}
| width             = 330px
}}

=== Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа ===

=== Дайны явц ===
{{Quote|''&quot;...намайг [Галданцэрэн хаан] [[Ар Монгол|Халх]], [[Хөхнуур|Хөхнуурын]] адил [[хошуу]] суманд оруулж, нэр цол өгсүгэй хэмээх тулд тийнхүү бид цэргийг байгуулж байлдан тулалджээ. Хэрэв хэрэг бүтвээс Халх, Хөхнуурыг уг ёсоор болгосугай. Хэрэв дайн цэргийн хэрэг буй аваас бүгд хүчнээр тулж, хэрхэвч хүнд эзэрхүүлэхгүй...”''|[[Галданцэрэн хаан]], 1731 онд Халхын нэгэн [[Ван|ванд]] илгээсэн захидал.{{sfn|Gantulga|2019b|p=13}}}}

=== Эвлэрэл (1734–1739) ===

=== Худалдаа ===

== Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь ==
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь
| place             = [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
| date              = 1755–1759
| result            = Пиррикийн Чин улсын ялалт
* Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй
* [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] мөхөл
* [[Зүүнгарын геноцид]] эхэлсэн нь
| territory         = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]]
| combatant2        = {{tree list}}
*{{flag|Чин улс}}
**{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]]
**{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]
{{tree list/end}}
| commander1        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан&lt;br&gt;{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}}
| commander2        = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Салар&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Аюуш&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Дардан&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хадах&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Зерен&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}}
| width             = 330px
| strength1         = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Perdue|2005|p=274}}&lt;hr&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 &lt;small&gt;([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)&lt;/small&gt;{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}
| strength2         = {{plainlist|
'''Маргаантай:'''&lt;Br&gt;
* {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}}
* {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}}
}}
| image             = Battle of Khurungui.jpg
| caption           = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]]
| partof            = [[Арван Их Аян]]
}}

'''Чин улс''' '''Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь''' [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв.

1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов.

1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй.

1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна.

=== Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал ===
1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''&quot;Аз намжал-хунтайж&quot;'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''&quot;Эрдэнэ ламбаатар хунтайж&quot;'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү,  татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''&quot;[[хаан]]&quot;'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 

Даваач ''&quot;Да [[тайж]]&quot;'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ &quot;Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн&quot; болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}}

Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}}

=== Чин улсын дайны бэлтгэл ===
[[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]]
[[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]]
[[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}}

1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}}
[[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]]
[[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''&quot;Чинь Ван&quot;'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} 

=== Чин улсын довтолгоо ===
[[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] &quot;хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн&quot; хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''&quot;Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг.&quot;''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}}
[[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]]
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]]
[[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]]
Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''&quot;Хаким бэг&quot;'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} 
[[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]]
Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''&quot;цянжун&quot;''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''&quot;Зүүнгарын хаан&quot;'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''&quot;[[Хойд|Хойдын]] хаан&quot;'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}}

=== Амарсанаагийн бослого ===
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]]
[[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}}

Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}
[[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]]
Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''&quot;хаан&quot;'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}}
[[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]]
Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}

Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}}

Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}}

1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}}

1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}
[[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]]
Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} 

Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}}

=== Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого ===
[[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''&quot;'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''&quot;''''' гэж бичсэн байдаг.]]
[[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}}

Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}}

== Үр дагавар ==
[[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]]
[[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул &quot;тэрэг&quot;-ийн оронд &quot;гэр бүл&quot;-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов &quot;зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү&quot; гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}}

Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}}
{{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}}

=== Зүүнгарын геноцид ===
{{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]]
Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг &quot;зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал&quot; гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}}

Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''&quot;Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ.&quot;''

''&quot;Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ.&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}}
Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}}

Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] &quot;залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг&quot; тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} 

Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь &quot;арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн гамшигт&quot; гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}}

=== Ойрадуудыг цөлсөн нь ===

=== Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд ===
[[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]]
Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}}

Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}}

=== Захиргааны шинэчлэл ===
[[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]]
[[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд &quot;хувааж захирах&quot; бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}}

Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}}

== Мөн үзнэ үү ==
* [[Галдан бошигт хаан]]
* [[Арван Их Аян]]
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]]
* [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]]
* [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
* [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
* [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
* {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}}
* {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business &amp; Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}}
* {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}}
* {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History of Mongolia XI |publisher=Soyombo printing |year=2019a |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}}
* {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}}
* {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}}
* {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}}
* {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}}
* {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}}
* {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}}
* {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}}
* {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite journal |last=Umetbaev |first=T. Sh. |last2=Todikova |first2=M. A. |date=2020 |title=Galdan-Tseren and Russia: 1730s–1740s |journal=The Newman in Foreign Policy. |publication-date=2020 |volume=5 |issue=56 |pages=12–17.}}
* {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}}
* {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}}

* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}}

[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:Чингийн дайн]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>cp0lhjau9zvox4ql9y0zfq24u9c4ubu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Далайбаатар тайш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148161</id>
    <revision>
      <id>871779</id>
      <parentid>868566</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T11:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>871779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3593" sha1="spunbgksnsbxulnvarf2qkqwjrdqiwk" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан|title=Далай[[баатар]] [[тайш]]|child=[[Соломцэрэн]]{{sfn|Atwood|2004|p=150}}|succession=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны тэргүүн]]|reign=Тодорхойгүй|successor=Тодорхойгүй|religion=[[Төвөдийн Буддын шашин]]|dynasty=[[Дөрвөд]]|house=[[Дөрвөд]]|issue=[[Соломцэрэн]]{{sfn|Atwood|2004|p=150}}|queen=Тодорхойгүй}}

'''Далайбаатар тайш'''{{efn|Заримдаа Далай баатар ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: &quot;Далай Батур&quot;) эсвэл Далай тайш ([[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''&quot;Талай Тайши&quot;'' эсвэл ''&quot;Далай Тайши&quot;''; [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''&quot;达赖泰什&quot;'' гэж нэрлэдэг) гэж нэрлэдэг.}}{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: &quot;Далай Батур Тайши&quot;; [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''&quot;达赖巴图尔泰什&quot;'' гэж нэрлэдэг.}} (?–1637) нь XVII зууны эхэн үеийн [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] [[тайш]], [[Ойрад|Ойрадын]] улс төр, цэргийн нэр нөлөө бүхий зүтгэлтэн байв. Тэрээр XVII зууны эхний хагаст Дөрвөдийн тэргүүлэх ноёдын нэг байж, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] улс төрийн үйл хэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Атвудын үздэгээр Далайбаатар тайш нь тухайн үеийн хамгийн хүчирхэг Ойрадын удирдагчдын нэг байсан бөгөөд,{{sfn|Atwood|2004|p=621}} үүнд Атвуд [[Оросын царьт улс|Оросын]] дипломатууд түүнийг хамгийн хүчирхэг Ойрадын тайш хэмээн тодорхойлсныг дурджээ.{{sfn|Atwood|2004|p=150}} [[Мияваки Жүнко|Миявакигийн]] хэлснээр Дөрвөн Ойрадын холбооны тэргүүн ноён хэмээн үзсэн байдаг.{{sfn|Adle|2003|p=144}} Түүний угсааны салаа, 4-р үеийн ач [[Цэрэн]] нь хожим [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Дөрвөд Далай хан]] цолтой ноёдын угсаатай холбогдсон хэмээн тэмдэглэгддэг.{{sfn|Amarjargal|2024|p=140}}

== Эх сурвалж ==

=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}}
* {{Cite book |last=Amarjargal |first=P. |title=ЗАХИРГААНЫ ШИНЖЛЭХ УХААНЫ НЭР ТОМЬЁОНЫ ТАЙЛБАР ТОЛЬ |publisher=Monkhiin Useg |year=2024 |isbn=978-9919-26-684-4 |edition=2nd |location=Ulaanbaatar}}
* {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}}
[[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал:Дөрвөд ястан]]
[[Ангилал:Ойрад]]</text>
      <sha1>spunbgksnsbxulnvarf2qkqwjrdqiwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Төмөр замын цариг/өгөгдөл</title>
    <ns>828</ns>
    <id>148495</id>
    <revision>
      <id>871681</id>
      <parentid>870616</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T20:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871681</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="69599" sha1="nq8bkijpg7ar4n17uv188fbc5fpfbdx" xml:space="preserve">-- TrackGauge/data
--
-- Gauge definition (single entry; by input alias)
-- {
-- 	[&quot;full-id&quot;] = &quot;1435-met&quot;, -- id of the entry. Not used as of 2016.
-- 	[&quot;id&quot;] = &quot;1435&quot;,  -- id of the size (in mm, not unique e.g. when imp and met definitions)
-- 	[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;, -- definition is in metric or imperial units
-- 	[&quot;aliases&quot;] = {[[1435mm]], [[...]]}, -- possible input, normalised
-- 	[&quot;pagename&quot;] = &quot;Standard gauge&quot;, -- target article with source (=size link)
-- 	[&quot;name&quot;] = &quot;standard gauge&quot;, -- alternate commonly accepted name
-- 	[&quot;link&quot;] = &quot;[[standard gauge]]&quot;, -- as name, linked
-- 	[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Standard gauge railways&quot;, -- where content is listed (for the readers)
-- 	[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;, -- imperial size to show
-- 	[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
-- 	[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;, -- inches fraction numerator
-- 	[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;, -- inches fraction denominator
-- 	[&quot;mm&quot;] = &quot;1435&quot; -- metric size to show
-- },
--
return
{
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1435-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1435&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1435mm]], [[sg]], [[standard]], [[metsg]], [[sgmet]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Стандарт цариг&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;стандарт цариг&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[стандарт цариг]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Standard gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1435&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1435-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1435&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4ft8.5in]], [[56.5in]], [[4ft81/2in]], [[561/2in]], [[ussg]], [[sgus]], [[usstandard]], [[uksg]], [[sguk]], [[impsg]], [[sgimp]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Standard gauge&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;standard gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[standard gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Standard gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1435&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;T gauge&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.118&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;4-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Rail transport modelling scales#Scales&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.157&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;4&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;4.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;4.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.177&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;4.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;4.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;4.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.177in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.177&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;4.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;4.8-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;4.8&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4.8mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;ZZ scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.189&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;4.8&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;6.35-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;6.35&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.25in]], [[1/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.25&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;6.35&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;6.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;6.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[6.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.256&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;6.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;6.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;6.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.256in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.256&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;6.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;7-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[7mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.276&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;7&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;7-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.276in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.276&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;7&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;8-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[8mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.315&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;8&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;8.97-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;8.97&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.353in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;N scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.353&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;8.97&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;9-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;HOn30 gauge&quot;, -- also N scale, but no source there
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.354&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;9&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;9.42-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;9.42&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9.42mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.371&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;9.42&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;10.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;10.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.413&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;10.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;10.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;10.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.413in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.413&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;10.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;11.94-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;11.94&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.47in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.470&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;11.94&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;12-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;TT scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.472&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;12&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;12-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.472in]], [[0.473in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;TT scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.472&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;12&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;12.7-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;12.7&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12.7mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;On2 gauge&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;12.7&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;13-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[13mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.512&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;13&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;13.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;13.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[13.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.531&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;13.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.551&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.125-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.125&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.125mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.556&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.125&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.559&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.2&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.28-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.28&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.28mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.562&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.28&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.3-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.3&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.3mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.563&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.3&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.3-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.3&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.563in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.563&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.3&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;15.75-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;15.75&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[15.75mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.620&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;15.75&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;16.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;16.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[16.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.638&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;16.2&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;16.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;16.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[16.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.65&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;16.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;16.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;16.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.65in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.65&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;16.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;18-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.709&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;18&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;18.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;18.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.717&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;18.2&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;18.83-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;18.83&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18.83mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.741&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;18.83&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;19-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[19mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.748&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;19&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;19.05-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;19.05&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.75in]], [[3/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.75&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;19.05&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;19.4-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;19.4&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[19.4mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.764&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;19.4&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;20.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;20.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[20.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.807&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;20.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;21-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[21mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.827&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;21&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;21.97-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;21.97&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.865in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.865&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;21.97&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;22-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;22&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[22mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.866&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;22&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;22.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;22.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[22.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.874&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;22.2&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;22.42-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;22.42&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.883in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;S scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.883&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;22.43&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;22.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;22.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[22.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.886&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;22.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;23-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;23&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[23mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.906&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;23&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;24-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;24&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[24mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.945&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;24&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;28.08-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;28.08&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[28.08mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.106&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;28.08&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;28.6-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;28.6&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.125in]], [[11/8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.125&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;28.6&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;29.9-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;29.9&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.177in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.177&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;29.9&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;30-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;30&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[30mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.181&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;30&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;31.75-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;31.75&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.25in]], [[11/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.25&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;31.75&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;32-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[32mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.26&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;32&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;32.96-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;32.96&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[32.96mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.298&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;32.96&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;33-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;33&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[33mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;33&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;35-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;35&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[35mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.378&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;35&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;36.75-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;36.75&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[36.75mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.447&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;36.75&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;37.5-met&quot;,-- Lego Trains
		[&quot;id&quot;] = &quot;37.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[37.5mm]], [[lego]], [[l scale]], [[lego trains]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Lego Trains&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;L (Lego) gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Lego Trains]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;37.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;44.45-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;44.45&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.75in]], [[13/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.75&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;44.45&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;44.85-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;44.85&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.766in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.766&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;44.85&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;45-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;45&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[45mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.772&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;45&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;45-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;45&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.772in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.772&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;45&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;49.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;49.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[49.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.937&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;49.20&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;50.8-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;50.8&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;50.8&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;53.975-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;53.975&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2.125in]], [[21/8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;53.975&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;64-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;64&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[64mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;64 mm gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;64&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;64-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;64&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2.5in]], [[21/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;64 mm gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;64&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;70.69-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;70.69&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[70.64mm]], [[70.69mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2.781&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;70.69&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;70.69-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;70.69&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2.781in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2.781&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;70.69&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;89-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;89&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[89mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of rail transport modelling scale standards#NEM&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;3 gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[3 gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;89&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;89-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;89&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3.5in]], [[31/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;89&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;121-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;121&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4.75in]], [[43/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;121&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;127-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;127&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[5in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;127&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;159-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;159&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[6.25in]], [[61/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Ridable miniature railway&quot;, -- Nelson, New Zealand --
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;159&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;184-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;184&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[7.25in]], [[71/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;7 1/4 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;7¼ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;184&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;190.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;190.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[7.5in]], [[71/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;7½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;190.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;210-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;210&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[8.25in]], [[81/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;210&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;229-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;229&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;229&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;240-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;240&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9.4375in]], [[97/16in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;240&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;241-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;241&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9.5in]], [[91/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;241&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;254-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;254&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;254&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;260-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;260&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10.25in]], [[101/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Ten and a quarter inch gauge&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;10¼ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;260&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;267-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;267&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10.5in]], [[101/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;267&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;305-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;305&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;305&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;311-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;311&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12.25in]], [[121/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;311&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;318-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;318&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12.5in]], [[121/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Miniature Railway Company&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Miniature Railway Company#Trans-Mississippi_Exposition]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;12½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;318&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;321-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;321&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12.625in]], [[125/8in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Midland Beach Railway Company&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;12⅝ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;321&quot;
		-- https://archive.org/stream/streetrailwayjo211903newy/streetrailwayjo211903newy#page/538/mode/1up Miniature locomotives for street railway parks.] The Street railway journal, Vol. XXI (Vol. 21), No. 14, 4 April 1903, p. 538.
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;340-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;340&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[340mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;DierenPark Amersfoort&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;340&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;350-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;350&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[350mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in the Netherlands&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;25&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;350&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;356-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;356&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;14&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;356&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;362-imp&quot;, --NEW 2016
		[&quot;id&quot;] = &quot;362&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.25in]], [[141/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Cleethorpes Coast Light Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;unique&quot;] = &quot;yes&quot;,
		[&quot;history&quot;] = {&quot;1972&quot;, &quot;1994&quot;},
		[&quot;in&quot;] = &quot;14&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,		
		[&quot;mm&quot;] = &quot;362&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;368-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;368&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.5in]], [[141/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Long Beach and Asbury Park Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;14½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;14&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;368&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;381-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;381&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[381mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Fifteen-inch gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;15 in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;381&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;381-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;381&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[15in]], [[1ft3in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Fifteen-inch gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;15 in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;381&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;387-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;387&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[15.25in]], [[151/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;387&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;400-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;400&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[400mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;400 mm gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;400&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;406-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;406&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[16in]], [[1ft4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of ridable miniature railways#16 in&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;406&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;410-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;410&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[410mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in Germany#410 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;410&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;419-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;419&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1ft4.5in]], [[16.5in]], [[161/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;419&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;432-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;432&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[17in]], [[1ft5in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;17&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;432&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;450-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;450&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[450mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;17&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;23&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;450&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;457-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;457&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18in]], [[1ft6in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;18 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;457&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;470-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;470&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18.5in]], [[1ft6.5in]], [[181/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;470&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;480-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;480&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[480mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Permanent way (history)&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;480&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;483-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;483&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[19in]], [[1ft7in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;19 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;483&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;495-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;495&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[19.5in]], [[1ft7.5in]], [[191/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;495&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;500-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;500&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[500mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;500 mm gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;500&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;508-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;508&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[20in]], [[1ft8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;20 in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;20&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;508&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;520-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;520&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[520mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#520 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;20&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;520&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;533-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;533&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[21in]], [[1ft9in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;21 in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;533&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;550-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;550&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[550mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;550&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;557-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;557&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[557mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;557&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;559-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;559&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[22in]], [[1ft10in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;559&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;560-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;560&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[560mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#560 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;22&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;560&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;575-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;575&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[575mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#575 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;22&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;575&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;578-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;578&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1ft10.75in]], [[22.75in]], [[1ft103/4in]], [[223/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1 ft 10¾ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;578&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;584-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;584&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1ft11in]], [[23in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1 ft 10¾ in gauge railways&quot;, -- &quot;circa 2ft&quot;
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;584&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;580-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;580&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[580mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#580 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;22&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;27&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;580&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;591-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;591&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[23.25in]], [[1ft11.25in]], [[1ft111/4in]], [[231/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Festiniog and Blaenau Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;591&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;597-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;597&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[23.5in]], [[1ft11.5in]], [[1ft111/2in]], [[231/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1 ft 11½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;597&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;600-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[600mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;603-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;603&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[23.75in]], [[1ft11.75in]], [[1ft113/4in]], [[233/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1 ft 11¾ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;603&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;610-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;610&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[610mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;610&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;610-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;610&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft]], [[24in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;610&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;613-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;613&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[24.125in]], [[2ft0.125in]], [[2ft1/8in]], [[241/8in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British quarrying and mining narrow gauge railways#Sand and gravel extraction&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;613&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;620-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;620&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[620mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;620&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;622-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;622&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[24.5in]], [[2ft0.5in]], [[2ft1/2in]], [[241/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Penrhyn Quarry Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft ½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;622&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;630-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;630&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[630mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#630 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;24&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;630&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;655-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;655&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[655mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#655 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;25&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;655&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;660-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;660&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[26in]], [[2ft2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Cwt y Bugail Quarry&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 2 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;660&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;686-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;686&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[27in]], [[2ft3in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of 2 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;686&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;693-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;693&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[693mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in Sweden&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;693&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;699-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;699&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft3.5in]], [[27.5in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;699&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;700-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;700&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[700mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in the Netherlands&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;700&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;705-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;705&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[27.75in]], [[2ft3.75in]], [[2ft33/4in]], [[273/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;705&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;711-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;711&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[28in]], [[2ft4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Snailbeach District Railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 4 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;711&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;716-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;716&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[716mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in Poland&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;716&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;724-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;724&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[28.5in]], [[2ft4.5in]], [[2ft41/2in]], [[281/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Glyn Valley Tramway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 4½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;724&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;737-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;737&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[29in]], [[2ft5in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British industrial narrow gauge railways#General freight&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;737&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;740-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;740&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[740mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#740 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;740&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;750-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;750&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[750mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;750 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;750 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;750&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;750-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;750&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[29.5in]], [[2ft5.5in]], [[2ft51/2in]], [[291/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;750 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;750 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;750&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;760-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;760&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[760mm]], [[bosnian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Bosnian gauge&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Bosnian gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Bosnian gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;760 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;760&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;762-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;762&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[762mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;762&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;762-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;762&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft6in]], [[30in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;762&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;765-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;765&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[765mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;765&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;775-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;775&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[30.5in]], [[2ft6.5in]], [[2ft61/2in]], [[301/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;775&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;780-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;780&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[780mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Hohenzollern Locomotive Works&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;23&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;780&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;785-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;785&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[785mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;29&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;785&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;787-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;787&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft7in]], [[31in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Dyserth branch line&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;787&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;791-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;791&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[791mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;791&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;800-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;800&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[800mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;800 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;800&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;802-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;802&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[802mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;802&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;813-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;813&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[32in]], [[2ft8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;813&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;820-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;820&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[820mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;820&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;825-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;825&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft8.5in]], [[32.5in]], [[2ft81/2in]], [[321/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;825&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;838-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;838&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = { [[2ft9in]], [[33in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;838&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;840-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;840&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[840mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Hohenzollern Locomotive Works&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;840&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;850-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;850&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[850mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Menaggio–Porlezza railway&quot;, -- probably unique
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;850 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;850&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;860-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;860&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[860mm]]},
		[&quot;DB Class V 51 and V 52&quot;] = &quot;&quot;, -- Kreidebahn Itzehoe, prob. unique
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;860&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;864-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;864&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[34in]], [[2ft10in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Porthgain Railway#2 ft 10 in&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;864&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;876-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;876&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft10.5in]], [[34.5in]], [[2ft101/2in]], [[341/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;876&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;880-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;880&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[880mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#880 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;880&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;889-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;889&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[35in]], [[2ft11in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#889 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;889&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;891-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;891&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[891mm]], [[swedish]], [[swedishthreefoot]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Swedish three foot gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Swedish three foot&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Swedish three foot gauge railways|Swedish three foot]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;891 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;891&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;900-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;900&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[900mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;900 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;900 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;900&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;914-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;914&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[914mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;914&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;914-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;914&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3ft]], [[36in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;914&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;914-met-915&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;914&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[915mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;915&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;925-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;925&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[925mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Trams in Chemnitz&quot;, -- probably unique
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;925 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;925&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;927-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;927&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3ft0.5in]], [[36.5in]], [[3ft1/2in]], [[361/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British industrial narrow gauge railways#3 ft 1/2 in&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;927&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;940-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;940&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[37in]], [[3ft1in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British quarrying and mining narrow gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;940&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;943-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;943&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[37.125in]], [[3ft11/8in]], [[371/8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;943&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;946-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;946&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[946mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Kaprun disaster&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;946&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;950-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;950&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[950mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Track gauge in Italy&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;950 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;950&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;955-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;955&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[955mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Polybahn funicular&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;955&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;965-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;965&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[38in]], [[3ft2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Clifton Rocks Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 2 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;965&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;972-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;972&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[38.25in]], [[3ft2.25in]], [[3ft21/4in]], [[381/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British quarrying and mining narrow gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;972&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;985-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;985&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[985mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Zugerbergbahn funicular&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;985 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;25&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;985&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;991-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;991&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3ft3in]], [[39in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Tranent to Cockenzie Waggonway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;991&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1000-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1000&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1000mm]], [[metre]], [[meter]], [[1m]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Metre gauge&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;metre gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[metre gauge]]&quot;,
		[&quot;en_US_name&quot;] = &quot;meter gauge&quot;,
		[&quot;en_US_link&quot;] = &quot;[[metre gauge|meter gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Metre gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1000&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1009-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1009&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1009mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Metre gauge&quot;, -- or Trams in Sofia
		[&quot;name&quot;] = &quot;metre gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[metre gauge]]&quot;,
		[&quot;en_US_name&quot;] = &quot;meter gauge&quot;,
		[&quot;en_US_link&quot;] = &quot;[[metre gauge|meter gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;23&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1009&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1016-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1016&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[40in]], [[3ft4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Kilmarnock and Troon Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 4 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1016&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1029-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1029&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[40.5in]], [[3ft4.5in]], [[3ft41/2in]], [[401/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Herne Bay Pier&quot;, -- not definitive
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1029&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1035-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1035&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[40.75in]], [[3ft4.75in]], [[3ft43/4in]], [[403/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Lake Lock Rail Road&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1035&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1040-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1040&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1040mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Festungsbahn (Salzburg)&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1040 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1040&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1050-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1050&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1050mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Hejaz Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1050 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1050&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1055-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1055&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1055mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;National Company for Rail Transport&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1055 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1055&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1055-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1055&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[41.5in]], [[3ft5.5in]], [[3ft51/2in]], [[411/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1055 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1055&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1065-met&quot;, -- Cape gauge too; by output name
		[&quot;id&quot;] = &quot;1065&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1065mm]]},
		[&quot;name&quot;] = &quot;Cape gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Cape gauge]]&quot;,
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,		
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1065&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1067-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1067&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1067mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1067&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1067-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1067&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3ft6in]], [[42in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1067&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1067-imp-cape&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1067&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[cape]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Cape gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Cape gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1067&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1093-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1093&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1093mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Köping–Uttersberg–Riddarhyttan Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 7 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1093&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1093-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1093&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[43in]], [[3ft7in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Köping–Uttersberg–Riddarhyttan Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 7 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1093&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1099-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1099&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1099mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in Sweden&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1099&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1100-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1100&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1100mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Santa Teresa Tram&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1100 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1100&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1106-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1106&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1106mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1106&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1106-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1106&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[43.5in]], [[3ft7.5in]], [[3ft71/2in]], [[431/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1106&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1124-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1124&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[44.25in]], [[3ft8.25in]], [[3ft81/4in]], [[441/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1124&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1130-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1130&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[44.5in]], [[3ft8.5in]], [[3ft81/2in]], [[441/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;London Pneumatic Despatch Company&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1130&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1143-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1143&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[45in]], [[3ft9in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Middlebere Plateway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 9 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1143&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1156-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1156&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[45.5in]], [[3ft9.5in]], [[3ft91/2in]], [[451/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Arcata and Mad River Railroad&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 9½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1156&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1168-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1168&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[46in]], [[3ft10in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Fajardo, Puerto Rico&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1168&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1188-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1188&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1188mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Engelsberg-Norberg Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;25&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1188&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1194-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1194&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[47in]], [[3ft11in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1194&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1200-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1200&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1200mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow-gauge railway#Four foot and 1200 mm gauge &quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1200 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1200&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1217-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1217&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1217mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;29&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1217&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1219-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1219&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[48in]], [[4ft]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Four foot gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1219&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1245-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1245&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[49in]], [[4ft1in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1245&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1257-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1257&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[49.5in]], [[4ft1.5in]], [[4ft11/2in]], [[491/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1257&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1270-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1270&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[50in]], [[4ft2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1270&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1283-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1283&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[50.5in]], [[501/2in]], [[4ft2.5in]], [[4ft21/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Saltburn Cliff Lift&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1283&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1295-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1295&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[51in]], [[4ft3in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Delaware and Hudson Gravity Railroad&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1295&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1300-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1300&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1300mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Reisszug&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1300 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1300&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1321-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1321&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[52in]], [[4ft4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1321&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1333-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1333&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[52.5in]], [[4ft4.5in]], [[4ft41/2in]], [[521/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1333&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1350-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1350&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1350mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1350&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1372-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1372&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1372mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1372&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1372-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1372&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[54in]], [[4ft6in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1372&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1372-imp-scotch&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1372&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[scotch]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Scotch gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Scotch gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1372&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1384-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1384&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[54.5in]], [[4ft6.5in]], [[4ft61/2in]], [[541/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Dundee and Newtyle Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 6½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1384&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1397-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1397&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4ft7in]], [[55in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#4 ft 7 in&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1397&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1410-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1410&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4ft7.5in]], [[55.5in]], [[4ft71/2in]], [[551/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Standard gauge#Origins&quot;, -- Bigges Main and Kenton and Coxlodge (redlink)
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;unique&quot;] = &quot;yes&quot;,
		[&quot;history&quot;] = { &quot;?&quot;, &quot;1813&quot;},
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1410&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1416-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1416&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[55.75in]], [[4ft7.75in]], [[4ft73/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Glasgow Corporation Tramways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 7¾ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1416&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1422-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1422&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[56in]], [[4ft8in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;4 ft 8 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 8 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1422&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1429-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1429&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[56.25in]], [[4ft8.25in]], [[4ft81/4in]], [[561/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Washington Metro rolling stock&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Washington Metro&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1429&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1432-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1432&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1432mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Standard-gauge railway#Modern almost standard gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1432 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1432&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1440-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1440&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1440mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;St. Moritz–Corviglia funicular&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1440&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1445-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1445&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1445mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Track gauge in Italy&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1445 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1445&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1448-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1448&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[57in]], [[4ft9in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Manchester and Leeds Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 9 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1448&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1450-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1450&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1450mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Trams in Dresden&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1450&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1457-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1457&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[57.375in]], [[573/8in]], [[4ft93/8in]], [[4ft9.375in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Cleveland and Mahoning Valley Railroad&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1457&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1458-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1458&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1458mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Trams in Leipzig&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1458&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1461-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1461&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4ft9.5in]], [[57.5in]], [[4ft91/2in]], [[571/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Cleveland, Columbus and Cincinnati Railroad#Construction of the line&quot;,
		--[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1461&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1473-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1473&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[58in]], [[4ft10in]], [[ohio]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;four foot ten inch gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Ohio gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Ohio gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1473&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1492-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1492&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[58.75in]], [[4ft10.75in]], [[4ft103/4in]], [[583/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1492&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1495-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1495&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[58.875in]], [[4ft10.875in]], [[4ft107/8in]], [[587/8in]], [[toronto]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Toronto-gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Toronto gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Toronto-gauge railways|Toronto gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 10⅞ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1495&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1499-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1499&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[59in]], [[4ft11in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Toronto-gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Toronto gauge (historical)&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Toronto-gauge railways|Toronto gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 10⅞ in gauge railways&quot;,-- with modern Toronto gauge
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1499&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1500-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1500&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1500mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1500&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1520-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1520&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1520mm]], [[russian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;1520 мм цариг&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Оросын цариг&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Оросын цариг]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;]  = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;]  = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;27&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;]  = &quot;1520&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1522-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1522&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1522mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft and 1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;]  = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;]  = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;29&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;]  = &quot;1522&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1524-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1524&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1524mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft and 1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1524&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1524-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1524&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[60in]], [[5ft]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft and 1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1524&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1537-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1537&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[60.5in]], [[5ft0.5in]], [[5ft1/2in]], [[601/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1537&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1575-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1575&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[62in]], [[5ft2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1575&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1581-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1581&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[62.25in]], [[5ft2.25in]], [[5ft21/4in]], [[621/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;SEPTA Subway–Surface Trolley Lines&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1581&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1588-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1588&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[62.5in]], [[5ft2.5in]], [[5ft21/2in]], [[621/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;five foot two and a half inch gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1588&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1588-imp-pennsylvanian&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1588&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[pennsylvania]], [[pennsylvaniatrolley]], [[pennsylvanian]], [[pennsylvaniantrolley]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;five foot two and a half inch gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Pennsylvania trolley gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Pennsylvania trolley gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1588&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1600-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1600mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1600-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[5ft3in]], [[63in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1600-met-victorian&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[victorian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Victorian broad gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Victorian broad gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1600-imp-irish&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[irish]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Irish gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Irish gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1613-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1613&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[63.5in]], [[5ft3.5in]], [[5ft31/2in]], [[631/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1613&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1638-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1638&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[64.5in]], [[5ft4.5in]], [[5ft41/2in]], [[641/2in]], [[baltimore]], [[baltimorestreetcar]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 4½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Baltimore streetcar gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Baltimore Streetcar Museum#5 ft 4 1/2 in|Baltimore streetcar gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1638&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1664-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1664&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1664mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Iberian gauge#1664 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1664&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1668-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1668&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1668mm]], [[iberian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Iberian gauge&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Iberian gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Iberian gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Iberian gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1668&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1672-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1672&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1672mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Iberian gauge#1672 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1672&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1676-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1676&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1676mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1676&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1676-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1676&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[5ft6in]], [[66in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1676&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1676-imp-indian&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1676&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[indian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Indian gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Indian gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1676&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1727-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1727&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[68in]], [[5ft8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1727&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1750-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1750&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1750mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1750&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1800-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1800&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1800mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#1800 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1800&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1829-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1829&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[6ft]], [[72in]]},
		[&quot;pagename&quot;]= &quot;Erie Gauge War&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;6 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1829&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1850-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1850&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1850mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;27&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1850&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1880-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1880&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1880mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Taipei Metro&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;6 ft 2 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1880&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1880-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1880&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[6ft2in]], [[74in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Ulster Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;6 ft 2 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1880&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1945-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1945&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1945mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;De Arend (locomotive)&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1945&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1981-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1981&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1980mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Carmelit&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1980&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1981-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1981&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[78in]], [[6ft6in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Scarborough funiculars#St Nicholas Cliff Lift&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1981&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2000-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2000&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2000mm]], [[2m]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2000&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2134-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2134&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[84in]], [[7ft]], [[brunel]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;7-foot gauge railway&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Brunel gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[7-foot gauge railway|Brunel gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;7 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2134&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2140-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2140&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[84.25in]], [[7ft0.25in]], [[7ft1/4in]], [[841/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;7-foot-¼-inch gauge railway&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Brunel gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[7-foot-¼-inch gauge railway|Brunel gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;7 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2140&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2286-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2286&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[90in]], [[7ft6in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2286&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2440-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2440&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[96in]], [[8ft]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2440&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2743-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2743&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[108in]], [[9ft]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2743&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3000-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3000&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3000mm]], [[3m]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Breitspurbahn&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3000&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3048-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3048&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[120in]], [[10ft]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3048&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3327-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3327&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10ft11in]], [[131in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#3327 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3327&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3696-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3696&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12ft1.5in]], [[145.5in]], [[12ft11/2in]], [[1451/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Hamilton Incline Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3696&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;5486-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;5486&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18ft]], [[216in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#18 ft&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;5486&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;8200-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;8200&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[8200mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#8200 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;26&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;27&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;8200&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;9000-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;9000&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9000mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Krasnoyarsk Dam&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;29&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;9000&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1118-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1118&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[44in]], [[3ft8in]]},
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 8 in gauge railways&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1118&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
	},
}</text>
      <sha1>nq8bkijpg7ar4n17uv188fbc5fpfbdx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871689</id>
      <parentid>871681</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871689</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="69643" sha1="qwqd8we1u1nmxtthrcg0rw3s24zcoye" xml:space="preserve">-- TrackGauge/data
--
-- Gauge definition (single entry; by input alias)
-- {
-- 	[&quot;full-id&quot;] = &quot;1435-met&quot;, -- id of the entry. Not used as of 2016.
-- 	[&quot;id&quot;] = &quot;1435&quot;,  -- id of the size (in mm, not unique e.g. when imp and met definitions)
-- 	[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;, -- definition is in metric or imperial units
-- 	[&quot;aliases&quot;] = {[[1435mm]], [[...]]}, -- possible input, normalised
-- 	[&quot;pagename&quot;] = &quot;Standard gauge&quot;, -- target article with source (=size link)
-- 	[&quot;name&quot;] = &quot;standard gauge&quot;, -- alternate commonly accepted name
-- 	[&quot;link&quot;] = &quot;[[standard gauge]]&quot;, -- as name, linked
-- 	[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Standard gauge railways&quot;, -- where content is listed (for the readers)
-- 	[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;, -- imperial size to show
-- 	[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
-- 	[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;, -- inches fraction numerator
-- 	[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;, -- inches fraction denominator
-- 	[&quot;mm&quot;] = &quot;1435&quot; -- metric size to show
-- },
--
return
{
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1435-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1435&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1435mm]], [[sg]], [[standard]], [[metsg]], [[sgmet]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Стандарт цариг&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;стандарт цариг&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[стандарт цариг]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Standard gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1435&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1435-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1435&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4ft8.5in]], [[56.5in]], [[4ft81/2in]], [[561/2in]], [[ussg]], [[sgus]], [[usstandard]], [[uksg]], [[sguk]], [[impsg]], [[sgimp]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Standard gauge&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;standard gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[standard gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Standard gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1435&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;T gauge&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.118&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;4-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Rail transport modelling scales#Scales&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.157&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;4&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;4.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;4.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.177&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;4.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;4.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;4.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.177in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.177&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;4.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;4.8-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;4.8&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4.8mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;ZZ scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.189&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;4.8&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;6.35-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;6.35&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.25in]], [[1/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.25&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;6.35&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;6.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;6.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[6.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.256&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;6.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;6.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;6.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.256in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.256&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;6.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;7-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[7mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.276&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;7&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;7-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.276in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.276&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;7&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;8-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[8mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.315&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;8&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;8.97-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;8.97&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.353in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;N scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.353&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;8.97&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;9-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;HOn30 gauge&quot;, -- also N scale, but no source there
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.354&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;9&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;9.42-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;9.42&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9.42mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.371&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;9.42&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;10.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;10.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.413&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;10.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;10.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;10.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.413in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.413&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;10.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;11.94-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;11.94&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.47in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.470&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;11.94&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;12-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;TT scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.472&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;12&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;12-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.472in]], [[0.473in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;TT scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.472&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;12&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;12.7-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;12.7&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12.7mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;On2 gauge&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;12.7&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;13-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[13mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.512&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;13&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;13.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;13.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[13.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.531&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;13.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.551&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.125-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.125&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.125mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.556&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.125&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.559&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.2&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.28-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.28&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.28mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.562&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.28&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.3-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.3&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.3mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.563&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.3&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.3-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.3&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.563in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.563&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.3&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;15.75-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;15.75&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[15.75mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.620&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;15.75&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;16.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;16.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[16.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.638&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;16.2&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;16.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;16.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[16.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.65&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;16.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;16.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;16.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.65in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.65&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;16.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;18-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.709&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;18&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;18.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;18.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.717&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;18.2&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;18.83-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;18.83&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18.83mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.741&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;18.83&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;19-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[19mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.748&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;19&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;19.05-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;19.05&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.75in]], [[3/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.75&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;19.05&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;19.4-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;19.4&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[19.4mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.764&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;19.4&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;20.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;20.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[20.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.807&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;20.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;21-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[21mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.827&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;21&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;21.97-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;21.97&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.865in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.865&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;21.97&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;22-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;22&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[22mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.866&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;22&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;22.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;22.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[22.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.874&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;22.2&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;22.42-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;22.42&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.883in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;S scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.883&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;22.43&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;22.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;22.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[22.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.886&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;22.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;23-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;23&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[23mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.906&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;23&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;24-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;24&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[24mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.945&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;24&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;28.08-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;28.08&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[28.08mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.106&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;28.08&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;28.6-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;28.6&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.125in]], [[11/8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.125&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;28.6&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;29.9-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;29.9&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.177in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.177&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;29.9&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;30-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;30&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[30mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.181&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;30&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;31.75-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;31.75&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.25in]], [[11/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.25&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;31.75&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;32-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[32mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.26&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;32&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;32.96-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;32.96&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[32.96mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.298&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;32.96&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;33-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;33&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[33mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;33&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;35-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;35&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[35mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.378&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;35&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;36.75-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;36.75&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[36.75mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.447&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;36.75&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;37.5-met&quot;,-- Lego Trains
		[&quot;id&quot;] = &quot;37.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[37.5mm]], [[lego]], [[l scale]], [[lego trains]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Lego Trains&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;L (Lego) gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Lego Trains]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;37.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;44.45-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;44.45&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.75in]], [[13/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.75&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;44.45&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;44.85-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;44.85&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.766in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.766&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;44.85&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;45-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;45&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[45mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.772&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;45&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;45-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;45&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.772in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.772&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;45&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;49.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;49.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[49.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.937&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;49.20&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;50.8-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;50.8&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;50.8&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;53.975-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;53.975&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2.125in]], [[21/8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;53.975&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;64-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;64&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[64mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;64 mm gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;64&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;64-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;64&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2.5in]], [[21/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;64 mm gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;64&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;70.69-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;70.69&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[70.64mm]], [[70.69mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2.781&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;70.69&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;70.69-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;70.69&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2.781in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2.781&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;70.69&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;89-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;89&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[89mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of rail transport modelling scale standards#NEM&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;3 gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[3 gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;89&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;89-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;89&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3.5in]], [[31/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;89&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;121-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;121&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4.75in]], [[43/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;121&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;127-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;127&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[5in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;127&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;159-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;159&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[6.25in]], [[61/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Ridable miniature railway&quot;, -- Nelson, New Zealand --
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;159&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;184-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;184&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[7.25in]], [[71/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;7 1/4 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;7¼ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;184&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;190.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;190.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[7.5in]], [[71/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;7½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;190.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;210-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;210&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[8.25in]], [[81/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;210&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;229-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;229&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;229&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;240-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;240&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9.4375in]], [[97/16in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;240&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;241-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;241&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9.5in]], [[91/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;241&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;254-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;254&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;254&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;260-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;260&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10.25in]], [[101/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Ten and a quarter inch gauge&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;10¼ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;260&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;267-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;267&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10.5in]], [[101/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;267&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;305-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;305&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;305&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;311-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;311&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12.25in]], [[121/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;311&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;318-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;318&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12.5in]], [[121/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Miniature Railway Company&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Miniature Railway Company#Trans-Mississippi_Exposition]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;12½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;318&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;321-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;321&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12.625in]], [[125/8in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Midland Beach Railway Company&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;12⅝ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;321&quot;
		-- https://archive.org/stream/streetrailwayjo211903newy/streetrailwayjo211903newy#page/538/mode/1up Miniature locomotives for street railway parks.] The Street railway journal, Vol. XXI (Vol. 21), No. 14, 4 April 1903, p. 538.
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;340-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;340&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[340mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;DierenPark Amersfoort&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;340&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;350-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;350&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[350mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in the Netherlands&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;25&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;350&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;356-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;356&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;14&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;356&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;362-imp&quot;, --NEW 2016
		[&quot;id&quot;] = &quot;362&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.25in]], [[141/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Cleethorpes Coast Light Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;unique&quot;] = &quot;yes&quot;,
		[&quot;history&quot;] = {&quot;1972&quot;, &quot;1994&quot;},
		[&quot;in&quot;] = &quot;14&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,		
		[&quot;mm&quot;] = &quot;362&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;368-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;368&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.5in]], [[141/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Long Beach and Asbury Park Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;14½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;14&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;368&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;381-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;381&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[381mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Fifteen-inch gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;15 in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;381&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;381-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;381&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[15in]], [[1ft3in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Fifteen-inch gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;15 in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;381&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;387-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;387&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[15.25in]], [[151/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;387&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;400-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;400&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[400mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;400 mm gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;400&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;406-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;406&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[16in]], [[1ft4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of ridable miniature railways#16 in&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;406&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;410-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;410&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[410mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in Germany#410 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;410&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;419-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;419&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1ft4.5in]], [[16.5in]], [[161/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;419&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;432-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;432&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[17in]], [[1ft5in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;17&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;432&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;450-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;450&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[450mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;17&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;23&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;450&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;457-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;457&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18in]], [[1ft6in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;18 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;457&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;470-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;470&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18.5in]], [[1ft6.5in]], [[181/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;470&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;480-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;480&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[480mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Permanent way (history)&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;480&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;483-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;483&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[19in]], [[1ft7in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;19 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;483&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;495-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;495&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[19.5in]], [[1ft7.5in]], [[191/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;495&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;500-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;500&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[500mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;500 mm gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;500&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;508-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;508&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[20in]], [[1ft8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;20 in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;20&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;508&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;520-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;520&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[520mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#520 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;20&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;520&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;533-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;533&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[21in]], [[1ft9in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;21 in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;533&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;550-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;550&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[550mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;550&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;557-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;557&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[557mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;557&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;559-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;559&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[22in]], [[1ft10in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;559&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;560-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;560&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[560mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#560 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;22&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;560&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;575-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;575&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[575mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#575 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;22&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;575&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;578-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;578&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1ft10.75in]], [[22.75in]], [[1ft103/4in]], [[223/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1 ft 10¾ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;578&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;584-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;584&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1ft11in]], [[23in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1 ft 10¾ in gauge railways&quot;, -- &quot;circa 2ft&quot;
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;584&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;580-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;580&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[580mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#580 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;22&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;27&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;580&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;591-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;591&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[23.25in]], [[1ft11.25in]], [[1ft111/4in]], [[231/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Festiniog and Blaenau Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;591&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;597-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;597&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[23.5in]], [[1ft11.5in]], [[1ft111/2in]], [[231/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1 ft 11½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;597&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;600-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[600mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;603-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;603&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[23.75in]], [[1ft11.75in]], [[1ft113/4in]], [[233/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1 ft 11¾ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;603&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;610-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;610&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[610mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;610&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;610-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;610&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft]], [[24in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;610&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;613-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;613&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[24.125in]], [[2ft0.125in]], [[2ft1/8in]], [[241/8in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British quarrying and mining narrow gauge railways#Sand and gravel extraction&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;613&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;620-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;620&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[620mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;620&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;622-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;622&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[24.5in]], [[2ft0.5in]], [[2ft1/2in]], [[241/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Penrhyn Quarry Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft ½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;622&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;630-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;630&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[630mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#630 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;24&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;630&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;655-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;655&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[655mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#655 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;25&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;655&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;660-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;660&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[26in]], [[2ft2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Cwt y Bugail Quarry&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 2 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;660&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;686-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;686&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[27in]], [[2ft3in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of 2 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;686&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;693-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;693&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[693mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in Sweden&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;693&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;699-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;699&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft3.5in]], [[27.5in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;699&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;700-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;700&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[700mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in the Netherlands&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;700&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;705-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;705&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[27.75in]], [[2ft3.75in]], [[2ft33/4in]], [[273/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;705&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;711-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;711&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[28in]], [[2ft4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Snailbeach District Railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 4 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;711&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;716-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;716&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[716mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in Poland&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;716&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;724-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;724&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[28.5in]], [[2ft4.5in]], [[2ft41/2in]], [[281/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Glyn Valley Tramway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 4½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;724&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;737-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;737&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[29in]], [[2ft5in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British industrial narrow gauge railways#General freight&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;737&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;740-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;740&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[740mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#740 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;740&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;750-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;750&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[750mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;750 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;750 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;750&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;750-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;750&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[29.5in]], [[2ft5.5in]], [[2ft51/2in]], [[291/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;750 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;750 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;750&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;760-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;760&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[760mm]], [[bosnian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Bosnian gauge&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Bosnian gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Bosnian gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;760 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;760&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;762-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;762&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[762mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;762&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;762-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;762&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft6in]], [[30in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;762&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;765-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;765&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[765mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;765&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;775-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;775&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[30.5in]], [[2ft6.5in]], [[2ft61/2in]], [[301/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;775&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;780-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;780&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[780mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Hohenzollern Locomotive Works&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;23&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;780&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;785-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;785&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[785mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;29&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;785&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;787-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;787&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft7in]], [[31in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Dyserth branch line&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;787&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;791-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;791&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[791mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;791&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;800-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;800&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[800mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;800 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;800&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;802-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;802&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[802mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;802&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;813-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;813&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[32in]], [[2ft8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;813&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;820-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;820&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[820mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;820&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;825-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;825&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft8.5in]], [[32.5in]], [[2ft81/2in]], [[321/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;825&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;838-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;838&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = { [[2ft9in]], [[33in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;838&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;840-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;840&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[840mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Hohenzollern Locomotive Works&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;840&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;850-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;850&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[850mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Menaggio–Porlezza railway&quot;, -- probably unique
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;850 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;850&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;860-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;860&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[860mm]]},
		[&quot;DB Class V 51 and V 52&quot;] = &quot;&quot;, -- Kreidebahn Itzehoe, prob. unique
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;860&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;864-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;864&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[34in]], [[2ft10in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Porthgain Railway#2 ft 10 in&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;864&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;876-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;876&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft10.5in]], [[34.5in]], [[2ft101/2in]], [[341/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;876&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;880-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;880&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[880mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#880 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;880&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;889-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;889&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[35in]], [[2ft11in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#889 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;889&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;891-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;891&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[891mm]], [[swedish]], [[swedishthreefoot]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Swedish three foot gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Swedish three foot&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Swedish three foot gauge railways|Swedish three foot]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;891 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;891&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;900-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;900&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[900mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;900 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;900 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;900&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;914-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;914&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[914mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;914&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;914-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;914&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3ft]], [[36in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;914&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;914-met-915&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;914&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[915mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;915&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;925-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;925&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[925mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Trams in Chemnitz&quot;, -- probably unique
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;925 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;925&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;927-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;927&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3ft0.5in]], [[36.5in]], [[3ft1/2in]], [[361/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British industrial narrow gauge railways#3 ft 1/2 in&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;927&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;940-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;940&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[37in]], [[3ft1in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British quarrying and mining narrow gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;940&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;943-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;943&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[37.125in]], [[3ft11/8in]], [[371/8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;943&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;946-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;946&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[946mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Kaprun disaster&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;946&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;950-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;950&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[950mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Track gauge in Italy&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;950 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;950&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;955-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;955&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[955mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Polybahn funicular&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;955&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;965-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;965&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[38in]], [[3ft2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Clifton Rocks Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 2 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;965&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;972-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;972&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[38.25in]], [[3ft2.25in]], [[3ft21/4in]], [[381/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British quarrying and mining narrow gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;972&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;985-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;985&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[985mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Zugerbergbahn funicular&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;985 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;25&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;985&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;991-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;991&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3ft3in]], [[39in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Tranent to Cockenzie Waggonway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;991&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1000-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1000&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1000mm]], [[metre]], [[meter]], [[1m]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Metre gauge&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;metre gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[metre gauge]]&quot;,
		[&quot;en_US_name&quot;] = &quot;meter gauge&quot;,
		[&quot;en_US_link&quot;] = &quot;[[metre gauge|meter gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Metre gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1000&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1009-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1009&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1009mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Metre gauge&quot;, -- or Trams in Sofia
		[&quot;name&quot;] = &quot;metre gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[metre gauge]]&quot;,
		[&quot;en_US_name&quot;] = &quot;meter gauge&quot;,
		[&quot;en_US_link&quot;] = &quot;[[metre gauge|meter gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;23&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1009&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1016-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1016&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[40in]], [[3ft4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Kilmarnock and Troon Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 4 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1016&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1029-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1029&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[40.5in]], [[3ft4.5in]], [[3ft41/2in]], [[401/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Herne Bay Pier&quot;, -- not definitive
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1029&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1035-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1035&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[40.75in]], [[3ft4.75in]], [[3ft43/4in]], [[403/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Lake Lock Rail Road&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1035&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1040-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1040&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1040mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Festungsbahn (Salzburg)&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1040 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1040&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1050-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1050&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1050mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Hejaz Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1050 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1050&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1055-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1055&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1055mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;National Company for Rail Transport&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1055 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1055&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1055-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1055&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[41.5in]], [[3ft5.5in]], [[3ft51/2in]], [[411/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1055 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1055&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1065-met&quot;, -- Cape gauge too; by output name
		[&quot;id&quot;] = &quot;1065&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1065mm]]},
		[&quot;name&quot;] = &quot;Cape gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Cape gauge]]&quot;,
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,		
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1065&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1067-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1067&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1067mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1067&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1067-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1067&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3ft6in]], [[42in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1067&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1067-imp-cape&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1067&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[cape]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Cape gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Cape gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1067&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1093-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1093&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1093mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Köping–Uttersberg–Riddarhyttan Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 7 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1093&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1093-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1093&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[43in]], [[3ft7in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Köping–Uttersberg–Riddarhyttan Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 7 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1093&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1099-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1099&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1099mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in Sweden&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1099&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1100-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1100&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1100mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Santa Teresa Tram&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1100 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1100&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1106-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1106&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1106mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1106&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1106-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1106&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[43.5in]], [[3ft7.5in]], [[3ft71/2in]], [[431/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1106&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1124-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1124&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[44.25in]], [[3ft8.25in]], [[3ft81/4in]], [[441/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1124&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1130-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1130&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[44.5in]], [[3ft8.5in]], [[3ft81/2in]], [[441/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;London Pneumatic Despatch Company&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1130&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1143-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1143&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[45in]], [[3ft9in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Middlebere Plateway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 9 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1143&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1156-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1156&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[45.5in]], [[3ft9.5in]], [[3ft91/2in]], [[451/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Arcata and Mad River Railroad&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 9½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1156&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1168-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1168&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[46in]], [[3ft10in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Fajardo, Puerto Rico&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1168&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1188-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1188&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1188mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Engelsberg-Norberg Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;25&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1188&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1194-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1194&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[47in]], [[3ft11in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1194&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1200-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1200&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1200mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow-gauge railway#Four foot and 1200 mm gauge &quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1200 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1200&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1217-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1217&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1217mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;29&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1217&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1219-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1219&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[48in]], [[4ft]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Four foot gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1219&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1245-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1245&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[49in]], [[4ft1in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1245&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1257-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1257&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[49.5in]], [[4ft1.5in]], [[4ft11/2in]], [[491/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1257&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1270-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1270&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[50in]], [[4ft2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1270&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1283-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1283&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[50.5in]], [[501/2in]], [[4ft2.5in]], [[4ft21/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Saltburn Cliff Lift&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1283&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1295-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1295&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[51in]], [[4ft3in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Delaware and Hudson Gravity Railroad&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1295&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1300-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1300&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1300mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Reisszug&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1300 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1300&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1321-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1321&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[52in]], [[4ft4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1321&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1333-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1333&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[52.5in]], [[4ft4.5in]], [[4ft41/2in]], [[521/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1333&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1350-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1350&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1350mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1350&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1372-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1372&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1372mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1372&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1372-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1372&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[54in]], [[4ft6in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1372&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1372-imp-scotch&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1372&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[scotch]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Scotch gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Scotch gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1372&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1384-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1384&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[54.5in]], [[4ft6.5in]], [[4ft61/2in]], [[541/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Dundee and Newtyle Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 6½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1384&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1397-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1397&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4ft7in]], [[55in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#4 ft 7 in&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1397&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1410-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1410&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4ft7.5in]], [[55.5in]], [[4ft71/2in]], [[551/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Standard gauge#Origins&quot;, -- Bigges Main and Kenton and Coxlodge (redlink)
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;unique&quot;] = &quot;yes&quot;,
		[&quot;history&quot;] = { &quot;?&quot;, &quot;1813&quot;},
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1410&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1416-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1416&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[55.75in]], [[4ft7.75in]], [[4ft73/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Glasgow Corporation Tramways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 7¾ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1416&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1422-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1422&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[56in]], [[4ft8in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;4 ft 8 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 8 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1422&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1429-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1429&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[56.25in]], [[4ft8.25in]], [[4ft81/4in]], [[561/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Washington Metro rolling stock&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Washington Metro&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1429&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1432-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1432&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1432mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Standard-gauge railway#Modern almost standard gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1432 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1432&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1440-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1440&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1440mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;St. Moritz–Corviglia funicular&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1440&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1445-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1445&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1445mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Track gauge in Italy&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1445 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1445&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1448-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1448&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[57in]], [[4ft9in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Manchester and Leeds Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 9 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1448&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1450-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1450&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1450mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Trams in Dresden&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1450&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1457-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1457&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[57.375in]], [[573/8in]], [[4ft93/8in]], [[4ft9.375in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Cleveland and Mahoning Valley Railroad&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1457&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1458-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1458&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1458mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Trams in Leipzig&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1458&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1461-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1461&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4ft9.5in]], [[57.5in]], [[4ft91/2in]], [[571/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Cleveland, Columbus and Cincinnati Railroad#Construction of the line&quot;,
		--[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1461&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1473-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1473&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[58in]], [[4ft10in]], [[ohio]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;four foot ten inch gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Ohio gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Ohio gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1473&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1492-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1492&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[58.75in]], [[4ft10.75in]], [[4ft103/4in]], [[583/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1492&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1495-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1495&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[58.875in]], [[4ft10.875in]], [[4ft107/8in]], [[587/8in]], [[toronto]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Toronto-gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Toronto gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Toronto-gauge railways|Toronto gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 10⅞ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1495&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1499-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1499&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[59in]], [[4ft11in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Toronto-gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Toronto gauge (historical)&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Toronto-gauge railways|Toronto gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 10⅞ in gauge railways&quot;,-- with modern Toronto gauge
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1499&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1500-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1500&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1500mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1500&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1520-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1520&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1520mm]], [[russian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;1520 мм цариг&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Оросын цариг&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Оросын цариг]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;]  = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;]  = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;27&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;]  = &quot;1520&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1522-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1522&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1522mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft and 1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;]  = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;]  = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;29&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;]  = &quot;1522&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1524-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1524&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1524mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft and 1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1524&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1524-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1524&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[60in]], [[5ft]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft and 1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1524&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1537-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1537&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[60.5in]], [[5ft0.5in]], [[5ft1/2in]], [[601/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1537&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1575-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1575&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[62in]], [[5ft2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1575&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1581-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1581&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[62.25in]], [[5ft2.25in]], [[5ft21/4in]], [[621/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;SEPTA Subway–Surface Trolley Lines&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1581&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1588-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1588&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[62.5in]], [[5ft2.5in]], [[5ft21/2in]], [[621/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;five foot two and a half inch gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1588&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1588-imp-pennsylvanian&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1588&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[pennsylvania]], [[pennsylvaniatrolley]], [[pennsylvanian]], [[pennsylvaniantrolley]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;five foot two and a half inch gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Pennsylvania trolley gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Pennsylvania trolley gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1588&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1600-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1600mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1600-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[5ft3in]], [[63in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1600-met-victorian&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[victorian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Victorian broad gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Victorian broad gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1600-imp-irish&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[irish]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Irish gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Irish gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1613-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1613&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[63.5in]], [[5ft3.5in]], [[5ft31/2in]], [[631/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1613&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1638-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1638&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[64.5in]], [[5ft4.5in]], [[5ft41/2in]], [[641/2in]], [[baltimore]], [[baltimorestreetcar]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 4½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Baltimore streetcar gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Baltimore Streetcar Museum#5 ft 4 1/2 in|Baltimore streetcar gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1638&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1664-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1664&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1664mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Iberian gauge#1664 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1664&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1668-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1668&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1668mm]], [[iberian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Iberian gauge&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Iberian gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Iberian gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Iberian gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1668&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1672-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1672&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1672mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Iberian gauge#1672 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1672&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1676-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1676&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1676mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1676&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1676-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1676&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[5ft6in]], [[66in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1676&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1676-imp-indian&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1676&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[indian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Indian gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Indian gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1676&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1727-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1727&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[68in]], [[5ft8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1727&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1750-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1750&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1750mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1750&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1800-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1800&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1800mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#1800 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1800&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1829-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1829&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[6ft]], [[72in]]},
		[&quot;pagename&quot;]= &quot;Erie Gauge War&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;6 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1829&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1850-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1850&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1850mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;27&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1850&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1880-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1880&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1880mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Taipei Metro&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;6 ft 2 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1880&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1880-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1880&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[6ft2in]], [[74in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Ulster Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;6 ft 2 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1880&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1945-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1945&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1945mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;De Arend (locomotive)&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1945&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1981-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1981&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1980mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Carmelit&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1980&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1981-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1981&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[78in]], [[6ft6in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Scarborough funiculars#St Nicholas Cliff Lift&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1981&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2000-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2000&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2000mm]], [[2m]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2000&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2134-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2134&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[84in]], [[7ft]], [[brunel]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;7-foot gauge railway&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Brunel gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[7 футын царигтай төмөр зам|Брунелийн цариг]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;7 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2134&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2140-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2140&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[84.25in]], [[7ft0.25in]], [[7ft1/4in]], [[841/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;7-foot-¼-inch gauge railway&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Brunel gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[7-foot-¼-inch gauge railway|Brunel gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;7 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2140&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2286-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2286&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[90in]], [[7ft6in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2286&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2440-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2440&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[96in]], [[8ft]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2440&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2743-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2743&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[108in]], [[9ft]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2743&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3000-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3000&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3000mm]], [[3m]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Breitspurbahn&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3000&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3048-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3048&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[120in]], [[10ft]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3048&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3327-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3327&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10ft11in]], [[131in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#3327 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3327&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3696-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3696&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12ft1.5in]], [[145.5in]], [[12ft11/2in]], [[1451/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Hamilton Incline Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3696&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;5486-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;5486&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18ft]], [[216in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#18 ft&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;5486&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;8200-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;8200&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[8200mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#8200 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;26&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;27&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;8200&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;9000-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;9000&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9000mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Krasnoyarsk Dam&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;29&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;9000&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1118-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1118&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[44in]], [[3ft8in]]},
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 8 in gauge railways&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1118&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
	},
}</text>
      <sha1>qwqd8we1u1nmxtthrcg0rw3s24zcoye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871699</id>
      <parentid>871689</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871699</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="69997" sha1="i8oqieb6b8c1c8rdfvbh8ql8w79hjmz" xml:space="preserve">-- TrackGauge/data
--
-- Gauge definition (single entry; by input alias)
-- {
-- 	[&quot;full-id&quot;] = &quot;1435-met&quot;, -- id of the entry. Not used as of 2016.
-- 	[&quot;id&quot;] = &quot;1435&quot;,  -- id of the size (in mm, not unique e.g. when imp and met definitions)
-- 	[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;, -- definition is in metric or imperial units
-- 	[&quot;aliases&quot;] = {[[1435mm]], [[...]]}, -- possible input, normalised
-- 	[&quot;pagename&quot;] = &quot;Standard gauge&quot;, -- target article with source (=size link)
-- 	[&quot;name&quot;] = &quot;standard gauge&quot;, -- alternate commonly accepted name
-- 	[&quot;link&quot;] = &quot;[[standard gauge]]&quot;, -- as name, linked
-- 	[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Standard gauge railways&quot;, -- where content is listed (for the readers)
-- 	[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;, -- imperial size to show
-- 	[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
-- 	[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;, -- inches fraction numerator
-- 	[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;, -- inches fraction denominator
-- 	[&quot;mm&quot;] = &quot;1435&quot; -- metric size to show
-- },
--
return
{
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1435-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1435&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1435mm]], [[sg]], [[standard]], [[metsg]], [[sgmet]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Стандарт цариг&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;стандарт цариг&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[стандарт цариг]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Standard gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1435&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1435-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1435&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4ft8.5in]], [[56.5in]], [[4ft81/2in]], [[561/2in]], [[ussg]], [[sgus]], [[usstandard]], [[uksg]], [[sguk]], [[impsg]], [[sgimp]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Standard gauge&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;standard gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[standard gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Standard gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1435&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;T gauge&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.118&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;4-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Rail transport modelling scales#Scales&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.157&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;4&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;4.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;4.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.177&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;4.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;4.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;4.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.177in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.177&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;4.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;4.8-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;4.8&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4.8mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;ZZ scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.189&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;4.8&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;6.35-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;6.35&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.25in]], [[1/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.25&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;6.35&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;6.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;6.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[6.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.256&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;6.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;6.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;6.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.256in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.256&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;6.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;7-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[7mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.276&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;7&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;7-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.276in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.276&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;7&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;8-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[8mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.315&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;8&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;8.97-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;8.97&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.353in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;N scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.353&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;8.97&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;9-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;HOn30 gauge&quot;, -- also N scale, but no source there
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.354&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;9&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;9.42-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;9.42&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9.42mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.371&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;9.42&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;10.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;10.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.413&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;10.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;10.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;10.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.413in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.413&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;10.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;11.94-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;11.94&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.47in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.470&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;11.94&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;12-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;TT scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.472&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;12&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;12-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.472in]], [[0.473in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;TT scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.472&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;12&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;12.7-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;12.7&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12.7mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;On2 gauge&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;12.7&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;13-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[13mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.512&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;13&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;13.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;13.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[13.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.531&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;13.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.551&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.125-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.125&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.125mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.556&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.125&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.559&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.2&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.28-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.28&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.28mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.562&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.28&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.3-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.3&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.3mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.563&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.3&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;14.3-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;14.3&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.563in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.563&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;14.3&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;15.75-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;15.75&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[15.75mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.620&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;15.75&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;16.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;16.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[16.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.638&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;16.2&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;16.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;16.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[16.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.65&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;16.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;16.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;16.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.65in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.65&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;16.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;18-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.709&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;18&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;18.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;18.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.717&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;18.2&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;18.83-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;18.83&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18.83mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.741&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;18.83&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;19-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[19mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.748&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;19&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;19.05-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;19.05&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.75in]], [[3/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.75&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;19.05&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;19.4-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;19.4&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[19.4mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.764&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;19.4&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;20.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;20.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[20.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.807&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;20.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;21-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[21mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.827&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;21&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;21.97-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;21.97&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.865in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.865&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;21.97&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;22-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;22&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[22mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.866&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;22&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;22.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;22.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[22.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.874&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;22.2&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;22.42-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;22.42&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[0.883in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;S scale&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.883&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;22.43&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;22.5-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;22.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[22.5mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.886&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;22.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;23-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;23&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[23mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.906&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;23&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;24-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;24&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[24mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;0.945&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;24&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;28.08-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;28.08&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[28.08mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.106&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;28.08&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;28.6-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;28.6&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.125in]], [[11/8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.125&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;28.6&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;29.9-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;29.9&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.177in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.177&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;29.9&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;30-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;30&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[30mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.181&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;30&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;31.75-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;31.75&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.25in]], [[11/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.25&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;31.75&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;32-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[32mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.26&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;32&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;32.96-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;32.96&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[32.96mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.298&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;32.96&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;33-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;33&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[33mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;33&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;35-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;35&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[35mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.378&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;35&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;36.75-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;36.75&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[36.75mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.447&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;36.75&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;37.5-met&quot;,-- Lego Trains
		[&quot;id&quot;] = &quot;37.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[37.5mm]], [[lego]], [[l scale]], [[lego trains]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Lego Trains&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;L (Lego) gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Lego Trains]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;37.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;44.45-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;44.45&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.75in]], [[13/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.75&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;44.45&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;44.85-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;44.85&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.766in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.766&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;44.85&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;45-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;45&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[45mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.772&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;45&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;45-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;45&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1.772in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.772&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;45&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;49.2-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;49.2&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[49.2mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1.937&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;49.20&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;50.8-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;50.8&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;50.8&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;53.975-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;53.975&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2.125in]], [[21/8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;53.975&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;64-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;64&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[64mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;64 mm gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;64&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;64-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;64&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2.5in]], [[21/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;64 mm gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;64&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;70.69-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;70.69&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[70.64mm]], [[70.69mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2.781&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;70.69&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;70.69-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;70.69&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2.781in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2.781&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;70.69&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;89-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;89&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[89mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of rail transport modelling scale standards#NEM&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;3 gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[3 gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;89&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;89-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;89&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3.5in]], [[31/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;89&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;121-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;121&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4.75in]], [[43/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;121&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;127-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;127&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[5in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;127&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;159-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;159&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[6.25in]], [[61/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Ridable miniature railway&quot;, -- Nelson, New Zealand --
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;159&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;184-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;184&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[7.25in]], [[71/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;7 1/4 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;7¼ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;184&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;190.5-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;190.5&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[7.5in]], [[71/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;7½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;190.5&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;210-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;210&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[8.25in]], [[81/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;210&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;229-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;229&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;229&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;240-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;240&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9.4375in]], [[97/16in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;240&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;241-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;241&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9.5in]], [[91/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;241&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;254-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;254&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;254&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;260-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;260&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10.25in]], [[101/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Ten and a quarter inch gauge&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;10¼ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;260&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;267-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;267&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10.5in]], [[101/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;267&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;305-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;305&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;305&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;311-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;311&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12.25in]], [[121/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;311&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;318-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;318&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12.5in]], [[121/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Miniature Railway Company&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Miniature Railway Company#Trans-Mississippi_Exposition]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;12½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;318&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;321-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;321&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12.625in]], [[125/8in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Midland Beach Railway Company&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;12⅝ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;321&quot;
		-- https://archive.org/stream/streetrailwayjo211903newy/streetrailwayjo211903newy#page/538/mode/1up Miniature locomotives for street railway parks.] The Street railway journal, Vol. XXI (Vol. 21), No. 14, 4 April 1903, p. 538.
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;340-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;340&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[340mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;DierenPark Amersfoort&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;340&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;350-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;350&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[350mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in the Netherlands&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;25&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;350&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;356-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;356&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;14&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;356&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;362-imp&quot;, --NEW 2016
		[&quot;id&quot;] = &quot;362&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.25in]], [[141/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Cleethorpes Coast Light Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;unique&quot;] = &quot;yes&quot;,
		[&quot;history&quot;] = {&quot;1972&quot;, &quot;1994&quot;},
		[&quot;in&quot;] = &quot;14&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,		
		[&quot;mm&quot;] = &quot;362&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;368-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;368&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[14.5in]], [[141/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Long Beach and Asbury Park Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;14½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;14&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;368&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;381-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;381&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[381mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Fifteen-inch gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;15 in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;381&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;381-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;381&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[15in]], [[1ft3in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Fifteen-inch gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;15 in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;381&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;387-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;387&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[15.25in]], [[151/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;387&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;400-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;400&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[400mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;400 mm gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;400&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;406-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;406&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[16in]], [[1ft4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of ridable miniature railways#16 in&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;406&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;410-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;410&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[410mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in Germany#410 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;410&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;419-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;419&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1ft4.5in]], [[16.5in]], [[161/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;419&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;432-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;432&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[17in]], [[1ft5in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;17&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;432&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;450-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;450&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[450mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;17&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;23&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;450&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;457-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;457&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18in]], [[1ft6in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;18 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;457&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;470-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;470&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18.5in]], [[1ft6.5in]], [[181/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;470&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;480-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;480&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[480mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Permanent way (history)&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;480&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;483-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;483&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[19in]], [[1ft7in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;19 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;483&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;495-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;495&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[19.5in]], [[1ft7.5in]], [[191/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;495&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;500-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;500&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[500mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;500 mm gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;500&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;508-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;508&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[20in]], [[1ft8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;20 in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;20&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;508&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;520-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;520&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[520mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#520 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;20&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;520&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;533-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;533&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[21in]], [[1ft9in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;21 in gauge railways&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;533&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;550-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;550&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[550mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;550&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;557-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;557&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[557mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;557&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;559-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;559&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[22in]], [[1ft10in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;559&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;560-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;560&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[560mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#560 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;22&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;560&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;575-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;575&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[575mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#575 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;22&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;575&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;578-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;578&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1ft10.75in]], [[22.75in]], [[1ft103/4in]], [[223/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1 ft 10¾ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;578&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;584-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;584&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1ft11in]], [[23in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1 ft 10¾ in gauge railways&quot;, -- &quot;circa 2ft&quot;
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;584&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;580-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;580&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[580mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#580 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;22&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;27&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;580&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;591-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;591&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[23.25in]], [[1ft11.25in]], [[1ft111/4in]], [[231/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Festiniog and Blaenau Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;591&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;597-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;597&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[23.5in]], [[1ft11.5in]], [[1ft111/2in]], [[231/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1 ft 11½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;597&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;600-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[600mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;603-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;603&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[23.75in]], [[1ft11.75in]], [[1ft113/4in]], [[233/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1 ft 11¾ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;603&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;610-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;610&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[610mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;610&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;610-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;610&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft]], [[24in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft and 600 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;610&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;613-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;613&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[24.125in]], [[2ft0.125in]], [[2ft1/8in]], [[241/8in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British quarrying and mining narrow gauge railways#Sand and gravel extraction&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;613&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;620-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;620&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[620mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;620&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;622-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;622&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[24.5in]], [[2ft0.5in]], [[2ft1/2in]], [[241/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Penrhyn Quarry Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft ½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;622&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;630-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;630&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[630mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#630 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;24&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;630&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;655-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;655&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[655mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#655 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;25&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;655&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;660-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;660&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[26in]], [[2ft2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Cwt y Bugail Quarry&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 2 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;660&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;686-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;686&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[27in]], [[2ft3in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of 2 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;686&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;693-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;693&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[693mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in Sweden&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;693&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;699-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;699&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft3.5in]], [[27.5in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;699&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;700-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;700&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[700mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in the Netherlands&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;700&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;705-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;705&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[27.75in]], [[2ft3.75in]], [[2ft33/4in]], [[273/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;705&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;711-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;711&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[28in]], [[2ft4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Snailbeach District Railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 4 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;711&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;716-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;716&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[716mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in Poland&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;716&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;724-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;724&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[28.5in]], [[2ft4.5in]], [[2ft41/2in]], [[281/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Glyn Valley Tramway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 4½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;724&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;737-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;737&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[29in]], [[2ft5in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British industrial narrow gauge railways#General freight&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;737&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;740-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;740&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[740mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#740 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;740&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;750-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;750&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[750mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;750 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;750 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;750&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;750-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;750&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[29.5in]], [[2ft5.5in]], [[2ft51/2in]], [[291/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;750 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;750 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;750&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;760-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;760&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[760mm]], [[bosnian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Bosnian gauge&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Bosnian gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Bosnian gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;760 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;760&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;762-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;762&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[762mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;762&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;762-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;762&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft6in]], [[30in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;2 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;2 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;762&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;765-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;765&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[765mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;765&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;775-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;775&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[30.5in]], [[2ft6.5in]], [[2ft61/2in]], [[301/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;, -- none
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;775&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;780-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;780&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[780mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Hohenzollern Locomotive Works&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;23&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;780&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;785-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;785&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[785mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;29&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;785&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;787-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;787&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft7in]], [[31in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Dyserth branch line&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;787&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;791-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;791&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[791mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;791&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;800-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;800&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[800mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;800 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;800&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;802-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;802&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[802mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;802&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;813-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;813&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[32in]], [[2ft8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;813&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;820-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;820&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[820mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;820&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;825-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;825&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft8.5in]], [[32.5in]], [[2ft81/2in]], [[321/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;825&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;838-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;838&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = { [[2ft9in]], [[33in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;838&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;840-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;840&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[840mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Hohenzollern Locomotive Works&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;840&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;850-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;850&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[850mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Menaggio–Porlezza railway&quot;, -- probably unique
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;850 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;850&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;860-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;860&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[860mm]]},
		[&quot;DB Class V 51 and V 52&quot;] = &quot;&quot;, -- Kreidebahn Itzehoe, prob. unique
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;860&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;864-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;864&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[34in]], [[2ft10in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Porthgain Railway#2 ft 10 in&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;864&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;876-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;876&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2ft10.5in]], [[34.5in]], [[2ft101/2in]], [[341/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;876&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;880-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;880&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[880mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#880 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;880&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;889-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;889&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[35in]], [[2ft11in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#889 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;889&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;891-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;891&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[891mm]], [[swedish]], [[swedishthreefoot]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Swedish three foot gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Swedish three foot&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Swedish three foot gauge railways|Swedish three foot]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;891 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;891&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;900-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;900&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[900mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;900 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;900 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;900&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;914-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;914&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[914mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;914&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;914-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;914&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3ft]], [[36in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;914&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;914-met-915&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;914&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[915mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;915&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;925-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;925&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[925mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Trams in Chemnitz&quot;, -- probably unique
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;925 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;925&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;927-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;927&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3ft0.5in]], [[36.5in]], [[3ft1/2in]], [[361/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British industrial narrow gauge railways#3 ft 1/2 in&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;927&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;940-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;940&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[37in]], [[3ft1in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British quarrying and mining narrow gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;940&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;943-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;943&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[37.125in]], [[3ft11/8in]], [[371/8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;943&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;946-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;946&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[946mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Kaprun disaster&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;946&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;950-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;950&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[950mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Track gauge in Italy&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;950 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;950&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;955-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;955&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[955mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Polybahn funicular&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;955&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;965-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;965&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[38in]], [[3ft2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Clifton Rocks Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 2 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;965&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;972-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;972&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[38.25in]], [[3ft2.25in]], [[3ft21/4in]], [[381/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;British quarrying and mining narrow gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;972&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;985-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;985&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[985mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Zugerbergbahn funicular&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;985 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;25&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;985&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;991-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;991&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3ft3in]], [[39in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Tranent to Cockenzie Waggonway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;991&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1000-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1000&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1000mm]], [[metre]], [[meter]], [[1m]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Metre gauge&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;metre gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[metre gauge]]&quot;,
		[&quot;en_US_name&quot;] = &quot;meter gauge&quot;,
		[&quot;en_US_link&quot;] = &quot;[[metre gauge|meter gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Metre gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1000&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1009-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1009&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1009mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Metre gauge&quot;, -- or Trams in Sofia
		[&quot;name&quot;] = &quot;metre gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[metre gauge]]&quot;,
		[&quot;en_US_name&quot;] = &quot;meter gauge&quot;,
		[&quot;en_US_link&quot;] = &quot;[[metre gauge|meter gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;23&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1009&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1016-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1016&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[40in]], [[3ft4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Kilmarnock and Troon Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 4 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1016&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1029-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1029&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[40.5in]], [[3ft4.5in]], [[3ft41/2in]], [[401/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Herne Bay Pier&quot;, -- not definitive
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1029&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1035-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1035&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[40.75in]], [[3ft4.75in]], [[3ft43/4in]], [[403/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Lake Lock Rail Road&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1035&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1040-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1040&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1040mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Festungsbahn (Salzburg)&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1040 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1040&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1050-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1050&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1050mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Hejaz Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1050 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1050&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1055-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1055&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1055mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;National Company for Rail Transport&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1055 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1055&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1055-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1055&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[41.5in]], [[3ft5.5in]], [[3ft51/2in]], [[411/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1055 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1055&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1065-met&quot;, -- Cape gauge too; by output name
		[&quot;id&quot;] = &quot;1065&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1065mm]]},
		[&quot;name&quot;] = &quot;Cape gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Cape gauge]]&quot;,
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,		
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1065&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1067-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1067&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1067mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1067&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1067-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1067&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3ft6in]], [[42in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1067&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1067-imp-cape&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1067&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[cape]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Cape gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Cape gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1067&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1093-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1093&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1093mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Köping–Uttersberg–Riddarhyttan Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 7 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1093&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1093-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1093&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[43in]], [[3ft7in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Köping–Uttersberg–Riddarhyttan Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 7 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1093&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1099-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1099&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1099mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow gauge railways in Sweden&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1099&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1100-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1100&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1100mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Santa Teresa Tram&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1100 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1100&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1106-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1106&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1106mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1106&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1106-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1106&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[43.5in]], [[3ft7.5in]], [[3ft71/2in]], [[431/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1106&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1124-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1124&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[44.25in]], [[3ft8.25in]], [[3ft81/4in]], [[441/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1124&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1130-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1130&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[44.5in]], [[3ft8.5in]], [[3ft81/2in]], [[441/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;London Pneumatic Despatch Company&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1130&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1143-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1143&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[45in]], [[3ft9in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Middlebere Plateway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 9 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1143&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1156-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1156&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[45.5in]], [[3ft9.5in]], [[3ft91/2in]], [[451/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Arcata and Mad River Railroad&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 9½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1156&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1168-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1168&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[46in]], [[3ft10in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Fajardo, Puerto Rico&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1168&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1188-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1188&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1188mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Engelsberg-Norberg Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;25&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1188&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1194-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1194&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[47in]], [[3ft11in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1194&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1200-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1200&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1200mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Narrow-gauge railway#Four foot and 1200 mm gauge &quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1200 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1200&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1217-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1217&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1217mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;29&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1217&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1219-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1219&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[48in]], [[4ft]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Four foot gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1219&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1245-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1245&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[49in]], [[4ft1in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1245&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1257-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1257&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[49.5in]], [[4ft1.5in]], [[4ft11/2in]], [[491/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1257&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1270-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1270&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[50in]], [[4ft2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1270&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1283-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1283&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[50.5in]], [[501/2in]], [[4ft2.5in]], [[4ft21/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Saltburn Cliff Lift&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1283&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1295-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1295&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[51in]], [[4ft3in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Delaware and Hudson Gravity Railroad&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 3 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1295&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1300-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1300&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1300mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Reisszug&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1300 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1300&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1321-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1321&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[52in]], [[4ft4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1321&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1333-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1333&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[52.5in]], [[4ft4.5in]], [[4ft41/2in]], [[521/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1333&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1350-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1350&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1350mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1350&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1372-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1372&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1372mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1372&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1372-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1372&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[54in]], [[4ft6in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1372&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1372-imp-scotch&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1372&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[scotch]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Scotch gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Scotch gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1372&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1384-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1384&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[54.5in]], [[4ft6.5in]], [[4ft61/2in]], [[541/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Dundee and Newtyle Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 6½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1384&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1397-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1397&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4ft7in]], [[55in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#4 ft 7 in&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1397&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1410-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1410&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4ft7.5in]], [[55.5in]], [[4ft71/2in]], [[551/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Standard gauge#Origins&quot;, -- Bigges Main and Kenton and Coxlodge (redlink)
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;unique&quot;] = &quot;yes&quot;,
		[&quot;history&quot;] = { &quot;?&quot;, &quot;1813&quot;},
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1410&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1416-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1416&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[55.75in]], [[4ft7.75in]], [[4ft73/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Glasgow Corporation Tramways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 7¾ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1416&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1422-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1422&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[56in]], [[4ft8in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;4 ft 8 in gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 8 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1422&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1429-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1429&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[56.25in]], [[4ft8.25in]], [[4ft81/4in]], [[561/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Washington Metro rolling stock&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Washington Metro&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1429&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1432-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1432&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1432mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Standard-gauge railway#Modern almost standard gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1432 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1432&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1440-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1440&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1440mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;St. Moritz–Corviglia funicular&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1440&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1445-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1445&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1445mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Track gauge in Italy&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1445 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1445&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1448-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1448&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[57in]], [[4ft9in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Manchester and Leeds Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 9 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1448&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1450-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1450&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1450mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Trams in Dresden&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1450&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1457-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1457&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[57.375in]], [[573/8in]], [[4ft93/8in]], [[4ft9.375in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Cleveland and Mahoning Valley Railroad&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1457&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1458-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1458&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1458mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Trams in Leipzig&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1458&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1461-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1461&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[4ft9.5in]], [[57.5in]], [[4ft91/2in]], [[571/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Cleveland, Columbus and Cincinnati Railroad#Construction of the line&quot;,
		--[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1461&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1473-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1473&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[58in]], [[4ft10in]], [[ohio]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;four foot ten inch gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Ohio gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Ohio gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1473&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1492-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1492&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[58.75in]], [[4ft10.75in]], [[4ft103/4in]], [[583/4in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1492&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1495-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1495&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[58.875in]], [[4ft10.875in]], [[4ft107/8in]], [[587/8in]], [[toronto]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Toronto-gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Toronto gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Toronto-gauge railways|Toronto gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 10⅞ in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1495&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1499-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1499&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[59in]], [[4ft11in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Toronto-gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Toronto gauge (historical)&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Toronto-gauge railways|Toronto gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;4 ft 10⅞ in gauge railways&quot;,-- with modern Toronto gauge
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1499&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1500-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1500&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1500mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1500&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1520-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1520&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1520mm]], [[russian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;1520 мм цариг&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Оросын цариг&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Оросын цариг]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;]  = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;]  = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;27&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;]  = &quot;1520&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1522-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1522&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1522mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft and 1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;]  = &quot;4&quot;,
		[&quot;in&quot;]  = &quot;11&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;29&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;]  = &quot;1522&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1524-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1524&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1524mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft and 1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1524&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1524-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1524&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[60in]], [[5ft]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft and 1520 mm gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1524&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1537-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1537&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[60.5in]], [[5ft0.5in]], [[5ft1/2in]], [[601/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1537&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1575-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1575&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[62in]], [[5ft2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1575&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1581-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1581&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[62.25in]], [[5ft2.25in]], [[5ft21/4in]], [[621/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;SEPTA Subway–Surface Trolley Lines&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1581&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1588-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1588&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[62.5in]], [[5ft2.5in]], [[5ft21/2in]], [[621/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;five foot two and a half inch gauge railways&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1588&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1588-imp-pennsylvanian&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1588&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[pennsylvania]], [[pennsylvaniatrolley]], [[pennsylvanian]], [[pennsylvaniantrolley]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;five foot two and a half inch gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Pennsylvania trolley gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Pennsylvania trolley gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1588&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1600-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1600mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 фут 3 инчийн царигтай төмөр зам&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 фут 3 инчийн царигтай төмөр зам&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1600-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[5ft3in]], [[63in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 фут 3 инчийн царигтай төмөр зам&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 фут 3 инчийн царигтай төмөр зам&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1600-met-victorian&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[victorian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 фут 3 инчийн царигтай төмөр зам&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Викториагийн өргөн цариг&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Викториагийн өргөн цариг]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 фут 3 инчийн царигтай төмөр зам&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1600-imp-irish&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1600&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[irish]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 фут 3 инчийн царигтай төмөр зам&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Ирландын цариг&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Ирландын цариг]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 фут 3 инчийн царигтай төмөр зам&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1600&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1613-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1613&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[63.5in]], [[5ft3.5in]], [[5ft31/2in]], [[631/2in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1613&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1638-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1638&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[64.5in]], [[5ft4.5in]], [[5ft41/2in]], [[641/2in]], [[baltimore]], [[baltimorestreetcar]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 4½ in gauge railways&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Baltimore streetcar gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Baltimore Streetcar Museum#5 ft 4 1/2 in|Baltimore streetcar gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1638&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1664-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1664&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1664mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Iberian gauge#1664 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1664&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1668-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1668&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1668mm]], [[iberian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Iberian gauge&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Iberian gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Iberian gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;Iberian gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;21&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1668&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1672-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1672&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1672mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Iberian gauge#1672 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;13&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1672&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1676-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1676&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1676mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1676&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1676-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1676&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[5ft6in]], [[66in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1676&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1676-imp-indian&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1676&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[indian]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railway&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Indian gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[Indian gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;5 ft 6 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1676&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1727-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1727&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[68in]], [[5ft8in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1727&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1750-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1750&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1750mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1750&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1800-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1800&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1800mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#1800 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1800&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1829-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1829&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[6ft]], [[72in]]},
		[&quot;pagename&quot;]= &quot;Erie Gauge War&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;6 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1829&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1850-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1850&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1850mm]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;27&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1850&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1880-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1880&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1880mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Taipei Metro&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;6 ft 2 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1880&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1880-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1880&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[6ft2in]], [[74in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Ulster Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;6 ft 2 in gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1880&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1945-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1945&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1945mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;De Arend (locomotive)&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1945&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1981-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1981&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[1980mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Carmelit&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1980&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1981-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1981&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[78in]], [[6ft6in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Scarborough funiculars#St Nicholas Cliff Lift&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1981&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2000-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2000&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[2000mm]], [[2m]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2000&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2134-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2134&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[84in]], [[7ft]], [[brunel]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;7-foot gauge railway&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Brunel gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[7 футын царигтай төмөр зам|Брунелийн цариг]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;7 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2134&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2140-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2140&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[84.25in]], [[7ft0.25in]], [[7ft1/4in]], [[841/4in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;7-foot-¼-inch gauge railway&quot;,
		[&quot;name&quot;] = &quot;Brunel gauge&quot;,
		[&quot;link&quot;] = &quot;[[7-foot-¼-inch gauge railway|Brunel gauge]]&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;7 ft gauge railways&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2140&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2286-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2286&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[90in]], [[7ft6in]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;7&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2286&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2440-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2440&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[96in]], [[8ft]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2440&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;2743-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;2743&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[108in]], [[9ft]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;2743&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3000-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3000&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[3000mm]], [[3m]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Breitspurbahn&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;9&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;8&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3000&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3048-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3048&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[120in]], [[10ft]]},
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3048&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3327-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3327&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[10ft11in]], [[131in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#3327 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;11&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3327&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;3696-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;3696&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[12ft1.5in]], [[145.5in]], [[12ft11/2in]], [[1451/2in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Hamilton Incline Railway&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;12&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;3696&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;5486-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;5486&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[18ft]], [[216in]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#18 ft&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;5486&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;8200-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;8200&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[8200mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;List of track gauges#8200 mm&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;26&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;10&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;27&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;32&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;8200&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;9000-met&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;9000&quot;,
		[&quot;def1&quot;] = &quot;met&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[9000mm]]},
		[&quot;pagename&quot;] = &quot;Krasnoyarsk Dam&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;29&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;num&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;den&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;9000&quot;
	},
	{
		[&quot;full-id&quot;] = &quot;1118-imp&quot;,
		[&quot;id&quot;] = &quot;1118&quot;,
		[&quot;aliases&quot;] = {[[44in]], [[3ft8in]]},
		[&quot;def1&quot;] = &quot;imp&quot;,
		[&quot;contentcat&quot;] = &quot;3 ft 8 in gauge railways&quot;,
		[&quot;mm&quot;] = &quot;1118&quot;,
		[&quot;ft&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;in&quot;] = &quot;8&quot;,
	},
}</text>
      <sha1>i8oqieb6b8c1c8rdfvbh8ql8w79hjmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бандийн Сандавдорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148606</id>
    <revision>
      <id>871746</id>
      <parentid>871049</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>871746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15464" sha1="ivl29lygciu8hc8asckzliwzrebx9yy" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}

'''Бандийн Сандавдорж''' (XVIII зуун — 1798) нь [[Манж Чин улс]]ын эрхшээлийн үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж юм. Тэрээр 1756 оноос 1798 он хүртэл тус хошууг 42 жилийн турш захирахдаа Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараах Манжийн цуст хядлага, цэвэрлэгээнээс өөрийн хошууны газар нутаг, ард иргэд, мал хөрөнгийг уян хатан, алсын хараатай дипломат тактикаар аварч үлдсэн түүхэн гавьяатай зүтгэлтэн билээ.

== Угсаа гарвал ба засаг суусан нь ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464—1517) — Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн Их хаан.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;
# '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг.
# '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.
# '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''[[Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
# '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан.
# '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
# '''Өлзийт хатанбаатар''' (Рааш хатанбаатар) (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Чингүнжавын бослогын дараах &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot; ба Хошууг аварсан нь ==
1756 онд Шадар ван Чингүнжавын удирдсан зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Хотгойдын ард иргэд, язгууртнуудыг ураг удмаар нь устгах, цээрлүүлэх асар хатуу бодлого баримталсан. Энэхүү эгзэгтэй цаг үед Сандавдорж ноён Чин улсын асар их цэргийн хүчний эсрэг дахин зэвсэг барих нь хошуу нутгийг бүрмөсөн сүйрүүлнэ гэдгийг ухаарч, Манжийн хаанд дагаар орж, хүлцэнгүй байгаагаа илэрхийлсэн &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot;-ийг баримталжээ. Энэ нь Хотгойдынхныг олноор нь хядахаар зэхэж байсан Манжийн хааны уур хилэнг зөөлрүүлсэн байна.

* '''Хошууны бүтцийг авч үлдэв:''' Манж Чин улс Хотгойдынхон дахин нэгдэж босохоос сэргийлж, тэдний засаг захиргааны бүтцийг хүчээр эвдэн дотор нь 5 тусдаа хошуу (Мэргэн гүн, Далай гүн, Ахай бэйс, Цогтой засаг г.м) болгон бутаргасан. Сандавдорж ноён өөрийн ухаалаг дипломат харилцааны хүчээр Цогтой засгийн хошууны үндсэн бүтэц, газар нутаг, албат ардуудыг хэвээр нь хадгалан, өөрөө засаг ноёны ширээндээ үлдэж чадсан байна.
* '''Эдийн засгийн хамгаалалт:''' Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс мал, улааны морьд албадан шаардахад Сандавдорж ноён Чин улсын амбанд байнга &quot;хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон тул алба гүйцэтгэх боломжгүй&quot; гэх мэдүүлэг илгээх замаар хошууны мал сүргийг Чин улсын цэрэгт цөлмүүлэхээс хамгаалж, ард иргэдийг эдийн засгийн бүрэн дампуурлаас хамгаалжээ.

== Бусад тайж, ноёныг хамгаалж аварсан нь ==
Бандийн Сандавдорж ноён Чин улсын ял зэмлэл, хядлагаас бусад хошууны тайж, язгууртныг аварч үлдсэн түүхэн баримтууд байдаг. Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Хотгойд болон Засагт хан аймгийн бусад хошууны Чин улсад эрэн сурвалжлагдаж байсан босуул тайж, ардыг хошуундаа нуун шингээж хамгаалсан:
* '''Уг эхийн бүртгэлийг өөрчилсөн нь:''' Хошууны &quot;Тайж нарын уг эх&quot; (Гэрийн үеийн бичмэл)-ийг дээш мэдүүлэхдээ харь хошууны дүрвэгсдийг өөрийн уугуул тайж нар хэмээн хуурамч бүртгэл үүсгэн авч үлджээ.
* '''Бээжин рүү хамтарсан өргөх бичиг илгээсэн нь:''' Сандавдорж ноён Засагт хан болон Сайн ноён хан аймгийн бусад засаг ноён''''''Bold text''''''ыг уриалан, Бээжин дэх Төрийг засах яам (Лифаньюань) болон Цяньлун хаанд Хамтарсан өргөх бичиг (Илтгэл хуудас) илгээж, яллагдаж буй зарим тайж нарыг &quot;бослогод өөрийн хүслээр оролцоогүй, Чингүнжавын цэрэгт хүчээр дайчлагдсан&quot; хэмээн батлан даалт гаргаж, амь насыг нь аварч байжээ.

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар Сандавдорж ноёны засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>ivl29lygciu8hc8asckzliwzrebx9yy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871753</id>
      <parentid>871746</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>871753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23666" sha1="0act4xddg0v4pttsja4t4rtoi815v7g" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}

'''Бандийн Сандавдорж''' (XVIII зуун — 1798) нь [[Манж Чин улс]]ын эрхшээлийн үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж юм. Тэрээр 1756 оноос 1798 он хүртэл тус хошууг 42 жилийн турш захирахдаа Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараах Манжийн цуст хядлага, цэвэрлэгээнээс өөрийн хошууны газар нутаг, ард иргэд, мал хөрөнгийг уян хатан, алсын хараатай дипломат тактикаар аварч үлдсэн түүхэн гавьяатай зүтгэлтэн билээ.

== Ургийн эх болон 1911 оны тусгаар тогтнолын зүтгэлтнүүдийн ураг төрлийн хэлхээ ==
[[Монгол Улс]] 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Халхын алтан ургийн ноёд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон билээ.&lt;ref name=&quot;1911Хувьсгал&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал&quot;].&lt;/ref&gt; Энэхүү түүхэн хөдөлгөөнийг оройлсон Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] ураг төрөл болон [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] залгамжлагч Цогтой засгийн хошууны ноёдын дээд өвгийн ургийн эх нь Төрийн зангилаа '''[[Мандухай сэцэн хатан]]''' юм.&lt;ref&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

Зөвхөн цусан төрлийн алтан ургийн язгууртнуудыг багтаасан, 1911 оны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний залгамж холбоог харуулсан ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан зураглавал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу3&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;МанжХэлнийСурвалж&quot;&gt;Хаант улсуудын шастир, Манж Чин улсын үеийн Халхын засаг ноёдын ургийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;
                &lt;nowiki&gt;[[Батмөнх Даян хаан]]&lt;/nowiki&gt;  ×  &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;[[Мандухай сэцэн хатан|МАНДУХАЙ СЭЦЭН ХАТАН]]&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; (Ургийн эх)
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                                   │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                        &lt;nowiki&gt;[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]&lt;/nowiki&gt; (1513—1549) — Халхыг үндэслэгч.
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                                   │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                          [Ашихай дархан ноён] (XVI зуун) — Засагт ханыхны өвөг.
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                                   │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                         [Түмэндарь дайчин ноён] (XVI зууны сүүл)
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                                   │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;        ┌──────────────────────────┴──────────────────────────┐
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;        │ (Хотгойдын Алтан хаадын шугам)                      │ (Хотгойдын Бүүвэй бэйлийн шугам)
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;[[Шолой увш хунтайж]]&lt;/nowiki&gt; — Хотгойдын Алтан хан           [Бадма далай хунтайж]
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;  (1567—1627)                                                 │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;        │                                             [Сүүж гүн баатар]
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;[Омбо Эрдэнэ хунтайж] — Хотгойдын Алтан хан                   │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;  (XVII зууны эхэн — 1657)                            [Бүүвэй бэйл]
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;        │                                                     │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;[Ринчин лувсан хунтайж] — Хотгойдын Алтан хан                 [Бэйл Банди] (Хотгойдын засаг)
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;  (?—1696)                                                    │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;        │                                              &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;[[Шадар ван ЧИНГҮНЖАВ]]&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;[Өлзийт хатанбаатар] (Рааш хатанбаатар)                    (1710—1757)
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;        │                                               (1756 оны тусгаар тогтнолын
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;  [Сүндэв тайж]                                           тэмцлийг манлайлагч)
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;        │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;  [Сэнгэ тайж]
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;        │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;  [Лари засаг] (Засаг суусан: 1732—1737) — Сэнгийн &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red; font-weight:bold;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;        │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;  [Банди ноён] (Засаг суусан: 1737—1756) — Лари засгийн &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red; font-weight:bold;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;        │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;[[Бандийн Сандавдорж]]&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; (Засаг суусан: 1756—1798) — Банди ноёны &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red; font-weight:bold;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;        │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;  [Ванчинжав ноён] — Сандавдоржийн &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red; font-weight:bold;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;        │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;  [Бунидарь ноён] — Ванчинжавын &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red; font-weight:bold;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;        │
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;[Мижиддорж ноён]&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; — Бунидарийн &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red; font-weight:bold;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;  (Засаг залгамжилсан хугацаа: 1845 оноос хойш)
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;  &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;(1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; 
 &lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;  &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;биеэр оролцож, хошуугаараа дагаар орсон ноён)&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=2023-03-20 |url=https://doi.org/10.20527/jpg.v10i1 |journal=JPG (Jurnal Pendidikan Geografi) |volume=10 |issue=1 |doi=10.20527/jpg.v10i1 |issn=2685-6395}}&lt;/ref&gt;

=== Түүхэн ач холбогдол ===
'''Мандухай сэцэн хатнаас''' улбаатай энэхүү алтан ургийн цусан төрлийн шугам нь 1756 оны [[Шадар ван Чингүнжав|Чингүнжавын]] бослогоос хойш [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] уян хатан бодлогын үр дүнд Цогтой засгийн хошуунд амжилттай хадгалагдан үлдсэн юм.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу3&quot; /&gt; Улмаар Сандавдорж ноёны шууд ууган залгамжлалын гуч хүү, алтан ургийн засаг ноён '''Мижиддорж''' нь 1911 оны цагаагчин гахай жилийн Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандахад өөрийн хошууг удирдан, Богд хаант Монгол Улсын засаг захиргаанд нэгдэж, Манж Чин улсын дарлалыг эцэс болгоход түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Угсаа гарвал ба засаг суусан нь ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464—1517) — Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн Их хаан.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;
# '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг.
# '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.
# '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''[[Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
# '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан.
# '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
# '''Өлзийт хатанбаатар''' (Рааш хатанбаатар) (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Чингүнжавын бослогын дараах &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot; ба Хошууг аварсан нь ==
1756 онд Шадар ван Чингүнжавын удирдсан зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Хотгойдын ард иргэд, язгууртнуудыг ураг удмаар нь устгах, цээрлүүлэх асар хатуу бодлого баримталсан. Энэхүү эгзэгтэй цаг үед Сандавдорж ноён Чин улсын асар их цэргийн хүчний эсрэг дахин зэвсэг барих нь хошуу нутгийг бүрмөсөн сүйрүүлнэ гэдгийг ухаарч, Манжийн хаанд дагаар орж, хүлцэнгүй байгаагаа илэрхийлсэн &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot;-ийг баримталжээ. Энэ нь Хотгойдынхныг олноор нь хядахаар зэхэж байсан Манжийн хааны уур хилэнг зөөлрүүлсэн байна.

* '''Хошууны бүтцийг авч үлдэв:''' Манж Чин улс Хотгойдынхон дахин нэгдэж босохоос сэргийлж, тэдний засаг захиргааны бүтцийг хүчээр эвдэн дотор нь 5 тусдаа хошуу (Мэргэн гүн, Далай гүн, Ахай бэйс, Цогтой засаг г.м) болгон бутаргасан. Сандавдорж ноён өөрийн ухаалаг дипломат харилцааны хүчээр Цогтой засгийн хошууны үндсэн бүтэц, газар нутаг, албат ардуудыг хэвээр нь хадгалан, өөрөө засаг ноёны ширээндээ үлдэж чадсан байна.
* '''Эдийн засгийн хамгаалалт:''' Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс мал, улааны морьд албадан шаардахад Сандавдорж ноён Чин улсын амбанд байнга &quot;хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон тул алба гүйцэтгэх боломжгүй&quot; гэх мэдүүлэг илгээх замаар хошууны мал сүргийг Чин улсын цэрэгт цөлмүүлэхээс хамгаалж, ард иргэдийг эдийн засгийн бүрэн дампуурлаас хамгаалжээ.

== Бусад тайж, ноёныг хамгаалж аварсан нь ==
Бандийн Сандавдорж ноён Чин улсын ял зэмлэл, хядлагаас бусад хошууны тайж, язгууртныг аварч үлдсэн түүхэн баримтууд байдаг. Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Хотгойд болон Засагт хан аймгийн бусад хошууны Чин улсад эрэн сурвалжлагдаж байсан босуул тайж, ардыг хошуундаа нуун шингээж хамгаалсан:
* '''Уг эхийн бүртгэлийг өөрчилсөн нь:''' Хошууны &quot;Тайж нарын уг эх&quot; (Гэрийн үеийн бичмэл)-ийг дээш мэдүүлэхдээ харь хошууны дүрвэгсдийг өөрийн уугуул тайж нар хэмээн хуурамч бүртгэл үүсгэн авч үлджээ.
* '''Бээжин рүү хамтарсан өргөх бичиг илгээсэн нь:''' Сандавдорж ноён Засагт хан болон Сайн ноён хан аймгийн бусад засаг ноён''''''Bold text''''''ыг уриалан, Бээжин дэх Төрийг засах яам (Лифаньюань) болон Цяньлун хаанд Хамтарсан өргөх бичиг (Илтгэл хуудас) илгээж, яллагдаж буй зарим тайж нарыг &quot;бослогод өөрийн хүслээр оролцоогүй, Чингүнжавын цэрэгт хүчээр дайчлагдсан&quot; хэмээн батлан даалт гаргаж, амь насыг нь аварч байжээ.

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар Сандавдорж ноёны засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>0act4xddg0v4pttsja4t4rtoi815v7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871754</id>
      <parentid>871753</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>871754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27157" sha1="rhdj1ux1snytohud2e0o1g7vow9ij80" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}
[[Файл:Image 2e108247.jpg|thumb|'''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).]]

== Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос ==
Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; |Өвөг дээдэс
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464-1517) 
Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449-1510)
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513-1549) 
&lt;small&gt;(Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Ашихай дархан ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зуун)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Түмэндар Дайчин ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зууны төгсгөл)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f0fe; width:50%;&quot; |Баруун шугам: Мижиддорж ноёны угсаа 
(Хотгойдын Алтан ханы салбар)
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fce8e6; width:50%;&quot; |Зүүн шугам: Шадар ван Чингүүнжавын угсаа 
(Дүүрэгч вангийн салбар)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''[[Шолой Увш хунтайж]]''' — Анхны Алтан хан (c. 1567-1627)
# '''Ринчин Лувсан''' — 2 дахь Алтан хан (д. 1696)
# '''Өлзий Хаттанбаатар (Рааш)''' (XVII зууны төгсгөл / XVIII зууны эхэн)
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн)
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны дунд)
# '''Лари засаг''' (х. 1732-1737)
# '''Банди ноён''' (х. 1737-1756)
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]'''  &lt;small&gt;(Цогтой засгийн хошууг захирч засаг суусан хугацаа: 1756–1798)&lt;/small&gt;
# '''Ванчинжав'''
# '''Бунидари'''
# '''Мижиддорж ноён''' (1911)  &lt;small&gt;(Цогт засаг хошууны захирагч, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд оролцогч)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''Бадма Далай хунтайж'''
# '''Сууж гүн баатар'''
# '''Бүүвэй бэйл'''
# '''Бэйл Банди''' (х. 1730-1737)
# '''[[Чингүүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]]''' (1710-1757)  &lt;small&gt;(Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт тэмцлийг удирдагч)&lt;/small&gt;
|}

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.
* '''Бослогын дараах Чин улсын цээрлүүлэлт (Засагт хан аймгийг 5 хуваасан нь):''' Манж Чин улс Чингүүнжавын удирдсан Халхын бослогыг цуст хядлагаар дарсны дараа дахин ийм зохион байгуулалттай тэмцэл гарахаас урьдчилан сэргийлж, бослогын гол цөм, ар тал болсон Хотгойд болон Засагт хан аймгийн ноёдыг маш хатуу шийтгэсэн. Өмнө нь Хотгойд нь Засагт хан аймгийн дотор маш том газар нутаг, олон албат иргэдтэй, цэрэг-улс төрийн бие даасан том нэгдэл байв. Чин улсаас тэдний энэ нэгдсэн хүчийг задлахын тулд уг газар нутаг, албатыг нь 5 салангид хошуу болгон хувааж, тус бүрд нь тусдаа засаг ноён томилон, бие биед нь хяналт тавиулах бүтэц рүү шилжүүлсэн байна. Бослогод ар талаар тусалсан Бандийн Сандавдорж ноёны &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; тусдаа бие даасан нэг хошуу болон хуваагдан үлджээ. Сандавдорж ноён хожим нь өөрийн хошууны газар нутаг, үлдсэн албат ардуудыг Манжийн аймшигт цуст цэвэрлэгээнээс уян хатан, алсын хараатай дипломат бодлогоор хамгаалан авч үлдсэн түүхэн гавьяатай юм.

=== Хоёр &quot;Банди&quot; ноёны түүхэн давхцал ===
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан).

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot; /&gt;

== Ашигласан материал ==

* Хотгойд болон халхын ноёдын угийн бичиг, түүхэн сурвалжууд.
* [[Бандийн Сандавдорж]] — Википедиа нэвтэрхий толь.

'''Бандийн Сандавдорж''' (XVIII зуун — 1798) нь [[Манж Чин улс]]ын эрхшээлийн үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж юм. Тэрээр 1756 оноос 1798 он хүртэл тус хошууг 42 жилийн турш захирахдаа Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараах Манжийн цуст хядлага, цэвэрлэгээнээс өөрийн хошууны газар нутаг, ард иргэд, мал хөрөнгийг уян хатан, алсын хараатай дипломат тактикаар аварч үлдсэн түүхэн гавьяатай зүтгэлтэн билээ.

== Ургийн эх болон 1911 оны тусгаар тогтнолын зүтгэлтнүүдийн ураг төрлийн хэлхээ ==
[[Монгол Улс]] 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Халхын алтан ургийн ноёд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон билээ.&lt;ref name=&quot;1911Хувьсгал&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал&quot;].&lt;/ref&gt; Энэхүү түүхэн хөдөлгөөнийг оройлсон Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] ураг төрөл болон [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] залгамжлагч Цогтой засгийн хошууны ноёдын дээд өвгийн ургийн эх нь Төрийн зангилаа '''[[Мандухай сэцэн хатан]]''' юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

Зөвхөн цусан төрлийн алтан ургийн язгууртнуудыг багтаасан, 1911 оны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний залгамж холбоог харуулсан ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан зураглав
&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                                   │
=== Түүхэн ач холбогдол ===
'''Мандухай сэцэн хатнаас''' улбаатай энэхүү алтан ургийн цусан төрлийн шугам нь 1756 оны [[Шадар ван Чингүнжав|Чингүнжавын]] бослогоос хойш [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] уян хатан бодлогын үр дүнд Цогтой засгийн хошуунд амжилттай хадгалагдан үлдсэн юм.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу3&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt; Улмаар Сандавдорж ноёны шууд ууган залгамжлалын гуч хүү, алтан ургийн засаг ноён '''Мижиддорж''' нь 1911 оны цагаагчин гахай жилийн Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандахад өөрийн хошууг удирдан, Богд хаант Монгол Улсын засаг захиргаанд нэгдэж, Манж Чин улсын дарлалыг эцэс болгоход түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Угсаа гарвал ба засаг суусан нь ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён '''Бандийн Сандавдорж''' хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464—1517) — Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн Их хаан.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;
# '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг.
# '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.
# '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''[[Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
# '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан.
# '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
# '''Өлзийт хатанбаатар''' (Рааш хатанбаатар) (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Чингүнжавын бослогын дараах &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot; ба Хошууг аварсан нь ==
1756 онд Шадар ван Чингүнжавын удирдсан зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Хотгойдын ард иргэд, язгууртнуудыг ураг удмаар нь устгах, цээрлүүлэх асар хатуу бодлого баримталсан. Энэхүү эгзэгтэй цаг үед Сандавдорж ноён Чин улсын асар их цэргийн хүчний эсрэг дахин зэвсэг барих нь хошуу нутгийг бүрмөсөн сүйрүүлнэ гэдгийг ухаарч, Манжийн хаанд дагаар орж, хүлцэнгүй байгаагаа илэрхийлсэн &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot;-ийг баримталжээ. Энэ нь Хотгойдынхныг олноор нь хядахаар зэхэж байсан Манжийн хааны уур хилэнг зөөлрүүлсэн байна.

* '''Хошууны бүтцийг авч үлдэв:''' Манж Чин улс Хотгойдынхон дахин нэгдэж босохоос сэргийлж, тэдний засаг захиргааны бүтцийг хүчээр эвдэн дотор нь 5 тусдаа хошуу (Мэргэн гүн, Далай гүн, Ахай бэйс, Цогтой засаг г.м) болгон бутаргасан. Сандавдорж ноён өөрийн ухаалаг дипломат харилцааны хүчээр Цогтой засгийн хошууны үндсэн бүтэц, газар нутаг, албат ардуудыг хэвээр нь хадгалан, өөрөө засаг ноёны ширээндээ үлдэж чадсан байна.
* '''Эдийн засгийн хамгаалалт:''' Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс мал, улааны морьд албадан шаардахад Сандавдорж ноён Чин улсын амбанд байнга &quot;хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон тул алба гүйцэтгэх боломжгүй&quot; гэх мэдүүлэг илгээх замаар хошууны мал сүргийг Чин улсын цэрэгт цөлмүүлэхээс хамгаалж, ард иргэдийг эдийн засгийн бүрэн дампуурлаас хамгаалжээ.

== Бусад тайж, ноёныг хамгаалж аварсан нь ==
Бандийн Сандавдорж ноён Чин улсын ял зэмлэл, хядлагаас бусад хошууны тайж, язгууртныг аварч үлдсэн түүхэн баримтууд байдаг. Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Хотгойд болон Засагт хан аймгийн бусад хошууны Чин улсад эрэн сурвалжлагдаж байсан босуул тайж, ардыг хошуундаа нуун шингээж хамгаалсан:
* '''Уг эхийн бүртгэлийг өөрчилсөн нь:''' Хошууны &quot;Тайж нарын уг эх&quot; (Гэрийн үеийн бичмэл)-ийг дээш мэдүүлэхдээ харь хошууны дүрвэгсдийг өөрийн уугуул тайж нар хэмээн хуурамч бүртгэл үүсгэн авч үлджээ.
* '''Бээжин рүү хамтарсан өргөх бичиг илгээсэн нь:''' Сандавдорж ноён Засагт хан болон Сайн ноён хан аймгийн бусад засаг ноён''''''Bold text''''''ыг уриалан, Бээжин дэх Төрийг засах яам (Лифаньюань) болон Цяньлун хаанд Хамтарсан өргөх бичиг (Илтгэл хуудас) илгээж, яллагдаж буй зарим тайж нарыг &quot;бослогод өөрийн хүслээр оролцоогүй, Чингүнжавын цэрэгт хүчээр дайчлагдсан&quot; хэмээн батлан даалт гаргаж, амь насыг нь аварч байжээ.

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар Сандавдорж ноёны засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>rhdj1ux1snytohud2e0o1g7vow9ij80</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871755</id>
      <parentid>871754</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T07:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>871755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27136" sha1="3w7bmiel8saoa39uv79r1y0zzgvzbhd" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}
[[Файл:Image 2e108247.jpg|thumb|'''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).]]

== Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос ==
Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; |Өвөг дээдэс
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464-1517) 
Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449-1510)
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513-1549) 
&lt;small&gt;(Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Ашихай дархан ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зуун)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Түмэндар Дайчин ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зууны төгсгөл)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f0fe; width:50%;&quot; |Баруун шугам: Мижиддорж ноёны угсаа 
(Хотгойдын Алтан ханы салбар)
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fce8e6; width:50%;&quot; |Зүүн шугам: Шадар ван Чингүүнжавын угсаа 
(Дүүрэгч вангийн салбар)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''[[Шолой Увш хунтайж]]''' — Анхны Алтан хан (c. 1567-1627)
# '''Ринчин Лувсан''' — 2 дахь Алтан хан (д. 1696)
# '''Өлзий Хаттанбаатар (Рааш)''' (XVII зууны төгсгөл / XVIII зууны эхэн)
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн)
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны дунд)
# '''Лари засаг''' (х. 1732-1737)
# '''Банди ноён''' (х. 1737-1756)
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]'''  &lt;small&gt;(Цогтой засгийн хошууг захирч засаг суусан хугацаа: 1756–1798)&lt;/small&gt;
# '''Ванчинжав'''
# '''Бунидари'''
# '''Мижиддорж ноён''' (1911)  &lt;small&gt;(Цогт засаг хошууны захирагч, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд оролцогч)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''Бадма Далай хунтайж'''
# '''Сууж гүн баатар'''
# '''Бүүвэй бэйл'''
# '''Бэйл Банди''' (х. 1730-1737)
# '''[[Чингүүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]]''' (1710-1757)  &lt;small&gt;(Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт тэмцлийг удирдагч)&lt;/small&gt;
|}

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.
* '''Бослогын дараах Чин улсын цээрлүүлэлт (Засагт хан аймгийг 5 хуваасан нь):''' Манж Чин улс Чингүүнжавын удирдсан Халхын бослогыг цуст хядлагаар дарсны дараа дахин ийм зохион байгуулалттай тэмцэл гарахаас урьдчилан сэргийлж, бослогын гол цөм, ар тал болсон Хотгойд болон Засагт хан аймгийн ноёдыг маш хатуу шийтгэсэн. Өмнө нь Хотгойд нь Засагт хан аймгийн дотор маш том газар нутаг, олон албат иргэдтэй, цэрэг-улс төрийн бие даасан том нэгдэл байв. Чин улсаас тэдний энэ нэгдсэн хүчийг задлахын тулд уг газар нутаг, албатыг нь 5 салангид хошуу болгон хувааж, тус бүрд нь тусдаа засаг ноён томилон, бие биед нь хяналт тавиулах бүтэц рүү шилжүүлсэн байна. Бослогод ар талаар тусалсан Бандийн Сандавдорж ноёны &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; тусдаа бие даасан нэг хошуу болон хуваагдан үлджээ. Сандавдорж ноён хожим нь өөрийн хошууны газар нутаг, үлдсэн албат ардуудыг Манжийн аймшигт цуст цэвэрлэгээнээс уян хатан, алсын хараатай дипломат бодлогоор хамгаалан авч үлдсэн түүхэн гавьяатай юм.

=== Хоёр &quot;Банди&quot; ноёны түүхэн давхцал ===
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан).

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot; /&gt;

== Ашигласан материал ==

* Хотгойд болон халхын ноёдын угийн бичиг, түүхэн сурвалжууд.
* [[Бандийн Сандавдорж]] — Википедиа нэвтэрхий толь.

'''Бандийн Сандавдорж''' (XVIII зуун — 1798) нь [[Манж Чин улс]]ын эрхшээлийн үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж юм. Тэрээр 1756 оноос 1798 он хүртэл тус хошууг 42 жилийн турш захирахдаа Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараах Манжийн цуст хядлага, цэвэрлэгээнээс өөрийн хошууны газар нутаг, ард иргэд, мал хөрөнгийг уян хатан, алсын хараатай дипломат тактикаар аварч үлдсэн түүхэн гавьяатай зүтгэлтэн билээ.

== Ургийн эх болон 1911 оны тусгаар тогтнолын зүтгэлтнүүдийн ураг төрлийн хэлхээ ==
[[Монгол Улс]] 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Халхын алтан ургийн ноёд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон билээ.&lt;ref name=&quot;1911Хувьсгал&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал&quot;].&lt;/ref&gt; Энэхүү түүхэн хөдөлгөөнийг оройлсон Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] ураг төрөл болон [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] залгамжлагч Цогтой засгийн хошууны ноёдын дээд өвгийн ургийн эх нь Төрийн зангилаа '''[[Мандухай сэцэн хатан]]''' юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

Зөвхөн цусан төрлийн алтан ургийн язгууртнуудыг багтаасан, 1911 оны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний залгамж холбоог харуулсан ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан зураглав
&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                                   │
=== Түүхэн ач холбогдол ===
'''Мандухай сэцэн хатнаас''' улбаатай энэхүү алтан ургийн цусан төрлийн шугам нь 1756 оны [[Шадар ван Чингүнжав|Чингүнжавын]] бослогоос хойш [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] уян хатан бодлогын үр дүнд Цогтой засгийн хошуунд амжилттай хадгалагдан үлдсэн юм.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу3&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt; Улмаар Сандавдорж ноёны шууд ууган залгамжлалын гуч хүү, алтан ургийн засаг ноён '''Мижиддорж''' нь 1911 оны цагаагчин гахай жилийн Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандахад өөрийн хошууг удирдан, Богд хаант Монгол Улсын засаг захиргаанд нэгдэж, Манж Чин улсын дарлалыг эцэс болгоход түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Угсаа гарвал ба засаг суусан нь ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён '''Бандийн Сандавдорж''' хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464—1517) — Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн Их хаан.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;
# '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг.
# '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.
# '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''[[Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
# '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан.
# '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
# '''Өлзийт хатанбаатар''' (Рааш хатанбаатар) (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Чингүнжавын бослогын дараах &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot; ба Хошууг аварсан нь ==
1756 онд Шадар ван Чингүнжавын удирдсан зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Хотгойдын ард иргэд, язгууртнуудыг ураг удмаар нь устгах, цээрлүүлэх асар хатуу бодлого баримталсан. Энэхүү эгзэгтэй цаг үед Сандавдорж ноён Чин улсын асар их цэргийн хүчний эсрэг дахин зэвсэг барих нь хошуу нутгийг бүрмөсөн сүйрүүлнэ гэдгийг ухаарч, Манжийн хаанд дагаар орж, хүлцэнгүй байгаагаа илэрхийлсэн &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot;-ийг баримталжээ. Энэ нь Хотгойдынхныг олноор нь хядахаар зэхэж байсан Манжийн хааны уур хилэнг зөөлрүүлсэн байна.

* '''Хошууны бүтцийг авч үлдэв:''' Манж Чин улс Хотгойдынхон дахин нэгдэж босохоос сэргийлж, тэдний засаг захиргааны бүтцийг хүчээр эвдэн дотор нь 5 тусдаа хошуу (Мэргэн гүн, Далай гүн, Ахай бэйс, Цогтой засаг г.м) болгон бутаргасан. Сандавдорж ноён өөрийн ухаалаг дипломат харилцааны хүчээр Цогтой засгийн хошууны үндсэн бүтэц, газар нутаг, албат ардуудыг хэвээр нь хадгалан, өөрөө засаг ноёны ширээндээ үлдэж чадсан байна.
* '''Эдийн засгийн хамгаалалт:''' Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс мал, улааны морьд албадан шаардахад Сандавдорж ноён Чин улсын амбанд байнга &quot;хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон тул алба гүйцэтгэх боломжгүй&quot; гэх мэдүүлэг илгээх замаар хошууны мал сүргийг Чин улсын цэрэгт цөлмүүлэхээс хамгаалж, ард иргэдийг эдийн засгийн бүрэн дампуурлаас хамгаалжээ.

== Бусад тайж, ноёныг хамгаалж аварсан нь ==
Бандийн Сандавдорж ноён Чин улсын ял зэмлэл, хядлагаас бусад хошууны тайж, язгууртныг аварч үлдсэн түүхэн баримтууд байдаг. Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Хотгойд болон Засагт хан аймгийн бусад хошууны Чин улсад эрэн сурвалжлагдаж байсан босуул тайж, ардыг хошуундаа нуун шингээж хамгаалсан:
* '''Уг эхийн бүртгэлийг өөрчилсөн нь:''' Хошууны &quot;Тайж нарын уг эх&quot; (Гэрийн үеийн бичмэл)-ийг дээш мэдүүлэхдээ харь хошууны дүрвэгсдийг өөрийн уугуул тайж нар хэмээн хуурамч бүртгэл үүсгэн авч үлджээ.
* '''Бээжин рүү хамтарсан өргөх бичиг илгээсэн нь:''' Сандавдорж ноён Засагт хан болон Сайн ноён хан аймгийн бусад засаг ноёныг уриалан, Бээжин дэх Төрийг засах яам (Лифаньюань) болон Цяньлун хаанд Хамтарсан өргөх бичиг (Илтгэл хуудас) илгээж, яллагдаж буй зарим тайж нарыг &quot;бослогод өөрийн хүслээр оролцоогүй, Чингүнжавын цэрэгт хүчээр дайчлагдсан&quot; хэмээн батлан даалт гаргаж, амь насыг нь аварч байжээ.

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар Сандавдорж ноёны засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>3w7bmiel8saoa39uv79r1y0zzgvzbhd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871756</id>
      <parentid>871755</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T08:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>871756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27187" sha1="tefdssac7r8mw41eqvnwp5iqdrnmj0x" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}
[[Файл:Image 2e108247.jpg|thumb|'''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).]]

== Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос ==
Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; |Өвөг дээдэс
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464-1517) 
Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449-1510)
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513-1549) 
&lt;small&gt;(Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Ашихай дархан ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зуун)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Түмэндар Дайчин ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зууны төгсгөл)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f0fe; width:50%;&quot; |Баруун шугам: Мижиддорж ноёны угсаа 
(Хотгойдын Алтан ханы салбар)
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fce8e6; width:50%;&quot; |Зүүн шугам: Шадар ван Чингүүнжавын угсаа 
(Дүүрэгч вангийн салбар)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''[[Шолой Увш хунтайж]]''' — Анхны Алтан хан (c. 1567-1627)
# '''Ринчин Лувсан''' — 2 дахь Алтан хан (д. 1696)
# '''Өлзий Хаттанбаатар (Рааш)''' (XVII зууны төгсгөл / XVIII зууны эхэн)
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн)
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны дунд)
# '''Лари засаг''' (х. 1732-1737)
# '''Банди ноён''' (х. 1737-1756)
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]'''  &lt;small&gt;(Цогтой засгийн хошууг захирч засаг суусан хугацаа: 1756–1798)&lt;/small&gt;
# '''Ванчинжав'''
# '''Бунидари'''
# '''Мижиддорж ноён''' (1911)  &lt;small&gt;(Цогт засаг хошууны захирагч, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд оролцогч)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''Бадма Далай хунтайж'''
# '''Сууж гүн баатар'''
# '''Бүүвэй бэйл'''
# '''Бэйл Банди''' (х. 1730-1737)
# '''[[Чингүүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]]''' (1710-1757)  &lt;small&gt;(Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт тэмцлийг удирдагч)&lt;/small&gt;
|}

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.
* '''Бослогын дараах Чин улсын цээрлүүлэлт (Засагт хан аймгийг 5 хуваасан нь):''' Манж Чин улс Чингүүнжавын удирдсан Халхын бослогыг цуст хядлагаар дарсны дараа дахин ийм зохион байгуулалттай тэмцэл гарахаас урьдчилан сэргийлж, бослогын гол цөм, ар тал болсон Хотгойд болон Засагт хан аймгийн ноёдыг маш хатуу шийтгэсэн. Өмнө нь Хотгойд нь Засагт хан аймгийн дотор маш том газар нутаг, олон албат иргэдтэй, цэрэг-улс төрийн бие даасан том нэгдэл байв. Чин улсаас тэдний энэ нэгдсэн хүчийг задлахын тулд уг газар нутаг, албатыг нь 5 салангид хошуу болгон хувааж, тус бүрд нь тусдаа засаг ноён томилон, бие биед нь хяналт тавиулах бүтэц рүү шилжүүлсэн байна. Бослогод ар талаар тусалсан Бандийн Сандавдорж ноёны &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; тусдаа бие даасан нэг хошуу болон хуваагдан үлджээ. Сандавдорж ноён хожим нь өөрийн хошууны газар нутаг, үлдсэн албат ардуудыг Манжийн аймшигт цуст цэвэрлэгээнээс уян хатан, алсын хараатай дипломат бодлогоор хамгаалан авч үлдсэн түүхэн гавьяатай юм.

=== Хоёр &quot;Банди&quot; ноёны түүхэн давхцал ===
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot; /&gt;

== Ашигласан материал ==

* Хотгойд болон халхын ноёдын угийн бичиг, түүхэн сурвалжууд.
* [[Бандийн Сандавдорж]] — Википедиа нэвтэрхий толь.

'''Бандийн Сандавдорж''' (XVIII зуун — 1798) нь [[Манж Чин улс]]ын эрхшээлийн үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж юм. Тэрээр 1756 оноос 1798 он хүртэл тус хошууг 42 жилийн турш захирахдаа Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараах Манжийн цуст хядлага, цэвэрлэгээнээс өөрийн хошууны газар нутаг, ард иргэд, мал хөрөнгийг уян хатан, алсын хараатай дипломат тактикаар аварч үлдсэн түүхэн гавьяатай зүтгэлтэн билээ.

== Ургийн эх болон 1911 оны тусгаар тогтнолын зүтгэлтнүүдийн ураг төрлийн хэлхээ ==
[[Монгол Улс]] 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Халхын алтан ургийн ноёд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон билээ.&lt;ref name=&quot;1911Хувьсгал&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал&quot;].&lt;/ref&gt; Энэхүү түүхэн хөдөлгөөнийг оройлсон Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] ураг төрөл болон [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] залгамжлагч Цогтой засгийн хошууны ноёдын дээд өвгийн ургийн эх нь Төрийн зангилаа '''[[Мандухай сэцэн хатан]]''' юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

Зөвхөн цусан төрлийн алтан ургийн язгууртнуудыг багтаасан, 1911 оны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний залгамж холбоог харуулсан ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан зураглав
&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                                   │
=== Түүхэн ач холбогдол ===
'''Батмөнх даян хаан болон Мандухай сэцэн хатнаас''' улбаатай энэхүү алтан ургийн цусан төрлийн шугам нь 1756 оны [[Шадар ван Чингүнжав|Чингүнжавын]] бослогоос хойш [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] уян хатан бодлогын үр дүнд Цогтой засгийн хошуунд амжилттай хадгалагдан үлдсэн юм.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу3&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt; Улмаар Сандавдорж ноёны шууд ууган залгамжлалын гуч хүү, алтан ургийн засаг ноён '''Мижиддорж''' нь 1911 оны цагаагчин гахай жилийн Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандахад өөрийн хошууг удирдан, Богд хаант Монгол Улсын засаг захиргаанд нэгдэж, Манж Чин улсын дарлалыг эцэс болгоход түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Угсаа гарвал ба засаг суусан нь ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён '''Бандийн Сандавдорж''' хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464—1517) — Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн Их хаан.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;
# '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг.
# '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.
# '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''[[Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
# '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан.
# '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
# '''Өлзийт хатанбаатар''' (Рааш хатанбаатар) (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Чингүнжавын бослогын дараах &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot; ба Хошууг аварсан нь ==
1756 онд Шадар ван Чингүнжавын удирдсан зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Хотгойдын ард иргэд, язгууртнуудыг ураг удмаар нь устгах, цээрлүүлэх асар хатуу бодлого баримталсан. Энэхүү эгзэгтэй цаг үед Сандавдорж ноён Чин улсын асар их цэргийн хүчний эсрэг дахин зэвсэг барих нь хошуу нутгийг бүрмөсөн сүйрүүлнэ гэдгийг ухаарч, Манжийн хаанд дагаар орж, хүлцэнгүй байгаагаа илэрхийлсэн &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot;-ийг баримталжээ. Энэ нь Хотгойдынхныг олноор нь хядахаар зэхэж байсан Манжийн хааны уур хилэнг зөөлрүүлсэн байна.

* '''Хошууны бүтцийг авч үлдэв:''' Манж Чин улс Хотгойдынхон дахин нэгдэж босохоос сэргийлж, тэдний засаг захиргааны бүтцийг хүчээр эвдэн дотор нь 5 тусдаа хошуу (Мэргэн гүн, Далай гүн, Ахай бэйс, Цогтой засаг г.м) болгон бутаргасан. Сандавдорж ноён өөрийн ухаалаг дипломат харилцааны хүчээр Цогтой засгийн хошууны үндсэн бүтэц, газар нутаг, албат ардуудыг хэвээр нь хадгалан, өөрөө засаг ноёны ширээндээ үлдэж чадсан байна.
* '''Эдийн засгийн хамгаалалт:''' Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс мал, улааны морьд албадан шаардахад Сандавдорж ноён Чин улсын амбанд байнга &quot;хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон тул алба гүйцэтгэх боломжгүй&quot; гэх мэдүүлэг илгээх замаар хошууны мал сүргийг Чин улсын цэрэгт цөлмүүлэхээс хамгаалж, ард иргэдийг эдийн засгийн бүрэн дампуурлаас хамгаалжээ.

== Бусад тайж, ноёныг хамгаалж аварсан нь ==
Бандийн Сандавдорж ноён Чин улсын ял зэмлэл, хядлагаас бусад хошууны тайж, язгууртныг аварч үлдсэн түүхэн баримтууд байдаг. Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Хотгойд болон Засагт хан аймгийн бусад хошууны Чин улсад эрэн сурвалжлагдаж байсан босуул тайж, ардыг хошуундаа нуун шингээж хамгаалсан:
* '''Уг эхийн бүртгэлийг өөрчилсөн нь:''' Хошууны &quot;Тайж нарын уг эх&quot; (Гэрийн үеийн бичмэл)-ийг дээш мэдүүлэхдээ харь хошууны дүрвэгсдийг өөрийн уугуул тайж нар хэмээн хуурамч бүртгэл үүсгэн авч үлджээ.
* '''Бээжин рүү хамтарсан өргөх бичиг илгээсэн нь:''' Сандавдорж ноён Засагт хан болон Сайн ноён хан аймгийн бусад засаг ноёныг уриалан, Бээжин дэх Төрийг засах яам (Лифаньюань) болон Цяньлун хаанд Хамтарсан өргөх бичиг (Илтгэл хуудас) илгээж, яллагдаж буй зарим тайж нарыг &quot;бослогод өөрийн хүслээр оролцоогүй, Чингүнжавын цэрэгт хүчээр дайчлагдсан&quot; хэмээн батлан даалт гаргаж, амь насыг нь аварч байжээ.

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар Сандавдорж ноёны засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>tefdssac7r8mw41eqvnwp5iqdrnmj0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871758</id>
      <parentid>871756</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T08:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>871758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28854" sha1="051fve5xgn96guydo4s6id5pmcnvb47" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}
[[Файл:Image 2e108247.jpg|thumb|'''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).]]

== Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос ==
Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; |Өвөг дээдэс
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464-1517) 
Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449-1510)
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513-1549) 
&lt;small&gt;(Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Ашихай дархан ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зуун)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Түмэндар Дайчин ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зууны төгсгөл)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f0fe; width:50%;&quot; |Баруун шугам: Мижиддорж ноёны угсаа 
(Хотгойдын Алтан ханы салбар)
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fce8e6; width:50%;&quot; |Зүүн шугам: Шадар ван Чингүүнжавын угсаа 
(Дүүрэгч вангийн салбар)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''[[Шолой Увш хунтайж]]''' — Анхны Алтан хан (c. 1567-1627)
# '''Ринчин Лувсан''' — 2 дахь Алтан хан (д. 1696)
# '''Өлзий Хаттанбаатар (Рааш)''' (XVII зууны төгсгөл / XVIII зууны эхэн)
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн)
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны дунд)
# '''Лари засаг''' (х. 1732-1737)
# '''Банди ноён''' (х. 1737-1756)
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]'''  &lt;small&gt;(Цогтой засгийн хошууг захирч засаг суусан хугацаа: 1756–1798)&lt;/small&gt;
# '''Ванчинжав'''
# '''Бунидари'''
# '''Мижиддорж ноён''' (1911)  &lt;small&gt;(Цогт засаг хошууны захирагч, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд оролцогч)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''Бадма Далай хунтайж'''
# '''Сууж гүн баатар'''
# '''Бүүвэй бэйл'''
# '''Бэйл Банди''' (х. 1730-1737)
# '''[[Чингүүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]]''' (1710-1757)  &lt;small&gt;(Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт тэмцлийг удирдагч)&lt;/small&gt;
|}

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.
* '''Бослогын дараах Чин улсын цээрлүүлэлт (Засагт хан аймгийг 5 хуваасан нь):''' Манж Чин улс Чингүүнжавын удирдсан Халхын бослогыг цуст хядлагаар дарсны дараа дахин ийм зохион байгуулалттай тэмцэл гарахаас урьдчилан сэргийлж, бослогын гол цөм, ар тал болсон Хотгойд болон Засагт хан аймгийн ноёдыг маш хатуу шийтгэсэн. Өмнө нь Хотгойд нь Засагт хан аймгийн дотор маш том газар нутаг, олон албат иргэдтэй, цэрэг-улс төрийн бие даасан том нэгдэл байв. Чин улсаас тэдний энэ нэгдсэн хүчийг задлахын тулд уг газар нутаг, албатыг нь 5 салангид хошуу болгон хувааж, тус бүрд нь тусдаа засаг ноён томилон, бие биед нь хяналт тавиулах бүтэц рүү шилжүүлсэн байна. Бослогод ар талаар тусалсан Бандийн Сандавдорж ноёны &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; тусдаа бие даасан нэг хошуу болон хуваагдан үлджээ. Сандавдорж ноён хожим нь өөрийн хошууны газар нутаг, үлдсэн албат ардуудыг Манжийн аймшигт цуст цэвэрлэгээнээс уян хатан, алсын хараатай дипломат бодлогоор хамгаалан авч үлдсэн түүхэн гавьяатай юм.

=== Хоёр &quot;Банди&quot; ноёны түүхэн давхцал ===
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot; /&gt;

== Ашигласан материал ==

* Хотгойд болон халхын ноёдын угийн бичиг, түүхэн сурвалжууд.
* [[Бандийн Сандавдорж]] — Википедиа нэвтэрхий толь.

'''Бандийн Сандавдорж''' (XVIII зуун — 1798) нь [[Манж Чин улс]]ын эрхшээлийн үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж юм. Тэрээр 1756 оноос 1798 он хүртэл тус хошууг 42 жилийн турш захирахдаа Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараах Манжийн цуст хядлага, цэвэрлэгээнээс өөрийн хошууны газар нутаг, ард иргэд, мал хөрөнгийг уян хатан, алсын хараатай дипломат тактикаар аварч үлдсэн түүхэн гавьяатай зүтгэлтэн билээ.

== Ургийн эх болон 1911 оны тусгаар тогтнолын зүтгэлтнүүдийн ураг төрлийн хэлхээ ==
[[Монгол Улс]] 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Халхын алтан ургийн ноёд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон билээ.&lt;ref name=&quot;1911Хувьсгал&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал&quot;].&lt;/ref&gt; Энэхүү түүхэн хөдөлгөөнийг оройлсон Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] ураг төрөл болон [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] залгамжлагч Цогтой засгийн хошууны ноёдын дээд өвгийн ургийн эх нь Төрийн зангилаа '''[[Мандухай сэцэн хатан]]''' юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

Зөвхөн цусан төрлийн алтан ургийн язгууртнуудыг багтаасан, 1911 оны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний залгамж холбоог харуулсан ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан зураглав
&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                                   │
=== Түүхэн ач холбогдол ===
'''Батмөнх даян хаан болон Мандухай сэцэн хатнаас''' улбаатай энэхүү алтан ургийн цусан төрлийн шугам нь 1756 оны [[Шадар ван Чингүнжав|Чингүнжавын]] бослогоос хойш [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] уян хатан бодлогын үр дүнд Цогтой засгийн хошуунд амжилттай хадгалагдан үлдсэн юм.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу3&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt; Улмаар Сандавдорж ноёны шууд ууган залгамжлалын гуч хүү, алтан ургийн засаг ноён '''Мижиддорж''' нь 1911 оны цагаагчин гахай жилийн Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандахад өөрийн хошууг удирдан, Богд хаант Монгол Улсын засаг захиргаанд нэгдэж, Манж Чин улсын дарлалыг эцэс болгоход түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Угсаа гарвал ба засаг суусан нь ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён '''Бандийн Сандавдорж''' хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464—1517) — Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн Их хаан.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;
# '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг.
# '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.
# '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''[[Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
# '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан.
# '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
# '''Өлзийт хатанбаатар''' (Рааш хатанбаатар) (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Чингүнжавын бослогын дараах &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot; ба Хошууг аварсан нь ==
1756 онд Шадар ван Чингүнжавын удирдсан зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Хотгойдын ард иргэд, язгууртнуудыг ураг удмаар нь устгах, цээрлүүлэх асар хатуу бодлого баримталсан. Энэхүү эгзэгтэй цаг үед Сандавдорж ноён Чин улсын асар их цэргийн хүчний эсрэг дахин зэвсэг барих нь хошуу нутгийг бүрмөсөн сүйрүүлнэ гэдгийг ухаарч, Манжийн хаанд дагаар орж, хүлцэнгүй байгаагаа илэрхийлсэн &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot;-ийг баримталжээ. Энэ нь Хотгойдынхныг олноор нь хядахаар зэхэж байсан Манжийн хааны уур хилэнг зөөлрүүлсэн байна.

* '''Хошууны бүтцийг авч үлдэв:''' Манж Чин улс Хотгойдынхон дахин нэгдэж босохоос сэргийлж, тэдний засаг захиргааны бүтцийг хүчээр эвдэн дотор нь 5 тусдаа хошуу (Мэргэн гүн, Далай гүн, Ахай бэйс, Цогтой засаг г.м) болгон бутаргасан. Сандавдорж ноён өөрийн ухаалаг дипломат харилцааны хүчээр Цогтой засгийн хошууны үндсэн бүтэц, газар нутаг, албат ардуудыг хэвээр нь хадгалан, өөрөө засаг ноёны ширээндээ үлдэж чадсан байна.
* '''Эдийн засгийн хамгаалалт:''' Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс мал, улааны морьд албадан шаардахад Сандавдорж ноён Чин улсын амбанд байнга &quot;хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон тул алба гүйцэтгэх боломжгүй&quot; гэх мэдүүлэг илгээх замаар хошууны мал сүргийг Чин улсын цэрэгт цөлмүүлэхээс хамгаалж, ард иргэдийг эдийн засгийн бүрэн дампуурлаас хамгаалжээ.

== Бусад тайж, ноёныг хамгаалж аварсан нь ==
Бандийн Сандавдорж ноён Чин улсын ял зэмлэл, хядлагаас бусад хошууны тайж, язгууртныг аварч үлдсэн түүхэн баримтууд байдаг. Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Хотгойд болон Засагт хан аймгийн бусад хошууны Чин улсад эрэн сурвалжлагдаж байсан босуул тайж, ардыг хошуундаа нуун шингээж хамгаалсан:
* '''Уг эхийн бүртгэлийг өөрчилсөн нь:''' Хошууны &quot;Тайж нарын уг эх&quot; (Гэрийн үеийн бичмэл)-ийг дээш мэдүүлэхдээ харь хошууны дүрвэгсдийг өөрийн уугуул тайж нар хэмээн хуурамч бүртгэл үүсгэн авч үлджээ.
* '''Бээжин рүү хамтарсан өргөх бичиг илгээсэн нь:''' Сандавдорж ноён Засагт хан болон Сайн ноён хан аймгийн бусад засаг ноёныг уриалан, Бээжин дэх Төрийг засах яам (Лифаньюань) болон Цяньлун хаанд Хамтарсан өргөх бичиг (Илтгэл хуудас) илгээж, яллагдаж буй зарим тайж нарыг &quot;бослогод өөрийн хүслээр оролцоогүй, Чингүнжавын цэрэгт хүчээр дайчлагдсан&quot; хэмээн батлан даалт гаргаж, амь насыг нь аварч байжээ.
&quot;Да-Цин личао шилу&quot; (大清历朝实录) буюу товчоор &quot;Цин шилу&quot; (清实录 - Чин улсын үнэн магадтай тэмдэглэл) нь Чин улсын үеийн (1644–1912) хаан бүрийн өдөр тутмын зарлиг, төрийн хэрэг, тайлан илтгэлийг он цагийн дарааллаар маш нарийн хөтөлсөн 4400 гаруй боть бүхий хамгийн том албан ёсны түүхийн эх сурвалж юм&quot;Цин шилу&quot; нь Чин улсын өөрийнх нь өнцгөөс бичигдсэн албан ёсны сурвалж юм. '''Сандавдорж''' ноёны &quot;босуулуудыг нуусан уран арга&quot;-ыг шууд магтан бичээгүй нь ойлгомжтой. Харин Монголын түүхчид энэхүү Чин улсын архивын хатуу бүртгэл (Цин шилу) болон Монголын Үндэсний Архивт хадгалагдаж буй хошуу тамгын газрын ургийн бичгүүдийг хооронд нь тулгаж үзсэний үндсэн дээр түүнийг ямар уран аргаар ард иргэдээ хамгаалж үлдсэнийг нь шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр тогтоосон байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Theobald |first=Ulrich |title=Qingshilu 清實錄 (www.chinaknowledge.de) |url=http://www.chinaknowledge.de/Literature/Historiography/qingshilu.html |access-date=2026-09-25 |website=www.chinaknowledge.de |publisher=Ulrich Theobald |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар Сандавдорж ноёны засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>051fve5xgn96guydo4s6id5pmcnvb47</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871759</id>
      <parentid>871758</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T08:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>871759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28859" sha1="2l5vdavjrixniltu9fz7r4r21es1vdh" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}
[[Файл:Image 2e108247.jpg|thumb|'''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).]]

== Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос ==
Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; |Өвөг дээдэс
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464-1517) 
Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449-1510)
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513-1549) 
&lt;small&gt;(Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Ашихай дархан ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зуун)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Түмэндар Дайчин ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зууны төгсгөл)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f0fe; width:50%;&quot; |Баруун шугам: Мижиддорж ноёны угсаа 
(Хотгойдын Алтан ханы салбар)
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fce8e6; width:50%;&quot; |Зүүн шугам: Шадар ван Чингүүнжавын угсаа 
(Дүүрэгч вангийн салбар)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''[[Шолой Увш хунтайж]]''' — Анхны Алтан хан (c. 1567-1627)
# '''Ринчин Лувсан''' — 2 дахь Алтан хан (д. 1696)
# '''Өлзий Хаттанбаатар (Рааш)''' (XVII зууны төгсгөл / XVIII зууны эхэн)
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн)
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны дунд)
# '''Лари засаг''' (х. 1732-1737)
# '''Банди ноён''' (х. 1737-1756)
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]'''  &lt;small&gt;(Цогтой засгийн хошууг захирч засаг суусан хугацаа: 1756–1798)&lt;/small&gt;
# '''Ванчинжав'''
# '''Бунидари'''
# '''Мижиддорж ноён''' (1911)  &lt;small&gt;(Цогт засаг хошууны захирагч, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд оролцогч)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''Бадма Далай хунтайж'''
# '''Сууж гүн баатар'''
# '''Бүүвэй бэйл'''
# '''Бэйл Банди''' (х. 1730-1737)
# '''[[Чингүүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]]''' (1710-1757)  &lt;small&gt;(Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт тэмцлийг удирдагч)&lt;/small&gt;
|}

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.
* '''Бослогын дараах Чин улсын цээрлүүлэлт (Засагт хан аймгийг 5 хуваасан нь):''' Манж Чин улс Чингүүнжавын удирдсан Халхын бослогыг цуст хядлагаар дарсны дараа дахин ийм зохион байгуулалттай тэмцэл гарахаас урьдчилан сэргийлж, бослогын гол цөм, ар тал болсон Хотгойд болон Засагт хан аймгийн ноёдыг маш хатуу шийтгэсэн. Өмнө нь Хотгойд нь Засагт хан аймгийн дотор маш том газар нутаг, олон албат иргэдтэй, цэрэг-улс төрийн бие даасан том нэгдэл байв. Чин улсаас тэдний энэ нэгдсэн хүчийг задлахын тулд уг газар нутаг, албатыг нь 5 салангид хошуу болгон хувааж, тус бүрд нь тусдаа засаг ноён томилон, бие биед нь хяналт тавиулах бүтэц рүү шилжүүлсэн байна. Бослогод ар талаар тусалсан Бандийн Сандавдорж ноёны &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; тусдаа бие даасан нэг хошуу болон хуваагдан үлджээ. Сандавдорж ноён хожим нь өөрийн хошууны газар нутаг, үлдсэн албат ардуудыг Манжийн аймшигт цуст цэвэрлэгээнээс уян хатан, алсын хараатай дипломат бодлогоор хамгаалан авч үлдсэн түүхэн гавьяатай юм.

=== Хоёр &quot;Банди&quot; ноёны түүхэн давхцал ===
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot; /&gt;

== Ашигласан материал ==

* Хотгойд болон халхын ноёдын угийн бичиг, түүхэн сурвалжууд.
* [[Бандийн Сандавдорж]] — Википедиа нэвтэрхий толь.

'''Бандийн Сандавдорж''' (XVIII зуун 1756 — 1798) нь [[Манж Чин улс]]ын эрхшээлийн үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж юм. Тэрээр 1756 оноос 1798 он хүртэл тус хошууг 42 жилийн турш захирахдаа Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараах Манжийн цуст хядлага, цэвэрлэгээнээс өөрийн хошууны газар нутаг, ард иргэд, мал хөрөнгийг уян хатан, алсын хараатай дипломат тактикаар аварч үлдсэн түүхэн гавьяатай зүтгэлтэн билээ.

== Ургийн эх болон 1911 оны тусгаар тогтнолын зүтгэлтнүүдийн ураг төрлийн хэлхээ ==
[[Монгол Улс]] 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Халхын алтан ургийн ноёд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон билээ.&lt;ref name=&quot;1911Хувьсгал&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал&quot;].&lt;/ref&gt; Энэхүү түүхэн хөдөлгөөнийг оройлсон Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] ураг төрөл болон [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] залгамжлагч Цогтой засгийн хошууны ноёдын дээд өвгийн ургийн эх нь Төрийн зангилаа '''[[Мандухай сэцэн хатан]]''' юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

Зөвхөн цусан төрлийн алтан ургийн язгууртнуудыг багтаасан, 1911 оны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний залгамж холбоог харуулсан ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан зураглав
&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                                   │
=== Түүхэн ач холбогдол ===
'''Батмөнх даян хаан болон Мандухай сэцэн хатнаас''' улбаатай энэхүү алтан ургийн цусан төрлийн шугам нь 1756 оны [[Шадар ван Чингүнжав|Чингүнжавын]] бослогоос хойш [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] уян хатан бодлогын үр дүнд Цогтой засгийн хошуунд амжилттай хадгалагдан үлдсэн юм.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу3&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt; Улмаар Сандавдорж ноёны шууд ууган залгамжлалын гуч хүү, алтан ургийн засаг ноён '''Мижиддорж''' нь 1911 оны цагаагчин гахай жилийн Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандахад өөрийн хошууг удирдан, Богд хаант Монгол Улсын засаг захиргаанд нэгдэж, Манж Чин улсын дарлалыг эцэс болгоход түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Угсаа гарвал ба засаг суусан нь ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён '''Бандийн Сандавдорж''' хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464—1517) — Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн Их хаан.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;
# '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг.
# '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.
# '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''[[Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
# '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан.
# '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
# '''Өлзийт хатанбаатар''' (Рааш хатанбаатар) (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Чингүнжавын бослогын дараах &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot; ба Хошууг аварсан нь ==
1756 онд Шадар ван Чингүнжавын удирдсан зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Хотгойдын ард иргэд, язгууртнуудыг ураг удмаар нь устгах, цээрлүүлэх асар хатуу бодлого баримталсан. Энэхүү эгзэгтэй цаг үед Сандавдорж ноён Чин улсын асар их цэргийн хүчний эсрэг дахин зэвсэг барих нь хошуу нутгийг бүрмөсөн сүйрүүлнэ гэдгийг ухаарч, Манжийн хаанд дагаар орж, хүлцэнгүй байгаагаа илэрхийлсэн &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot;-ийг баримталжээ. Энэ нь Хотгойдынхныг олноор нь хядахаар зэхэж байсан Манжийн хааны уур хилэнг зөөлрүүлсэн байна.

* '''Хошууны бүтцийг авч үлдэв:''' Манж Чин улс Хотгойдынхон дахин нэгдэж босохоос сэргийлж, тэдний засаг захиргааны бүтцийг хүчээр эвдэн дотор нь 5 тусдаа хошуу (Мэргэн гүн, Далай гүн, Ахай бэйс, Цогтой засаг г.м) болгон бутаргасан. Сандавдорж ноён өөрийн ухаалаг дипломат харилцааны хүчээр Цогтой засгийн хошууны үндсэн бүтэц, газар нутаг, албат ардуудыг хэвээр нь хадгалан, өөрөө засаг ноёны ширээндээ үлдэж чадсан байна.
* '''Эдийн засгийн хамгаалалт:''' Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс мал, улааны морьд албадан шаардахад Сандавдорж ноён Чин улсын амбанд байнга &quot;хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон тул алба гүйцэтгэх боломжгүй&quot; гэх мэдүүлэг илгээх замаар хошууны мал сүргийг Чин улсын цэрэгт цөлмүүлэхээс хамгаалж, ард иргэдийг эдийн засгийн бүрэн дампуурлаас хамгаалжээ.

== Бусад тайж, ноёныг хамгаалж аварсан нь ==
Бандийн Сандавдорж ноён Чин улсын ял зэмлэл, хядлагаас бусад хошууны тайж, язгууртныг аварч үлдсэн түүхэн баримтууд байдаг. Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Хотгойд болон Засагт хан аймгийн бусад хошууны Чин улсад эрэн сурвалжлагдаж байсан босуул тайж, ардыг хошуундаа нуун шингээж хамгаалсан:
* '''Уг эхийн бүртгэлийг өөрчилсөн нь:''' Хошууны &quot;Тайж нарын уг эх&quot; (Гэрийн үеийн бичмэл)-ийг дээш мэдүүлэхдээ харь хошууны дүрвэгсдийг өөрийн уугуул тайж нар хэмээн хуурамч бүртгэл үүсгэн авч үлджээ.
* '''Бээжин рүү хамтарсан өргөх бичиг илгээсэн нь:''' Сандавдорж ноён Засагт хан болон Сайн ноён хан аймгийн бусад засаг ноёныг уриалан, Бээжин дэх Төрийг засах яам (Лифаньюань) болон Цяньлун хаанд Хамтарсан өргөх бичиг (Илтгэл хуудас) илгээж, яллагдаж буй зарим тайж нарыг &quot;бослогод өөрийн хүслээр оролцоогүй, Чингүнжавын цэрэгт хүчээр дайчлагдсан&quot; хэмээн батлан даалт гаргаж, амь насыг нь аварч байжээ.
&quot;Да-Цин личао шилу&quot; (大清历朝实录) буюу товчоор &quot;Цин шилу&quot; (清实录 - Чин улсын үнэн магадтай тэмдэглэл) нь Чин улсын үеийн (1644–1912) хаан бүрийн өдөр тутмын зарлиг, төрийн хэрэг, тайлан илтгэлийг он цагийн дарааллаар маш нарийн хөтөлсөн 4400 гаруй боть бүхий хамгийн том албан ёсны түүхийн эх сурвалж юм&quot;Цин шилу&quot; нь Чин улсын өөрийнх нь өнцгөөс бичигдсэн албан ёсны сурвалж юм. '''Сандавдорж''' ноёны &quot;босуулуудыг нуусан уран арга&quot;-ыг шууд магтан бичээгүй нь ойлгомжтой. Харин Монголын түүхчид энэхүү Чин улсын архивын хатуу бүртгэл (Цин шилу) болон Монголын Үндэсний Архивт хадгалагдаж буй хошуу тамгын газрын ургийн бичгүүдийг хооронд нь тулгаж үзсэний үндсэн дээр түүнийг ямар уран аргаар ард иргэдээ хамгаалж үлдсэнийг нь шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр тогтоосон байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Theobald |first=Ulrich |title=Qingshilu 清實錄 (www.chinaknowledge.de) |url=http://www.chinaknowledge.de/Literature/Historiography/qingshilu.html |access-date=2026-09-25 |website=www.chinaknowledge.de |publisher=Ulrich Theobald |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар Сандавдорж ноёны засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>2l5vdavjrixniltu9fz7r4r21es1vdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сандавдоржийн Базарваань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148615</id>
    <revision>
      <id>871631</id>
      <parentid>871620</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T12:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>871631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19563" sha1="l16sp1lh0r6xsy0ibiddge64evahrey" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|дүрс=|тайлбар=|цол=Халхын баруун замын Дэд зэргийн төрөл тайж|овог=Боржигон|төрөл төрөгсөд=Алтан ураг (Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн угсаа)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён)|ах=Цэсрэндорж (Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён)|хүүхэд=Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир, Галсан тайж|ач=Гончигсүрэн тайж (б.1883)|төрсөн он=XVIII зууны төгсгөл / XIX зууны эхэн|төрсөн газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас барсан он=XIX зуун|оршуулсан газар=}}

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (XVIII-XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, '''Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны''' (хожим Богд хаант Монгол Улсын үеийн Цогтой вангийн хошуу, өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумд) төрөл тайж, түүхэн хүн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөгийн үед хошууныхаа албат ардуудыг өмгөөлөн хамгаалж, Алтан ургийн угсаа залгамжлалыг таслалгүй авч үлдэх ухаалаг бодлого баримталсан язгууртан болно.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Угсаа гарвал ба Цол хэргэм ==
Базарваань тайж нь Монголын төрийн язгууртны уламжлалыг хадгалсан '''Боржигон''' овогтон юм. Түүний эцэг нь Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён (1756–1798 онд засаг суусан), тэргүүн зэргийн тайж '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' юм. Засаг ноён Сандавдоржийг таалал төгссөний дараа Манж Чин улсын үе залгамжлах хуулийн дагуу ноёны албан ёсны засаг суух хэргэмийг түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржд''' (хошууны долдугаар засаг ноён) өвлүүлсэн тул Базарваань тайж засаг ноён болоогүй байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж)
# Омбо эрдэнэ хунтайж
# Ринчин лувсан хунтайж
# Өлзийт хатан баатар
# Намаринзамбу (Цогтой засгийн хошууны анхны засаг ноён, 1709 он)
# Банди ноён (Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён)
# [[Бандийн Сандавдорж]] (Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён)
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж'''

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

'''4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь'''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt;

С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Үр хүүхэд ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.</text>
      <sha1>l16sp1lh0r6xsy0ibiddge64evahrey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871656</id>
      <parentid>871631</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T16:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>871656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20115" sha1="7o8rbgiqipfmn3hedz1je9rjob9vsdm" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|дүрс=|тайлбар=|цол=Халхын баруун замын Дэд зэргийн төрөл тайж|овог=Боржигон|төрөл төрөгсөд=Алтан ураг (Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн угсаа)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён)|ах=Цэсрэндорж (Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён)|хүүхэд=Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир, Галсан тайж|ач=Гончигсүрэн тайж (б.1883)|төрсөн он=XVIII зууны төгсгөл / XIX зууны эхэн|төрсөн газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас барсан он=XIX зуун|оршуулсан газар=}}

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (XVIII-XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, '''Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны''' (хожим Богд хаант Монгол Улсын үеийн Цогтой вангийн хошуу, өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумд) төрөл тайж, түүхэн хүн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөгийн үед хошууныхаа албат ардуудыг өмгөөлөн хамгаалж, Алтан ургийн угсаа залгамжлалыг таслалгүй авч үлдэх ухаалаг бодлого баримталсан язгууртан болно.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Угсаа гарвал ба Цол хэргэм ==
Базарваань тайж нь Монголын төрийн язгууртны уламжлалыг хадгалсан '''Боржигон''' овогтон юм. Түүний эцэг нь Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён (1756–1798 онд засаг суусан), тэргүүн зэргийн тайж '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' юм. Засаг ноён Сандавдоржийг таалал төгссөний дараа Манж Чин улсын үе залгамжлах хуулийн дагуу ноёны албан ёсны засаг суух хэргэмийг түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржд''' (хошууны долдугаар засаг ноён) өвлүүлсэн тул Базарваань тайж засаг ноён болоогүй байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  (дэд хүү)
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  (ахмад хөвүүн) Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' (ууган хүү) Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' (ууган хүү) Төрөл тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж (хүү) Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён 
# '''Банди''' ноён (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

'''4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь'''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt;

С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Үр хүүхэд ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.</text>
      <sha1>7o8rbgiqipfmn3hedz1je9rjob9vsdm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871663</id>
      <parentid>871656</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T16:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>871663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20125" sha1="is9sa3ci12coq1pivwd54szilf88h7d" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|дүрс=|тайлбар=|цол=Халхын баруун замын Дэд зэргийн төрөл тайж|овог=Боржигон|төрөл төрөгсөд=Алтан ураг (Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн угсаа)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён)|ах=Цэсрэндорж (Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён)|хүүхэд=Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир, Галсан тайж|ач=Гончигсүрэн тайж (б.1883)|төрсөн он=XVIII зууны төгсгөл / XIX зууны эхэн|төрсөн газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас барсан он=XIX зуун|оршуулсан газар=}}

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (XVIII-XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, '''Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны''' (хожим Богд хаант Монгол Улсын үеийн Цогтой вангийн хошуу, өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумд) төрөл тайж, түүхэн хүн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөгийн үед хошууныхаа албат ардуудыг өмгөөлөн хамгаалж, Алтан ургийн угсаа залгамжлалыг таслалгүй авч үлдэх ухаалаг бодлого баримталсан язгууртан болно.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Угсаа гарвал ба Цол хэргэм ==
Базарваань тайж нь Монголын төрийн язгууртны уламжлалыг хадгалсан '''Боржигон''' овогтон юм. Түүний эцэг нь Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён (1756–1798 онд засаг суусан), тэргүүн зэргийн тайж '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' юм. Засаг ноён Сандавдоржийг таалал төгссөний дараа Манж Чин улсын үе залгамжлах хуулийн дагуу ноёны албан ёсны засаг суух хэргэмийг түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржд''' (хошууны долдугаар засаг ноён) өвлүүлсэн тул Базарваань тайж засаг ноён болоогүй байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  (дэд хүү)
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  (ахмад хөвүүн) Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' (ууган хүү) Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' (ууган хүү) Төрөл тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''Банди''' ноён (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

'''4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь'''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt;

С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Үр хүүхэд ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.</text>
      <sha1>is9sa3ci12coq1pivwd54szilf88h7d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871672</id>
      <parentid>871663</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>871672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20115" sha1="nix0p9ll55vrg758llvmw3g994jl23g" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|дүрс=|тайлбар=|цол=Халхын баруун замын Дэд зэргийн төрөл тайж|овог=Боржигон|төрөл төрөгсөд=Алтан ураг (Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн угсаа)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён)|ах=Цэсрэндорж (Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён)|хүүхэд=Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир, Галсан тайж|ач=Гончигсүрэн тайж (б.1883)|төрсөн он=XVIII зууны төгсгөл / XIX зууны эхэн|төрсөн газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас барсан он=XIX зуун|оршуулсан газар=}}

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (XVIII-XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, '''Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны''' (хожим Богд хаант Монгол Улсын үеийн Цогтой вангийн хошуу, өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумд) төрөл тайж, түүхэн хүн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөгийн үед хошууныхаа албат ардуудыг өмгөөлөн хамгаалж, Алтан ургийн угсаа залгамжлалыг таслалгүй авч үлдэх ухаалаг бодлого баримталсан язгууртан болно.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Угсаа гарвал ба Цол хэргэм ==
Базарваань тайж нь Монголын төрийн язгууртны уламжлалыг хадгалсан '''Боржигон''' овогтон юм. Түүний эцэг нь Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён (1756–1798 онд засаг суусан), тэргүүн зэргийн тайж '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' юм. Засаг ноён Сандавдоржийг таалал төгссөний дараа Манж Чин улсын үе залгамжлах хуулийн дагуу ноёны албан ёсны засаг суух хэргэмийг түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржд''' (хошууны долдугаар засаг ноён) өвлүүлсэн тул Базарваань тайж засаг ноён болоогүй байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  (дэд хүү)
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  (ахмад хөвүүн) Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' (ууган хүү) Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' (ууган хүү)  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''Банди''' ноён (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

'''4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь'''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt;

С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Үр хүүхэд ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.</text>
      <sha1>nix0p9ll55vrg758llvmw3g994jl23g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871775</id>
      <parentid>871672</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T10:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>871775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20226" sha1="5hl4y42c271a58c85lpcq3gamkf9tsf" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|дүрс=|тайлбар=|цол=Халхын баруун замын Дэд зэргийн төрөл тайж|овог=Боржигон|төрөл төрөгсөд=Алтан ураг (Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн угсаа)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён)|ах=Цэсрэндорж (Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён)|хүүхэд=Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир, Галсан тайж|ач=Гончигсүрэн тайж (б.1883)|төрсөн он=XVIII зууны төгсгөл / XIX зууны эхэн|төрсөн газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас барсан он=XIX зуун|оршуулсан газар=}}

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (XVIII-XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, '''Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны''' (хожим Богд хаант Монгол Улсын үеийн Цогтой вангийн хошуу, өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумд) төрөл тайж, түүхэн хүн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөгийн үед хошууныхаа албат ардуудыг өмгөөлөн хамгаалж, Алтан ургийн угсаа залгамжлалыг таслалгүй авч үлдэх ухаалаг бодлого баримталсан язгууртан болно.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Угсаа гарвал ба Цол хэргэм ==
Базарваань тайж нь Монголын төрийн язгууртны уламжлалыг хадгалсан '''Боржигон''' овогтон юм. Түүний эцэг нь Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён (1756–1798 онд засаг суусан), тэргүүн зэргийн тайж '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' юм. Засаг ноён Сандавдоржийг таалал төгссөний дараа Манж Чин улсын үе залгамжлах хуулийн дагуу ноёны албан ёсны засаг суух хэргэмийг түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржд''' (хошууны долдугаар засаг ноён) өвлүүлсэн тул Базарваань тайж засаг ноён болоогүй байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  (дэд хүү)
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  (ахмад хөвүүн) Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' (ууган хүү) Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' (ууган хүү)  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

'''4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь'''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt;

С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Үр хүүхэд ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.</text>
      <sha1>5hl4y42c271a58c85lpcq3gamkf9tsf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Rail-interchange</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148616</id>
    <revision>
      <id>871653</id>
      <parentid>871597</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T15:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="253459" sha1="2ras7gvftsz1q8bfc3q7w7w1snqy008" xml:space="preserve">{{#switch: {{lc: {{{1}}} }}

| abudhabi ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | l1 ={{RouteBox|L1|Line 1 (Abu Dhabi Metro)|#DC241F}}
  | l2 ={{RouteBox|L2|Line 2 (Abu Dhabi Metro)|#0354A6}}
  | l3 ={{RouteBox|L3|Line 3 (Abu Dhabi Metro)|#009530}}
  | l4 ={{RouteBox|L4|Line 4 (Abu Dhabi Metro)|#FFD700}}
  }}

| ace =[[File:ACE_arrows.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Altamont Corridor Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Altamont Corridor Express}}}}}}]]

| adelaide ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Aiga bus trans.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Buses in Adelaide}}}]]
  | rail =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Railways in Adelaide}}}]]
  | belair =[[Belair line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Belair}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | gawler =[[Gawler line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Gawler}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | grange =[[Grange line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Grange}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | outer harbor =[[Outer Harbor and Port Dock lines|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Outer Harbor}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | port dock =[[Outer Harbor and Port Dock lines|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Port Dock}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | seaford =[[Seaford line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Seaford}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | flinders =[[Flinders line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Flinders}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Adelaide}}}]]
  | glenelg =[[Glenelg tram line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Glenelg}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  }}

| airtrainewr =[[File:AirTrain EWR notext logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|AirTrain Newark}}}]]

| albuquerque ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | nmrx =[[New Mexico Rail Runner Express|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|New Mexico Rail Runner Express|rail runner}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;NMRX&lt;/span&gt;]]
  | art = [[File:Albuquerque Rapid Transit logo horiz.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|Albuquerque Rapid Transit}}}]]
}}

| alicante =[[File:TRAM - Metropolitano de Alicante -T-.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Alicante Tram}}}]]

| amsterdam ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | gvb =[[File:BSicon LOGO GVB.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|GVB (Amsterdam)}}}]]
  | metro =[[File:Amsterdam metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Amsterdam Metro}}}]]
  | 50 =[[Line 50 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #28903a; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;50&lt;/span&gt;]]
  | 51 =[[Line 51 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #f26522; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;51&lt;/span&gt;]]
  | 52 =[[Line 52 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #00adef; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;52&lt;/span&gt;]]
  | 53 =[[Line 53 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #ed1c24; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;53&lt;/span&gt;]]
  | 54 =[[Line 54 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #ffc20e; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;54&lt;/span&gt;]]
  }}

| asturias ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | renfe =[[File:Madrid-MetroRENFE.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Renfe Operadora}}}]]
  | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Asturias}}}]]
  | c-1 =[[File:Cercanías C1 (Rojo).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-1 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-2 =[[File:Cercanías C2.svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-2 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-3 =[[File:Cercanías C3 (Azul oscuro).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-3 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-4 =[[File:Cercanías C4 (MoradoAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-4 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-5 =[[File:Cercanías C5 (VerdeAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-5 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-5a =[[File:Cercanías C5a (VerdeAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-5a (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-6 =[[File:Cercanías C6 (AzulAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-6 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-7 =[[File:Cercanías C7 (NaranjaAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-7 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-8 =[[File:Cercanías C8 (AmarilloAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-8 (Cercanías Asturias)}}}]]
}}

| athens ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m =Athens Metro
  | t =Athens Tram
  | p =Athens Suburban Railway
  | ose =Hellenic Train
  }}|{{{3|}}}|size={{{size|24x16}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}

| au-wa ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | transwa ={{ric|Transwa|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|Transwa|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  }}

| baku = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Baku Metro|size={{{size|25}}}px|link={{{link|Baku Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Baku Metro}}}}}}}}
  }}

| baltimore ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | marc =[[File:MARC train.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|MARC Train}}}]]
  | raillink =[[File:Baltimore Light RailLink logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Baltimore Light RailLink}}}]]
  | subway = [[File:Baltimore Metro SubwayLink Logo for Signage (Blue).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Baltimore Metro SubwayLink}}}]]
  }}

| bangkok ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | srt =&lt;!-- Do not use a non-free logo here --&gt;
  | bts =[[File:BTSbangkok.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|BTS Skytrain}}}]]
  | mrt =[[File:MRT (Bangkok) logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|MRT (Bangkok)}}}]]
  | bm =[[File:Bangkok Monorail Logo.png|{{{size|14}}}px|link={{{link|Rail transport in Bangkok}}}]]
  | blue ={{RouteBox|MRT|Blue Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Blue}}}}
  | purple ={{RouteBox|MRT|Purple Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Purple}}}}
  | orange ={{RouteBox|MRT|Orange Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Orange}}}}
  | pink ={{RouteBox|MRT|Pink Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Pink}}|#000}}
  | yellow ={{RouteBox|MRT|Yellow Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Yellow}}|#000}}
  | light blue | lightblue ={{RouteBox|MRL|Light Blue Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Light Blue}}|#000}}
  | sukhumvit | light green | lightgreen ={{RouteBox|BTS|Sukhumvit Line|#{{rail color|BTS Skytrain|Sukhumvit}}|#000}}
  | bang na-suvarnabhumi | bang na | suvarnabhumi ={{RouteBox|BTS|Bang Na–Suvarnabhumi light rail|#{{rail color|MRT|Silver}}|#000}}
  | silom | green ={{RouteBox|BTS|Silom Line|#{{rail color|BTS Skytrain|Silom}}}}
  | light red | lightred ={{RouteBox|SRT|SRT Light Red Line|#{{rail color|SRT Red Lines|Light Red}}|#000}}
  | dark red | darkred ={{RouteBox|SRT|SRT Dark Red Line|#{{rail color|SRT Red Lines|Dark Red}}}}
  | brown ={{RouteBox|MRT|Brown Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Brown}}}}
  | grey ={{RouteBox|MRL|Grey Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Grey}}}}
  | gold ={{RouteBox|MRL|Gold Line (Bangkok)|#D4AF37}}
  | airport | arl =[[File:ARLbangkok.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Airport Rail Link (Bangkok)}}}]] {{RouteBox|ARL|Airport Rail Link (Bangkok)|#{{rail color|ARL}}}}
  | bus|brt =[[File:Bangkok BRT logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bangkok BRT}}}]]
 }}

| bangladesh ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | r =[[File:Bangladesh Railway Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Bangladesh Railway}}}]]
  | dmr =[[File:ঢাকা মেট্রোরেল স্টেশন চিহ্ন.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Dhaka Metro Rail}}}]]
  | dhakabrt =[[File:Dhaka BRT Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Dhaka BRT}}}]]
}}

| barcelona ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Bus Barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Buses in Barcelona}}}]]
  | fmontjuic =[[File:Fmontjuic.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Funicular de Montjuïc}}}]]
  | l1 =[[File:L1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 1}}}]]
  | l2 =[[File:L2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 2}}}]]
  | l3 =[[File:L3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 3}}}]]
  | l4 =[[File:L4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 4}}}]]
  | l5 =[[File:L5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 5}}}]]
  | l6 =[[File:L6 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | l7 =[[File:L7 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | l8 =[[File:L8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#L8}}}]]
  | l9 =[[File:L9 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 9}}}]]
  | l10 =[[File:L10 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 10}}}]]
  | l11 =[[File:L11 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 11}}}]]
  | l12 =[[File:L12 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | metro =[[File:Barcelona Metro Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Barcelona Metro}}}]]
  | nxb =[[File:Nou Bus.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Buses in Barcelona}}}]]
  | tb =[[File:Tramvia Blau.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Tramvia Blau}}}]]
  | trambaix =[[File:Tramvia metropolita.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix}}}]]
  | trambesos =[[File:Tramvia metropolita.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs}}}]]
  | t1 =[[File:T1.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T1}}}]]
  | t2 =[[File:T2.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T2}}}]]
  | t3 =[[File:T3.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T3}}}]]
  | t4 =[[File:T4.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T4}}}]]
  | t5 =[[File:T5.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T5}}}]]
  | t6 =[[File:T6.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T6}}}]]
  }}

| bart = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | b | blue = {{ric|BART|Blue}}
  | g | green = {{ric|BART|Green}}
  | oak = {{ric|BART|OAK}}
  | o | orange = {{ric|BART|Orange}}
  | r | red = {{ric|BART|Red}}
  | y | yellow = {{ric|BART|Yellow}}
  | ebart = {{ric|BART|eBART}}
  | #default =[[File:Bart-logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bay Area Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Bay Area Rapid Transit}}}}}}]]
    }}

| basel = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 |1 = {{rcb|Basel S-Bahn|1|inline=croute}}
 |3 = {{rcb|Basel S-Bahn|3|inline=croute}}
 |4|re = {{rcb|Basel S-Bahn|RE/RB|inline=croute}}
 |5 = {{rcb|Basel S-Bahn|5|inline=croute}}
 |6 = {{rcb|Basel S-Bahn|6|inline=croute}}
 |7|rb = {{rcb|Basel S-Bahn|RB|inline=croute}}
 |8|wb = {{rcb|Basel S-Bahn|WB|inline=croute}}
 |9 = {{rcb|Basel S-Bahn|9|inline=croute}}
 |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link=Basel Regional S-Bahn|S-Bahn]]
 }}

| bc ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bctransit =[[File:BC-transit-wayfinder.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|BC Transit}}}]]
 }}

| beijing ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | subway =[[File:Beijing Subway simplified logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Beijing Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Beijing Subway}}}}}}]]
    | 7 | 9 | 13 | 14 | 19 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|{{{2}}}}}|#000}}
    | a | ap | airport ={{RouteBox|Capital Airport|{{{link|Capital Airport Express}}}|#{{rail color|Beijing Subway|ap}}|#000}}
    | b | bt | batong | ba tong ={{RouteBox|Batong|{{{link|Batong line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|bt}}}}
    | c | cp | changping ={{RouteBox|Changping|{{{link|Changping line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|cp}}|#000}}
    | d | dx | daxing ={{RouteBox|Daxing|{{{link|Daxing line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|dx}}}}
    | f | fs | fangshan ={{RouteBox|Fangshan|{{{link|Fangshan line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|fs}}}}
    | p | pg | pinggu ={{RouteBox|Pinggu|{{{link|Pinggu line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|pg}}|#000000}}
    | n | na | newairport | new airport ={{RouteBox|Daxing Airport|{{{link|Daxing Airport Express}}}|#{{rail color|Beijing Subway|na}}}}
    | s1 | m | maglev | mentougou ={{RouteBox|S1|{{{link|Line S1 (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|s1}}}}
    | s2 | s5 | hm | huaimi | huairou-miyun | sc | sub-central ={{rcb|Beijing Suburban Railway|{{lc: {{{2}}} }}|inline=route}}
    | x | xj | xijiao | w | western ={{RouteBox|Xijiao|{{{link|Xijiao line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|xj}}}}
    | yf | yanfang ={{RouteBox|Yanfang|{{{link|Yanfang line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yf}}}}
    | yq | yuquanlu ={{RouteBox|Yuquanlu|{{{link|Yuquanlu line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yq}}}}
    | yz | yizhuang ={{RouteBox|Yizhuang|{{{link|Yizhuang line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yz}}}}
    | t1 | yizhuangt1 ={{RouteBox|Yizhuang T1|{{{link|Line T1 (Beijing Yizhuang Tram)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|t1}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{ucfirst:{{{2}}}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|{{{2}}}}}}}
  }}

| belgrade ={{#switch: {{str left|{{lc: {{{2}}} }}|1}}
  | s =[[File:Bg-voz-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}-sup.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|BG Voz Line {{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}}}}|alt={{{alt|{{{link|BG Voz Line {{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}}}}}}}]]
  | t =[[File:Belgrade-tram-icon-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}}}}]]
  | x =[[File:Belgrade-tram-icon-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}-canceled.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}}}}]]
  | #default =[[File:Bg-voz-{{{2}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|BG Voz Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|BG Voz Line {{{2}}}}}}}}}]]
  }}

| bengaluru ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | m | metro =[[File:Namma metro icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Namma Metro}}}]]
  | purple ={{RouteBox|Purple|Purple Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Purple}}|WHITE }}
  | green ={{RouteBox|Green|Green Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Green}}|WHITE }}
  | yellow ={{RouteBox|Yellow|Yellow Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Yellow}}|BLACK }}
  | pink ={{RouteBox|Pink|Pink Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Pink}}|BLACK }}
  | blue ={{RouteBox|Blue|Blue Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Blue}}|white }}
  | orange ={{RouteBox|Orange|Orange Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Orange}}|WHITE }}
  }}

| berlin = {{#switch: {{lc:{{{2}}}}}
    | b|db|r   = [[File:VBB Bahn-Regionalverkehr.svg|x{{{size|14}}}px|link=Deutsche Bahn]]
    | bvg      = [[File:Bvg-logo.svg|x{{{size|14}}}px|link=Berliner Verkehrsbetriebe]]
    | bus      = [[File:BUS-Logo-BVG.svg|{{{size|14}}}px|link=Bus transport in Berlin]]
    | metrobus = [[File:MetroBus.svg|{{{size|14}}}px|link=Bus transport in Berlin]]
    | f        = [[File:Signet Fernverkehr VBB.svg|{{{size|14}}}px|link=DB Fernverkehr]]
    | ferry    = [[File:Fähre-Logo-BVG.svg|x{{{size|14}}}px|link=Ferry transport in Berlin]]
    | metrotram= [[File:MetroTram.svg|{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | m1 | m2 | m4 | m5 | m6 | m8 | m10 | m13 | m17 = [[File:Berlin Tram {{uc:{{{2}}}}}.svg|x{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | s|s-bahn|s1|s15|s2|s21|s21vor|s25|s26|s3|s3e|s3b|s3h|s3c|s4|s41|s42|s45|s45alt|s46|s46alt|s47|s5|s6|s7|s75|s8|s85|s86|s9|s10|s19 = {{rail icon|Berlin S-Bahn|{{lc:{{{2|}}}}}|size=x{{{size|14}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}
    | tram     = [[File:Tram-Logo.svg|{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | 12 | 16 | 18 | 21 | 27 | 37 | 50 | 60 | 61 | 62 | 63 | 67 | 68 = [[File:Berlin Tram {{{2}}}.svg|x{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | u|u-bahn|u1|u12|u15|u2|u3|u4|u5|u55|u6|u7|u8|u9|u10|u11|u0 = {{rail icon|Berlin U-Bahn|{{lc:{{{2|}}}}}|size=x{{{size|14}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}
    | vbb = [[File:VBB-Logo.svg|{{{size|25}}}px|link=Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg|Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg (VBB)]]
}}

| bilbao ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Bilbao}}}]]
  | metro =[[File:Símbolo del Metro de Bilbao.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Bilbao Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Bilbao Metro}}}}}}]]
  | l1 | 1 =[[File:Metro de Bilbao L1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 1 (Bilbao Metro)}}}]]
  | l2 | 2 =[[File:Metro de Bilbao L2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 2 (Bilbao Metro)}}}]]
  | l3 | 3 =[[File:Metro de Bilbao L3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 3 (Bilbao Metro)}}}]]
  | tram | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bilbao tram}}}]]
}}

| birmingham =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Midland Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Midland Metro}}}}}}]]

| blackpool =[[File:Blackpool Transport simple logo.png|{{{size|x20}}}px|link={{{link|Blackpool tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Blackpool tramway}}}}}}]]

| bonn =[[File:U-Bahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Bonn Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Bonn Stadtbahn}}}}}}]]

| boston ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 | subway =[[File:MBTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MBTA subway}}}]]
 | blue | green | orange | red | silver ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px&quot;&gt;[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)}}}}}}]]&lt;/span&gt;|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};&quot;&gt; [[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)|&lt;span style=&quot;color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;}}
 | ferry |boat =&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Ferry}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|Ferry}};&quot;&gt;&amp;nbsp;[[MBTA ferry|&lt;span style=&quot;color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;Ferry {{{3|}}}&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
 | bus ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Bus}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px&quot;&gt;[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|MBTA bus}}}]]&lt;/span&gt;|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Bus}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|Bus}};&quot;&gt;&amp;nbsp;[[MBTA bus|&lt;span style=&quot;color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;Bus&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;}}
 | rail ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Commuter Rail}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px&quot;&gt;[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|MBTA Commuter Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|MBTA Commuter Rail}}}}}}]]&lt;/span&gt;|[[File:MBTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MBTA Commuter Rail}}}]] {{#if:{{{3|}}}|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|{{{3}}}}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|{{{3}}}}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;{{#switch:{{lc:{{{3}}}}}
    | dedham | lexington | millis =[[{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Branch|{{white|{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Branch}}]]
    | fairmount | fitchburg | greenbush | haverhill | lowell | kingston | needham =[[{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Line|{{white|{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Line}}]]
    | franklin | foxboro | franklin/foxboro =[[Franklin/Foxboro Line|{{white|Franklin/Foxboro}}]]
    | cape | capeflyer =[[CapeFLYER|{{white|CapeFLYER}}]]
    | central mass | central =[[Central Mass Branch|{{white|Central Mass Branch}}]]
    | framingham/worcester | framingham | worcester =[[Framingham/Worcester Line|{{white|Framingham/Worcester Line}}]]
    | newburyport/rockport | newburyport | rockport =[[Newburyport/Rockport Line|{{white|Newburyport/Rockport Line}}]]
    | north–south rail link | north–south =[[North–South Rail Link|{{white|North–South Rail Link}}]]
    | old colony lines | old colony =[[Old Colony Lines|{{white|Old Colony Lines}}]]
    | middleborough | middleborough/lakeville =[[Middleborough/Lakeville Line|{{white|Middleborough/Lakeville Line}}]]
    | fall river | new bedford | fall river/new bedford =[[Fall River/New Bedford Line|{{white|Fall River/New Bedford Line}}]]
    | providence/stoughton | providence | stoughton =[[Providence/Stoughton Line|{{white|Providence/Stoughton Line}}]]
    | south coast rail | south coast | south =[[South Coast Rail|{{white|South Coast Rail}}]]
    }}&amp;nbsp;&lt;/span&gt;|}}
  }}
  }}

| brampton ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | zum =[[File:ZUM logo.svg|{{{size|40}}}px|link={{{link|Züm}}}]]
  }}

| bremen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus = [[File:BUS-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremer Straßenbahn|Bus]]
  | tram = [[File:Tram-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Trams in Bremen|Tram]]
  | rs = [[File:Logo Regio S Bahn Bremen.svg|{{{size|40}}}px|link=Bremen S-Bahn]]
  | rs1 | rs2 | rs3 | rs4 = [[File:Bremen {{uc: {{{2}}}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremen S-Bahn|alt={{{1}}}]]
  | s = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremen S-Bahn|S-Bahn]]
  }}

| brightline =[[File:Brightlineicon.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Brightline}}}|alt={{{alt|{{{link|Brightline}}}}}}]]

| brisbane | qld ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Queensland Rail logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Queensland Rail}}}]]
  | bus =[[File:Translink Qld bus icon with roundel 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | m1 =[[File:QLD M1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Brisbane Metro}}}]]
  | m2 =[[File:QLD M2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Brisbane Metro}}}]]
  | 169 =[[File:QLD 169.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 222 =[[File:QLD 222.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 333 =[[File:QLD 333.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 555 =[[File:QLD 555.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 600 =[[File:QLD 600.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 777 =[[File:QLD 777.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | train =[[File:Translink Train icon 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Rail transport in Queensland}}}]]
  | exhibition =[[File:QLD EX.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Exhibition line}}}]]
  | caboolture =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Caboolture line}}}]]
  | nambour/gympie north =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sunshine Coast line, Queensland}}}]]
  | ipswich/rosewood =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ipswich/Rosewood line}}}]]
  | kippa-ring =[[File:QLD T2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Redcliffe Peninsula line}}}]]
  | springfield =[[File:QLD T2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Springfield line}}}]]
  | doomben =[[File:QLD T3.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Doomben}}}]]
  | cleveland =[[File:QLD T4.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Cleveland line}}}]]
  | shorncliffe =[[File:QLD T4.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Shorncliffe line}}}]]
  | gold coast =[[File:QLD T5.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Gold Coast line}}}]]
  | airport =[[File:QLD T5.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Airport line, Brisbane}}}]]
  | beenleigh =[[File:QLD T6.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Beenleigh line}}}]]
  | ferny grove =[[File:QLD T6.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferny Grove line}}}]]
  | ferry =[[File:Translink Qld ferry roundel 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f1 =[[File:QLD F1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f11 =[[File:QLD F11.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f12 =[[File:QLD F12.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f21 =[[File:QLD F21.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f22 =[[File:QLD F22.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f23 =[[File:QLD F23.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f24 =[[File:QLD F24.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | tram =[[File:Translink Tram icon 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|G:link}}}]]
  | l1 =[[File:GCLR L1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|G:link#Routes}}}]]
  | traveltrain =[[File:QR Travel train icon 2024.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Rail transport in Queensland}}}]]
  | coach =[[File:Translink Coach icon 2020.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  }}

| brussels ={{#if:{{{2|}}}
  |{{Ligne STIB|{{#invoke:ustring|sub|\{{{2}}}|-1|-1}}}}
  |[[File:Brussels Metro-simplified.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Brussels Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Brussels Metro}}}}}}]]
  }}

| bucharest ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | m1 =[[Bucharest Metro Line {{uc: {{{2}}} }}|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Bucharest Metro|{{{2}}}}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;{{uc: {{{2}}} }}&lt;/span&gt;]]
  | m2 | m3 | m4 | m5 | m6 | m7 =[[Bucharest Metro Line {{uc: {{{2}}} }}|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Bucharest Metro|{{{2}}}}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;{{uc: {{{2}}} }}&lt;/span&gt;]]
  }}

| budapest ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:BKV m 1 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 1 (Budapest Metro)}}}]]
  | 2 =[[File:BKV m 2 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 2 (Budapest Metro)}}}]]
  | 3 =[[File:BKV m 3 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 (Budapest Metro)}}}]]
  | 4 =[[File:BKV m 4 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 4 (Budapest Metro)}}}]]
  | 5 =[[File:BKV h5 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 6 =[[File:BKV h6 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 7 =[[File:BKV h7 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 8 =[[File:BKV h8 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 9 =[[File:BKV h9 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | bus =[[File:BKV busz symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=Budapesti Közlekedési Zrt.]]
  | hév | hev =[[File:Budapest hev symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | metro =[[File:BKV metro 2014.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Budapest Metro}}}]]
  | night | nocturnal =[[File:BKK night line logo.svg|{{{size|16px}}}|link=Budapesti Közlekedési Zrt.]]
  | tram =[[File:Logo tramway-budapest.svg|{{{size|16px}}}|link=Trams in Budapest]]
  | trolleybus =[[File:Budapest trolleybus symbol.svg|{{{size|16px}}}|link=Trolleybus]]
  }}

| buenos aires | buenosaires ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | =[[File:Subte-logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Buenos Aires Underground}}}]]
  | e2 | p | premetro =[[File:Línea P (SBASE) bullet.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|PreMetro E2 (Buenos Aires)}}}]]
  | u | urquiza =[[File:Urquiza U 60px.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Urquiza Line (Buenos Aires)}}}]]
  | metrobus =[[File:Metrobus logo.svg|x{{{size|8}}}px|link={{{link|Metrobus (Buenos Aires)}}}]]
  | 9dejulio =[[File:Metrobus9dejulio.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus 9 de Julio}}}]]
  | cabildo =[[File:Metrobuscabildo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Cabildo}}}]]
  | juanbjusto =[[File:Metrobusjuanbjusto.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Juan B. Justo}}}]]
  | sur =[[File:Metrobussur.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Sur}}}]]
  | 25demayo =[[File:Metrobus25deMayo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus 25 de Mayo}}}]]
  | #default =[[File:Línea {{uc:{{{2}}}}} (SBASE) bullet.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line {{uc:{{{2|}}}}} (Buenos Aires Underground)}}}]]
  }}

| busan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Busan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Busan Metro}}}}}}]]
  | bgl | bugim =[[File:Busan-Gimhae Line.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Busan–Gimhae Light Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Busan–Gimhae Light Rail Transit}}}}}}]]
  | donghae =[[File:Donghae Line.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Donghae Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Donghae Line}}}}}}]]
  | #default =[[File:Busan Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Busan Metro Line {{{2}}}]]
  }}

| cadiz | cádiz ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram | trambahia =[[File:Símbolo del Trambahía de Cádiz.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]]
  | t-1 =[[File:Trambahía T1.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]]
  | t-2 =[[File:Trambahía T2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]]
  | c-1 =[[File:Cercanías C1 (Rojo).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]]
  | c-1a =[[File:Cercanías C1a.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]]
  }}

| cahsr =[[File:California High Speed Rail.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|California High-Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|California High-Speed Rail}}}}}}]]

| calgary ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | ctrain =[[File:CT Standard CTrain.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|CTrain}}}]]
  | max =[[File:CT MAX Generic.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|MAX (Calgary)}}}]]
  | bus =[[File:CT Standard bus.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Calgary Transit#Bus Routes}}}]]
  | #default = {{rail icon|CTrain|{{lc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
  }}

| caltrain =[[File:Caltrain roundel.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Caltrain}}}|alt={{{alt|{{{link|Caltrain}}}}}}]]

| canberra | au-act ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | metro
  | light rail ={{rail icon|Canberra Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | r1 ={{rail color box|Canberra Metro|R1|inline=croute}}
  | r2 ={{RouteBox|R2|ACTION#R2|#f3b2db|#000000|bold=yes}}
  | r3 ={{RouteBox|R3|ACTION#R3|#ffdd00|#000000|bold=yes}}
  | r4 ={{RouteBox|R4|R4 (Canberra)|#0097ce|#ffffff|bold=yes}}
  | r5 ={{RouteBox|R5|ACTION#R5|#dc2597|#ffffff|bold=yes}}
  | r6 ={{RouteBox|R6|ACTION#R6|#76bc21|#000000|bold=yes}}
  | r7 ={{RouteBox|R7|ACTION#R7|#e07c00|#ffffff|bold=yes}}
  | r8 ={{RouteBox|R8|ACTION#R8|#2d2a26|#ffffff|bold=yes}}
  | r9 ={{RouteBox|R9|ACTION#R9|#97989a|#000000|bold=yes}}
  | r10 ={{RouteBox|R10|ACTION#R10|#aa182c|#ffffff|bold=yes}}
  | 59 ={{RouteBox|59||#99bbe3|#0055b8|bold=yes}}
  | #default ={{RouteBox|{{{2}}}||#0055b8|#ffffff|bold=yes}}
  }}

| catalonia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | fgc =[[File:FGC.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya}}}]]
  | fgctim =[[File:FGC TiM.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya}}}]]
  | fvallvidrera =[[File:fvallvidrera.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Vallvidrera Funicular}}}]]
  | nuria =[[File:Cremallera de Núria.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Vall de Núria Rack Railway}}}]]
  | rdc =[[File:Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Rodalies de Catalunya}}}]]
  | r1 =[[File:R1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R1–RG1 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r2 =[[File:R2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r2n =[[File:R2N barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r2s =[[File:R2S barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r3 =[[File:R3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R3 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r4 =[[File:R4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R4 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r5 =[[File:R5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R5}}}]]
  | r50 =[[File:R50 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R50}}}]]
  | r6 =[[File:R6 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R6}}}]]
  | r60 =[[File:R60 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R60}}}]]
  | r7 =[[File:R7 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R7 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r8 =[[File:R8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R8 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | rg1 =[[File:RG1 girona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R1–RG1 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | rt1 =[[File:RT1 tarragona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|RT1 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | rt2 =[[File:RT2 tarragona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|RT2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r11 =[[File:R11 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R11 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r12 =[[File:R12 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R12 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r13 =[[File:R13 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R13 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r14 =[[File:R14 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R14 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r15 =[[File:R15 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R15 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r16 =[[File:R16 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R16 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | s1 =[[File:S1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s2 =[[File:S2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s5 =[[File:S5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s55 =[[File:S55 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s3 =[[File:S3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S3}}}]]
  | s33 =[[File:S33 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#Rail services}}}]]
  | s4 =[[File:S4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S4}}}]]
  | s8 =[[File:S8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S8}}}]]
  | s9 =[[File:S9 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S9}}}]]
  | tpc =[[File:TPC.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Catalonia#Transport}}}]]
  }}

| changchun ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | a | ap | airport ={{RouteBox|Airport|{{{link|Airport line (Changchun Subway)}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
    | b | bh | beihu ={{RouteBox|Beihu|{{{link|Beihu line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
    | s | sy | shuangyang ={{RouteBox|Shuangyang|{{{link|Shuangyang line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changchun Subway)|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
   }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | subway | rt = {{RouteBox|Subway|{{{link|Changchun Subway}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|#default}}}}
    | a | ap | airport ={{RouteBox|Airport|{{{link|Airport line (Changchun Subway)}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|ap}}}}
    | b | bh | beihu ={{RouteBox|Beihu|{{{link|Beihu line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|bh}}}}
    | s | sy | shuangyang ={{RouteBox|Shuangyang|{{{link|Shuangyang line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|sy}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changchun Subway)|#{{rail color|Changchun Rail Transit|{{{2}}}}}}}
   }}
  }}

| changsha ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Changsha Maglev Express}}}|#{{rail color|Changsha Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|na}}}}
   }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 3 | 5 ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Changsha Maglev Express}}}|#{{rail color|Changsha Metro|ml}}}}
    | metro =[[File:Changsha Metro logo.svg|{{{size|x13}}}px|link={{{link|Changsha Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Changsha Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|{{{2}}}}}}}
   }}
  }}

| changzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changzhou Metro)|#{{rail color|Changzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:ChangzhouMetro.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Changzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Changzhou Metro}}}}}}]]
    | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changzhou Metro)|#{{rail color|Changzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| charleroi ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |metro|#default=[[File:Brussels Metro-simplified.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Charleroi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Charleroi Metro}}}}}}]]
  }}

| chengdu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Chengdu Metro)|#{{rail color|Chengdu Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Chengdu Metro icon.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Chengdu Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Chengdu Metro}}}}}}]]
    | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Chengdu Metro)|#{{rail color|Chengdu Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| chennai ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai Suburban Railway}}}]]
  | m | metro =[[File:Chennai Metro logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai Metro}}}]]
  | blue ={{RouteBox|Blue Line|Blue Line (Chennai Metro)|#{{rail color|Chennai Metro|Blue}} }}
  | green ={{RouteBox|Green Line|Green Line (Chennai Metro)|#{{rail color|Chennai Metro|Green}} }}
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Transport in Chennai#Buses}}}]]
  | maa | airport =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai International Airport}}}]]
  }}

| chicago ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
&lt;!-- commuter rail --&gt;
  | bnsf =[[BNSF Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|BNSF}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em&quot;&gt;BNSF&lt;/span&gt;]]
  | hc =[[Heritage Corridor|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|hc}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;HC&lt;/span&gt;]]
  | mdn =[[Milwaukee District North Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|mdn}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;MDN&lt;/span&gt;]]
  | mdw =[[Milwaukee District West Line|&lt;span style=&quot;color: #25327b; background-color: #{{rail color|Metra|mdw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;MDW&lt;/span&gt;]]
  | me =[[Metra Electric District|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|me}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;ME&lt;/span&gt;]]
  | me-bi =[[Metra Electric District|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|me|Blue Island}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;ME-BI&lt;/span&gt;]]
  | me-sc =[[Metra Electric District|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|me|South Chicago}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;ME-SC&lt;/span&gt;]]
  | metra =[[File:Metramlogo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metra}}}|alt=Metra]]
  | ncs =[[North Central Service|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|nc}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;NCS&lt;/span&gt;]]
  | ri =[[Rock Island District|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|ri}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;RI&lt;/span&gt;]]
  | ri-bev =[[Rock Island District|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|ri|Beverly Branch}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;RI-Bev&lt;/span&gt;]]
  | sws =[[SouthWest Service|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|sw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;SWS&lt;/span&gt;]]
  | upn =[[Union Pacific North Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|upn}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;UPN&lt;/span&gt;]]
  | upnw =[[Union Pacific Northwest Line|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|upnw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;UPNW&lt;/span&gt;]]
  | upw =[[Union Pacific West Line|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|upw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;UPW&lt;/span&gt;]]
&lt;!-- rapid transit --&gt;
  | l =[[File:Chicago Transit Authority Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chicago &quot;L&quot;}}}]]
  | cta =[[File:Chicago Transit Authority Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chicago Transit Authority}}}]]
  | pink = [[Pink  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Pink}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Pink&lt;/span&gt;]]
  | red = [[Red  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Red}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Red&lt;/span&gt;]]
  | orange = [[Orange  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Orange}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Orange&lt;/span&gt;]]
  | yellow = [[Yellow  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|CTA|Yellow}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Yellow&lt;/span&gt;]]
  | green = [[Green  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Green}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Green&lt;/span&gt;]]
  | blue = [[Blue  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Blue}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Blue&lt;/span&gt;]]
  | purple = [[Purple  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Purple}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Purple&lt;/span&gt;]]
  | brown = [[Brown  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Brown}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Brown&lt;/span&gt;]]
  | ats  =[[Airport Transit System|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #ed1c23; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;ATS&lt;/span&gt;]]
  | bus ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | 6 | 10 | 146 | 147 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#{{rcr|CTA|Express}}|#fff}}'''| }}}}
    | 1 | 48 | 54a | 55a | 108 | 130 | 165 | 206 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Local}}|border=#{{rcr|CTA|Local}} }}'''| }}}}
    | 2 | 19 | 26 | 100 | 120 | 121 | 125 | 128 | 134 | 135 | 136 | 143 | 148 | 169 | 192 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Express}}|border=#{{rcr|CTA|Express}} }}'''| }}}}
    | n4 | n5 | n9 | n20 | n22 | n34 | n49 | n53 | n55 | n60 | n62 | n63 | n66 | n77 | n79 | n81 | n87 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Owl}}|border=#{{rcr|CTA|Owl}} }}'''| }}}}
    | x4 | x9 | x49 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|X}}|border=#{{rcr|CTA|X}} }}'''| }}}}
    | j14 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Jeffery Jump|#{{rcr|CTA|Jump}}|#fff}}'''| }}}}
    | #default = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#{{rcr|CTA|Local}}|#fff}}'''| }}}}
    }}
  | pace = [[File:Pace_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pace (transit)}}}]]
  | pulse = [[File:Pace_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pace Pulse}}}]]
  }}

| cincinnati=[[File:Cincinnati Bell Connector logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Connector (Cincinnati)}}}|alt={{{alt|{{{link|Connector (Cincinnati)}}}}}}]]

| cleveland =[[File:Cleveland RTA logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|GCRTA}}}|alt={{{alt|{{{link|GCRTA}}}}}}]]

| cologne ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Cologne S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Cologne S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Cologne Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Cologne Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| cota =[[File:COTA alt logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|Central Ohio Transit Authority}}}|alt={{{alt|{{{link|Central Ohio Transit Authority}}}}}}]]

| copenhagen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 | m1 =[[File:M1 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M1 (Copenhagen)}}}]]
  | 2 | m2 =[[File:M2 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M2 (Copenhagen)}}}]]
  | 3 | m3 =[[File:M3 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|City Circle Line}}}]]
  | 4 | m4 =[[File:M4 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M4 (Copenhagen)}}}]]
  | metro =[[File:Copenhagen Metro Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Copenhagen Metro}}}]]
  | s =[[File:S-tog.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|S-train (Copenhagen)}}}]]
  | #default =[[File:S-train service {{{2}}}.svg|{{#if:{{{size|}}}|{{{size}}}|14}}px|link={{#if:{{{link|}}}|{{{link}}}|{{{2}}} (S-train)}}]]
  }}

| ctfastrak =[[File:CTfastrak symbol.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|CTfastrak}}}|alt={{{alt|{{{link|CTfastrak}}}}}}]]

| daegu ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Daegu Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Daegu Metro}}}}}}]]
  | #default =[[File:Daegu Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Daegu Metro Line {{{2}}}]]
  | daegyeong =[[File:Daegyeong Line.svg|x16px|link={{{link|Daegyeong Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Daegyeong Line}}}}}}]]
  }}

| dalian ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dalian Metro)|#{{rail color|Chongqing Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{uc: {{{2}}} }}|{{{link|Line {{uc: {{{2}}} }} (Dalian Metro)}}}|#{{rail color|Dalian Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| dallas ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m-line | mline | mata =[[File:M-Line Trolley logo no words.svg|M-Line Trolley|x16px|link={{{link|M-Line Trolley}}}|alt={{{alt|{{{link|M-Line Trolley}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[M-Line Trolley]]}}
  | lascolinas =[[File:Las Colinas APT Logo.svg|Las Colinas APT System|x18px|link={{{link|Las Colinas APT System}}}|alt={{{alt|{{{link|Las Colinas APT System}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Las Colinas APT System]]}}
  }}

| dammam ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Dammam Metro)|#748477}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Dammam Metro)|#748477}}
  }}

| dart ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | red | r =[[File:DART Red Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Red Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Red Line (DART)|Red Line]]}}
  | blue | b =[[File:DART Blue Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Blue Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Blue Line (DART)|Blue Line]]}}
  | green | g =[[File:DART Green Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Green Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Green Line (DART)|Green Line]]}}
  | orange | o =[[File:DART Orange Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Orange Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Orange Line (DART)|Orange Line]]}}
  | silver | s =[[File:DART Silver Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Silver Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Silver Line (DART)|Silver Line]]}}
  | streetcar | sc =[[File:Logo Dallas Streetcar 02.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Dallas Streetcar}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Dallas Streetcar]]}}
  | #default =[[File:Logo Dallas Area Rapid Transit.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Dallas Area Rapid Transit}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Dallas Area Rapid Transit]]}}
  }}

| delhi ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Delhi Suburban Railway}}}]]
  | m | metro =[[File:Delhi Metro logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Delhi Metro}}}]]
  | airport | airport express | orange ={{RouteBox|Airport Express|Delhi Airport Metro Express|#{{rail color|Delhi Metro|Airport}}}}
  | blue ={{RouteBox|Blue{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Blue Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Blue}}}}
  | grey ={{RouteBox|Grey{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Grey Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Grey}}}}
  | green ={{RouteBox|Green{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Green Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Green}}}}
  | magenta ={{RouteBox|Magenta{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Magenta Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Magenta}}}}
  | pink ={{RouteBox|Pink{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Pink Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Pink}}}}
  | red ={{RouteBox|Red{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Red Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Red}}}}
  | violet ={{RouteBox|Violet{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Violet Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Violet}}}}
  | yellow ={{RouteBox|Yellow{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Yellow Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Yellow}}}}
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Delhi#Buses}}}]]
  }}

| denver | rtd ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | a =[[File:Denver RTD A.svg|{{{size|18}}}px|link=A Line (RTD)]]
  | b =[[File:Denver RTD B.svg|{{{size|18}}}px|link=B Line (RTD)]]
  | c =[[File:Denver RTD C.svg|{{{size|18}}}px|link=C Line (RTD)]]
  | c(old) | c (old) =&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|C}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; &quot;&gt;&amp;nbsp;[[{{{link|C Line (RTD)}}}|&lt;span style=&quot;color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;&quot;&gt;C&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | d =[[File:Denver RTD D.svg|{{{size|18}}}px|link=D Line (RTD)]]
  | e =[[File:Denver RTD E.svg|{{{size|18}}}px|link=E Line (RTD)]]
  | f =&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|F}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; &quot;&gt;&amp;nbsp;[[{{{link|F Line (RTD)}}}|&lt;span style=&quot;color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;&quot;&gt;F&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | g =[[File:Denver RTD G.svg|{{{size|18}}}px|link=G Line (RTD)]]
  | g(old) | g (old) =&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|G (old)}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; &quot;&gt;&amp;nbsp;[[{{{link|R Line (RTD)#G Line service (2006–2009)}}}|&lt;span style=&quot;color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;&quot;&gt;G&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | h =[[File:Denver RTD H.svg|{{{size|18}}}px|link=H Line (RTD)]]
  | l =[[File:Denver RTD L.svg|{{{size|18}}}px|link=L Line (RTD)]]
  | n =[[File:Denver RTD N.svg|{{{size|18}}}px|link=N Line (RTD)]]
  | r =[[File:Denver RTD R.svg|{{{size|18}}}px|link=R Line (RTD)]]
  | t =[[File:Denver RTD T.svg|{{{size|18}}}px|link=T Line (RTD)]]
  | w =[[File:Denver RTD W.svg|{{{size|18}}}px|link=W Line (RTD)]]
  | #default =[[File:Regional Transportation District logo.svg|{{{size|23}}}px|link=Regional Transportation District]]
  }}

| detroit ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | dpm | detroit people mover =[[File:DPM_icon.png|{{{size|16}}}px|link=Detroit People Mover]]
  | qline | q-line | q line | m1 | m-1 | m-1 rail =[[File:QLINE Logo.svg|{{{size|18}}}px|link=QLine]]
  }}

| dhaka ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|MRT Line 1|MRT Line 1 (Dhaka Metro)|#DA291C|WHITE|bold=yes}}
  | 2 ={{RouteBox|MRT Line 2|MRT Line 2 (Dhaka Metro)|#8031A7|WHITE|bold=yes}}
  | 4 ={{RouteBox|MRT Line 4|MRT Line 4 (Dhaka Metro)|#003DA5|WHITE|bold=yes}}
  | 5n ={{RouteBox|MRT Line 5N|MRT Line 5 (Northern Route)|#00B5E2|BLACK|bold=yes}}
  | 5s ={{RouteBox|MRT Line 5S|MRT Line 5 (Southern Route)|#FF8200|BLACK|bold=yes}}
  | 6 ={{RouteBox|MRT Line 6|MRT Line 6 (Dhaka Metro)|#006747|WHITE|bold=yes}}
  }}

| doha ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m1 | red = [[File:Red Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Red Line (Doha Metro)]]
  | m2 | green = [[File:Green Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Green Line (Doha Metro)]] 
  | m3 | gold = [[File:Gold Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Gold Line (Doha Metro)]]
  | m4 | blue = {{RouteBox|M4|Blue Line (Doha Metro)|#0354A6}}
  | l1 ={{RouteBox|L1|Red Line (Lusail Light Rail Transit)|#DC241F}}
  | l2 ={{RouteBox|L2|Green Line (Lusail Light Rail Transit)|#009530}}
  | l3 ={{RouteBox|L3|Purple Line (Lusail Light Rail Transit)|#9016B2}}
  | l4 ={{RouteBox|L4|Yellow Line (Lusail Light Rail Transit)|#FFD700}}
  }}

| dongguan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dongguan Rail Transit)|#{{rail color|Dongguan Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | rt | metro =[[File:Dongguan Rail Transit logo.svg|{{{size|16x16}}}px|link={{{link|Dongguan Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Dongguan Rail Transit}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dongguan Rail Transit)|#{{rail color|Dongguan Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| donostialdea ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Símbolo del Metro Donostialdea.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Metro Donostialdea}}}|alt={{{alt|{{{link|Metro Donostialdea}}}}}}]]
}}

| dortmund ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Dortmund Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Dortmund Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| dresden={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link={{{link|Dresden S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Dresden S-Bahn}}}}}}]]
  }}

| dublin ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | dart =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Dublin Area Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Dublin Area Rapid Transit}}}}}}]]
  | commuter =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Dublin Suburban Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Dublin Suburban Rail}}}}}}]]
  | luas | #default =[[File:Luas simple logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Luas}}}|alt={{{alt|{{{link|Luas}}}}}}]]
  }}

| dubai ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m1 ={{RouteBox|M1|Red Line (Dubai Metro)|#DC241F}}
  | m2 ={{RouteBox|M2|Green Line (Dubai Metro)|#009530}}
  | m3 ={{RouteBox|M3|Purple Line (Dubai Metro)|#9016B2}}
  | m4 ={{RouteBox|M4|Blue Line (Dubai Metro)|#0354A6}}
  | l1 ={{RouteBox|L1|Palm Jumeirah Monorail|#748477}}
  | t1 ={{RouteBox|T1|Dubai Tram|#01a0b1}}
  | t2 ={{RouteBox|T2|Dubai Trolley|#800000}}
  }}

| duisburg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Duisburg Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Duisburg Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| düsseldorf ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Düsseldorf Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Düsseldorf Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| edinburgh =[[File:EdinburghTramsGeneric.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edinburgh Trams}}}|alt={{{alt|{{{link|Edinburgh Trams}}}}}}]]

| edmonton ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | ets =[[File:Edmonton Transit System logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edmonton Transit System}}}|alt={{{alt|{{{link|Edmonton Transit System}}}}}}]]
  | capital ={{rail icon|Edmonton LRT|Capital|size={{{size|10}}}|link={{{link|Capital Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Capital Line}}}}}}}}
  | metro ={{rail icon|Edmonton LRT|Metro|size={{{size|10}}}|link={{{link|Metro Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Metro Line}}}}}}}}
  | valley ={{rail icon|Edmonton LRT|Valley|size={{{size|10}}}|link={{{link|Valley Line (Edmonton)}}}|alt={{{alt|{{{link|Valley Line}}}}}}}}
  }}

| esfahan | isfahan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]]
  }}

| essen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | u | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Essen Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Essen Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| eurosleep =[[File:European Sleeper logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|European Sleeper}}}|alt={{{alt|{{{link|European Sleeper}}}}}}]]

| eurostar =[[File:Eurostar icon RDT (2023).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Eurostar}}}|alt={{{alt|{{{link|Eurostar}}}}}}]]

| euskotren ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tren =[[File:Euskotren Trena Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Trena}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Trena}}}}}}]]
  | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Tranbia}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Tranbia}}}}}}]]
  | autobusa =[[File:Euskotren Autobusa Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Autobusa}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Autobusa}}}}}}]]
  }}

| everett ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | blue =[[File:Swift Blue Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Blue Line}}}]]
  | green =[[File:Swift Green Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Green Line}}}]]
  | orange =[[File:Swift Orange Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Orange Line}}}]]
  | gold =[[File:Swift Gold Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Gold Line}}}]]
  }}

| flix ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Flix Logo 2016.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:FlixBus}}}|alt={{{alt|{{{link|w:FlixBus}}}}}}]]
  | train =[[File:Flix Logo 2016.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:FlixTrain}}}|alt={{{alt|{{{link|w:FlixTrain}}}}}}]]
  }}

| foshan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Foshan Metro|na}}|#000}}
    | n | nh | nanhai ={{RouteBox|Nanhai|Nanhai New Transit|#{{rail color|Foshan Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Foshan Metro)|#{{rail color|Foshan Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro = [[File:FMetro (cropped).svg|{{{size|x8}}}px|link={{{link|Foshan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Foshan Metro}}}}}}]]
    | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Foshan Metro|gf}}|#000}}
    | n | nh | nanhai ={{RouteBox|Nanhai|Nanhai New Transit|#{{rail color|Foshan Metro|nh}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Foshan Metro)|#{{rail color|Foshan Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| frankfurt = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
   | rmv  = [[File:Rhein-Main-Verkehrsverbund logo.svg|{{{size|50}}}px|link=Rhein-Main-Verkehrsverbund|alt=Rhein-Main-Verkehrsverbund (RMV)]]
   | rail = [[File:Eisenbahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Public transport in Frankfurt am Main#Rapid Transit]]
   | bus = [[File:Omnibus-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Public transport in Frankfurt am Main#Bus]]
   | s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Rhine-Main S-Bahn]]
   | tram = [[File:Straßenbahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Frankfurt am Main]]
   | u = [[File:U-Bahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Frankfurt U-Bahn]]
   }}

| fuzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Fuzhou Metro)|#{{rail color|Fuzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Fuzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Fuzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Fuzhou Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Fuzhou Metro)|#{{rail color|Fuzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| geneva ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Transports Publics Genevois}}}|alt={{{alt|{{{link|Transports Publics Genevois}}}}}}]]
  | ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Mouettes Genevoises Navigation}}}|alt={{{alt|{{{link|Mouettes Genevoises Navigation}}}}}}]]
  }}

| glasgow =[[File:Glasgow Subway.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Glasgow Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Glasgow Subway}}}}}}]]

| gotransit | got={{#if:{{{2|}}}|{{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail | train={{#if:{{{4|}}}||[[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]}} {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | a | lw | lakeshore west =[[File:GO Lakeshore West logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore West line]]
  | b | le | lakeshore east =[[File:GO Lakeshore East logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore East line]]
  | c | mi | milton =[[File:GO Milton logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Milton line]]
  | d | ki | kitchener =[[File:GO Kitchener logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Kitchener line]]
  | e | br | barrie =[[File:GO Barrie logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Barrie line]]
  | f | rh | richmond hill =[[File:GO Richmond Hill logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Richmond Hill line]]
  | g | st | stouffville =[[File:GO Stouffville logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Stouffville line]]
  | midtown | seaton | locust hill =[[File:Midtown line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Midtown corridor]]
  }}
  | bus ={{{icon|[[File:GO bus symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=GO Transit bus services]]}}} {{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|{{color box|black|'''{{{3|}}}'''|white}}|{{color box|white|{{{3|}}}}} }} }} }}
  | [[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]
}}

| granada ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Símbolo del Metro de Granada.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Granada metro}}}}}}]]
  | 1 =[[File:L1 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]]
  | 2 =[[File:L2 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]]
  | 3 =[[File:L3 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]]
}}

| graz = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 = [[File:Linie {{{2|}}} Graz.png|16px|link=Straßenbahn Graz|Straßenbahn Graz]]
  | 23 = [[File:23 Graz.png|26px|link=Straßenbahn Graz|Straßenbahn Graz]]
  | s1 | s7 | s61 = [[File:{{{2|}}} Steiermark.svg|32px|link=S-Bahn Steiermark|S-Bahn Steiermark]]
 }}

| greece = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | r = [[File:OSE-Logo.svg|{{{size|x13}}}px|link={{{link|TrainOSE}}}|alt={{{alt|{{{link|TrainOSE}}}}}}]]
  | s = [[File:Proastiakos icon (no text).svg|{{{size|26}}}px|link={{{link|Proastiakos}}}|alt={{{alt|{{{link|Proastiakos}}}}}}]]
  }}

| guadalajara = {{#switch: {{{2}}}
  | TE = {{#if: {{{3|}}}
    | [[File:Guadalajara L{{{3|}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=Line {{{3}}} of the Guadalajara urban rail system|alt=Line {{{3}}} of the Guadalajara urban rail system]]
    | [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara urban rail system|alt=Guadalajara urban rail system]]
  }}
  | MM = {{#if: {{{3|}}}
    | [[File:Logo de Mi Macro {{{3|}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=Mi Macro {{{3}}}|alt=Mi Macro {{{3}}}]]
    | [[File:Logo del Macrobús.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara Mi Macro|alt=Guadalajara Mi Macro]]
  }}
  | ST = [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Sistema Integral del Tren Ligero|alt=Sistema Integral del Tren Ligero]]
  | #default = [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara urban rail system|alt=Guadalajara urban rail system]]
}}

| guangzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | a | apm ={{RouteBox|APM|Zhujiang New Town Automated People Mover System|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | k | kc ={{RouteBox|Knowledge City|Knowledge City Line|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | thz1 ={{RouteBox|THZ1|Haizhu Tram|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 1 | 9 | 11 ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | a | apm ={{RouteBox|APM|Zhujiang New Town Automated People Mover System|#{{rail color|Guangzhou Metro|apm}}}}
    | g | gf | gfm | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Guangzhou Metro|gf}}|#000}}
    | k | kc ={{RouteBox|Knowledge City|Knowledge City Line|#{{rail color|Guangzhou Metro|kc}}}}
    | metro =[[File:Guangzhou Metro icon.svg|{{{size|x16px}}}|link={{{link|Guangzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Guangzhou Metro}}}}}}]]
    | thz1 ={{RouteBox|THZ1|Haizhu Tram|#{{rail color|Guangzhou Metro|thz1}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| guiyang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guiyang Metro)|#{{rail color|Guiyang Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:GuiyangMetro.png|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Guiyang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Guiyang Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guiyang Metro)|#{{rail color|Guiyang Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| gwangju ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Gwangju Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Gwangju Metro}}}}}}]]
  | #default =[[File:Gwangju Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Gwangju Metro Line {{{2}}}]]
  }}

| hamburg = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s-bahn| s = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Hamburg S-Bahn]]
  | u-bahn| u = [[File:U-Bahn.svg|{{{size|15}}}px|link=Hamburg U-Bahn]]
  | bus = [[File:Hamburg Bus-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|Bus]]
  | db = [[File:Deutsche Bahn AG-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=List of railway stations in Hamburg]]
  | r = [[File:Regionalbahn Signet HVV.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]]
  | r20 = [[File:Hamburg R20.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]]
  | r50 = [[File:Hamburg R50.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]]
  | akn| a = [[File:HVV Logo AKN.svg|x{{{size|15}}}px|link=AKN Eisenbahn]]
  }}

| hamilton ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | hsr =[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Hamilton Street Railway}}}]]
  | go | got | gotransit ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | train | a | lakeshore west | rail =[[File:Lakeshore West logo.png|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore West line]]
    | bus ={{{icon|[[File:GO bus symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=List of GO Transit bus routes]]}}}
    | #default =[[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]
  }}
  | b=[[File:BLAST B.svg|{{{size|16}}}px|link=Hamilton LRT]]
  | a | t =[[File:BLAST {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{uc:{{{2}}}}}-Line (Hamilton)]]
  | l | s =[[File:BLAST {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
  | lrt ={{#switch: {{lc: {{{3|}}} }}
    | b =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
    | #default =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
  }} {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | b=[[File:BLAST B.svg|{{{size|16}}}px|link=Hamilton LRT]]
  | a | t =[[File:BLAST {{uc:{{{3}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{uc:{{{3}}}}}-Line (Hamilton)]]
  | l | s =[[File:BLAST {{uc:{{{3}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
  }} }}

| hangzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 1b ={{RouteBox|1 branch|Line 1 (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | fy | fuyang ={{RouteBox|Fuyang|Fuyang line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | la | lin'an ={{RouteBox|Lin'an|Lin'an line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | sx | shaoxing ={{RouteBox|Shaoxing|Shaoxing line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 3 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)}}}|#{{rail color|Hangzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | 1b ={{RouteBox|1 branch|Line 1 (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|1b}}}}
    | fy | fuyang ={{RouteBox|Fuyang|Fuyang line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | la | lin'an ={{RouteBox|Lin'an|Lin'an line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | metro =[[File:Hangzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Hangzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Hangzhou Metro}}}}}}]]
    | sx | shaoxing ={{RouteBox|Shaoxing|Shaoxing line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| hannover | hanover = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Hanover S-Bahn}}}]]
 }}

| harbin ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Harbin Metro)|#{{rail color|Harbin Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Harbin Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Harbin Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Harbin Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Harbin Metro)|#{{rail color|Harbin Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| hartford =[[File:Hartford Line logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Hartford Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Hartford Line}}}}}}]]

| hblr =[[File:NJT_NJ_Symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Hudson–Bergen Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Hudson–Bergen Light Rail}}}}}}]]

| hefei ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|{{{2}}}}}}}
    | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|na}}}}
      | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|s{{{3}}}}}}}
      }}
    }}
  }}

| heilbronn ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | stadtbahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Heilbronn Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Heilbronn Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| hk | hongkong ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | lightrail ={{ric|MTR Light Rail|{{{3|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | mtr ={{ric|MTR|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|MTR|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| houston ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Houston Metro icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Houston Metro}}}]]
  | red =[[File:Houston METRORail Red Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Red Line}}}]]
  | green =[[File:Houston METRORail Green Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Green Line}}}]]
  | purple =[[File:Houston METRORail Purple Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Purple Line}}}]]
  }}

| hyderabad ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | m | metro =[[File:Seal of Hyderabad Metro Rail.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Hyderabad Metro}}}]]
  }}

| id ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logo PT Kereta Api Indonesia (Persero) 2020.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Kereta Api Indonesia}}}|alt={{{alt|{{{link|Kereta Api Indonesia}}}}}}]]
  | hsr =[[File:PT KCIC logo.png|{{{size|30}}}px|link={{{link|Kereta Cepat Indonesia China}}}|alt={{{alt|{{{link|Kereta Cepat Indonesia China}}}}}}]]
  }}

| incheon ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 = [[File:Incheon Metro Line 1.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Subway Line 1}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Subway Line 1}}}}}}]]
  | 2 = [[File:Incheon Metro Line 2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Subway Line 2}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Subway Line 2}}}}}}]]
  }}

| innsbruck ={{ÖPNV Innsbruck|{{{2|}}}}}

| isleofwight ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | vectis =[[File:Southern Vectis diamond logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Southern Vectis}}}|alt={{{alt|{{{link|Southern Vectis}}}}}}]]
  | wightbus =[[File:Wightbus yellow blue logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Wightbus}}}|alt={{{alt|{{{link|Wightbus}}}}}}]]
  }}

| istanbul ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | b | banliyö =[[File:Istanbul B{{{3|}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|{{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | 1 =link={{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}|alt={{{alt|{{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}}}}
    | 2 =link={{{link|Haydarpaşa-Gebze Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Haydarpaşa-Gebze Line}}}}}}
    | #default=link={{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}
    }}]]
  | bus | metrobus | metrobüs =[[File:Metrobus İstanbul Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Metrobus (Istanbul)}}}|alt={{{alt|{{{link|Metrobus (Istanbul)}}}}}}]]
  | f1 | f2 | f3 | f4 | f5=[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|{{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}} (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}}}}}}}}]]
  | m | metro =[[File:Istanbul Metro Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Istanbul Metro}}}}}}]]
  | m1 | m1a | m1b | m2 | m3 | m4 | m5 | m6 | m7 | m8 | m9 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|{{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}} (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}}}}}}}}]]
  | m10 =[[File:Istanbul M10 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M10 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M10 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m11 =[[File:Istanbul M11 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M11 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M11 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m12 =[[File:Istanbul M12 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M12 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M12 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m13 =[[File:Istanbul M13 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M13 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M13 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m14 =[[File:Istanbul M14 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M14 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M14 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m20 =[[File:Istanbul M20 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M20 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M20 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m34 =[[File:Istanbul M34 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|HızRay}}}|alt={{{alt|{{{link|HızRay}}}}}}]]
  | marmaray =[[File:Marmaray logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Marmaray}}}|alt={{{alt|{{{link|Marmaray}}}}}}]]
  | t1 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T1 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | t2 =[[File:Istanbul T2 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T2}}}}}}]]
  | t3 =[[File:Istanbul T3 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T3}}}}}}]]
  | t4 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T4 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | t5 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T5 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | t6 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T6 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | nt | nostaljik tramvay =[[File:Istanbul public transport - Nostaljik Tramvay symbol.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}}}}]]
  | t | tunel | tünel =[[File:Istanbul F2 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Tünel}}}|alt={{{alt|{{{link|Tünel}}}}}}]]
  | tf | teleferik | gondola =[[File:Istanbul TF{{{3}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|{{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 1 =link={{{link|Maçka Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Maçka Gondola}}}}}}
      | 2 =link={{{link|Eyüp Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Eyüp Gondola}}}}}}
      }}]]
  | ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Ferries in Istanbul}}}|alt={{{alt|{{{link|Ferries in Istanbul}}}}}}]]
  | seabus =[[File:Translinkseabus icon blue.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İDO}}}|alt={{{alt|{{{link|İDO}}}}}}]]
  }}

| izmir ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | b | banliyo | banliyö | izban =[[File:İZBAN logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İZBAN}}}|alt={{{alt|{{{link|İZBAN}}}}}}]]
  | bus =[[File:ESHOT logo (blue).svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|ESHOT}}}|alt={{{alt|{{{link|ESHOT}}}}}}]]
  | m | metro =[[File:Metro İzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İzmir Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|İzmir Metro}}}}}}]]
  | m1 =[[File:İzmir Metro logo.svg |{{{size|17}}}px|link={{{link|M1 (İzmir Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M1 (İzmir Metro)}}}}}}]]
  | t1 | karşıyakatram | karsiyakatram =[[File:Tramİzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Karşıyaka Tram}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T1}}}}}}]]
  | t2 | konaktram =[[File:Tramİzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Konak Tram}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T2}}}}}}]]
  | ferry | seabus =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İzdeniz}}}|alt={{{alt|{{{link|İzdeniz}}}}}}]]
  }}

| jaen | jaén ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram =[[File:Símbolo del Tranvía de Jaén.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Jaén Tram}}}]]
  | 1 =[[File:L1 Tranvía de Jaén.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Jaén Tram}}}]]
}}

| jaipur ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m | metro =[[File:Jaipur Metro Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Jaipur Metro}}}]]
  }}

| jakarta ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | a | arl =[[File:Jakarta KRL A.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Soekarno–Hatta Airport Rail Link}}}]]
  | b | central | red | bogor =[[File:Jakarta KRL B.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KAI Commuter Bogor Line}}}]]
  | c | bekasi | cikarang | blue =[[File:Jakarta KRL C.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KAI Commuter Cikarang Loop Line}}}]]
  | l | loop | loopline | yellow =[[File:Jakarta KRL L.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Jatinegara–Bogor}}}]]
  | r | serpong | rangkasbitung | green =[[File:Jakarta KRL R.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Tanah Abang–Rangkasbitung}}}]]
  | t | tangerang | brown =[[File:Jakarta KRL T.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Duri–Tangerang}}}]]
  | tp | tanjung priok | tanjung | pink =[[File:Jakarta KRL TP.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Jakarta Kota–Tanjung Priok}}}]]
  | lrt =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Jakarta LRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Jakarta LRT}}}}}}}}}]]
  | s =[[File:Jakarta LRT S.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line S (Jakarta LRT)}}}]]
  | jabodebek =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Greater Jakarta LRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Greater Jakarta LRT}}}}}}}}}]]
  | cb | l1 =[[File:Jakarta LRT CB.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line 1 (Greater Jakarta LRT)}}}]]
  | l2 ={{RouteBox|L2|LRT Line 2 (Greater Jakarta LRT)|#9016B2}}
  | bk | l3 =[[File:Jakarta LRT BK.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line 3 (Greater Jakarta LRT)}}}]]
  | mrt =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Jakarta MRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Jakarta MRT}}}}}}}}}]]
  | m1 | m =[[File:Jakarta - MRT Jakarta North South Line Icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|MRT Line 1 (Jakarta Mass Rapid Transit)}}}]]
  | m2 ={{RouteBox|M2|MRT Line 2 (Jakarta Mass Rapid Transit)|#009530}}
  | skytrain =[[File:Jakarta Skytrain.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Soekarno–Hatta Airport Skytrain}}}]]
  | tj =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|TransJakarta}}}]]
| tjk1 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 1 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 1}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 1}}}}}}]]
  | tjk2 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 2 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 2}}}}}}]]
  | tjk2a =[[File:Transjakarta BRT Route 2A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2#Route 2A (Pulo Gadung – Rawa_Buaya)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk2c =[[File:Transjakarta BRT Route 2C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2#Route 2C (Balai Kota – JIExpo Kemayoran)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Special routes}}}}}}]]
  | tjk3 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 3 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 3}}}}}}]]
  | tjk3f =[[File:Transjakarta BRT Route 3F Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3#Route 3F (Kalideres – Senayan Bank Jakarta)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk3h =[[File:Transjakarta BRT Route 3H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3#Route 3H (Damai – Kota)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk4 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 4 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 4}}}}}}]]
  | tjk4d =[[File:Transjakarta BRT Route 4D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4#Route 4D (Pulo Gadung – Patra Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk4h =[[File:Transjakarta BRT Route 4H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4#Route 4H (Pulo Gadung – Ragunan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk5 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 5 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 5}}}}}}]]
  | tjk5c =[[File:Transjakarta BRT Route 5C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5C (Cililitan – Juanda)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk5d =[[File:Transjakarta BRT Route 5D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5D (Cililitan – Ancol)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk5h =[[File:Transjakarta BRT Route 5H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5H (Juanda – Ancol)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk6 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 6 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 6}}}}}}]]
  | tjk6a =[[File:Transjakarta BRT Route 6A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6A (Ragunan – Balai Kota via Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk6b =[[File:Transjakarta BRT Route 6B Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6B (Ragunan – Balai Kota via Semanggi)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk6v =[[File:Transjakarta BRT Route 6V Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6V (Ragunan – Senayan Bank Jakarta)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk7 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 7 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 7}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 7}}}}}}]]
  | tjk7f =[[File:Transjakarta BRT Route 7F Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 7#Route 7F (Kampung Rambutan – Juanda via Cempaka Putih)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk8 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 8 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 8}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 8}}}}}}]]
  | tjk8a =[[File:Transjakarta BRT Route 8A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 8#List of BRT stations}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 8}}}}}}]]
  | tjk9 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 9 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 9}}}}}}]]
  | tjk9a =[[File:Transjakarta BRT Route 9A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9A (Cililitan – Grogol Reformasi)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk9c =[[File:Transjakarta BRT Route 9C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9C (Pinang Ranti – Bundaran Senayan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk9n =[[File:Transjakarta BRT Route 9N Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9N (Pinang Ranti – Simpang Cawang)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk10 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 10 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 10}}}}}}]]
  | tjk10d =[[File:Transjakarta BRT Route 10D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10#Route 10D (Tanjung Priok – Kampung Rambutan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk10h =[[File:Transjakarta BRT Route 10H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10#Route 10H (Tanjung Priok – Bundaran Senayan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk11 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 11 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 11}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 11}}}}}}]]
  | tjk12 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 12 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 12}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 12}}}}}}]]
  | tjk13 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 13 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 13}}}}}}]]
  | tjk13b =[[File:Transjakarta BRT Route 13B Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13B (Puri Beta 2 – Pancoran)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk13d =[[File:Transjakarta BRT Route 13D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13D (Puri Beta 2 – Ragunan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk13e =[[File:TransJakarta roundel 13E.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13E (Puri Beta 2 – Flyover Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjkl13e =[[File:Transjakarta BRT Route L13E Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route L13E (Puri Beta 2 – Flyover Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk14 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 14 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 14}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 14}}}}}}]]
 }}

| jeddah ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Jeddah Metro)|#0354A6}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Jeddah Metro)|#FF9A00}}
  | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Jeddah Metro)|#DC241F}}
  }}

| jinan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:JinanMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Jinan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Jinan Metro}}}}}}]]
    | 1 ={{RouteBox|1|{{{link|Line 1 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|1}}}}
    | 2 ={{RouteBox|2|{{{link|Line 2 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|2}}}}
    | 3 ={{RouteBox|3|{{{link|Line 3 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|3}}}}
    | 4 ={{RouteBox|4|{{{link|Line 4 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|4}}|#000}}
    | 5 ={{RouteBox|5|{{{link|Line 5 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|5}}|#000}}
    | 6 ={{RouteBox|6|{{{link|Line 6 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|6}}|#000}}
  }}

| kaohsiung ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Kaohsiung Metro|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | red | r ={{ric|Kaohsiung Metro|r|link={{{link|}}}}}
  | orange | o ={{ric|Kaohsiung Metro|o|link={{{link|}}}}}
  | circular | c ={{ric|Kaohsiung Metro|c|link={{{link|}}}}}
  | yellow | y ={{ric|Kaohsiung Metro|y|link={{{link|}}}}}
  | #default ={{ric|Kaohsiung Metro|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
 }}

| karaj ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:لوگو قطار شهری کرج و حومه.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link| Karaj Metro}}}]]
  | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 =[[File:لوگو قطار شهری کرج و حومه.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link| Karaj Metro}}}]] {{color box||'''LINE {{{2}}}'''}} [[File:Zeichen 123.svg|15px]]
}}

| karlsruhe = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Karlsruhe Stadtbahn}}}]]
 |rail = [[File:Logo_Deutsche_Bahn.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Deutsche Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Deutsche Bahn}}}}}}]]
 }}

| kharkiv ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:Kiev Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 1 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Red Line 1}}}}}}]]
  | 2 =[[File:Kiev Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 2 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Blue Line 2}}}}}}]]
  | 3 =[[File:Kiev Metro Line 3.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 3 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Green Line 3}}}}}}]]
 }}

| kiev|kyiv ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:Kyiv Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sviatoshynsko–Brovarska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 1}}}}}}]]
  | 2 =[[File:Kyiv Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Obolonsko–Teremkivska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 2}}}}}}]]
  | 3 =[[File:Kyiv Metro Line 3.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Syretsko–Pecherska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 3}}}}}}]]
  | 4 =[[File:Kyiv Metro Line 4.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Podilsko–Vyhurivska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 4}}}}}}]]
  | 5 =[[File:Kyiv Metro Line 5.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Livoberezhna line (Kyiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 5}}}}}}]]
  | 6 =[[File:Kyiv Metro Line 6.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Vyshhorodsko–Darnytska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 6}}}}}}]]
  | e | u =[[File:Kyiv Urban Electric Train.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Urban Electric Train}}}|alt={{{alt|{{{link|}}}}}}]]
  | f =[[File:Kiev Funicular logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Funicular}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular}}}}}}]]
  | t | l =[[File:Kiev T logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Light Rail}}}}}}]]
  | m | metro = [[File:Kyiv Metro logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyiv Metro}}}}}}]]
 }}

| kobe ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Kobe Municipal Subway Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kobe Municipal Subway}}}]]
  | k | kaigan =[[File:Subway KobeKaigan.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kaigan Line}}}]]
  | s | seishin =[[File:Subway KobeSeishin.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Seishin-Yamate Line}}}]]
  }}

| kolkata ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Suburban Railway}}}]]
  | m | metro =[[File:Kolkata Metro Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Metro}}}]]
  | ewm | ew metro =[[File:Kolkata Metro Rail Corporation Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Metro}}}]]
  | blue | blue line ={{RouteBox|Blue Line|Blue Line (Kolkata Metro)|#005EEE|WHITE|bold=yes}}
  | green | green line ={{RouteBox|Green Line|Green Line (Kolkata Metro)|GREEN|WHITE|bold=yes}}
  | purple | purple line ={{RouteBox|Purple Line|Purple Line (Kolkata Metro)|#800080|WHITE|bold=yes}}
  | yellow | yellow line ={{RouteBox|Yellow Line|Yellow Line (Kolkata Metro)|#FFE800|BLACK|bold=yes}}
  | pink | pink line ={{RouteBox|Pink Line|Pink Line (Kolkata Metro)|#FFADEC|BLACK|bold=yes}}
  | orange | orange line ={{RouteBox|Orange Line|Orange Line (Kolkata Metro)|#FF8F00|WHITE|bold=yes}}
  | tram =[[File:Calcutta Tramways Company (logo).gif|{{{size|15}}}px|link={{{link|Trams in Kolkata}}}]]
  | bus =[[File:Kolkata bus.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Transport in Kolkata#Buses}}}]]
  | ferry =[[File:BSicon FERRY.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Kolkata#Port and water-transport}}}]]
  }}

| kualalumpur | kuala lumpur =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]]

| kunming ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Kunming Metro)|#{{rail color|Kunming Metro|na}}}}
  | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Kunming Metro)|#{{rail color|Kunming Metro|{{{2}}}}}}}
  }}

| kyoto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Kyoto MTB Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kyoto Municipal Subway}}}]]
  | k | karasuma =[[File:Subway KyotoKarasuma.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Karasuma Line}}}]]
  | t | tozai =[[File:Subway KyotoTozai.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōzai Line (Kyoto)}}}]]
  }}

| lanzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (LanzhouMetro)|#{{rail color|Lanzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:LanzhouRailTransit.png|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Lanzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lanzhou Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Lanzhou Metro)|#{{rail color|Lanzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| lary ={{rbox|{{{2}}}|{{{2}}} (Los Angeles Railway)|#{{rail color|Los Angeles Railway}}|black}}

| laval = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | stl = [[File:Montreal public transit icons - STL.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Société de transport de Laval}}}|alt={{{alt|{{{link|Société de transport de Laval}}}}}}]]
  | bus = {{Nowrap|{{ric|Canada transit|STL|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}}}}px}}{{#if:{{{3|}}} |{{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Canada transit|STL}}|#fff}}'''| }}}}
  | #default = '''{{rbox|{{{2}}}||#{{rcr|Canada transit|STL}}|#fff}}'''
  }}

| lille ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Lille Metro Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille Metro}}}}}}]]
  | 1 | 2 =[[File:Symbole Lille {{{2}}}.svg|13x13px|link={{{link|Lille Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille Metro}}}}}}]]
  | tramway =[[File:Lille Tramway Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille tramway}}}}}}]]
  | r | t =[[File:Symbole Lille {{uc:{{{2}}}}}.svg|13x13px|link={{{link|Lille tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille tramway}}}}}}]]
  | bus =[[File:Lille Bus Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille buses}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille buses}}}}}}]]
  }}

| lisboa |lisbon ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metropolitano Lisboa logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Lisbon Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  | azul | blue =[[File:MetroLisboa-linha-azul.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Blue Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  | amarela | yellow =[[File:MetroLisboa-linha-amarela.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Yellow Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  | verde | green ={{nbsp}}&lt;!--[[File:MetroLisboa-linha-verde.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Green Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]--&gt;
  | vermelha | red =[[File:MetroLisboa-linha-vermelha.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Red Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  }}

| leeds =[[File:WestYorkshireMetro.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|West Yorkshire Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|West Yorkshire Metro}}}}}}]]

| liverpool =[[File:Merseyrail Icon.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Merseyrail}}}|alt={{{alt|{{{link|Merseyrail}}}}}}]]

| lombardy = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | r = [[File:Logomi r.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Trenord}}}|alt={{{alt|Regionale}}}]]
  | s = [[File:Linee S di Milano.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Milan suburban railway service}}}|alt={{{alt|Milan suburban railway service}}}]]
  }}

| london ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Buses roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Buses}}}|alt={{{alt|{{{link|London Buses}}}}}}]]
  | crossrail =[[File:Elizabeth line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Elizabeth line}}}|alt={{{alt|{{{link|Elizabeth line}}}}}}]]
  | crossrail2 =[[File:Crossrail2.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Crossrail 2}}}|alt={{{alt|{{{link|Crossrail 2}}}}}}]]
  | dlr =[[File:DLR no-text roundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Docklands Light Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Docklands Light Railway}}}}}}]]
  | cablecar =[[File:London Air Line roundel.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|London cable car}}}|alt={{{alt|{{{link|London Cable Car}}}}}}]]
  | heathrowexpress =[[File:Heathrow Express icon RDT.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Heathrow Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Heathrow Express}}}}}}]]
  | overground ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | north | east | south | west =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{3}}}}} London line}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{3}}}}} London line}}}}}}]]
    | gospel | goblin | barking =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Gospel Oak to Barking line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gospel Oak to Barking line}}}}}}]]
    | lea | lea valley =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Lea Valley lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Lea Valley lines}}}}}}]]
    | romford | upminster =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Romford–Upminster line}}}|alt={{{alt|{{{link|Romford–Upminster line}}}}}}]]
    | watford =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Watford DC line}}}|alt={{{alt|{{{link|Watford DC Line}}}}}}]]
	| liberty = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Liberty line}}}|alt={{{alt|{{{link|Liberty line}}}}}}]]
	| lioness = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Lioness line}}}|alt={{{alt|{{{link|Lioness line}}}}}}]]
	| mildmay = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Mildmay line}}}|alt={{{alt|{{{link|Mildmay line}}}}}}]]		
	| suffragette = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Suffragette line}}}|alt={{{alt|{{{link|Suffragette line}}}}}}]]		
	| weaver = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Weaver line}}}|alt={{{alt|{{{link|Weaver line}}}}}}]]		
	| windrush = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Windrush line}}}|alt={{{alt|{{{link|Windrush line}}}}}}]]				
    | #default =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Overground}}}|alt={{{alt|{{{link|London Overground}}}}}}]]
 }}
  | tram =[[File:Tramlink no-text roundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tramlink{{#if:{{{3|}}}| route {{{3}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Tramlink{{#if:{{{3|}}}| route {{{3}}}}}}}}}}}]]
  | rail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|National Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|National Rail}}}}}}]]
  | thameslink =[[File:ThameslinkSymbol.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Thameslink}}}|alt={{{alt|{{{link|Thameslink}}}}}}]]
  | underground =[[File:Underground no-text.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Underground}}}|alt={{{alt|{{{link|London Underground}}}}}}]]
  | river =[[File:BSicon FERRY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|London River Services}}}|alt={{{alt|{{{link|London River Services}}}}}}]]
  | bakerloo | district | elizabeth | jubilee | metropolitan | northern | piccadilly | victoria =[[File:{{ucfirst:{{{2}}}}} line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} Line}}}}}}]]
  | central | circle =[[File:{{ucfirst:{{{2}}}}} line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line (London Underground)}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line (London Underground)}}}}}}]]
  | east london =[[File:East London line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|East London line#The London Underground era}}}|alt={{{alt|{{{link|East London line}}}}}}]]
  | fleet =[[File:Fleet line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Fleet line}}}|alt={{{alt|{{{link|Fleet Line}}}}}}]]
  | h&amp;c | hammersmith =[[File:H&amp;c line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Hammersmith &amp; City line}}}|alt={{{alt|{{{link|Hammersmith &amp; City Line}}}}}}]]
  | w&amp;c | waterloo =[[File:W&amp;c line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Waterloo &amp; City line}}}|alt={{{alt|{{{link|Waterloo &amp; City Line}}}}}}]]
  }}

| longueuil = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rtl = [[File:Montreal public transit icons - RTL.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Réseau de transport de Longueuil}}}|alt={{{alt|{{{link|Réseau de transport de Longueuil}}}}}}]]
  | bus = {{Nowrap|{{ric|Canada transit|RTL|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}}}}px}}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}{{#ifeq:{{{4|}}}|accessible|{{spaces}}{{emoji presentation|♿|text}}|}}||#{{rcr|Canada transit|RTL}}|#fff}}'''| }}}}
  | #default = '''{{rbox|{{{2}}}{{#ifeq:{{{3|}}}|accessible|{{spaces}}{{emoji presentation|♿|text}}|}}||#{{rcr|Canada transit|RTL}}|#fff}}'''
  }}

| losangeles ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metrolink = [[File:Metrolink icon 2022.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrolink (California)}}}|alt={{{alt|{{{link|Metrolink (California)}}}}}}]]
  | 91/pv =[[91/Perris Valley Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|91/Perris Valley}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em&quot;&gt;91/PV&lt;/span&gt;]]
  | av =[[Antelope Valley Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Antelope Valley}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;AV&lt;/span&gt;]]
  | arrow =[[Arrow (rail service)|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Arrow}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;Arrow&lt;/span&gt;]]
  | ieoc =[[Inland Empire–Orange County Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Inland Empire–Orange County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;IEOC&lt;/span&gt;]]
  | oc =[[Orange County Line|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Orange County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;OC&lt;/span&gt;]]
  | metrolink =[[File:Metrolink icon 2022.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metrolink (California)}}}|alt=Metrolink (California)]]
  | riv =[[Riverside Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Riverside}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;RIV&lt;/span&gt;]]
  | sb =[[San Bernardino Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|San Bernardino}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;SB&lt;/span&gt;]]
  | vc =[[Ventura County Line|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Ventura County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;VC&lt;/span&gt;]]
  | lacmta ={{LACMTA link logo{{#if:{{{3|}}}|{{!}}showtext{{=}}yes|}}}}
  | {{LACMTA icon|{{{2}}}{{#if:{{{3|}}}|{{!}}showtext=yes|}}}}
  }}

| lyon ={{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m | metro =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_metro-{{{3}}}|_logo-metro}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Lyon Metro {{#if:{{{3|}}}|Line {{uc:{{{3}}}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Lyon Metro {{#if:{{{3|}}}|Line {{uc:{{{3}}}}}}}}}}}}}]]
  | f | funicular =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_funi-{{{3}}}|_logo-funi}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Funiculars of Lyon}}}|alt={{{alt|{{{link|Funiculars of Lyon}}}}}}]]
  | t | tramway =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_tram-{{{3}}}|_logo-tram}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Lyon tramway{{#if:{{{3|}}}|&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;Line T{{{3}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Lyon tramway{{#if:{{{3|}}}|&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;Line T{{{3}}}}}}}}}}}]]
  | rx | rhonexpress =[[File:Lyon tcl logo-rx.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Rhônexpress}}}]]
  | c =[[File:Lyon tcl logo-cbus{{#ifeq:{{{3|}}}|full|-full}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Buses in Lyon}}}]]
  | b | bus =[[File:Lyon tcl logo-bus{{#ifeq:{{{3|}}}|full|-full}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Buses in Lyon}}}]]
  }}

| macau | macao = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | x = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default = {{rcb|Macau LRT|{{{2}}}|xroute}}
    }}
  | #default = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | lrt =[[File:Metro Ligeiro de Macau logo.svg|{{{size|x16px}}}|link={{{link|Macau Light Rapid Transit}}}|alt=Logo of Macau Light Rapid Transit]]
    | #default = {{rcb|Macau LRT|{{{2}}}|croute}}
    }}
  }}

| madrid ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | renfe =[[File:Madrid-MetroRENFE.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Renfe Operadora}}}]]
  | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]]
  | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-1 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-2 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-3 =[[File:C-3 dark pink.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-3 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-4 =[[File:C-4 dark blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-4 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-5 =[[File:C-5 yellow.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-5 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-7 =[[File:C-7 red.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-7 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-8 =[[File:C-8 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-8 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-9 =[[File:C-9 orange.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-9 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-10 =[[File:C-10 lime.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|C-10 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | metro =[[File:MetroMadridLogoSimplified.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Madrid Metro}}}]]
  | #default =[[File:Madrid-MetroLinea{{{2}}}.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line {{{2}}} (Madrid Metro)}}}]]
  | r | ramal =[[File:Madrid-MetroRamal.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Ramal (Madrid Metro)}}}]]
  | l | ligero =[[File:Stadtbahn Madrid Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero}}}]]
  | l1 | ml1 | ml-1 =[[File:Madrid_MetroLigero1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-1}}}]]
  | l2 | ml2 | ml-2 =[[File:Madrid_MetroLigero2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-2}}}]]
  | l3 | ml3 | ml-3 =[[File:Madrid_MetroLigero3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-3}}}]]
  | bus | e | emt =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | u | urbano =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | i | interurbano =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | lr | largo | recorrido | largorecorrido =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | b | buho =[[File:MadridBusBuho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | ib | interurbanobuho =[[File:MadridBusInterurbanoBuho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | a =[[File:Madrid-MetroZonaA.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | b1 =[[File:Madrid-MetroZonaB1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | b2 =[[File:Madrid-MetroZonaB2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | b3 =[[File:Madrid-MetroZonaB3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | c1 =[[File:Madrid-MetroZonaC1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | c2 =[[File:Madrid-MetroZonaC2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | e1 =[[File:Madrid-MetroZonaE1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | e2 =[[File:Madrid-MetroZonaE2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  }}

| malaga | málaga ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Logo metro málaga.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]]
  | 1 =[[File:MetroMalaga L1.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]]
  | 2 =[[File:MetroMalaga L2.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]]
  | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]]
  | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]]
  }}

| manchester =[[File:Metrolink generic.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Manchester Metrolink}}}|alt={{{alt|{{{link|Manchester Metrolink}}}}}}]]

| manila ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | lrt-1 | lrt1 | 1 ={{rail icon|Manila LRT|1}}
  | lrt-2 | lrt2 | mrt-2 | mrt2 | 2 ={{rail icon|Manila LRT|2}}
  | mrt-3 | mrt3 | lrt-3 | lrt3 | 3 ={{rail icon|Manila MRT|3}}
  | mrt-4 | mrt4 | 4 ={{rail color box|Manila MRT|4|inline=route}}
  | lrt-5 | lrt5 | 5 ={{rail color box|Manila MRT|5|inline=route}}
  | lrt-6 | lrt6 | 6 ={{rail color box|Manila LRT|6|inline=route}}
  | mrt-7 | mrt7 | 7 ={{rail icon|Manila MRT|7}}
  | mrt-8 | mrt8 | 8 ={{rail color box|Manila MRT|8|inline=route}}
  | mrt-9 | mrt9 | 9 | mms ={{RouteBox|MMS|Metro Manila Subway|#{{rail color|Manila MRT|9}}}}
  | pnr | mc | orange = [[Image:Philippine National Railways (PNR).svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|PNR Metro Commuter Line}}}]]
  | nscr = {{RouteBox|NSCR|Philippine National Railways|#{{rail color|Philippine National Railways}}|black}}
  }}

| marta =[[File:MARTA stripes logo.svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|Metropolitan Atlanta Rapid Transit Authority}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan Atlanta Rapid Transit Authority}}}}}}]]

| mashhad ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]]
  }}

| mecca ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | a ={{RouteBox|A|Line A (Mecca Metro)|#FFD700}}
  | b ={{RouteBox|B|Line B (Mecca Metro)|#009530}}
  | c ={{RouteBox|C|Line C (Mecca Metro)|#DC241F}}
  | d ={{RouteBox|D|Line D (Mecca Metro)|#0354A6}}
  | s | shuttle ={{RouteBox|S|Al Mashaaer Al Mugaddassah Metro line|#FFC0CB|#000000}}
  }}

| medina ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Jeddah Metro)|#009530}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Jeddah Metro)|#0354A6}}
  | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Jeddah Metro)|#DC241F}}
  }}
&lt;!-- &quot;melbourne&quot; is an alias for &quot;victoria&quot; --&gt;

| mexicocity | cdmx ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | cb ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 = [[File:CablebúsCDMX Línea {{{3}}}.svg|{{{size|16x16}}}px|link={{{link|Cablebús}}}|alt={{{alt|{{{link|Cablebús}}}}}}]]
    | #default =[[File:Logo del Cablebús.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Cablebús}}}|alt={{{alt|{{{link|Cablebús Line {{{3}}}}}}}}}]]
    }}
  | cetram =[[File:Movilidad Integrada (logo) Órgano Regulador de Transporte (CETRAM).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Centro de transferencia modal}}}|alt={{{alt|{{{link|Transfer hub}}}}}}]]
  | eb =[[File:Movilidad Integrada (logo) EcoBici.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ecobici (Mexico City)}}}|alt={{{alt|{{{link|Ecobici}}}}}}]]
  | etram =[[File:Logo ETRAM Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Centro de transferencia modal}}}|alt={{{alt|{{{link|Transfer hub}}}}}}]]
  | fs ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 = [[File:Logo del Sistema 1 del Tren suburbano del valle de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Suburbano}}}|alt={{{alt|Tren Suburbano Line {{{3}}}}}}]]
    | #default =[[File:Ferrocarril Suburbano.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Suburbano}}}|alt={{{alt|{{{link|Tren Suburbano}}}}}}]]
    }}
  | mcm =[[File:Metro de la Ciudad de México (logo) version 2019.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metro}}}}}}]]
  | mcmb =[[File:Logo del Metrobús.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metrobús}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metrobús}}}}}}]]
  | mnbcdmx =[[File:Movilidad Integrada (logo) Red de Autobuses de la CDMX.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pesero}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City minubus}}}}}}]]
  | mnbedomex =[[File:Logo de Colectivos del Movimex.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pesero}}}|alt={{{alt|{{{link|State of Mexico minubus}}}}}}]]
  | mxb =[[File:Logo Mexibús Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexibús}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexibús}}}}}}]]
  | mxc ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 | 2 | 3 = [[File:Línea {{{3}}} del Mexicable del Estado de México.svg|{{{size|16}}}px|{{{link|Mexicable}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexicable Line {{{3}}}}}}}}}]]
    | #default =[[File:Logo Mexicable Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexicable}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexicable}}}}}}]]
    }}
  | rtp =[[File:Logo de la Red de Transporte de Pasajeros de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Red de Transporte de Pasajeros}}}|alt={{{alt|{{{link|Red de Transporte de Pasajeros}}}}}}]]
  | tb = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 = [[File:Línea {{{3}}} del Trolebús de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trolleybuses in Mexico City}}}|alt={{{alt|{{{link|Trolleybus Line {{{3}}}}}}}}}]]
    | #default =[[File:Logo de los Servicio de Transportes Eléctricos de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trolleybuses in Mexico City}}}|alt={{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}]]
    }}
  | ti =[[File:Movilidad Integrada (logo) El Insurgente.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Interurbano}}}|alt={{{alt|{{{link|Tren Interurbano}}}}}}]]
  | tl ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 = [[File:Logo de la línea 1 del tren ligero de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Xochimilco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Xochimilco Light Rail Line {{{3}}}}}}}}}]]
    | #default =[[File:TrenLigeroCDMX.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Xochimilco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Xochimilco Light Rail}}}}}}]]
    }}
  | tledomex =[[File:Logo del TEM del Movimex.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Texcoco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Texcoco Light Rail}}}}}}]]
  | #default =[[File:MetroDF Línea {{{2}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metro Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metro Line {{{2}}}}}}}}}]]
  }}

| miami ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metrobus =[[File:Logo Miami-Dade County.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Metrobus (Miami-Dade County)}}}|alt={{{alt|Metrobus (Miami-Dade County)}}}]]
  | metromover =[[File:BSicon_MONO.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metromover}}}|alt={{{alt|Metromover}}}]]
  | metrorail | #default =[[File:Logo Miami-Dade Metrorail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Metrorail (Miami-Dade County)}}}|alt={{{alt|Metrorail (Miami-Dade County)}}}]]
  }}

| minnesota ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]]
  | blue =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|blue}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|blue}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Blue Line (Minnesota)|{{white|Blue Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | green =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Green Line (Minnesota)|{{white|Green Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | red =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|red}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|red}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Red Line (Minnesota)|{{white|Red Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | orange =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|orange}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|orange}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Orange Line (Minnesota)|{{white|Orange Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | gold = [[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}} px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap; text-decoration:none;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Gold Line (Minnesota)|&lt;span style=&quot;color:#00539f&quot;&gt;Gold Line&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | greenextension|glx|southwest lrt|sw|southwest|lrt =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|Green Line Extension}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Green Line Extension (Minnesota)|{{white|Green Line Extension}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | a =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|a}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|a}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro A Line (Minnesota)|{{white|A Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | b =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|b}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|b}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro B Line (Minnesota)|{{white|B Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | c =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|c}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|c}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro C Line (Minnesota)|{{white|C Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | d =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|d}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|d}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro D Line (Minnesota)|{{white|D Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | e =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|e}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|e}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro E Line (Minnesota)|{{white|E Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  }}

| minsk ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Minsk metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link=Минскийн метро]] 
  | 1 | maskowskaya =[[File:Minsk Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|link=Москауская шугам]]
  | 2 | awtazavodskaya =[[File: Minsk Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|link=Автазаводская шугам]]  
  | 3 | zelenaluzhskaya =[[File:Minsk Metro Third Line logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Зеленалужская шугам]]
  | 4 | circle | ring =[[File:Minsk Metro Line 4.svg|{{{size|15}}}px|link=Ring line (Minsk)]]
  }}

| mississauga ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | miway =[[File:MiWay Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|MiWay}}}]]
  }}

| mitteldeutschland = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 | s | s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|12}}}px|link={{{link|S-Bahn Mitteldeutschland}}}]]
 }}

| monterrey = {{#switch: {{{2}}}
  | MT = {{#if: {{{3|}}}
    | [[File:Linea{{{3|}}}mty.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey Line {{{3}}}|alt=Metrorrey Line {{{3}}}]]
    | [[File:Metrorrey logo 2007 relanzado oficialmente.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey|alt=Monterrey's Metrorrey metro system]]
  }}
  | TM = [[File:TransmetroMetrorrey.png|{{{size|16}}}px|link=TransMetro|alt=TransMetro]]
  | EV = [[File:EcoviaLogo.png|{{{size|16}}}px|link=Ecovía|alt=Ecovía]]
  | #default = [[File:Metrorrey logo 2007 relanzado oficialmente.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey|alt=Monterrey's Metrorrey metro system]]
}}

| montreal ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail = {{rail icon|Exo|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}px}}
  | exo ={{#if:{{{3|}}} 
    | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
        | bus = {{Nowrap|{{border |{{rail icon|Exo bus services|bus|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}|display=inline-block|color=#000|lh=18px|width=0.1em}}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}{{rbox|{{{4|}}}{{#if:{{{5|}}} | {{spaces}}{{rail icon|Exo bus services|{{{5|}}}|size=14px}}|}}||#{{rcr|Exo bus services|bus}}|#000|border=#000}} }} }}
        | #default = {{rail icon|Exo|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16px}}}}}
        }}
    | [[File:Montreal public transit icons - exo.svg|{{{size|16px}}}|link={{{link|Exo (public transit)}}}|alt={{{alt|{{{link|Exo (public transit)}}}}}}]]
    }}
  | metro = {{rail icon|Montreal Metro|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}}}
  | bus ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | night = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|night|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}} {{{emoji presentation|☾|text}}} ||#{{rcr|Société de transport de Montréal|night}}|#fff}}'''| }}}}
    | all-day high-frequency = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|{{{3|}}}|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}}|#fff}}'''| }}}}
    | rush-hour high-frequency = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|{{{3|}}}|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|rush-hour high-frequency}}|#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}}|border=#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}} }}'''| }}}}
    | 747 = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|20}}}px }}{{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}} {{{emoji presentation|✈|text}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''}}
    | 10min | reserved | navetteor | express | shuttle = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}} ||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''| }}}}
    | #default = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''| }}}}
    }}
  | taxibus = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|taxibus|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|taxibus}}|#fff}}'''| }} }}
  | rem = {{rail icon|REM|{{uc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}px}}
  | brt = [[File:Montreal public transit icons - SRB.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pie-IX BRT}}}|alt={{{alt|{{{link|Pie-IX BRT}}}}}}]]
 }}

| mumbai ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Mumbai Suburban Railway}}}]] 
  | nmm | navi | navi mumbai metro =[[File:NaviMumbaiMetro-Logo.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Navi Mumbai Metro}}}]]
  | m | metro =[[File:Mmmocl-logo-cropped.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Mumbai Metro}}}]]
  | mr | monorail =[[File:Mumbai MonoRail Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Mumbai Monorail}}}]]
  }}

| munich={{ÖPNV München|{{{2}}}|{{{size|12}}}}}

| nagoya ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | h | higashiyama =[[File:Nagoya Subway Logo (Higashiyama Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Higashiyama Line}}}]]
  | m | meijō | meijo =[[File:Nagoya Subway Logo (Meijo &amp; Meiko Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Meijō Line}}}]]
  | e | meikō | meiko =[[File:Nagoya Subway Logo (Meijo &amp; Meiko Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Meikō Line}}}]]
  | t | tsurumai =[[File:Nagoya Subway Logo (Tsurumai Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tsurumai Line}}}]]
  | s | sakura-dōri | sakura-dori | sakuradori =[[File:Nagoya Subway Logo (Sakura-dori Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sakura-dōri Line}}}]]
  | k | kamiiida =[[File:Nagoya Subway Logo (Kamiiida Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Kamiiida Line}}}]]
  | metro =[[File:Nagoya Subway Logo (black).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nagoya Municipal Subway}}}]]
  }}

| nanchang ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rt | metro = {{ric|Nanchang Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Nanchang Metro|{{{2}}}}}
  }}

| nanjing ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|na}}}} 
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Nanjing Metro Logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Nanjing Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Nanjing Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|{{{2}}}}}}}
    | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|na}}}}
      | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|s{{{3}}}}}}}
      }}
    }}
  }}

| nanning ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rt | metro = {{ric|Nanning Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Nanning Metro|{{{2}}}}}
  }}

| newcastle =[[File:Tyne Wear Metro logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tyne and Wear Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tyne and Wear Metro}}}}}}]]

| newark =[[File:NJT_NJ_Symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Newark Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Newark Light Rail}}}}}}]]

| neworleans ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | #default = {{ric|NORTA|{{lc: {{{2}}} }}}}
  }}

| newtaipei ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|New Taipei Metro|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | danhai | v = {{ric|New Taipei Metro|v|link={{{link|}}}}}
  | ankeng | k = {{ric|New Taipei Metro|k|link={{{link|}}}}}
  | circular | y = {{ric|New Taipei Metro|y|link={{{link|}}}}}
  | sanying | lb = {{ric|New Taipei Metro|lb|link={{{link|}}}}}
  | shenkeng | s = {{ric|New Taipei Metro|s|link={{{link|}}}}}
  | wugu–taishan | f = {{ric|New Taipei Metro|f|link={{{link|}}}}}
  | #default = {{ric|New Taipei Metro|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| newyork | newyorkcity | nycs | nycs-h = {{#switch: {{lc:{{{2}}}}}
  | mta =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metropolitan Transportation Authority}}}]]
  | lirr =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Long Island Rail Road}}}]]
  | mnr =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metro-North Railroad}}}]]
  | sir =[[File:NYCS-bull-trans-SIR-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|2016-2017|Std}}.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|15|20}}}}}px|link={{{link|Staten Island Railway}}}]]
  | airtrainjfk =[[File:AirTrain_JFK_notext_logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|AirTrain JFK}}}]]
  | subway =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|New York City Subway}}}]]
  | #default =[[File:NYCS-bull-trans-{{ucfirst:{{{2}}}}}{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=&quot;{{{2}}}&quot; train|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} (New York City Subway service)}}}]]
  | 4d | 4x =[[File:NYCS-bull-trans-4d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;4&quot; express train|link={{{link|4 (New York City Subway service)}}}]]
  | 5d | 5x =[[File:NYCS-bull-trans-5d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;5&quot; express train|link={{{link|5 (New York City Subway service)}}}]]
  | 6d | 6x =[[File:NYCS-bull-trans-6d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;6&quot; express train|link={{{link|6d (New York City Subway service)}}}]]
  | 7d | 7x =[[File:NYCS-bull-trans-7d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;7&quot; express train|link={{{link|7d (New York City Subway service)}}}]]
  | 8 =[[File:8 (1967-1979 New York City Subway bullet).svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;8&quot; train|link={{{link|8 (New York City Subway service)}}}]]
  | ad | ax =[[File:NYCS-bull-trans-Ad{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;A&quot; express train|link={{{link|A (New York City Subway service)}}}]]
  | bd | bx =[[File:NYCS-bull-trans-Bd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;B&quot; express train|link={{{link|B (New York City Subway service)}}}]]
  | fd | fx =[[File:NYCS-bull-trans-Fd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;F&quot; express train|link={{{link|Fd (New York City Subway service)}}}]]
  | j | z =[[File:NYCS-bull-trans-{{{2}}}{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;{{{2}}}&quot; train|link={{{link|J/Z (New York City Subway service)}}}]]
  | mex =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|M brown|M-Std-brown}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=brown &quot;M&quot; train|link={{{link|M (New York City Subway service)}}}]]
  | md | mx =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|Md brown|Md-Std-brown}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;M&quot; express train|link={{{link|M (New York City Subway service)}}}]]
  | nd | nx =[[File:NYCS-bull-trans-Nd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;N&quot; express train|link={{{link|N (New York City Subway service)}}}]]
  | qd | qx =[[File:NYCS-bull-trans-Qd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;Q&quot; express train|link={{{link|Qd (New York City Subway service)}}}]]
  | s | ss =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=shuttle train|link={{{link|S (New York City Subway service)}}}]]{{#ifeq:{{{2}}}|s|[[Category:Pages using Rail-interchange with newyork-s]]&lt;nowiki/&gt;}}
  | sb | sblue =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|S blue|SR-Std-blue}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=&quot;A&quot; Shuttle train|link={{{link|A (New York City Subway service)}}}]]
  | sf | franklin =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Franklin Avenue Shuttle|link={{{link|Franklin Avenue Shuttle}}}]]
  | sr | rockaway =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Rockaway Park Shuttle|link={{{link|Rockaway Park Shuttle}}}]]
  | s42 | 42nd =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=42nd Street Shuttle|link={{{link|42nd Street Shuttle}}}]]
  | ssf =[[File:NYCS-bull-trans-SF{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Franklin Avenue Shuttle|link={{{link|Franklin Avenue Shuttle}}}]]
  | ssr =[[File:NYCS-bull-trans-SR{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Rockaway Park Shuttle|link={{{link|Rockaway Park Shuttle}}}]]
  | wd | wx =[[File:NYCS-bull-trans-Wd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=W express train|link={{{link|W (New York City Subway service)}}}]]
  | jfk =[[File:NYCS-bull-trans-JFK.svg|{{{size|x20}}}px|alt=JFK Express|link={{{link|JFK Express}}}]]
  }}

| nictd =[[File:BSicon South Shore Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|South Shore Line}}}|alt={{{alt|{{{link|South Shore Line}}}}}}]]

| ningbo ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | fh | fenghua ={{RouteBox|Fenghua|Ningbo–Fenghua intercity railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}}
    | yy | yongyu|yuyao ={{RouteBox|Yongyu|Ningbo–Yuyao Intercity Railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Ningbo Rail Transit)|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | rt | metro =
    | fh | fenghua ={{RouteBox|Fenghua|Ningbo–Fenghua intercity railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|fh}}}}
    | yy | yongyu|yuyao ={{RouteBox|Yongyu|Ningbo–Yuyao intercity railway|#{{rail color|CRH|Ningbo–Yuyao intercity}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Ningbo Rail Transit)|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| nizhny | nizhny novgorod ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:NNMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Nizhny Novgorod Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Nizhny Novgorod Metro}}}}}}]]
  | 1 =[[File:NNMetro Line 1.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 1 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Avtozavodskaya Line (1)}}}}}}]]
  | 2 =[[File:NNMetro Line 2.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 2 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Sormovskaya Line (2)}}}}}}]]
  | 3 =[[File:NNMetro Line 3.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 3 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Nagornaya Line (3)}}}}}}]]
  }}

| njt ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |#default =[[File:NJT logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|NJ Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|NJ Transit}}}}}}]]
  | acl | atlantic city =[[Atlantic City Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Atlantic City}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;ACL&lt;/span&gt;]]
  | bcl | brg | bergen | bergen county =[[Bergen County Line|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Bergen County}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;BCL&lt;/span&gt;]]
  | glad | gladstone =[[Gladstone Branch|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Gladstone}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;GLAD&lt;/span&gt;]]
  | main  =[[Main Line (NJ Transit)|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Main}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;MAIN&lt;/span&gt;]]
  | mdw | meadowlands =[[Meadowlands Rail Line|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Meadowlands}}; border: 1px; border-style: solid; border-color: black; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;MDW&lt;/span&gt;]]
  | mobo | montclair-boonton =[[Montclair-Boonton Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Montclair-Boonton}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;MOBO&lt;/span&gt;]]
  | me | morristown =[[Morristown Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Morristown}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;M&amp;E&lt;/span&gt;]]
  | njcl | north jersey coast line =[[North Jersey Coast Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|North Jersey Coast}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;NJCL&lt;/span&gt;]]
  | nec | northeast corridor =[[Northeast Corridor Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Northeast Corridor}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;NEC&lt;/span&gt;]]
  | pvl | pascack valley =[[Pascack Valley Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Pascack Valley}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;PVL&lt;/span&gt;]]
  | prin | princeton =[[Princeton Branch|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Princeton}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;PRIN&lt;/span&gt;]]
  | rvl | raritan valley =[[Raritan Valley Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Raritan Valley}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;RVL&lt;/span&gt;]]
}}

| nottingham =[[File:NET notext logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Nottingham Express Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Nottingham Express Transit}}}}}}]]

| nuremberg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus = [[File:Bus Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Verkehrsverbund Großraum Nürnberg|Bus]]
  | r | r-bahn = [[File:R-Bahn Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Verkehrsverbund Großraum Nürnberg|R-Bahn]]
  | s | s-bahn = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 = [[File:Nürnberg S{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=S{{{3}}} (Nuremberg)|S{{{3}}}]]
      | #default = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Nuremberg S-Bahn|S-Bahn]]
    }}
  | t | tram={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 = [[File:Nürnberg T{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Nuremberg|Nuremberg tramway]]
      | #default = [[File:Tram Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Nuremberg|Nuremberg tramway]]
    }}
  | u | u-bahn={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 1 | 2 | 3 | 11 | 21 = [[File:Nürnberg U{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=U{{{3}}} (Nuremberg U-Bahn)|U{{{3}}}]]
      | #default = [[File:U-Bahn Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Nuremberg U-Bahn|U-Bahn]]
    }}
}}

| octa =[[File:Logo Orange County Transportation Authority 02.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|OC Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|OC Streetcar}}}}}}]]

| okc ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | embark =[[File:EMBARK icon.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Embark (transit authority)}}}]]
  | streetcar =[[File:OKC Streetcar icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Oklahoma City Streetcar}}}]]
  | rapid =[[File:EMBARK RAPID icon.svg|{{{size|x20}}}px|link={{{link|RAPID (EMBARK)}}}]]
  }}

| orientexpress =[[File:Crown Silhouette.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Venice Simplon-Orient-Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Venice Simplon-Orient-Express}}}}}}]]

| orlando ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | lynx =[[File:LYNX Transportation Logo (Symbol Only).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Lynx (Orlando)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lynx (Orlando)}}}}}}]]}}

| osaka ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Osaka Metro logo 2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Osaka Metro}}}]]
  | 1 | m | midosuji =[[File:Osaka Metro Midosuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Midōsuji Line}}}]]
  | 2 | t | tanimachi =[[File:Osaka Metro Tanimachi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tanimachi Line}}}]]
  | 3 | y | yotsubashi =[[File:Osaka Metro Yotsubashi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Yotsubashi Line}}}]]
  | 4 | c | chuo =[[File:Osaka Metro Chuo line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chūō Line (Osaka)}}}]]
  | 5 | s | sennichimae =[[File:Osaka Metro Sennichimae line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sennichimae Line}}}]]
  | 6 | k | sakaisuji =[[File:Osaka Metro Sakaisuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sakaisuji Line}}}]]
  | 7 | n | nagahori =[[File:Osaka Metro Nagahori Tsurumi-ryokuchi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nagahori Tsurumi-ryokuchi Line}}}]]
  | 8 | i | imazatosuji =[[File:Osaka Metro Imazatosuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Imazatosuji Line}}}]]
  | p | nanko =[[File:Osaka Metro Nanko Port Town line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nankō Port Town Line}}}]]
  }}

| oslo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram = [[File:Oslo_Tramway_Piktogram.svg|15px|link=Trams in Oslo]]
  | 11 | 12 | 13 | 17 | 18 | 19 = [[File:Oslo Tramway new {{{2}}}.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Trams in Oslo#Line {{{2}}}}}}]]
  }}

| ottawa ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | otrain ={{#switch: {{lc:{{{3|}}}}}
    | #default =[[File:O-Train icon.svg|{{{size|16}}}px|link=O-Train]]
    }} {{#if:{{{3|}}}|{{#switch: {{lc:{{{3}}}}}
    | #default = {{rail icon|OC Transpo|{{lc:{{{3}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
    }}}}
  | transitway =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link=Transitway (Ottawa)]]
  | bus =[[File:Bus-logo.svg|{{{size|14}}}px|link=List of OC Transpo routes]]
  | octranspo =[[File:OC Transpo logo.svg|{{{size|72}}}px|link=OC Transpo]]
&lt;!-- Since Infobox station forces the use of this in the header without a size option, a larger icon is needed to match the text height --&gt;
  | 1big =[[File:O-Train Line 1 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 1 (O-Train)]]
  | 2big =[[File:O-Train Line 2 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 2 (O-Train)]]
  | 3big =[[File:O-Train Line 3 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 3 (O-Train)]]
  | 4big =[[File:O-Train Line 4 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 4 (O-Train)]]
&lt;!-- Handled by OC Transpo module --&gt;
  | #default = {{rail icon|OC Transpo|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
  }}

| palma ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Símbolo del Metro de Palma.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Palma Metro}}}}}}]]
  | 1 | m1 =[[File:Metro Palma M1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}]]
  | 2 | m2 =[[File:Metro Palma M2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}]]
  | cercanias | sfm =[[File:SFM.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  | t1 =[[File:SFM T1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  | t2 =[[File:SFM T2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  | t3 =[[File:SFM T3.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  }}

| paris ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m|metro = Paris Metro
  | r|rer = Réseau Express Régional
  | t|tram = Tramways in Île-de-France
  | i|transilien = Transilien
  | cable = Île-de-France cable car
  | #default = Paris Other
  }}|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | a = a
  | b|bus = b
  | c|cdgval = vc
  | g|gdslignes = g
  | mo|montmartre = m
  | n|noctilien = n
  | o|orlyval = vo
  | te|ter = t
  | #default = {{{3|}}}
  }}|size={{{size|16}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}

| path ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | white =[[File:PATH logo white.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}}}}]]
  | #default =[[File:PATH logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}}}}]]
  }}

| pearlriverdelta | prd ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | suishen = {{RouteBox|Suishen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| eastring = {{RouteBox|East Ring|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| er = {{RouteBox|ER|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guanghui = {{RouteBox|Guanghui|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gh = {{RouteBox|GH|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangzhao = {{RouteBox|Guangzhao|Guangzhou–Zhaoqing intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangshen = {{RouteBox|Guangshen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gs = {{RouteBox|GS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| ss = {{RouteBox|SS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangzhu = {{RouteBox|Guangzhu|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gz = {{RouteBox|GZ|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangfocircular = {{RouteBox|Guangfo Circular|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gfc = {{RouteBox|GFC|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangqing = {{RouteBox|Guangqing|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gq = {{RouteBox|GQ|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| zhuji = {{RouteBox|Zhuji|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| zj = {{RouteBox|ZJ|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| palian = {{RouteBox|Palian|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| pl = {{RouteBox|PL|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | suishen = {{RouteBox|Suishen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|suishen}}}}
	| eastring = {{RouteBox|East Ring|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|east ring}}}}
	| er = {{RouteBox|ER|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|er}}}}
	| guanghui = {{RouteBox|Guanghui|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guanghui}}}}
	| gh = {{RouteBox|GH|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gh}}}}
	| guangzhao = {{RouteBox|Guangzhao|Guangzhou–Zhaoqing intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangzhao}}}}
	| guangshen = {{RouteBox|Guangshen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangshen}}}}
	| gs = {{RouteBox|GS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gs}}}}
	| ss = {{RouteBox|SS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|ss}}}}
	| guangzhu = {{RouteBox|Guangzhu|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangzhu}}}}
	| gz = {{RouteBox|GZ|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gz}}}}
	| guangfocircular = {{RouteBox|Guangfo Circular|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangfo circular}}}}
	| gfc = {{RouteBox|GFC|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gfc}}}}
	| guangqing = {{RouteBox|Guangqing|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangqing}}}}
	| gq = {{RouteBox|GQ|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gq}}}}
	| zhuji = {{RouteBox|Zhuji|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|zhuji}}}}
	| zj = {{RouteBox|ZJ|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|zj}}}}
	| palian = {{RouteBox|Palian|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|palian}}}}
	| pl = {{RouteBox|PL|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|pl}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} intercity railway|#{{rail color|PRDIR|{{{2}}} intercity}}}}
    }}
  | short ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default = {{RouteBox|{{{2}}}|{{#invoke:String|sub|{{lnl|PRDIR|{{{2}}}}}|3|-3}}|#{{rcr|PRDIR|{{{2}}}}}}}
  }}
  | shortna ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default = {{RouteBox|{{{2}}}|{{#invoke:String|sub|{{lnl|PRDIR|{{{2}}}}}|3|-3}}|#{{rcr|PRDIR|na}}}}
  }}
  }}

| perc | pery =[[File:PE Bolt.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pacific Electric}}}|alt={{{alt|{{{link|Pacific Electric}}}}}}]] {{#if:{{{2|{{{showtext|}}}}}}|[[Pacific Electric]]|}}

| perth ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Aiga bus trans.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus transfer}}}}}}]]
  | circle =[[File:CircleRoute icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CircleRoute}}}|alt={{{alt|{{{link|CircleRoute}}}}}}]]
  | event =[[File:Transperth special event.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Special event station}}}}}}]]
  | indian =[[File:Indian Pacific icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Indian Pacific}}}|alt={{{alt|{{{link|Indian Pacific}}}}}}]]
  | train
  | transperth ={{ric|Transperth|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | transwa ={{ric|Transwa|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|Transperth|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  }}

| phoenix | valleymetro ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail | rail&amp;streetcar =[[File:Valley Metro logo simplified.svg|{{{size|20}}}px|link=Valley Metro Rail &amp; Streetcar]]
  | a =[[File:Logo A Line (Valley Metro Rail).svg|{{{size|20}}}px|link=A Line (Valley Metro)]]
  | b =[[File:Logo B Line (Valley Metro Rail).svg|{{{size|20}}}px|link=B Line (Valley Metro)]]
  | s | tempe | streetcar =[[File:Logo Valley Metro Streetcar.svg|{{{size|20}}}px|link=S Line (Valley Metro)]]
  | #default =[[File:Valley Metro logo simplified.svg|{{{size|20}}}px|link=Valley Metro]]
  }}

| philadelphia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
&lt;!-- transit --&gt;
  | septa =[[File:SEPTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]]
  | septa-old =[[File:SEPTA logo 1970s.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]]
  | septa-metro =[[File:SEPTA Metro.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA Metro}}}]]
  | b | b lines =[[File:SEPTA B icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]]
  | b1 | b1 line =[[File:SEPTA B1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]]
  | b2 | b2 line =[[File:SEPTA B2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]]
  | b3 | b3 line =[[File:SEPTA B3 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)#Broad–Ridge Spur}}}]]
  | d | d lines =[[File:SEPTA D icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]]
  | d1 | d1 line =[[File:SEPTA D1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]]
  | d2 | d2 line =[[File:SEPTA D2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]]
  | g | g lines =[[File:SEPTA G icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|G (SEPTA Metro)}}}]]
  | g1 | g1 line =[[File:SEPTA G1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|G (SEPTA Metro)}}}]]
  | l | l lines =[[File:SEPTA L icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L (SEPTA Metro)}}}]]
  | l1 | l1 line =[[File:SEPTA L1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L (SEPTA Metro)}}}]]
  | m | m lines =[[File:SEPTA M icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M (SEPTA Metro)}}}]]
  | m1 | m1 lines =[[File:SEPTA M1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M (SEPTA Metro)}}}]]
  | t | t lines =[[File:SEPTA T icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T (SEPTA Metro)}}}]]
  | t1 | t1 line =[[File:SEPTA T1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T1 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t2 | t2 line =[[File:SEPTA T2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T2 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t3 | t3 line =[[File:SEPTA T3 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T3 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t4 | t4 line =[[File:SEPTA T4 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T4 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t5 | t5 line =[[File:SEPTA T5 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T5 (SEPTA Metro)}}}]]
  | patco  =[[PATCO Speedline|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|PATCO}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;PATCO&lt;/span&gt;]]

&lt;!-- regional rail --&gt;
  | air | che | chw | cyn | gln | fox | lan | med | nor | pao | tre | war | wil | wtr = {{ric|SEPTA|{{{2}}}}}

  | #default ={{RouteBox|{{ucfirst:{{{2}}}}}|{{{link|SEPTA Route {{{2}}} }}}|#{{rail color|SEPTA|{{{2}}}}} }}
}}

| pittsburgh ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | white =[[File:Pittsburgh Light Rail (logo) white.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pittsburgh Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Pittsburgh Light Rail}}}}}}]]
  | #default =[[File:Pittsburgh Light Rail (logo).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pittsburgh Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Pittsburgh Light Rail}}}}}}]]
  }}

| portland ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | blue | green | red = {{ric|TriMet|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}}}}}}
  | orange | yellow = {{ric|TriMet|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line (TriMet)}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}}}}}}
  | a | b | ns = {{rcb|Portland Streetcar|{{{2}}}|inline=route}}
  | wes =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link| WES Commuter Rail}}}}}}]]
  | max = {{ric|TriMet|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX Light Rail}}}}}}}}
  | streetcar = {{ric|Portland Streetcar|size={{{size|16}}}px|link={{{link|Portland Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Portland Streetcar}}}}}}}}
  | trimet | #default ={{ric|TriMet|size={{{size|16}}}px|link={{{link|TriMet}}}|alt={{{alt|{{{link|TriMet}}}}}}}}
  }}

| porto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Porto Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Porto Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Porto Metro}}}}}}]]
  | funicular =[[File:Funicular guindais logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Funicular dos Guindais}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular dos Guindais}}}}}}]]
  | #default =[[File:Metro do Porto linha {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Porto Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Porto Metro}}}}}}]]
  }}

| prague ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | esko|e =[[File:Prag Esko Logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Esko Prague}}}|alt={{{alt|{{{link|Prague Esko}}}}}}]]
  | #default =[[Line {{{2}}} (Prague Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Prague Metro|{{{2}}}}}; font-size: {{{size|12}}}px; font-weight: bold; padding: 2px 3px 0 3px&quot;&gt;{{{2}}}&lt;/span&gt;]] {{#if:{{{3|{{{text|}}}}}}|&lt;span style=&quot;font-size: {{#if:{{{4|{{{small|}}}}}}|85|100}}%;&quot;&gt;[[Line {{{2}}} (Prague Metro)|Line {{{2}}}]]&lt;/span&gt;|}}
  }}

| qingdao ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Qingdao Metro)|#{{rail color|Qingdao Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Qingdao Metro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Qingdao Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Qingdao Metro}}}}}}]]
    | o | ov | oceantec valley ={{RouteBox|Oceantec Valley|{{{link|Oceantec Valley Line}}}|#{{rail color|Qingdao Metro|ov}}}}
    | w | wc | west coast ={{RouteBox|West Coast|{{{link|West Coast Line (Qingdao Metro)}}}|#{{rail color|Qingdao Metro|wc}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Qingdao Metro)|#{{rail color|Qingdao Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| qom ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]]
  }}

| rhine-neckar ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Rhine-Neckar S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Neckar S-Bahn}}}}}}]]
  }}

| rhine-ruhr ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |s|s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  }}

| riyadh ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Riyadh Metro)|#0354A6}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Riyadh Metro)|#DC241F}}
  | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Riyadh Metro)|#FF9A00}}
  | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Riyadh Metro)|#FFD700}}
  | 5 ={{RouteBox|5|Line 5 (Riyadh Metro)|#009530}}
  | 6 ={{RouteBox|6|Line 6 (Riyadh Metro)|#9016B2}}
  }}

| riodejaneiro ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metrorioicon.png|{{{size|15}}}px|link={{{link|Rio de Janeiro Metro}}}]]
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Rio de Janeiro)|#FF8500|black}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Rio de Janeiro)|#00AE27}}
  | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Rio de Janeiro)|#FFC400|black}}
  | sv =[[File:Logo da SuperVia.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SuperVia}}}]]
  | lrt =[[File:Vlt carioca logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rio de Janeiro Light Rail}}}]]
  | 1l ={{RouteBox|1|Line 1 (Rio LRT)|#0D73B9}}
  | 2l ={{RouteBox|2|Line 2 (Rio LRT)|#008000}}
  | 3l ={{RouteBox|3|Line 3 (Rio LRT)|#F1C232|black}}
  | 4l ={{RouteBox|4|Line 4 (Rio LRT)|#FF8500}}
  }}

| rostock ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |s|s-bahn = {{ric|Rostock S-Bahn|size=x{{{size|12}}}px}}
  |s1|s2|s3 = {{rcb|Rostock S-Bahn|{{{2}}}|croute}}
  |tram = [[File:BSicon TRAM.svg|x{{{size|12}}}px|link={{{link|Trams in Rostock}}}]]
  }}

| rotterdam ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | ret =[[File:Rotterdamsche Elektrische Tram logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Rotterdamse Elektrische Tram}}}]]
  | metro =[[File:RET metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rotterdam Metro}}}]]
  | a ={{RouteBox|A|{{{link|Rotterdam Metro line A}}}|#00AA50}}
  | b ={{RouteBox|B|{{{link|Rotterdam Metro line B}}}|#FFD301|black}}
  | c ={{RouteBox|C|{{{link|Rotterdam Metro line C}}}|#EF1F1F}}
  | d ={{RouteBox|D|{{{link|Rotterdam Metro line D}}}|#1BC5E9}}
  | e ={{RouteBox|E|{{{link|Rotterdam Metro line E}}}|#1A389A}}
  | 3 ={{RouteBox|3|{{{link|Zoetermeer Stadslijn#Line 3}}}|#A9218E}}
  | 4 ={{RouteBox|4|{{{link|Zoetermeer Stadslijn#Line 4}}}|#F4901D}}
   }}

| sacramento =[[File:Logomark_Sacramento_Regional_Transit 2024.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|SacRT light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|SacRT light rail}}}}}}]]

| saintlouis | stlouis = [[File:Logo Metro Transit St. Louis 02.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MetroLink (St. Louis)}}}|alt={{{alt|{{{link|MetroLink (St. Louis)}}}}}}]]

| saintpetersburg | stpetersburg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:Spb metro line1.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Кировско-Выборгская шугам}}}]]
  | 2 =[[File:Spb metro line2.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Московско-Петроградская шугам}}}]]
  | 3 =[[File:Spb metro line3.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Невско-Василеостровская шугам}}}]]
  | 4 =[[File:Spb metro line4.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Лахтинско-Правобережная шугам}}}]]
  | 5 =[[File:Spb metro line5.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Фрунзенско-Приморская шугам}}}]]
  | 6 =[[File:Spb metro line6.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Красносельско-Калининская шугам}}}]]
  }}

| salzburg={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 | s = {{ric|Salzburg S-Bahn}}
}}

| sandiego ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:MTS_Bus_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|San Diego MTS bus system}}}]]
  | coaster =[[File:NCTD COASTER Icon (2019).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Coaster (rail service)}}}]]
  | sprinter =[[File:NCTD SPRINTER Icon (2019).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sprinter (rail service)}}}]]
  | trolley =[[File:MTS_Trolley_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|San Diego Trolley}}}]]
    | blue | b =[[File:Logo Blue Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Blue Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | copper | c =[[File:Logo Copper Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Copper Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | orange | o =[[File:Logo Orange Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Orange Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | green | g =[[File:Logo Green Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Green Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | silver | s =[[File:Logo Silver Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Silver Line (San Diego Trolley)}}}]]
  }}{{#if:{{{3|{{{showtext|}}}}}}|&amp;nbsp;[[{{#switch:{{#invoke:ustring|sub|\{{lc:{{{2}}}}}|1|1}}|b=Blue|c=Copper|g=Green|o=Orange|s=Silver}} Line (San Diego Trolley)|{{#switch:{{#invoke:ustring|sub|\{{lc:{{{2}}}}}|1|1}}|b=Blue|c=Copper|g=Green|o=Orange|s=Silver}} Line]]
   }}

| sanfrancisco ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | muni =[[File:BSicon LOGO SFmuni.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|San Francisco Municipal Railway}}}]]
  | metro =[[File:BSicon LOGO SFmuni.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Muni Metro}}}]]
  | e =[[File:E Embarcadero logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|E Embarcadero}}}|alt={{{alt|{{{link|E Embarcadero}}}}}}]]
  | f =[[File:F Market &amp; Wharves logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|F Market &amp; Wharves}}}|alt={{{alt|{{{link|F Market &amp; Wharves}}}}}}]]
  | j =[[File:J Church logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|J Church}}}|alt={{{alt|{{{link|J Church}}}}}}]]
  | k =[[File:K Ingleside logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|K Ingleside}}}|alt={{{alt|{{{link|K Ingleside}}}}}}]]
  | l =[[File:L Taraval logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L Taraval}}}|alt={{{alt|{{{link|L Taraval}}}}}}]]
  | m =[[File:M Ocean View logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M Ocean View}}}|alt={{{alt|{{{link|M Ocean View}}}}}}]]
  | n =[[File:N Judah logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|N Judah}}}|alt={{{alt|{{{link|N Judah}}}}}}]]
  | s =[[File:S Shuttle logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|S Shuttle}}}|alt={{{alt|{{{link|S Shuttle}}}}}}]]
  | t =[[File:T Third Street logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T Third Street}}}|alt={{{alt|{{{link|T Third Street}}}}}}]]
  | cable =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | california =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#California Street line}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | powell-hyde | hyde =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#Powell–Hyde line}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | powell-mason | mason =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#Powell–Mason line}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | samtrans = [[File:SamTrans logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|SamTrans}}}|alt={{{alt|{{{link|SamTrans}}}}}}]]
   }}

| santaclara ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | blue =[[File:VTA-Blue-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Blue Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Blue Line (VTA)}}}}}}]]
  | green =[[File:VTA-Green-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Green Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Green Line (VTA)}}}}}}]]
  | orange =[[File:VTA-Orange-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Orange Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Orange Line (VTA)}}}}}}]]
  | #default =[[File:BSicon LOGO SCvta.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|VTA light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Santa Clara Valley Transportation Authority}}}}}}]]
    }}

| santiago ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Santiago Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro}}}]]
  | 1 =[[File:Santiago_de_Chile_L1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 1}}}]] 
  | 2 =[[File:Santiago_de_Chile_L2.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 2}}}]] 
  | 3 =[[File:Santiago_de_Chile_L3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 3}}}]] 
  | 4 =[[File:Santiago_de_Chile_L4.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 4}}}]]
  | 4a =[[File:Santiago_de_Chile_L4A.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 4A}}}]] 
  | 5 =[[File:Santiago_de_Chile_L5.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 5}}}]] 
  | 6 =[[File:Santiago_de_Chile_L6.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 6}}}]]
  | 7 =[[File:Santiago_de_Chile_L7.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 7}}}]]
  | 8 =[[File:Santiago_de_Chile_L8.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 8}}}]]
  | 9 =[[File:Santiago_de_Chile_L9.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 9}}}]]
   }}

| saopaulo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metrô-SP icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|São Paulo Metro}}}]]
  | 1 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|Line 1 (São Paulo Metro)}}}}}
  | 2 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|Line 2 (São Paulo Metro)}}}}}
  | 3 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 (São Paulo Metro)}}}}}
  | 4 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|Line 4 (São Paulo Metro)}}}}}
  | 5 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|Line 5 (São Paulo Metro)}}}}}
  | 6 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|Line 6 (São Paulo Metro)}}}}}
  | 15 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|Line 15 (São Paulo Metro)}}}}}
  | 16 ={{RouteBox|16|Line 16 (São Paulo Metro)|#8F00FF}}
  | 17 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|Line 17 (São Paulo Metro)}}}}}
  | 18 ={{RouteBox|18|Line 18 (São Paulo Metro)|#964b00}}
  | 19 ={{RouteBox|19|Line 19 (São Paulo Metro)|#0099cc}}
  | 20 ={{RouteBox|20|Line 20 (São Paulo Metro)|#ff3366}}
  | cptm =[[File:Cptmsymbol.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Companhia Paulista de Trens Metropolitanos}}}]]
  | 7 =[[File:Cptm 7.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 7 (CPTM)}}}]]
  | 8 =[[File:Cptm 8.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 8 (CPTM)}}}]]
  | 9 =[[File:Cptm 9.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 9 (CPTM)}}}]]
  | 10 =[[File:Cptm 10.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 10 (CPTM)}}}]]
  | 10+ ={{RouteBox|10+|Line 10 (CPTM)|#0088B0}}
  | 10E | 10e ={{RouteBox|10E|Line 10 (CPTM)|#0088B0}}
  | 11 =[[File:Cptm 11.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 11 (CPTM)}}}]]
  | 12 =[[File:Cptm 12.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 12 (CPTM)}}}]]
  | 13 =[[File:Cptm 13.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 13 (CPTM)}}}]]
  | 13AC | 13ac | ac ={{RouteBox|AC|Line 13 (CPTM)|#8FFF1F|black}}
  | 13AE | 13ae | ae =[[File:Spairportexpress.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 13 (CPTM)#Airport Express}}}]]
  | 14 =[[File:L14 C.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 14 (CPTM)}}}]]
  | emtu | EMTU =[[File:Spemtusymbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Empresa Metropolitana de Transportes Urbanos de São Paulo}}}]]
  }}

| sapporo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:ST Logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Sapporo Municipal Subway}}}]]
  | n | namboku =[[File:Subway SapporoNamboku.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Namboku Line (Sapporo)}}}|alt={{{link|Namboku Line}}}]]
  | t | tozai |tōzai =[[File:Subway SapporoTozai.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tōzai Line (Sapporo)}}}|alt={{{link|Tōzai Line}}}]]
  | h | toho | tōhō =[[File:Subway SapporoToho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tōhō Line}}}]]
  }}

| seattle ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | link =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Link light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Link light rail}}}}}}]]
    | line 1 | 1 line | 1 =[[File:Line 1 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=1 Line (Sound Transit)]]
    | line 2 | 2 line | 2 =[[File:Line 2 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=2 Line (Sound Transit)]]
    | line 3 | 3 line | 3 =[[File:Line 3 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=3 Line (Sound Transit)]]
    | line 4 | 4 line | 4 =[[File:Line 4 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=4 Line (Sound Transit)]]
    | line t | t line | t =[[File:Line T (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=T Line (Sound Transit)]]
  | sounder =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sounder commuter rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Sounder commuter rail}}}}}}]]
    | n line | n | north | line n =[[File:Line N (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=N Line (Sound Transit)]]
    | s line | s | south | line s =[[File:Line S (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=S Line (Sound Transit)]]
  | rapidride =[[File:RapidRide blank icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|RapidRide}}}]]
    | a | b | c | d | e | f | g | h =[[File:RapidRide {{{2}}} Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|RapidRide {{{2}}} Line}}}]]
  | streetcar =[[File:Seattle Streetcar symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Seattle Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Seattle Streetcar}}}}}}]]
  | stride =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Stride (bus rapid transit)}}}|alt={{{alt|{{{link|Stride (bus rapid transit)}}}}}}]]
    | s1 | stride s1 =[[File:Line S1 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S1 Line]]
    | s2 | stride s2 =[[File:Line S2 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S2 Line]]
    | s3 | stride s3 =[[File:Line S3 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S3 Line]]
  | stex =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sounder Transit Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Sound Transit Express}}}}}}]]
  | soundtransit =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sound Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Sound Transit}}}}}}]]
  }}

| seoul ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | arx =[[File:Seoul Metro Line Arex.svg|{{{size|20}}}px|link=AREX]]{{#switch: {{lc: {{{3|}}} }}
    | l | local =&amp;nbsp;Local
    | e | x | express =&amp;nbsp;Express
    }}
  | chun =[[File:Gyeongchun Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeongchun Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeongchun Line}}}}}}]]
  | ever =[[File:Seoul Metro Line EverLine Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Everline}}}|alt={{{alt|{{{link|Everline}}}}}}]]
  | gimpo =[[File:Seoul Metro Line Gimpo Goldline Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gimpo Goldline}}}|alt={{{alt|{{{link|Gimpo Goldline}}}}}}]]
  | gtxa =[[File:GTX-A Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Great Train eXpress}}}|alt={{{alt|{{{link|Great Train eXpress}}}}}}]]
  | gyeongjung | gye | jun =[[File:Gyeongui-Jungang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeongui–Jungang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeongui–Jungang Line}}}}}}]]
  | gg|gyeonggang | yeoju =[[File:Gyeonggang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeonggang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeonggang Line}}}}}}]]
  | maglev | im =[[File:Incheon Airport Maglev Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Airport Maglev}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Airport Maglev}}}}}}]]
  | seo | seohae =[[File:Seohae Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Seohae Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Seohae Line}}}}}}]]
  | sil | sillim =[[File:Seoul Metro Line Sillim Line Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Sillim Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Sillim Line}}}}}}]]
  | sin =[[File:Shinbundang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Shinbundang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Shinbundang Line}}}}}}]]
  | su | bun | suin-bundang = [[File:Suin-Bundang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Suin–Bundang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Suin–Bundang Line}}}}}}]]
  | subway =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Seoul Metropolitan Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Seoul Metropolitan Subway}}}}}}]]
  | ui =[[File:Seoul Metro Line Ui LRT Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Ui LRT}}}|alt={{{alt|{{{link|Ui LRT}}}}}}]]
  | uij =[[File:Seoul Metro Line U Line Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|U Line}}}|alt={{{alt|{{{link|U Line}}}}}}]]
  | [[File:Seoul Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|20}}}px|link=Seoul Subway Line {{{2}}}]]{{#switch: {{lc: {{{3|}}} }}
    | l | local =&amp;nbsp;Local
    | e | x | express =&amp;nbsp;Express
    }}
  }}

| septa =[[File:SEPTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]]

| sevilla | seville ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Logo Metro Sevilla 2024.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Seville Metro}}}]]
  | 1 =[[File:L1 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 1 (Seville Metro)}}}]]
  | 2 =[[File:L2 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 2 (Seville Metro)}}}]]
  | 3 =[[File:L3 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 3 (Seville Metro)}}}]]
  | 4 =[[File:L4 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 4 (Seville Metro)}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-3 =[[File:C-3 dark pink.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-4 =[[File:C-4 dark blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-5 =[[File:C-5 yellow.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  }}

| shanghai ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 10b ={{RouteBox|10&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 10 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | 11b ={{RouteBox|11&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 11 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | c | cm | chongming ={{RouteBox|Chongming|{{{link|Chongming line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | j | jm | jinshan ={{RouteBox|Jinshan|{{{link|Jinshan railway}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Shanghai maglev train}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | p | pj | pujiang ={{RouteBox|Pujiang|{{{link|Pujiang line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | ap | all | airport link = {{RouteBox|Airport Link|{{{link|Airport link line (Shanghai Suburban Railway)|Airport Link}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|ap}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Shanghai Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shanghai Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shanghai Metro}}}}}}]]
    | 2 | 3 | 7 | 9 | 10 | 13 | 15 | 16 | 18 | 21 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | 10b ={{RouteBox|10&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 10 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|10}}|#000}}
    | 11b ={{RouteBox|11&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 11 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|11}}}}
    | c | cm | chongming ={{RouteBox|Chongming|{{{link|Chongming line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Chongming}}}}
    | j | js | jinshan ={{RouteBox|Jinshan|{{{link|Jinshan railway}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Jinshan}}}}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Shanghai maglev train}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Maglev}}}}
    | p | pj | pujiang ={{RouteBox|Pujiang|{{{link|Pujiang line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Pujiang}}}}
    | ap | all | airport link = {{RouteBox|Airport Link|{{{link|Airport link line (Shanghai Suburban Railway)|Airport Link}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|ap}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| shaoxing ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Shaoxing Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Shaoxing Metro|{{{2}}}}}
  }}

| shenyang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|{{{2}}}}}}}
    | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|2}}|#000}}
    }}
  }}

| sheffield =[[File:South Yorkshire Supertram RDT icon.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|South Yorkshire Supertram}}}|alt={{{alt|{{{link|South Yorkshire Supertram}}}}}}]]

| shenzhen ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | lb | luobao ={{RouteBox|Luobao|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | sk | shekou ={{RouteBox|Shekou|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | lg | longgang ={{RouteBox|Longgang|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | lh | longhua ={{RouteBox|Longhua|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | hz | huanzhong ={{RouteBox|Huanzhong|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 1lb ={{RouteBox|1 (Luobao)|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 2sk ={{RouteBox|2 (Shekou)|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 3lg ={{RouteBox|3 (Longgang)|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 4lh ={{RouteBox|4 (Longhua)|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 5hz ={{RouteBox|5 (Huanzhong)|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenzhen Metro)|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
   }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Shenzhen Metro Corporation logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shenzhen Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shenzhen Metro}}}}}}]]
    | lb | luobao = {{ric|Shenzhen Metro|1|link={{{link|}}}}}
    | sk | shekou = {{ric|Shenzhen Metro|2|link={{{link|}}}}}
    | lg | longgang = {{ric|Shenzhen Metro|3|link={{{link|}}}}}
    | lh | longhua = {{ric|Shenzhen Metro|4|link={{{link|}}}}}
    | hz | huanzhong = {{ric|Shenzhen Metro|5|link={{{link|}}}}}
    | 1lb ={{RouteBox|1 (Luobao)|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|1}}}}
    | 2sk ={{RouteBox|2 (Shekou)|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|2}}}}
    | 3lg ={{RouteBox|3 (Longgang)|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|3}}}}
    | 4lh ={{RouteBox|4 (Longhua)|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|4}}}}
    | 5hz ={{RouteBox|5 (Huanzhong)|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|5}}}}
    | #default = {{ric|Shenzhen Metro|{{{2}}}|link={{{link|}}}}}
   }}
  }}

| shijiazhuang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shijiazhuang Metro)|#{{rail color|Shijiazhuang Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Shijiazhuang Metro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shijiazhuang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shijiazhuang Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shijiazhuang Metro)|#{{rail color|Shijiazhuang Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| shoreline =[[File:Hartford Line logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Shore Line East}}}|alt={{{alt|{{{link|Shore Line East}}}}}}]]

| smart =[[File:Sonoma-Marin Area Rail Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Sonoma–Marin Area Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Sonoma–Marin Area Rail Transit}}}}}}]]

| stockholm ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 7 =[[File:SL line 7 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Spårväg City]]
  | 10 | 11 | t10 | t11 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Blue Line (Stockholm Metro)]]
  | 13 | 14 | t13 | t14 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Red Line (Stockholm Metro)]]
  | 17 | 18 | 19 | t17 | t18 | t19 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Green Line (Stockholm Metro)]]
  | 12 =[[File:SL line 12 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Nockebybanan]]
  | 21 =[[File:SL line 21 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Lidingöbanan]]
  | 25 | 26 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Saltsjöbanan]]
  | 27 | 28 | 29 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Roslagsbanan]]
  | 30 | 31 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|28px|link=Tvärbanan]]
  | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 48 | j40 | j41 | j42 | j43 | j44 | j48 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|29px|link=Stockholm commuter rail]]
  | bus =[[File:SL Bus Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Buses in Stockholm County]]
  | boat =[[File:SL Boat Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Waxholmsbolaget]]
  | commuter =[[File:SL Rail Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Stockholm commuter rail]]
  | local =[[File:SL Rail Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Storstockholms Lokaltrafik]]
  | metro =[[File:SL Metro Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Stockholm Metro]]
  }}

| stuttgart ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Stuttgart S-Bahn|S-Bahn|alt=S-Bahn]]
  | u | stadtbahn = [[File:Logo Stadtbahn Stuttgart.svg|{{{size|15}}}px|link=Stuttgart Stadtbahn|alt={{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}]]
  | sb|seilbahn = [[File:Seilbahn-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Standseilbahn Stuttgart|alt=Seilbahn]]
  | vvs = [[File:VVS-Logo.svg|{{{size|18}}}px|link=Verkehrs- und Tarifverbund Stuttgart|alt=VVS]]
  | bus = [[File:Bus-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Stuttgarter Straßenbahnen#Bus system|alt=Bus]]
  | z|zacke = [[File:Zahnradbahn-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Stuttgart Rack Railway|alt=Zacke]]
  }}

| sunrail =[[File:Logo SunRail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|SunRail}}}|alt={{{alt|{{{link|SunRail}}}}}}]]

| suzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Suzhou Metro)|#{{rail color|Suzhou Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | rt | srt | metro =[[File:Suzhou Rail Transit logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Suzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Suzhou Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Suzhou Metro)|#{{rail color|Suzhou Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| sydney | nsw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:TfNSW B.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Buses in Sydney}}}]]
  | tway | t =[[File:Sydney T-Way logo (simplified).svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|T-way}}}]]
  | monorail | mono =[[File:Sydney metro logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Sydney Monorail}}}]]
  | train =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Railways in Sydney}}}]]
  | t1 | t2 | t3 | t4 | t5 | t6 | t7 | t8 | t9 = {{rail icon|Sydney Trains|{{uc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|}}}}}
  | carlingford =[[File:TfNSW T6 (2013–2020).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Carlingford Line}}}]]
  | south west =[[South West Rail Link|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Sydney Trains|South West}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | metro =[[File:TfNSW M.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sydney Metro}}}]]
  | m1 | north west | bankstown =[[File:TfNSW M1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metro North West &amp; Bankstown Line}}}]]
  | nswtrainlink | regional train | countrylink | cl =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|NSW TrainLink}}}]]
  | blue | bmt =[[File:TfNSW BMT alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Blue Mountains Line}}}]]
  | hunter | hun =[[File:TfNSW HUN alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Hunter Line}}}]]
  | central coast | newcastle | ccn =[[File:TfNSW CCN alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Central Coast &amp; Newcastle Line}}}]]
  | coast | sco =[[File:TfNSW SCO alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|South Coast Line}}}]]
  | highlands | shl =[[File:TfNSW SHL alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Southern Highlands Line}}}]]
  | light rail =[[File:TfNSW L.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Light rail in Sydney}}}]]
  | l1 | dulwich hill | lightrail | light =[[File:TfNSW L1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Dulwich Hill Line}}}]]
  | l2 | cbd | southeast | randwick =[[File:TfNSW L2.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CBD and South East Light Rail}}}]]
  | l3 | kingsford =[[File:TfNSW L3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CBD and South East Light Rail}}}]]
  | l4 | parramatta =[[File:TfNSW L4.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Parramatta Light Rail}}}]]
  | coach = [[File:TfNSW C.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|NSW TrainLink#Coach services}}}]]
  | ferry =[[File:TfNSW F.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sydney Ferries}}}]]
  | f1 | manly | f2 | tarongazoo | f3 | parramattariver | f4 | pyrmontbay | f5 | neutralbay | f6 | mosmanbay | f7 | doublebay | f8 | cockatooisland | f9 | watsonsbay | f10 | blackwattlebay = {{rail icon|Ferries in NSW|{{lc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|}}}}}
  }}
| taichung ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | mrt ={{ric|Taichung MRT|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|Taichung MRT|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| tainan ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | t ={{RouteBox|T|{{{link|TRA Line (Tainan)}}}|#{{rail color|Tainan Metro|t}}}}
  | s ={{RouteBox|Shalun|{{{link|Shalun Line}}}|#{{rail color|Tainan Metro|t}}}}
  | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} Line (Tainan Metro)|#{{rail color|Tainan Metro|{{{2}}}}}}}
 }}

| taipei ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Taipei Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | bannan | bl = {{ric|Taipei Metro|bl|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | maokong | m = [[File:Maokong Gondola Logo(Logo Only).svg|{{{size|25}}}px|size={{{size|}}}|link={{{link|Maokong Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Maokong Gondola}}}}}}]]
  | minsheng–xizhi | sb = {{ric|Taipei Metro|sb|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | songshan–xindian | g = {{ric|Taipei Metro|g|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | tamsui–xinyi | r = {{ric|Taipei Metro|r|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | wanda–zhonghe–shulin | lg = {{ric|Taipei Metro|lg|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | wenhu | br = {{ric|Taipei Metro|br|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | xiaobitan = {{ric|Taipei Metro|xiaobitan|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | xinbeitou = {{ric|Taipei Metro|xinbeitou|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | zhonghe–xinlu | o = {{ric|Taipei Metro|o|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | #default = {{ric|Taipei Metro|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| taoyuan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Taoyuan Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | airport | a = {{ric|Taoyuan Metro|a|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | blue | b = {{ric|Taoyuan Metro|b|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | brown | br = {{ric|Taoyuan Metro|br|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | green | g = {{ric|Taoyuan Metro|g|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | orange | o = {{ric|Taoyuan Metro|o|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | red | r = {{ric|Taoyuan Metro|r|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | #default ={{ric|Taoyuan Metro|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| tbilisi = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = [[File:Metro Tbilisi logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Tbilisi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tbilisi Metro}}}}}}]]
  }}

| tehran ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123 - Baustelle, StVO 1992.svg|15px]]
  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 = {{ric|Tehran Metro|{{{2}}}|size={{{size|x15px}}}|link={{{link|Tehran Metro Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Tehran Metro Line {{{2}}}}}}}}}}}
  }}

| texas ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | a-train | atrain =[[File:Logo DCTA A-train 02.svg|20px|link={{{link|A-train (Texas)}}}|alt={{{alt|{{{link|A-train (Texas)}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[A-train (Texas)|A-train]]}}
  | tre =[[File:TRE logo no label.svg|x14px|link={{{link|Trinity Railway Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Trinity Railway Express}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Trinity Railway Express]]}}
  | texrail | tex =[[File:Trinity Metro TEX only.svg|20px|link={{{link|TEXRail}}}|alt={{{alt|{{{link|TEXRail}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[TEXRail]]}}
  }}

| thessaloniki|thessalonika ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m =Thessaloniki Metro
  | r =Hellenic Train
  | p =Thessaloniki Regional Railway
  | #default =Thessaloniki Other
  }}|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m|p ={{{3|}}}
  | #default ={{{2|}}}
  }}|size={{{size|}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}

| tianjin ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:TianjinMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Tianjin Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tianjin Metro (Tianjin Metro Group Co., Ltd.)}}}}}}]]
  | #default = {{rail icon|Tianjin Metro|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|x16}}}px}}
  }}

| tokyo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Tokyo Metro logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tokyo Metro}}}]]
  | c | chiyoda ={{ric|Tokyo Metro|C|size={{{size|13}}}|link={{{link|Chiyoda Line}}}}}
  | f | fukutoshin | 13 ={{ric|Tokyo Metro|F|size={{{size|13}}}|link={{{link|Fukutoshin Line}}}}}
  | g | ginza | 3 ={{ric|Tokyo Metro|G|size={{{size|13}}}|link={{{link|Ginza Line}}}}}
  | h | hibiya ={{ric|Tokyo Metro|H|size={{{size|13}}}|link={{{link|Hibiya Line}}}}}
  | m | marunouchi | 4 ={{ric|Tokyo Metro|M|size={{{size|13}}}|link={{{link|Marunouchi Line}}}}}
  | mn | mb | nakano | 4n | 4b ={{ric|Tokyo Metro|M|branch|size={{{size|13}}}|link={{{link|Marunouchi Line}}}}}
  | n | namboku | 7 ={{ric|Tokyo Metro|N|size={{{size|13}}}|link={{{link|Namboku Line (Tokyo Metro)}}}}}
  | t | tozai | tōzai | 5 ={{ric|Tokyo Metro|T|size={{{size|13}}}|link={{{link|Tōzai Line (Tokyo Metro)}}}}}
  | y | yurakucho | yūrakuchō | 8 ={{ric|Tokyo Metro|Y|size={{{size|13}}}|link={{{link|Yūrakuchō Line (Tokyo Metro)}}}}}
  | z | hanzomon | hanzōmon ={{ric|Tokyo Metro|Z|size={{{size|13}}}|link={{{link|Hanzōmon Line}}}}}
  | toei  =[[File:PrefSymbol-Tokyo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tokyo Metropolitan Bureau of Transportation}}}]]
  | a | asakusa | 1 ={{ric|Toei Subway|A|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Asakusa Line}}}}}
  | e | oedo | ōedo ={{ric|Toei Subway|E|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Ōedo Line}}}}}
  | i | mita ={{ric|Toei Subway|I|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Mita Line}}}}}
  | s | shinjuku ={{ric|Toei Subway|S|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Shinjuku Line}}}}}
  | toden ={{#ifeq:{{lc:{{{3|}}}}}|arakawa|[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Toden Arakawa Line}}}]]|[[File:BSicon exTRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tokyo Toden}}}]]}}
  | ks | keisei =[[File:Number prefix Keisei.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keisei Electric Railway}}}]]
  | sa | skyaccess =[[File:Number prefix SkyAccess.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keisei Narita Airport Line}}}]]
  | sl | shin-keisei =[[File:Number prefix Shin-Keisei.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shin-Keisei Line}}}]]
  | hs | hokuso =[[File:Number prefix Hokusō.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokusō Line}}}]]
  | sr | shibayama =[[File:Number prefix Shibayama.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shibayama Railway}}}]]
  | kk | keikyu =[[File:Number prefix Keikyū.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keikyu}}}]]
  | tr | toyo =[[File:Number prefix Toyo-Rapid.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōyō Rapid Railway Line}}}]]
  | ko | keio =[[File:Number prefix Keio-line.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keio Corporation}}}]]
  | in | inokashira =[[File:Number prefix Keio-Inokashira-line.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keio Inokashira Line}}}]]
  | en | enoden =[[File:Number prefix Enoden.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Enoshima Electric Railway Line}}}]]
  }}

| toronto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | subway ={{#switch: {{lc:{{{3|}}}}}
    | 3 =[[File:BSicon ICTS.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 Scarborough}}}]]
    | 5 | 6 | dm | fw | j | se | sm | ww =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto subway]]
    | #default =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto subway]]
    }} {{#switch: {{lc:{{{3}}}}}
    | #default = {{#if:{{{3|}}}|{{rail icon|Toronto Transit Commission|{{lc:{{{3}}}}}|size={{{size|16}}}px}}}}
    }}
  | icts =[[File:BSicon ICTS.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 Scarborough}}}]]
  | streetcar =[[File:BSicon CLRV.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto streetcar system]] {{#switch: {{{3}}}
    | 501 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[501 Queen|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;501&lt;/span&gt;|501}}]]}}
    | 502 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[502 Downtowner|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;502&lt;/span&gt;|502}}]]}}
    | 503 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[503 Kingston Rd|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;503&lt;/span&gt;|503}}]]}}
    | 504 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[504 King|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;504&lt;/span&gt;|504}}]]}}
    | 505 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[505 Dundas|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;505&lt;/span&gt;|505}}]]}}
    | 506 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[506 Carlton|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;506&lt;/span&gt;|506}}]]}}
    | 508 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[508 Lake Shore|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;508&lt;/span&gt;|508}}]]}}
    | 509 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[509 Harbourfront|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;509&lt;/span&gt;|509}}]]}}
    | 510 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[510 Spadina|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;510&lt;/span&gt;|510}}]]}}
    | 511 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[511 Bathurst|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;511&lt;/span&gt;|511}}]]}}
    | 512 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[512 St. Clair|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;512&lt;/span&gt;|512}}]]}}
    | 514 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[514 Cherry|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;514&lt;/span&gt;|514}}]]}}
    }}
  | bus ={{{icon|[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link=List of Toronto Transit Commission bus routes]]}}} {{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|{{color box|black|'''{{{3|}}}'''|white}}|{{color box|white|{{{3|}}}}} }} }}
  | up | upx | up express =[[File:UP Express icon 2024.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Union Pearson Express}}}]]
  | metrolinx =[[File:Metrolinx 2017 logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Metrolinx}}}]]
  &lt;!-- Since Infobox station forces the use of this in the header without a size option, a larger icon is needed to match the text height --&gt;
  | 1big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|1|size={{{size|20}}}px}}
  | 2big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|2|size={{{size|20}}}px}}
  | 3big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|3|size={{{size|20}}}px}}
  | 4big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|4|size={{{size|20}}}px}}
  | 5big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|5|size={{{size|20}}}px}}
  | 6big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|6|size={{{size|20}}}px}}
  &lt;!-- Passthrough to Module:Adjacent stations/Toronto Transit Commission by default --&gt;
  | #default = {{rail icon|Toronto Transit Commission|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
  }}

| trirail =[[File:Tri-Rail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Tri-Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Tri-Rail}}}}}}]]

| uta ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | s | 720 =[[File:UTA_S-Line_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|S Line (Utah Transit Authority)}}}]]
  | trax =[[File:UTA_icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TRAX (light rail)}}}]]
  | frontrunner | purple =[[File:UTA_FrontRunner_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|FrontRunner}}}]]
  | blue  =[[File:UTA_Blue_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Blue Line (TRAX)}}}]]
  | red  =[[File:UTA_Red_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Red Line (TRAX)}}}]]
  | green  =[[File:UTA_Green_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Green Line (TRAX)}}}]]
  | uvx  =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Utah Valley Express}}}]]
  | ogx  =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Ogden Express}}}]]
  | mvx =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Midvalley Express}}}]]
  | 701 ={{RouteBox|701|Blue Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Blue Line}}}}
  | 703 ={{RouteBox|703|Red Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Red Line}}}}
  | 704 ={{RouteBox|704|Green Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Green Line}}}}
  | 750 ={{RouteBox|750|FrontRunner|#{{rail color|Utah Transit Authority|FrontRunner}}}}
  | #default =[[File:UTA_icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Utah Transit Authority}}}]]
 }}

| utrecht ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | u-ov =[[File:U-OV Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Utrechtse sneltram}}}|alt={{{alt|{{{link|Utrechtse sneltram}}}}}}]]}}

| valencia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Isotip de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 1 =[[File:Línia 1 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 1 (Metrovalencia)}}}]]
  | 2 =[[File:Línia 2 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 2 (Metrovalencia)}}}]]
  | 3 =[[File:Línia 3 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 3 (Metrovalencia)}}}]]
  | 4 =[[File:Línia 4 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 5 =[[File:Línia 5 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 6 =[[File:Línia 6 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 7 =[[File:Línia 7 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 8 =[[File:Línia 8 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 9 =[[File:Línia 9 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 10 =[[File:Línia 10 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 10 (Metrovalencia)}}}]]
  }}

| vancouver ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus ={{#if: {{{3|}}}
    | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | bl =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=Coast Mountain Bus Company#B-Line]]
      | 95 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=95 B-Line]]
      | 96 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=96 B-Line]]
      | 97 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=97 B-Line]]
      | 99 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=99 B-Line]]
      }}
    | [[File:Translinkbuses.svg|{{{size|x20}}}px|link=List of bus routes in Metro Vancouver]]
    }}
  | rapidbus ={{#if: {{{3|}}}
    | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | r1 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R1 King George Blvd]]
      | r2 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R2 Marine Dr]]
      | r3 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R3 Lougheed Hwy]]
      | r4 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R4 41st Ave]]
      | r5 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R5 Hastings St]]
      | r6 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R6 Scott Rd]]
     }}
    | [[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=RapidBus (TransLink)]]
    }}
  | canada =[[File:Translinkcanada.svg|{{{size|x20}}}px|link=Canada Line]]
  | evergreen =[[File:Translinkevergreen.svg|{{{size|x20}}}px|link=Evergreen Extension]]
  | expo =[[File:Translinkexpo.svg|{{{size|x20}}}px|link=Expo Line (SkyTrain)]]
  | millennium =[[File:Translinkmillennium.svg|{{{size|x20}}}px|link=Millennium Line]]
  | seabus =[[File:Translinkseabus.svg|{{{size|x20}}}px|link=SeaBus]]
  | translink={{#if:{{{3|}}}||[[File:Translinkwaypoint.svg|{{{size|x20}}}px|link=TransLink (British Columbia)]]}} 
  | wce =[[File:Translinkwce.svg|{{{size|x20}}}px|link=West Coast Express]]
  }}

| victoria | melbourne ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | train ={{error|Specify region – replace &quot;train&quot; with &quot;met train&quot; or &quot;reg train&quot;}}
  | metropolitan | metropolitan train | metro | met | met train =[[File:Melbourne train logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Railways in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan train}}}}}}]]
  | regional | regional train | vline | v/line | reg | reg train =[[File:Victoria train logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Railways in Victoria}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional train}}}}}}]]
  | alamein
  | belgrave
  | craigieburn
  | cranbourne
  | frankston
  | hurstbridge
  | lilydale
  | mernda
  | pakenham
  | sandringham
  | sunbury
  | upfield
  | werribee
  | williamstown =[[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | albury
  | ararat
  | bairnsdale
  | ballarat
  | bendigo
  | echuca
  | geelong
  | maryborough
  | seymour
  | shepparton
  | traralgon
  | warrnambool =[[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | epsom | eaglehawk =[[Bendigo V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Bendigo}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | flemington racecourse  | flemington =[[Flemington Racecourse railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Flemington Racecourse}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | glen waverley =[[Glen Waverley railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Glen Waverley}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | south morang =[[South Morang railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Mernda}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | stony point =[[Stony Point railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Stony Point}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | swan hill =[[Swan Hill V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Swan Hill}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | waurn ponds =[[Geelong V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Geelong}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | wendouree =[[Ballarat V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Ballarat}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | tram =[[File:Melbourne Tram Logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Trams in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan tram}}}}}}]]
  | 1 | 3 | 3a | 5 | 6 | 11 | 12 | 16 | 19 | 30 | 35 | 48 | 57 | 58 | 59 | 64 | 67 | 70 | 72 | 75 | 78 | 82 | 86 | 96 | 109 =[[Melbourne tram route {{lc:{{{2}}}}}|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Yarra Trams|{{{2}}}}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | cc | city circle =[[City Circle tram|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Yarra Trams|35}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | bus ={{error|Specify region – replace &quot;bus&quot; with &quot;met bus&quot; or &quot;reg bus&quot;}}
  | metropolitan bus | met bus =[[File:Victoria bus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Buses in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan bus}}}}}}]]
  | regional bus | reg bus =[[File:Victoria bus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional bus}}}}}}]]
  | coach =[[File:Victoria coach logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional coach}}}}}}]]
  | ferry =[[File:Melbourne ferry logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Ferry}}}}}}]]
  | skybus =[[File:Melbourne skybus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Skybus}}}}}}]]
  | adelaide | the overland | overland | gsr | great southern rail =[[The Overland|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Journey Beyond|The Overland}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | sydney | xpt | melbourne xpt | trainlink | nsw trainlink =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|NSW TrainLink#Southern}}}|alt={{{alt|{{{link|NSW TrainLink Southern}}}}}}]]
  | #default ={{error|Unknown value for second argument}}
  }}

| taiyuan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Taiyuan Metro)|#{{rail color|Taiyuan Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Taiyuan Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Taiyuan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiyuan Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Taiyuan Metro)|#{{rail color|Taiyuan Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| vienna ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | train   =[[File:Train Austria.svg|16px|link=Transportation in Vienna#Railways]]
  | s-bahn | s =[[File:S-Bahn Austria.svg|16px|link=Vienna S-Bahn]]
  | s-main =[[File:Stammstrecke Wien.svg|16px|link=Vienna S-Bahn]]
  | s1 | s2 | s3 | s4 | s7 | s40 | s45 | s50 | s60 | s80 | vorortelinie = {{ric|Vienna S-Bahn|{{{2}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | u-bahn | u =[[File:U-Bahn Wien.svg|16px|link=Vienna U-Bahn]]
  | u1 =[[File:Wien U1.svg|16px|link=U1 (Vienna U-Bahn)]]
  | u2 =[[File:Wien U2.svg|16px|link=U2 (Vienna U-Bahn)]]
  | u3 =[[File:Wien U3.svg|16px|link=U3 (Vienna U-Bahn)]]
  | u4 =[[File:Wien U4.svg|16px|link=U4 (Vienna U-Bahn)]]
  | u5 =[[File:Wien U5.svg|16px|link=U5 (Vienna U-Bahn)]]
  | u6 =[[File:Wien U6.svg|16px|link=U6 (Vienna U-Bahn)]]
  | cat =[[City Airport Train|{{Bahnlinie|RB||CAT|white|#B1D355}}]]
  | wlb | lokalbahn =[[File:Logo Wiener Lokalbahn.svg|16px|link=Wiener Lokalbahn]]
  | tram ={{#if:{{{3|}}}|{{ric|Trams in Vienna|{{{3|}}}}}|[[File:Tram-Logo.svg|16px|link=Trams in Vienna]]}}
  | bus =[[Buses in Vienna|{{Bahnlinie|U||{{{3|Bus}}}|black|white|black}}]]
  | r =[[Transportation in Vienna#Railways|{{Bahnlinie|RB||R|black|white|black}}]]
  | rex =[[Transportation in Vienna#Railways|{{Bahnlinie|RB||REX|black|white|black}}]]
  | wiener lokalbahnen =[[File:Logo Wiener Lokalbahn.svg|16px|link=Wiener Lokalbahnen]]
&lt;!-- depreceated, use tram|line instead --&gt;
  | 1 | 2 | 5 | 6 | 9 | 10 | 18 | 25 | 26 | 30 | 31 | 33 | 37 | 38 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 46 | 49 | 52 | 58 | 60 | 62 | 67 | 71 | d | e | o =[[Trams in Vienna|{{Bahnlinie|U||{{{2}}}|white|black}}]]
  | vor | #default =[[File:Logo VOR.svg|32px|link=Verkehrsverbund Ost-Region]]
  }}
| virgin =[[File:Virgin-logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Virgin Trains USA}}}|alt={{{alt|{{{link|Virgin Trains USA}}}}}}]]
| vorarlberg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s1 | s3 | s4 = [[File:{{uc: {{{2}}}}} Vorarlberg.png|{{{size|32}}}px|link={{{link|Vorarlberg S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{uc: {{{2}}}}}}}}]]
  | s-bahn | s = [[File:S-Bahn Austria.svg|16px|link=Vorarlberg S-Bahn]]
  }}
| vre =[[File:Virginia Railway Express.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Virginia Railway Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Virginia Railway Express}}}}}}]]

| vitoria-gasteiz={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Vitoria-Gasteiz tram}}}]]
}}

| warsaw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:PKP.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Polish State Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Polish State Railways}}}}}}]]
  | metro =[[File:Warsaw Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Warsaw Metro}}}}}}]]
  | m1 =[[File:M1-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M1}}}]]
  | m2 =[[File:M2-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M2}}}]]
  | m3 =[[File:M3-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M3}}}]]
  | m4 =[[File:M4-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M4}}}]]
  | m5 =[[File:M5-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M5}}}]]
  | skm =[[File:PL-SKMWA logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Szybka Kolej Miejska (Warszawa)}}}|alt={{{alt|{{{link|Szybka Kolej Miejska}}}}}}]]
  }}

| washington ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:WMATA Metro Logo small.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Washington Metro}}}]]
  | blue | bl | b =[[File:WMATA Blue New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Blue Line (Washington Metro)}}}]]
  | green | gr | g =[[File:WMATA Green New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Green Line (Washington Metro)}}}]]
  | orange | or | o =[[File:WMATA Orange New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Orange Line (Washington Metro)}}}]]
  | purple | pu | p =[[File:MTA_Purple_Line_logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Purple Line (Maryland)}}}]]
  | red | rd | r =[[File:WMATA Red New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Red Line (Washington Metro)}}}]]
  | silver | sv | s =[[File:WMATA Silver New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Silver Line (Washington Metro)}}}]]
  | yellow | yl | y =[[File:WMATA Yellow New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Yellow Line (Washington Metro)}}}]]
  | metroway = [[File:Metroway logo (cropped).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metroway}}}]]
  | streetcar = [[File:BSicon TRAM1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|DC Streetcar}}}]]
  | art = [[File:Arlington transit logo notext.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Arlington Transit}}}]]
  | dash = [[File:ATC DASH Bus Logo 2025.png|{{{size|24}}}px|link={{{link|DASH (bus)}}}]]
  | omniride = [[File:Omniride logo no text.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Potomac and Rappahannock Transportation Commission}}}]]
  }}

| waterloo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Grand River Transit}}}]]
  | ion =[[File:Waterloo ION logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Ion rapid transit}}}]]
 }}

| westmidlands ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus | red =[[File:West Midlands Bus generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transport for West Midlands#West Midlands Bus}}}]]
  | cycle | cycle hire | green =[[File:West Midlands Cycle generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transport for West Midlands#West Midlands Cycle Hire}}}]]
  | metro | tram | blue =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|West Midlands Metro}}}]]
  | rail | railway | trains | orange =[[File:West Midlands Railway generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|West Midlands Trains}}}]]
  | roads | road | pink =[[File:West Midlands Roads generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Category:Roads_in_the_West_Midlands_(county)}}}]]
 }}

| wuhan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 21 | yl | yangluo ={{RouteBox|Yangluo|Yangluo line|#{{rail color|Wuhan Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)|#{{rail color|Wuhan Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 11 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)}}}|#{{rail color|Wuhan Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | 21 | yl | yangluo ={{RouteBox|Yangluo|Yangluo line|#{{rail color|Wuhan Metro|yl}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)|#{{rail color|Wuhan Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| wuhu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|na}}}}
      | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|s{{{3}}}}}}}
      }}
    }}
  }}

| wuxi ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuxi Metro)|#{{rail color|Wuxi Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Wuxi Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Wuxi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Wuxi Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuxi Metro)|#{{rail color|Wuxi Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| xi'an ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Xian Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Xi'an Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Xi'an Metro}}}}}}]]
    | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|4}}|#000}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| xiamen ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xiamen Metro)|#{{rail color|Xiamen Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Amoy Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Xiamen Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Xiamen Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xiamen Metro)|#{{rail color|Xiamen Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| xuzhou ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Xuzhou Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Xuzhou Metro|{{{2}}}}}
  }}

| yokohama ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | subway =[[File:Yokohama Municipal Subway Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Yokohama Municipal Subway}}}]]
  | blue =[[File:Yokohama Municipal Subway Blue Line symbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Blue Line (Yokohama)}}}]]
  | green =[[File:Yokohama Municipal Subway Green Line symbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Green Line (Yokohama)}}}]]
  }}

| york ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | yrt =[[File:York Region Transit logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|York Region Transit}}}]]
  | viva =[[File:Viva blue logo.svg|{{{size|38}}}px|link={{{link|Viva Rapid Transit}}}]]
  | blue =[[File:Viva blue.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Blue}}}]]
  | green =[[File:Viva green.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Green}}}]]
  | orange =[[File:Viva orange.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Orange}}}]]
  | pink =[[File:Viva pink.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Pink}}}]]
  | purple =[[File:Viva purple.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Purple}}}]]
  | yellow =[[File:Viva yellow.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Yellow}}}]]
  }}

| zaragoza ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Zaragoza tram}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Zaragoza}}}]]
  | tuzsa =[[File:Aiga bus on red circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transportes Urbanos de Zaragoza}}}]]
  | ctaz =[[File:Aiga bus on green circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Consorcio de Transportes del Área de Zaragoza}}}]]
  }}

| zhengzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | c | cj | suburban | chengjiao ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}}
    | c1 | suburban1 | chengjiao1 ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Zhengzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Zhengzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Zhengzhou Metro}}}}}}]]
    | 2 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)}}}|#{{rail color|Zhengzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | c | cj | suburban | chengjiao ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|cj}}}}
    | c1 | suburban1 | chengjiao1 ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|cj1}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)|#{{rail color|Zhengzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

&lt;!-- GENERIC --&gt;

| air ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | base =[[File:BSicon {{#if:{{{3|}}}|ex|}}FIGHTER.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Air base}}}|alt={{{alt|{{{link|Airbase}}}}}}|class=skin-invert]]
  | field =[[File:Airplane GA Black.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Aerodrome}}}|alt={{{alt|{{{link|Private airfield}}}}}}|class=skin-invert]]
  | #default =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Lists of airports}}}|alt={{{alt|{{{link|Airport interchange}}}}}}|class=skin-invert]]
  }}

  | airbase =[[File:BSicon {{#if:{{{2|}}}|ex|}}FIGHTER.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Air base}}}|alt={{{alt|{{{link|Airbase}}}}}}|class=skin-invert]]

| airfield =[[File:Airplane GA Black.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Aerodrome}}}|alt={{{alt|{{{link|Private airfield}}}}}}|class=skin-invert]]

| bike | bicycle =[[File:BSicon BICYCLE.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Bicycle}}}|alt={{{alt|{{{link|Bicycle facilities}}}}}}|class=skin-invert]]

| bus ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rapid | brt =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Bus rapid transit}}}|{{{alt|{{{link|Bus rapid transit}}}}}}|class=skin-invert]]
  | trolley | trolleybus | tb =[[File:BSicon OBUS.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Trolleybus}}}|{{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}|class=skin-invert]]
  | 1 =[[File:Bus-logo.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|Bus}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus interchange}}}}}}|class=skin-invert]]
  | #default =[[File:BSicon BUS2.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|Bus}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus interchange}}}}}}|class=skin-invert]]
 }}

| cable =[[File:BSicon AETRAM.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Aerial lift}}}|{{{alt|{{{link|Cable car}}}}}}|class=skin-invert]]

| express =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Express train}}}|{{{alt|{{{link|Express train}}}}}}|class=skin-invert]]

| ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Ferry}}}|alt={{{alt|{{{link|ferry/water interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| funicular | incline =[[File:BSicon FUNI.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Funicular}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular}}}}}}|class=skin-invert]]

| heliport =[[File:Aiga heliport.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Heliport}}}|alt={{{alt|{{{link|Heliport}}}}}}|class=skin-invert]]

| heritage ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:BSicon {{#if:{{{3|}}}|ex|}}lDAMPF.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Heritage railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage railway}}}}}}|class=skin-invert]]
  | tram =[[File:BSicon BRILL.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Heritage streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage streetcar}}}}}}|class=skin-invert]]
  | pcc =[[File:BSicon PCC.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Heritage streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage streetcar}}}}}}|class=skin-invert]]
 }}

| metro | subway | underground =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Rapid transit}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{1}}}}} interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| mono | monorail =[[File:BSicon_MONO.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Monorail}}}|alt={{{alt|{{{link|Monorail}}}}}}|class=skin-invert]]

| park | parking =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|Centro other car parking large.svg|BSicon PARKING.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|15|16}}}}}px|link={{{link|Parking}}}|alt={{{alt|{{{link|Parking}}}}}}]]

| rail =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|BSicon BAHN.svg|Aiga railtransportation 25.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|16|10}}}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Mainline rail interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| tram | light rail =[[File:BSicon TRAM{{#ifeq:{{{2|}}}|1||1}}.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|{{{1}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{1}}}}} interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| trolley | trolleybus =[[File:BSicon OBUS.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Trolleybus}}}|{{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}|class=skin-invert]]

| wheelchair =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|Handicapped Accessible sign.svg|Wheelchair symbol.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|16|13}}}}}px|link={{{link|Accessibility#Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|Handicapped/disabled access}}}}}}|class=skin-invert]]

| no_wheelchair =[[File:Handicapped Not Accessible sign.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Accessibility#Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|Handicapped/disabled access}}}}}}|class=skin-invert]]

&lt;!-- COUNTRIES --&gt;

| at ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | öbb | obb =[[File:Logo ÖBB.svg|{{{size|36}}}px|link={{{link|Austrian Federal Railways}}}]]
  | westbahn =[[File:Westbahn-logo-pantone.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|WESTbahn}}}]]
  }}

| be ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | eul =[[File:Eurolines logo.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|w:Eurolines}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Eurolines}}}}}}]]
  | rail =[[File:SNCB logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|National Railway Company of Belgium}}}]]
  }}

| bg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Bulgarian National Railways.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Bulgarian State Railways}}}]]
  }}

| by ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Belarus-RW-Logo-notext.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Belarusian Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Belarusian Railway}}}}}}]]
  }}

| ca ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | cn =[[File:CN Railway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Canadian National Railway}}}]]
  | cp =[[File:Canadian Pacific Railway logo 2014.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Canadian Pacific Railway}}}]]
  | cpkc =[[File:CPKC Wordmark.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Canadian Pacific Kansas City}}}]]
  | onr=[[File:Ontario Northland logo icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ontario Northland Railway}}}]]
  | ontcbus=[[File:Ontario Northland logo icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ontario Northland Motor Coach Services}}}]]
  | rail | via =[[File:VIA Rail Canada simplified.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Via Rail}}}]]
  }}

| ch ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:SBB logo simplified.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Swiss Federal Railways}}}]]
  }}

| cn ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:China Railways.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|China Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|China Railway}}}}}}]]
  | crh = [[File:CRH-logo.svg|link={{{link|China_Railway_High-speed}}}|alt={{{alt|{{{link|China Railway High-speed}}}}}}|{{{size|x16}}}px]]
  | metro =[[File:BSicon SUBWAY-CHN.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Urban rail transit in China}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban rail transit in China}}}}}}|class=skin-invert]]
  | prdir =[[File:PRDIR logo without text.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Pearl River Delta Metropolitan Region intercity railway}}}|alt={{{alt|{{{link|PRDIR}}}}}}]] 
  | mono =[[File:BSicon Mono-CHN.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Urban rail transit in China}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban rail transit in China}}}}}}|class=skin-invert]]
  }}

| de ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logo_Deutsche_Bahn.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Deutsche Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Deutsche Bahn}}}}}}]]
  | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|S-Bahn#Germany}}}|alt={{{alt|{{{link|S-Bahn}}}}}}]]
  | u-bahn =[[File:U-Bahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|U-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|U-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| es ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Lgotipo de Renfe Operadora.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Renfe}}}|alt={{{alt|{{{link|Renfe}}}}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías}}}]]
  | feve =[[File:Símbolo Renfe Feve.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Renfe Feve}}}|alt={{{alt|{{{link|Feve}}}}}}]]
  }}

| fr ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Sncf-logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|SNCF}}}|alt={{{alt|{{{link|SNCF}}}}}}]]
  | ouigo =[[File:TGV Ouigo 2013 logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Ouigo}}}|alt={{{alt|{{{link|Ouigo}}}}}}]]
  | ter =[[File:Ter.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Transport express régional}}}|alt={{{alt|{{{link|TER}}}}}}]]
  | tgv =[[File:TGV text (2012).svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV}}}}}}]]
  | tgvinoui =[[File:TGV inOui logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV inOui}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV inOui}}}}}}]]
  | tgvlyria =[[File:TGV Lyria logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV Lyria}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV Lyria}}}}}}]]
  }}

| gb ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|National Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|National Rail}}}}}}]]
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in the United Kingdom}}}]]
  | birmingham =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Midland Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Midland Metro}}}}}}]]
  | blackpool =[[File:Uk tram icon.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|Blackpool tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Blackpool tramway}}}}}}]]
  | edinburgh =[[File:EdinburghTramsNoText.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edinburgh Trams}}}|alt={{{alt|{{{link|Edinburgh Trams}}}}}}]]
  | glasgow =[[File:Glasgow Subway.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Glasgow Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Glasgow Subway}}}}}}]]
  | leeds =[[File:WestYorksireMetro.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|West Yorkshire Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|West Yorkshire Metro}}}}}}]]
  | liverpool =[[File:Merseyrail alternative logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Merseyrail}}}|alt={{{alt|{{{link|Merseyrail}}}}}}]]
  | manchester | metrolink =[[File:Metrolink generic.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|Manchester Metrolink}}}|alt={{{alt|{{{link|Manchester Metrolink}}}}}}]]
  | newcastle =[[File:TWMetro logo no text.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tyne and Wear Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tyne and Wear Metro}}}}}}]]
  | nottingham =[[File:NET notext logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Nottingham Express Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Nottingham Express Transit}}}}}}]]  
  | sheffield =[[File:Supertram generic logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Sheffield Supertram}}}|alt={{{alt|{{{link|Sheffield Supertram}}}}}}]]
  | calmac =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Caledonian MacBrayne}}}|alt={{{alt|{{{link|Caledonian MacBrayne}}}}}}]]
  | brail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|British Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|British Rail}}}}}}]]
  }}

| ie ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Iarnród Éireann}}}|alt={{{alt|{{{link|Iarnród Éireann}}}}}}]]
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Ireland#Bus services}}}|alt={{{alt|Transport in Ireland#Bus services}}}}}}]]
  }}

| il | israel ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in Israel}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus transport in Israel}}}}}}]]
  | carmelit =[[File:Carmelit-logo-crop.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Carmelit}}}|alt={{{alt|{{{link|Carmelit}}}}}}]]
  | egged =[[File:Egged_logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Egged (company)}}}|alt={{{alt|{{{link|Egged (company)}}}}}}]]
  | rail = [[File:IsraelTrainLogoSymbolOnly.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Israel Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Israel Railways}}}}}}]]
  | railw = [[File:IsraelTrainLogoSymbolOnly (White).svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Israel Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Israel Railways}}}}}}]]
  | jerusalem light rail =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Jerusalem Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Jerusalem Light Rail}}}}}}]]
  | tel aviv light rail | dankal =[[File:Dankal Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Tel Aviv Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Tel Aviv Light Rail}}}}}}]]
}}

| ir | iran ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail = [[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Islamic Republic of Iran Railways}}}]]
  }}

| it ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Trenitalia logo RDT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Trenitalia}}}|alt={{{alt|{{{link|Trenitalia}}}}}}]]
  }}

| jp | ja ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | jrh =[[File:JR_logo_(hokkaido).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Hokkaido Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokkaido Railway Company}}}}}}]]
  | jre =[[File:JR_logo_(east).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|East Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|East Japan Railway Company}}}}}}]]
  | jrc =[[File:JR_logo_(central).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Central Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Central Japan Railway Company}}}}}}]]
  | jrw =[[File:JR_logo_(west).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|West Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|West Japan Railway Company}}}}}}]]
  | jrs =[[File:JR_logo_(shikoku).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Shikoku Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Shikoku Railway Company}}}}}}]]
  | jrk =[[File:JR_logo_(kyushu).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Kyushu Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyushu Railway Company}}}}}}]]
  | jrf =[[File:JR_logo_(freight).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Japan Freight Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Japan Freight Railway Company}}}}}}]]
    | shr =[[File:Donan_Isaribi_Logomark.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|South Hokkaido Railway Company}}}]]
  | shinkansen ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | a | akita =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Akita Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Akita Shinkansen}}}}}}]]
    | ho | hokkaidō | hokkaido =[[File:Shinkansen jrh.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokkaido Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokkaido Shinkansen}}}}}}]]
    | hu | hokuriku =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokuriku Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokuriku Shinkansen}}}}}}]]
    | j | jōetsu | joetsu =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Jōetsu Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Jōetsu Shinkansen}}}}}}]]
    | k | kyushu =[[File:Shinkansen jrk.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kyushu Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyushu Shinkansen}}}}}}]]
    | n | nagano =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Nagano Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Nagano Shinkansen}}}}}}]]
    | s | sanyō | sanyo =[[File:Shinkansen jrw.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sanyō Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Sanyō Shinkansen}}}}}}]]
    | to | tōkaidō | tokaido =[[File:Shinkansen jrc.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōkaidō Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Tōkaidō Shinkansen}}}}}}]]
    | tu | tōhoku | tohoku =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōhoku Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Tōhoku Shinkansen}}}}}}]]
    | y | yamagata =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Yamagata Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Yamagata Shinkansen}}}}}}]]
    | #default =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Shinkansen}}}}}}]]
    }}
  | jrwest ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | h | hiroshima ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | b | blue | kabe ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kabe_Line}}}|#09C0B0|bold=no}}
      | g | green ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#5fAD3C|bold=no}}
      | p | purple | geibi ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Geibi_Line}}}|#947EB9|bold=no}}
      | r | red ={{RouteBox|{{font|text=R|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#cB332E|bold=no}}
      | y | yellow | kure ={{RouteBox|{{font|text=Y|font=Lucida Console||}}|{{{link|Kure_Line}}}|#EE8F17|#000|bold=no}}
      }}
    | k | kinki ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | hokuriku ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hokuriku_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | biwako ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Biwako_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | jrkyoto ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR Kyōto_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | jrkobe ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR Kōbe_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | sanyo ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | ako ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Akō_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | b | kosei ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kosei_Line}}}|#039be5|bold=no}}
      | c | kusatsu ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kusatsu_Line}}}|#4caf50|bold=no}}
      | d | nara ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Nara_Line}}}|#b67c2b|bold=no}}
      | sagano ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sagano_Line}}}|#878DDC|bold=no}}
      | sanin ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-in_Line}}}|#878DDC|bold=no}}
      | f | osakahigashi ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ōsaka_Higashi_Line}}}|#546e7a|bold=no}}
      | jrtakarazuka ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||}}|{{{link|JR_Takarazuka_Line}}}|#ffc107|#000|bold=no}}
      | fukuchiyama ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||}}|{{{link|Fukuchiyama_Line}}}|#ffc107|#000|bold=no}}
      | jrtozai ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR_Tōzai_Line}}}|#ec407a|bold=no}}
      | gakkentoshi ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Gakkentoshi_Line}}}|#ec407a|bold=no}}
      | i | kakogawa ={{RouteBox|{{font|text=I|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kakogawa Line}}}|#009688|bold=no}}
      | j | bantan ={{RouteBox|{{font|text=J|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Bantan_Line}}}|#ad1457|bold=no}}
      | k | kishin ={{RouteBox|{{font|text=K|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kishin_Line}}}|#f4511e}} 
      | l | maizuru ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||}}|{{{link|Maizuru_Line}}}|#ff9800|#000|bold=no}}
      | o | osakaloop ={{RouteBox|{{font|text=O|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ōsaka_Loop_Line}}}|#ef5350|bold=no}}
      | p | jryumesaki ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR_Yumesaki_Line}}}|#283593|bold=no}}
      | q | yamatoji ={{RouteBox|Q|{{{link|Yamatoji_Line}}}|#009688|bold=no}}
      | r | hanwa ={{RouteBox|{{font|text=R|font=Lucida Console||}}|{{{link|Hanwa_Line}}}|#ff9800|#000|bold=no}}
      | s | kansaiairport ={{RouteBox|{{font|text=S|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kansai-airport_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | t | wakayama ={{RouteBox|{{font|text=T|font=Lucida Console||}}|{{{link|Wakayama_Line}}}|#f48fb1|#000|bold=no}}
      | u | manyomahoroba ={{RouteBox|{{font|text=U|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Man-yo_Mahoroba_Line}}}|#c62828|bold=no}}
      | v | kansai ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kansai_Line}}}|#53479d|bold=no}}
      | w | kisei ={{RouteBox|W|{{{link|Kisei_Line}}}|#00acc1|bold=no}}
      }}
    | o | okayama ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | l | unoport ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||}}|{{{link|Uno-port_Line}}}|#7acccd|#000|bold=no}}
      | m | setoohashi ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Seto-Ōhashi_Line}}}|#0072bc|bold=no}}
      | n | ako ={{RouteBox|{{font|text=N|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Akō_Line}}}|#f16369|bold=no}}
      | s ={{RouteBox|{{font|text=S|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#b0d136|#000|bold=no}}
      | t | tsuyama ={{RouteBox|{{font|text=T|font=Lucida Console||}}|{{{link|Tsuyama_Line}}}|#fdbd18|#000|bold=no}}
      | u | momotaro ={{RouteBox|{{font|text=U|font=Lucida Console||}}|{{{link|Momotarō_Line}}}|#f6a4b4|#000|bold=no}}
      | v | hakubi ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hakubi_Line}}}|#35934a|bold=no}}
      | w ={{RouteBox|W|{{{link|San-yō_Line}}}|#f69036|bold=no}}
      | x ={{RouteBox|{{font|text=X|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#00aeef|#000|bold=no}}
      | z | fukuen ={{RouteBox|{{font|text=Z|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Fukuen_Line}}}|#49479e|bold=no}}
      }}
    | s | sanin ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | a ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-in_Line}}}|#b2d33e|#000|bold=no}}
      | b | imbi ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Imbi_Line}}}|#ba7c32|bold=no}}
      | c | sakai ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sakai_Line}}}|#0066b3|bold=no}}
      | d ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-in_Line}}}|#f26122|bold=no}}
      | e | kisuki ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||}}|{{{link|Kisuki_Line}}}|#ffc20e|#000|bold=no}}
      | f | sanko ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sankō_Line}}}|#00b2e5|bold=no}}
      | v | hakubi ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hakubi_Line}}}|#35934a|bold=no}}
      }}
    }}
  | kintetsu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | a | namba/nara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|a}}|bold=no}}
    | namba | nara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|a}}|bold=no}}
    | b | kyoto/kashihara ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|b}}|bold=no}}
    | kyoto | kashihara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|b}}|bold=no}}
    | c | keihanna ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Keihanna Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|c}}|bold=no}}
    | d | osaka ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Osaka Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|d}}|bold=no}}
    | e | nagoya ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu Nagoya Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|e}}|bold=no}}
    | f | minami osaka/yoshino ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|f}}|bold=no}}
    | minami osaka | yoshino ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|{{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|f}}|bold=no}}
    | g | ikoma ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ikoma Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|g}}|bold=no}}
    | h | tenri ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Tenri Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|h}}|bold=no}}
    | i | tawaramoto ={{RouteBox|{{font|text=I|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Tawaramoto Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|i}}|bold=no}}
    | j | shigi ={{RouteBox|{{font|text=J|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Shigi Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|j}}|bold=no}}
    | k | yunoyama ={{RouteBox|{{font|text=K|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Yunoyama Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|k}}|bold=no}}
    | l | suzuka ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Suzuka Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|l}}|bold=no}}
    | m | yamada/toba/shima ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|m}}|bold=no}}
    | yamada | toba | shima ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|m}}|bold=no}}
    | n | domyoji ={{RouteBox|{{font|text=N|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Domyoji Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|n}}|bold=no}}
    | o | nagano ={{RouteBox|{{font|text=O|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu Nagano Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|o}}|bold=no}}
    | p | gose ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Gose Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|p}}|bold=no}}
    | y | ikoma cable ={{RouteBox|{{font|text=Y|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ikoma Cable Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|y}}|bold=no}}
    | z | nishi-shigi cable ={{RouteBox|{{font|text=Z|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Nishi-Shigi Cable Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|z}}|bold=no}}
    | isl =[[File:KINTETSU23000_MARK.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Ise-Shima Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Ise-Shima Liner}}}}}}]]
    | shimakaze =[[File:しまかぜマーク.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shimakaze}}}|alt={{{alt|{{{link|Shimakaze}}}}}}]]
    | sl =[[File:SLマーク.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sakura Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Sakura Liner}}}}}}]]
    | ul =[[File:KINTETSU_UL_038.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Urban Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban Liner}}}}}}]]
    | #default =[[File:KintetsuLogo.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Kintetsu Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Kintetsu Railway}}}}}}]]
    }}
  }}

| kr ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Korail logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Korail}}}|alt={{{alt|{{{link|Korail}}}}}}]]
  | ktx =[[File:KTX logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Korea Train Express}}}|alt={{{alt|{{{link|KTX}}}}}}]]
  | srt =[[File:SRT logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Super Rapid Train}}}|alt={{{alt|{{{link|SRT}}}}}}]]
  }}

| my ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | ktm ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | k1 ={{RouteBox|1|Seremban Line|#{{rail color|KLRT|1}}}}
    | k2 ={{RouteBox|2|Port Klang Line|#{{rail color|KLRT|2}}}}
    | komuter =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] 
    |#default =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]]
  }}
  | ktmkomuter =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] 
  | rapidkl =[[File:Rapid KL Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid KL (brand)}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid KL (brand)}}}}}}]]
  | rapidpenang =[[File:Rapid Penang Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid Penang}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid Penang}}}}}}]]
  | erl =[[File:Logo Express Rail Link 03.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Express Rail Link}}}|alt={{{alt|{{{link|Express Rail Link}}}}}}]]
  | mrt =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Malaysia Rapid Transit Corporation}}}|alt={{{alt|{{{link|Malaysia Rapid Transit Corporation}}}}}}]]
  | rail ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | ic =[[File:BSicon BAHN.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM Intercity}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Intercity}}}}}}]]
    | knorth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}}}}]]
    | ksouth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}}}}]]
    | ktm =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]]
    | ktmk =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] 
    | rapidkl =[[File:Rapid KL Logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Rapid KL}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid KL}}}}}}]]
    | rapidpenang =[[File:Rapid Penang Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid Penang}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid Penang}}}}}}]]
  }}
  | railic =[[File:BSicon BAHN.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM Intercity}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Intercity}}}}}}]]
  | railets =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM ETS}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM ETS}}}}}}]]
  | railknorth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}}}}]]
  | railksouth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}}}}]]
  | railhsr =[[File:BSicon exLDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail}}}}}}]]
  | ferrypk =[[File:BSicon BOOT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Klang International Passenger Terminal}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Klang International Passenger Terminal}}}}}}]]
  | ferrypg =[[File:BSicon BOOT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Penang ferry service}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang ferry service}}}}}}]]
  | air ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | klia =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}}}}]]
    | klia2 =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}}}}]]
    | pen =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Penang International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang International Airport}}}}}}]]
    | sbg =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}}}}]]
  }}
  | airklia =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}}}}]]
  | airklia2 =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}}}}]]
  | airpen= =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Penang International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang International Airport}}}}}}]]
  | airsbg =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}}}}]]
  | mono | monorail =[[File:Access monorail inv.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Putrajaya Monorail}}}|alt={{{alt|{{{link|Putrajaya Monorail}}}}}}]]
  | bus ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | pudu =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Pudu Sentral}}}|alt={{{alt|{{{link|Pudu Sentral}}}}}}]]
    | sunway|sw =[[File:Aiga bus on green circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|BRT Sunway Line}}}]]
    | tbs =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}|alt={{{alt|{{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}}}}]]
  }}
  | buspudu =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Pudu Sentral}}}|alt={{{alt|{{{link|Pudu Sentral}}}}}}]]
  | bustbs =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}|alt={{{alt|{{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}}}}]]
  | go ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | klb =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
    | klg =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
    | klp =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
    | klr =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  }}
  | 1 | ktmk1 ={{rail icon|KLRT|1}}
  | 2 | ktmk2 ={{rail icon|KLRT|2}}
  | 3 | rkl1 ={{rail icon|KLRT|3}}
  | 4 | rkl2 ={{rail icon|KLRT|4}}
  | 5 | rkl3 ={{rail icon|KLRT|5}}
  | 8 | rkl4 ={{rail icon|KLRT|8}}
  | 6 | erl1 ={{rail icon|KLRT|6}}
  | 7 | erl2 ={{rail icon|KLRT|7}}
  | 9 | mrt1 ={{rail icon|KLRT|9}}
  | 10 | ktmk3 ={{rail icon|KLRT|10}}
  | 11 | lrt3 ={{rail icon|KLRT|11}}
  | 12 | mrt2 ={{rail icon|KLRT|12}}
  | 13 | mrt3 ={{rail icon|KLRT|13}}
  | 14 | pm ={{rail icon|KLRT|14}}
  | 21 ={{rail icon|KLRT|21}}
  | 22 ={{rail icon|KLRT|22}}
  | n1 | padang besar | pbl ={{RouteBox|1|KTM Komuter Northern Sector|#1964b7|white|bold=}}
  | n2 | padang rengas | prl ={{RouteBox|2|KTM Komuter Northern Sector|green|white|bold=}}
  | blue | goklb =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | green | goklg =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | purple | goklp =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | red|goklr =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | ets ={{RouteBox|ETS|KTM ETS|gold|black}}
  | rts ={{RouteBox|RTS|Johor Bahru–Singapore Rapid Transit System|skyblue|black}}
  | ecr ={{RouteBox|ECR|MRL East Coast Rail Link|#{{rail color|KLRT|blue}}}}
  | hsr ={{RouteBox|HSR|Kuala Lumpur-Singapore High Speed Rail|#{{rail color|KLRT|red}}}}
  | multi =[[File:BSicon WALKl.svg|Multiple fare trips|link=|17px]]
  }}

| ni ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logomark NI Railways.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|NI Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|NI Railways}}}}}}]]
  | rail2 =[[File:NI Railways icon.svg|{{{size|x20}}}px|link={{{link|NI Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|NI Railways}}}}}}]]
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in the United Kingdom}}}]]
  | bangor =[[File:NIRsymbol_Bangor.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Bangor railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Bangor railway line}}}}}}]]
  | derry | londonderry | derry~londonderry = [[File:NIRsymbol_DLD.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Derry railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Derry railway line}}}}}}]]
  | dublin =[[File:NIRsymbol_Dublin.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Dublin railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Dublin railway line}}}}}}]]
  | larne =[[File:NIRsymbol_Larne.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Larne railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Larne railway line}}}}}}]]
  | newry =[[File:NIRsymbol_Newry.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Newry railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Newry railway line}}}}}}]]
  | portrush =[[File:NIRsymbol_Portrush.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Coleraine-Portrush railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Coleraine-Portrush railway line}}}}}}]]
  }}

| nl ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | abl =[[File:Abellio_logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Abellio Deutschland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Abellio Deutschland}}}}}}]]
  | arr =[[File:Arriva-Logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Arriva}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Arriva}}}}}}]]
  | brg =[[File:Breng_logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Breng}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Breng}}}}}}]]
  | cnx =[[File:Connexxion_logo_2.svg|{{{size|45}}}px|link={{{link|w:Connexxion}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Connexxion}}}}}}]]
  | ice =[[File:ICE-Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:Intercity-Express}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Intercity-Express}}}}}}]]
  | keo =[[File:Keolis-Logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Keolis Nederland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Keolis Nederland}}}}}}]]
  | nsr | rail | ns =[[File:Logo_NS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:Nederlandse Spoorwegen}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Nederlandse Spoorwegen}}}}}}]]
  | qbz =[[File:Qbuzz logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Qbuzz}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Qbuzz}}}}}}]]
  | tha =[[File:Thalys.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Thalys}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Thalys}}}}}}]]
  | twe =[[File:Twents.jpg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Keolis Nederland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Keolis Nederland}}}}}}]]
  }}

| pt ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logo CP 2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Comboios de Portugal}}}|alt={{{alt|{{{link|Comboios de Portugal}}}}}}]]
  }}

| ru ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Russian Railways Logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Russian Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Russian Railways}}}}}}]]
  }}

| sg ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | branch ={{RouteBox|B|Branch MRT line|#{{rail color|SMRT|Branch}}}}
  | bp | l1 ={{RouteBox|BPLRT|Bukit Panjang LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|bp}}}}
  | cc | m4 ={{RouteBox|CCL|Circle MRT line|#{{rail color|SMRT|cc}}|#000000}}
  | cr | m8 ={{RouteBox|CRL|Cross Island MRT line|#{{rail color|SMRT|cr}}|#000000}}
  | dt | m5 ={{RouteBox|DTL|Downtown MRT line|#{{rail color|SMRT|dt}}}}
  | ew | m2 ={{RouteBox|EWL|East–West MRT line|#{{rail color|SMRT|ew}}}}
  | jr | m7 ={{RouteBox|JRL|Jurong Region MRT line|#{{rail color|SMRT|jr}}}}
  | ne | m3 ={{RouteBox|NEL|North East MRT line|#{{rail color|SMRT|ne}}}}
  | ns | m1 ={{RouteBox|NSL|North–South MRT line|#{{rail color|SMRT|ns}}}}
  | pg | l3 ={{RouteBox|PGLRT|Punggol LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|pg}}}}
  | sk | l2 ={{RouteBox|SKLRT|Sengkang LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|sk}}}}
  | te | m6 ={{RouteBox|TEL|Thomson–East Coast MRT line|#{{rail color|SMRT|te}}}}
}}

| tw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tra | rail =[[File:Taiwan Railways Administration Logo plain.svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Taiwan Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiwan Railway}}}}}}]]
  | thsr =[[File:Taiwan High Speed Rail Logo(Log Only).svg|{{{size|23x23}}}px|link={{{link|Taiwan High Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiwan High Speed Rail}}}}}}]]
  | cbrt =[[File:Chiayi Bus Rapid Transit Logo(Logo Only).svg|{{{size|30x30}}}px|link={{{link|Chiayi Bus Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Chiayi Bus Rapid Transit}}}}}}]]
  }}

| ua ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Ukrzaliznytsya.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Ukrainian Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Ukrainian Railways}}}}}}]]
  }}

  &lt;!-- United Arab Emirates --&gt;
| ae ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | er ={{RouteBox|ER|Etihad Rail|#748477}}
  }}

| us ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:BSicon TRAIN3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rail transportation in the United States#Passenger railroads}}}|alt={{{alt|{{{link|US Passenger rail transport}}}}}}]]
  | amtrak =[[File:BSicon LOGO Amtrak2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Amtrak}}}|alt={{{alt|{{{link|Amtrak}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Amtrak]]}}
  | amtrakbus =[[File:BSicon LOGO Amtrak2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Amtrak Thruway}}}|alt={{{alt|{{{link|Amtrak}}}}}}]]
  | csx | csxt =[[File:CSX transp logo.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|CSX Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|CSX Transportation}}}}}}]]
  | greyhound =[[File:Greyhound no dog.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Greyhound Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Greyhound Lines}}}}}}]]
  | megabus =[[File:MegabusIcon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Megabus (North America)}}}|alt={{{alt|{{{link|Megabus (North America)}}}}}}]]
  }}
  
&lt;!-- DEFAULT --&gt;

| #default ='''Add→{{tl|rail-interchange}}'''
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2ras7gvftsz1q8bfc3q7w7w1snqy008</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871697</id>
      <parentid>871653</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="253942" sha1="5dexi37xoxomcxd9xz25rugdbclha2q" xml:space="preserve">{{#switch: {{lc: {{{1}}} }}

| abudhabi ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | l1 ={{RouteBox|L1|Line 1 (Abu Dhabi Metro)|#DC241F}}
  | l2 ={{RouteBox|L2|Line 2 (Abu Dhabi Metro)|#0354A6}}
  | l3 ={{RouteBox|L3|Line 3 (Abu Dhabi Metro)|#009530}}
  | l4 ={{RouteBox|L4|Line 4 (Abu Dhabi Metro)|#FFD700}}
  }}

| ace =[[File:ACE_arrows.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Altamont Corridor Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Altamont Corridor Express}}}}}}]]

| adelaide ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Aiga bus trans.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Buses in Adelaide}}}]]
  | rail =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Railways in Adelaide}}}]]
  | belair =[[Belair line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Belair}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | gawler =[[Gawler line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Gawler}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | grange =[[Grange line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Grange}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | outer harbor =[[Outer Harbor and Port Dock lines|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Outer Harbor}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | port dock =[[Outer Harbor and Port Dock lines|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Port Dock}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | seaford =[[Seaford line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Seaford}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | flinders =[[Flinders line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Flinders}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Adelaide}}}]]
  | glenelg =[[Glenelg tram line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Glenelg}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  }}

| airtrainewr =[[File:AirTrain EWR notext logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|AirTrain Newark}}}]]

| albuquerque ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | nmrx =[[New Mexico Rail Runner Express|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|New Mexico Rail Runner Express|rail runner}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;NMRX&lt;/span&gt;]]
  | art = [[File:Albuquerque Rapid Transit logo horiz.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|Albuquerque Rapid Transit}}}]]
}}

| alicante =[[File:TRAM - Metropolitano de Alicante -T-.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Alicante Tram}}}]]

| amsterdam ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | gvb =[[File:BSicon LOGO GVB.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|GVB (Amsterdam)}}}]]
  | metro =[[File:Amsterdam metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Amsterdam Metro}}}]]
  | 50 =[[Line 50 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #28903a; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;50&lt;/span&gt;]]
  | 51 =[[Line 51 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #f26522; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;51&lt;/span&gt;]]
  | 52 =[[Line 52 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #00adef; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;52&lt;/span&gt;]]
  | 53 =[[Line 53 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #ed1c24; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;53&lt;/span&gt;]]
  | 54 =[[Line 54 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #ffc20e; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;54&lt;/span&gt;]]
  }}

| asturias ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | renfe =[[File:Madrid-MetroRENFE.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Renfe Operadora}}}]]
  | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Asturias}}}]]
  | c-1 =[[File:Cercanías C1 (Rojo).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-1 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-2 =[[File:Cercanías C2.svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-2 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-3 =[[File:Cercanías C3 (Azul oscuro).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-3 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-4 =[[File:Cercanías C4 (MoradoAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-4 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-5 =[[File:Cercanías C5 (VerdeAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-5 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-5a =[[File:Cercanías C5a (VerdeAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-5a (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-6 =[[File:Cercanías C6 (AzulAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-6 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-7 =[[File:Cercanías C7 (NaranjaAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-7 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-8 =[[File:Cercanías C8 (AmarilloAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-8 (Cercanías Asturias)}}}]]
}}

| athens ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m =Athens Metro
  | t =Athens Tram
  | p =Athens Suburban Railway
  | ose =Hellenic Train
  }}|{{{3|}}}|size={{{size|24x16}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}

| au-wa ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | transwa ={{ric|Transwa|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|Transwa|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  }}

| baku = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Baku Metro|size={{{size|25}}}px|link={{{link|Baku Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Baku Metro}}}}}}}}
  }}

| baltimore ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | marc =[[File:MARC train.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|MARC Train}}}]]
  | raillink =[[File:Baltimore Light RailLink logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Baltimore Light RailLink}}}]]
  | subway = [[File:Baltimore Metro SubwayLink Logo for Signage (Blue).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Baltimore Metro SubwayLink}}}]]
  }}

| bangkok ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | srt =&lt;!-- Do not use a non-free logo here --&gt;
  | bts =[[File:BTSbangkok.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|BTS Skytrain}}}]]
  | mrt =[[File:MRT (Bangkok) logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|MRT (Bangkok)}}}]]
  | bm =[[File:Bangkok Monorail Logo.png|{{{size|14}}}px|link={{{link|Rail transport in Bangkok}}}]]
  | blue ={{RouteBox|MRT|Blue Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Blue}}}}
  | purple ={{RouteBox|MRT|Purple Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Purple}}}}
  | orange ={{RouteBox|MRT|Orange Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Orange}}}}
  | pink ={{RouteBox|MRT|Pink Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Pink}}|#000}}
  | yellow ={{RouteBox|MRT|Yellow Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Yellow}}|#000}}
  | light blue | lightblue ={{RouteBox|MRL|Light Blue Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Light Blue}}|#000}}
  | sukhumvit | light green | lightgreen ={{RouteBox|BTS|Sukhumvit Line|#{{rail color|BTS Skytrain|Sukhumvit}}|#000}}
  | bang na-suvarnabhumi | bang na | suvarnabhumi ={{RouteBox|BTS|Bang Na–Suvarnabhumi light rail|#{{rail color|MRT|Silver}}|#000}}
  | silom | green ={{RouteBox|BTS|Silom Line|#{{rail color|BTS Skytrain|Silom}}}}
  | light red | lightred ={{RouteBox|SRT|SRT Light Red Line|#{{rail color|SRT Red Lines|Light Red}}|#000}}
  | dark red | darkred ={{RouteBox|SRT|SRT Dark Red Line|#{{rail color|SRT Red Lines|Dark Red}}}}
  | brown ={{RouteBox|MRT|Brown Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Brown}}}}
  | grey ={{RouteBox|MRL|Grey Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Grey}}}}
  | gold ={{RouteBox|MRL|Gold Line (Bangkok)|#D4AF37}}
  | airport | arl =[[File:ARLbangkok.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Airport Rail Link (Bangkok)}}}]] {{RouteBox|ARL|Airport Rail Link (Bangkok)|#{{rail color|ARL}}}}
  | bus|brt =[[File:Bangkok BRT logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bangkok BRT}}}]]
 }}

| bangladesh ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | r =[[File:Bangladesh Railway Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Bangladesh Railway}}}]]
  | dmr =[[File:ঢাকা মেট্রোরেল স্টেশন চিহ্ন.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Dhaka Metro Rail}}}]]
  | dhakabrt =[[File:Dhaka BRT Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Dhaka BRT}}}]]
}}

| barcelona ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Bus Barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Buses in Barcelona}}}]]
  | fmontjuic =[[File:Fmontjuic.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Funicular de Montjuïc}}}]]
  | l1 =[[File:L1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 1}}}]]
  | l2 =[[File:L2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 2}}}]]
  | l3 =[[File:L3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 3}}}]]
  | l4 =[[File:L4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 4}}}]]
  | l5 =[[File:L5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 5}}}]]
  | l6 =[[File:L6 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | l7 =[[File:L7 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | l8 =[[File:L8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#L8}}}]]
  | l9 =[[File:L9 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 9}}}]]
  | l10 =[[File:L10 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 10}}}]]
  | l11 =[[File:L11 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 11}}}]]
  | l12 =[[File:L12 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | metro =[[File:Barcelona Metro Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Barcelona Metro}}}]]
  | nxb =[[File:Nou Bus.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Buses in Barcelona}}}]]
  | tb =[[File:Tramvia Blau.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Tramvia Blau}}}]]
  | trambaix =[[File:Tramvia metropolita.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix}}}]]
  | trambesos =[[File:Tramvia metropolita.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs}}}]]
  | t1 =[[File:T1.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T1}}}]]
  | t2 =[[File:T2.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T2}}}]]
  | t3 =[[File:T3.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T3}}}]]
  | t4 =[[File:T4.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T4}}}]]
  | t5 =[[File:T5.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T5}}}]]
  | t6 =[[File:T6.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T6}}}]]
  }}

| bart = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | b | blue = {{ric|BART|Blue}}
  | g | green = {{ric|BART|Green}}
  | oak = {{ric|BART|OAK}}
  | o | orange = {{ric|BART|Orange}}
  | r | red = {{ric|BART|Red}}
  | y | yellow = {{ric|BART|Yellow}}
  | ebart = {{ric|BART|eBART}}
  | #default =[[File:Bart-logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bay Area Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Bay Area Rapid Transit}}}}}}]]
    }}

| basel = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 |1 = {{rcb|Basel S-Bahn|1|inline=croute}}
 |3 = {{rcb|Basel S-Bahn|3|inline=croute}}
 |4|re = {{rcb|Basel S-Bahn|RE/RB|inline=croute}}
 |5 = {{rcb|Basel S-Bahn|5|inline=croute}}
 |6 = {{rcb|Basel S-Bahn|6|inline=croute}}
 |7|rb = {{rcb|Basel S-Bahn|RB|inline=croute}}
 |8|wb = {{rcb|Basel S-Bahn|WB|inline=croute}}
 |9 = {{rcb|Basel S-Bahn|9|inline=croute}}
 |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link=Basel Regional S-Bahn|S-Bahn]]
 }}

| bc ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bctransit =[[File:BC-transit-wayfinder.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|BC Transit}}}]]
 }}

| beijing ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | subway =[[File:Beijing Subway simplified logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Beijing Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Beijing Subway}}}}}}]]
    | 7 | 9 | 13 | 14 | 19 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|{{{2}}}}}|#000}}
    | a | ap | airport ={{RouteBox|Capital Airport|{{{link|Capital Airport Express}}}|#{{rail color|Beijing Subway|ap}}|#000}}
    | b | bt | batong | ba tong ={{RouteBox|Batong|{{{link|Batong line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|bt}}}}
    | c | cp | changping ={{RouteBox|Changping|{{{link|Changping line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|cp}}|#000}}
    | d | dx | daxing ={{RouteBox|Daxing|{{{link|Daxing line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|dx}}}}
    | f | fs | fangshan ={{RouteBox|Fangshan|{{{link|Fangshan line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|fs}}}}
    | p | pg | pinggu ={{RouteBox|Pinggu|{{{link|Pinggu line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|pg}}|#000000}}
    | n | na | newairport | new airport ={{RouteBox|Daxing Airport|{{{link|Daxing Airport Express}}}|#{{rail color|Beijing Subway|na}}}}
    | s1 | m | maglev | mentougou ={{RouteBox|S1|{{{link|Line S1 (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|s1}}}}
    | s2 | s5 | hm | huaimi | huairou-miyun | sc | sub-central ={{rcb|Beijing Suburban Railway|{{lc: {{{2}}} }}|inline=route}}
    | x | xj | xijiao | w | western ={{RouteBox|Xijiao|{{{link|Xijiao line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|xj}}}}
    | yf | yanfang ={{RouteBox|Yanfang|{{{link|Yanfang line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yf}}}}
    | yq | yuquanlu ={{RouteBox|Yuquanlu|{{{link|Yuquanlu line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yq}}}}
    | yz | yizhuang ={{RouteBox|Yizhuang|{{{link|Yizhuang line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yz}}}}
    | t1 | yizhuangt1 ={{RouteBox|Yizhuang T1|{{{link|Line T1 (Beijing Yizhuang Tram)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|t1}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{ucfirst:{{{2}}}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|{{{2}}}}}}}
  }}

| belgrade ={{#switch: {{str left|{{lc: {{{2}}} }}|1}}
  | s =[[File:Bg-voz-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}-sup.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|BG Voz Line {{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}}}}|alt={{{alt|{{{link|BG Voz Line {{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}}}}}}}]]
  | t =[[File:Belgrade-tram-icon-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}}}}]]
  | x =[[File:Belgrade-tram-icon-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}-canceled.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}}}}]]
  | #default =[[File:Bg-voz-{{{2}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|BG Voz Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|BG Voz Line {{{2}}}}}}}}}]]
  }}

| bengaluru ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | m | metro =[[File:Namma metro icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Namma Metro}}}]]
  | purple ={{RouteBox|Purple|Purple Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Purple}}|WHITE }}
  | green ={{RouteBox|Green|Green Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Green}}|WHITE }}
  | yellow ={{RouteBox|Yellow|Yellow Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Yellow}}|BLACK }}
  | pink ={{RouteBox|Pink|Pink Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Pink}}|BLACK }}
  | blue ={{RouteBox|Blue|Blue Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Blue}}|white }}
  | orange ={{RouteBox|Orange|Orange Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Orange}}|WHITE }}
  }}

| berlin = {{#switch: {{lc:{{{2}}}}}
    | b|db|r   = [[File:VBB Bahn-Regionalverkehr.svg|x{{{size|14}}}px|link=Deutsche Bahn]]
    | bvg      = [[File:Bvg-logo.svg|x{{{size|14}}}px|link=Berliner Verkehrsbetriebe]]
    | bus      = [[File:BUS-Logo-BVG.svg|{{{size|14}}}px|link=Bus transport in Berlin]]
    | metrobus = [[File:MetroBus.svg|{{{size|14}}}px|link=Bus transport in Berlin]]
    | f        = [[File:Signet Fernverkehr VBB.svg|{{{size|14}}}px|link=DB Fernverkehr]]
    | ferry    = [[File:Fähre-Logo-BVG.svg|x{{{size|14}}}px|link=Ferry transport in Berlin]]
    | metrotram= [[File:MetroTram.svg|{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | m1 | m2 | m4 | m5 | m6 | m8 | m10 | m13 | m17 = [[File:Berlin Tram {{uc:{{{2}}}}}.svg|x{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | s|s-bahn|s1|s15|s2|s21|s21vor|s25|s26|s3|s3e|s3b|s3h|s3c|s4|s41|s42|s45|s45alt|s46|s46alt|s47|s5|s6|s7|s75|s8|s85|s86|s9|s10|s19 = {{rail icon|Berlin S-Bahn|{{lc:{{{2|}}}}}|size=x{{{size|14}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}
    | tram     = [[File:Tram-Logo.svg|{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | 12 | 16 | 18 | 21 | 27 | 37 | 50 | 60 | 61 | 62 | 63 | 67 | 68 = [[File:Berlin Tram {{{2}}}.svg|x{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | u|u-bahn|u1|u12|u15|u2|u3|u4|u5|u55|u6|u7|u8|u9|u10|u11|u0 = {{rail icon|Berlin U-Bahn|{{lc:{{{2|}}}}}|size=x{{{size|14}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}
    | vbb = [[File:VBB-Logo.svg|{{{size|25}}}px|link=Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg|Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg (VBB)]]
}}

| bilbao ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Bilbao}}}]]
  | metro =[[File:Símbolo del Metro de Bilbao.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Bilbao Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Bilbao Metro}}}}}}]]
  | l1 | 1 =[[File:Metro de Bilbao L1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 1 (Bilbao Metro)}}}]]
  | l2 | 2 =[[File:Metro de Bilbao L2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 2 (Bilbao Metro)}}}]]
  | l3 | 3 =[[File:Metro de Bilbao L3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 3 (Bilbao Metro)}}}]]
  | tram | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bilbao tram}}}]]
}}

| birmingham =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Midland Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Midland Metro}}}}}}]]

| blackpool =[[File:Blackpool Transport simple logo.png|{{{size|x20}}}px|link={{{link|Blackpool tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Blackpool tramway}}}}}}]]

| bonn =[[File:U-Bahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Bonn Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Bonn Stadtbahn}}}}}}]]

| boston ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 | subway =[[File:MBTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MBTA subway}}}]]
 | blue | green | orange | red | silver ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px&quot;&gt;[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)}}}}}}]]&lt;/span&gt;|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};&quot;&gt; [[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)|&lt;span style=&quot;color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;}}
 | ferry |boat =&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Ferry}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|Ferry}};&quot;&gt;&amp;nbsp;[[MBTA ferry|&lt;span style=&quot;color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;Ferry {{{3|}}}&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
 | bus ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Bus}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px&quot;&gt;[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|MBTA bus}}}]]&lt;/span&gt;|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Bus}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|Bus}};&quot;&gt;&amp;nbsp;[[MBTA bus|&lt;span style=&quot;color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;Bus&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;}}
 | rail ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Commuter Rail}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px&quot;&gt;[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|MBTA Commuter Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|MBTA Commuter Rail}}}}}}]]&lt;/span&gt;|[[File:MBTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MBTA Commuter Rail}}}]] {{#if:{{{3|}}}|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|{{{3}}}}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|{{{3}}}}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;{{#switch:{{lc:{{{3}}}}}
    | dedham | lexington | millis =[[{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Branch|{{white|{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Branch}}]]
    | fairmount | fitchburg | greenbush | haverhill | lowell | kingston | needham =[[{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Line|{{white|{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Line}}]]
    | franklin | foxboro | franklin/foxboro =[[Franklin/Foxboro Line|{{white|Franklin/Foxboro}}]]
    | cape | capeflyer =[[CapeFLYER|{{white|CapeFLYER}}]]
    | central mass | central =[[Central Mass Branch|{{white|Central Mass Branch}}]]
    | framingham/worcester | framingham | worcester =[[Framingham/Worcester Line|{{white|Framingham/Worcester Line}}]]
    | newburyport/rockport | newburyport | rockport =[[Newburyport/Rockport Line|{{white|Newburyport/Rockport Line}}]]
    | north–south rail link | north–south =[[North–South Rail Link|{{white|North–South Rail Link}}]]
    | old colony lines | old colony =[[Old Colony Lines|{{white|Old Colony Lines}}]]
    | middleborough | middleborough/lakeville =[[Middleborough/Lakeville Line|{{white|Middleborough/Lakeville Line}}]]
    | fall river | new bedford | fall river/new bedford =[[Fall River/New Bedford Line|{{white|Fall River/New Bedford Line}}]]
    | providence/stoughton | providence | stoughton =[[Providence/Stoughton Line|{{white|Providence/Stoughton Line}}]]
    | south coast rail | south coast | south =[[South Coast Rail|{{white|South Coast Rail}}]]
    }}&amp;nbsp;&lt;/span&gt;|}}
  }}
  }}

| brampton ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | zum =[[File:ZUM logo.svg|{{{size|40}}}px|link={{{link|Züm}}}]]
  }}

| bremen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus = [[File:BUS-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremer Straßenbahn|Bus]]
  | tram = [[File:Tram-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Trams in Bremen|Tram]]
  | rs = [[File:Logo Regio S Bahn Bremen.svg|{{{size|40}}}px|link=Bremen S-Bahn]]
  | rs1 | rs2 | rs3 | rs4 = [[File:Bremen {{uc: {{{2}}}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremen S-Bahn|alt={{{1}}}]]
  | s = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremen S-Bahn|S-Bahn]]
  }}

| brightline =[[File:Brightlineicon.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Brightline}}}|alt={{{alt|{{{link|Brightline}}}}}}]]

| brisbane | qld ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Queensland Rail logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Queensland Rail}}}]]
  | bus =[[File:Translink Qld bus icon with roundel 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | m1 =[[File:QLD M1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Brisbane Metro}}}]]
  | m2 =[[File:QLD M2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Brisbane Metro}}}]]
  | 169 =[[File:QLD 169.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 222 =[[File:QLD 222.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 333 =[[File:QLD 333.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 555 =[[File:QLD 555.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 600 =[[File:QLD 600.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 777 =[[File:QLD 777.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | train =[[File:Translink Train icon 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Rail transport in Queensland}}}]]
  | exhibition =[[File:QLD EX.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Exhibition line}}}]]
  | caboolture =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Caboolture line}}}]]
  | nambour/gympie north =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sunshine Coast line, Queensland}}}]]
  | ipswich/rosewood =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ipswich/Rosewood line}}}]]
  | kippa-ring =[[File:QLD T2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Redcliffe Peninsula line}}}]]
  | springfield =[[File:QLD T2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Springfield line}}}]]
  | doomben =[[File:QLD T3.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Doomben}}}]]
  | cleveland =[[File:QLD T4.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Cleveland line}}}]]
  | shorncliffe =[[File:QLD T4.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Shorncliffe line}}}]]
  | gold coast =[[File:QLD T5.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Gold Coast line}}}]]
  | airport =[[File:QLD T5.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Airport line, Brisbane}}}]]
  | beenleigh =[[File:QLD T6.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Beenleigh line}}}]]
  | ferny grove =[[File:QLD T6.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferny Grove line}}}]]
  | ferry =[[File:Translink Qld ferry roundel 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f1 =[[File:QLD F1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f11 =[[File:QLD F11.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f12 =[[File:QLD F12.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f21 =[[File:QLD F21.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f22 =[[File:QLD F22.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f23 =[[File:QLD F23.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f24 =[[File:QLD F24.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | tram =[[File:Translink Tram icon 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|G:link}}}]]
  | l1 =[[File:GCLR L1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|G:link#Routes}}}]]
  | traveltrain =[[File:QR Travel train icon 2024.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Rail transport in Queensland}}}]]
  | coach =[[File:Translink Coach icon 2020.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  }}

| brussels ={{#if:{{{2|}}}
  |{{Ligne STIB|{{#invoke:ustring|sub|\{{{2}}}|-1|-1}}}}
  |[[File:Brussels Metro-simplified.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Brussels Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Brussels Metro}}}}}}]]
  }}

| bucharest ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | m1 =[[Bucharest Metro Line {{uc: {{{2}}} }}|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Bucharest Metro|{{{2}}}}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;{{uc: {{{2}}} }}&lt;/span&gt;]]
  | m2 | m3 | m4 | m5 | m6 | m7 =[[Bucharest Metro Line {{uc: {{{2}}} }}|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Bucharest Metro|{{{2}}}}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;{{uc: {{{2}}} }}&lt;/span&gt;]]
  }}

| budapest ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:BKV m 1 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 1 (Budapest Metro)}}}]]
  | 2 =[[File:BKV m 2 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 2 (Budapest Metro)}}}]]
  | 3 =[[File:BKV m 3 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 (Budapest Metro)}}}]]
  | 4 =[[File:BKV m 4 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 4 (Budapest Metro)}}}]]
  | 5 =[[File:BKV h5 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 6 =[[File:BKV h6 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 7 =[[File:BKV h7 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 8 =[[File:BKV h8 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 9 =[[File:BKV h9 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | bus =[[File:BKV busz symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=Budapesti Közlekedési Zrt.]]
  | hév | hev =[[File:Budapest hev symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | metro =[[File:BKV metro 2014.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Budapest Metro}}}]]
  | night | nocturnal =[[File:BKK night line logo.svg|{{{size|16px}}}|link=Budapesti Közlekedési Zrt.]]
  | tram =[[File:Logo tramway-budapest.svg|{{{size|16px}}}|link=Trams in Budapest]]
  | trolleybus =[[File:Budapest trolleybus symbol.svg|{{{size|16px}}}|link=Trolleybus]]
  }}

| buenos aires | buenosaires ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | =[[File:Subte-logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Buenos Aires Underground}}}]]
  | e2 | p | premetro =[[File:Línea P (SBASE) bullet.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|PreMetro E2 (Buenos Aires)}}}]]
  | u | urquiza =[[File:Urquiza U 60px.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Urquiza Line (Buenos Aires)}}}]]
  | metrobus =[[File:Metrobus logo.svg|x{{{size|8}}}px|link={{{link|Metrobus (Buenos Aires)}}}]]
  | 9dejulio =[[File:Metrobus9dejulio.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus 9 de Julio}}}]]
  | cabildo =[[File:Metrobuscabildo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Cabildo}}}]]
  | juanbjusto =[[File:Metrobusjuanbjusto.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Juan B. Justo}}}]]
  | sur =[[File:Metrobussur.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Sur}}}]]
  | 25demayo =[[File:Metrobus25deMayo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus 25 de Mayo}}}]]
  | #default =[[File:Línea {{uc:{{{2}}}}} (SBASE) bullet.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line {{uc:{{{2|}}}}} (Buenos Aires Underground)}}}]]
  }}

| busan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Busan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Busan Metro}}}}}}]]
  | bgl | bugim =[[File:Busan-Gimhae Line.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Busan–Gimhae Light Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Busan–Gimhae Light Rail Transit}}}}}}]]
  | donghae =[[File:Donghae Line.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Donghae Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Donghae Line}}}}}}]]
  | #default =[[File:Busan Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Busan Metro Line {{{2}}}]]
  }}

| cadiz | cádiz ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram | trambahia =[[File:Símbolo del Trambahía de Cádiz.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]]
  | t-1 =[[File:Trambahía T1.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]]
  | t-2 =[[File:Trambahía T2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]]
  | c-1 =[[File:Cercanías C1 (Rojo).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]]
  | c-1a =[[File:Cercanías C1a.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]]
  }}

| cahsr =[[File:California High Speed Rail.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|California High-Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|California High-Speed Rail}}}}}}]]

| calgary ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | ctrain =[[File:CT Standard CTrain.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|CTrain}}}]]
  | max =[[File:CT MAX Generic.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|MAX (Calgary)}}}]]
  | bus =[[File:CT Standard bus.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Calgary Transit#Bus Routes}}}]]
  | #default = {{rail icon|CTrain|{{lc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
  }}

| caltrain =[[File:Caltrain roundel.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Caltrain}}}|alt={{{alt|{{{link|Caltrain}}}}}}]]

| canberra | au-act ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | metro
  | light rail ={{rail icon|Canberra Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | r1 ={{rail color box|Canberra Metro|R1|inline=croute}}
  | r2 ={{RouteBox|R2|ACTION#R2|#f3b2db|#000000|bold=yes}}
  | r3 ={{RouteBox|R3|ACTION#R3|#ffdd00|#000000|bold=yes}}
  | r4 ={{RouteBox|R4|R4 (Canberra)|#0097ce|#ffffff|bold=yes}}
  | r5 ={{RouteBox|R5|ACTION#R5|#dc2597|#ffffff|bold=yes}}
  | r6 ={{RouteBox|R6|ACTION#R6|#76bc21|#000000|bold=yes}}
  | r7 ={{RouteBox|R7|ACTION#R7|#e07c00|#ffffff|bold=yes}}
  | r8 ={{RouteBox|R8|ACTION#R8|#2d2a26|#ffffff|bold=yes}}
  | r9 ={{RouteBox|R9|ACTION#R9|#97989a|#000000|bold=yes}}
  | r10 ={{RouteBox|R10|ACTION#R10|#aa182c|#ffffff|bold=yes}}
  | 59 ={{RouteBox|59||#99bbe3|#0055b8|bold=yes}}
  | #default ={{RouteBox|{{{2}}}||#0055b8|#ffffff|bold=yes}}
  }}

| catalonia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | fgc =[[File:FGC.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya}}}]]
  | fgctim =[[File:FGC TiM.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya}}}]]
  | fvallvidrera =[[File:fvallvidrera.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Vallvidrera Funicular}}}]]
  | nuria =[[File:Cremallera de Núria.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Vall de Núria Rack Railway}}}]]
  | rdc =[[File:Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Rodalies de Catalunya}}}]]
  | r1 =[[File:R1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R1–RG1 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r2 =[[File:R2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r2n =[[File:R2N barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r2s =[[File:R2S barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r3 =[[File:R3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R3 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r4 =[[File:R4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R4 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r5 =[[File:R5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R5}}}]]
  | r50 =[[File:R50 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R50}}}]]
  | r6 =[[File:R6 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R6}}}]]
  | r60 =[[File:R60 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R60}}}]]
  | r7 =[[File:R7 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R7 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r8 =[[File:R8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R8 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | rg1 =[[File:RG1 girona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R1–RG1 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | rt1 =[[File:RT1 tarragona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|RT1 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | rt2 =[[File:RT2 tarragona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|RT2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r11 =[[File:R11 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R11 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r12 =[[File:R12 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R12 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r13 =[[File:R13 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R13 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r14 =[[File:R14 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R14 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r15 =[[File:R15 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R15 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r16 =[[File:R16 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R16 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | s1 =[[File:S1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s2 =[[File:S2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s5 =[[File:S5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s55 =[[File:S55 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s3 =[[File:S3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S3}}}]]
  | s33 =[[File:S33 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#Rail services}}}]]
  | s4 =[[File:S4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S4}}}]]
  | s8 =[[File:S8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S8}}}]]
  | s9 =[[File:S9 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S9}}}]]
  | tpc =[[File:TPC.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Catalonia#Transport}}}]]
  }}

| changchun ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | a | ap | airport ={{RouteBox|Airport|{{{link|Airport line (Changchun Subway)}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
    | b | bh | beihu ={{RouteBox|Beihu|{{{link|Beihu line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
    | s | sy | shuangyang ={{RouteBox|Shuangyang|{{{link|Shuangyang line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changchun Subway)|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
   }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | subway | rt = {{RouteBox|Subway|{{{link|Changchun Subway}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|#default}}}}
    | a | ap | airport ={{RouteBox|Airport|{{{link|Airport line (Changchun Subway)}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|ap}}}}
    | b | bh | beihu ={{RouteBox|Beihu|{{{link|Beihu line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|bh}}}}
    | s | sy | shuangyang ={{RouteBox|Shuangyang|{{{link|Shuangyang line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|sy}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changchun Subway)|#{{rail color|Changchun Rail Transit|{{{2}}}}}}}
   }}
  }}

| changsha ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Changsha Maglev Express}}}|#{{rail color|Changsha Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|na}}}}
   }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 3 | 5 ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Changsha Maglev Express}}}|#{{rail color|Changsha Metro|ml}}}}
    | metro =[[File:Changsha Metro logo.svg|{{{size|x13}}}px|link={{{link|Changsha Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Changsha Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|{{{2}}}}}}}
   }}
  }}

| changzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changzhou Metro)|#{{rail color|Changzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:ChangzhouMetro.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Changzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Changzhou Metro}}}}}}]]
    | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changzhou Metro)|#{{rail color|Changzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| charleroi ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |metro|#default=[[File:Brussels Metro-simplified.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Charleroi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Charleroi Metro}}}}}}]]
  }}

| chengdu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Chengdu Metro)|#{{rail color|Chengdu Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Chengdu Metro icon.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Chengdu Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Chengdu Metro}}}}}}]]
    | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Chengdu Metro)|#{{rail color|Chengdu Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| chennai ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai Suburban Railway}}}]]
  | m | metro =[[File:Chennai Metro logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai Metro}}}]]
  | blue ={{RouteBox|Blue Line|Blue Line (Chennai Metro)|#{{rail color|Chennai Metro|Blue}} }}
  | green ={{RouteBox|Green Line|Green Line (Chennai Metro)|#{{rail color|Chennai Metro|Green}} }}
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Transport in Chennai#Buses}}}]]
  | maa | airport =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai International Airport}}}]]
  }}

| chicago ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
&lt;!-- commuter rail --&gt;
  | bnsf =[[BNSF Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|BNSF}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em&quot;&gt;BNSF&lt;/span&gt;]]
  | hc =[[Heritage Corridor|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|hc}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;HC&lt;/span&gt;]]
  | mdn =[[Milwaukee District North Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|mdn}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;MDN&lt;/span&gt;]]
  | mdw =[[Milwaukee District West Line|&lt;span style=&quot;color: #25327b; background-color: #{{rail color|Metra|mdw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;MDW&lt;/span&gt;]]
  | me =[[Metra Electric District|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|me}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;ME&lt;/span&gt;]]
  | me-bi =[[Metra Electric District|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|me|Blue Island}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;ME-BI&lt;/span&gt;]]
  | me-sc =[[Metra Electric District|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|me|South Chicago}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;ME-SC&lt;/span&gt;]]
  | metra =[[File:Metramlogo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metra}}}|alt=Metra]]
  | ncs =[[North Central Service|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|nc}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;NCS&lt;/span&gt;]]
  | ri =[[Rock Island District|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|ri}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;RI&lt;/span&gt;]]
  | ri-bev =[[Rock Island District|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|ri|Beverly Branch}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;RI-Bev&lt;/span&gt;]]
  | sws =[[SouthWest Service|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|sw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;SWS&lt;/span&gt;]]
  | upn =[[Union Pacific North Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|upn}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;UPN&lt;/span&gt;]]
  | upnw =[[Union Pacific Northwest Line|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|upnw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;UPNW&lt;/span&gt;]]
  | upw =[[Union Pacific West Line|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|upw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;UPW&lt;/span&gt;]]
&lt;!-- rapid transit --&gt;
  | l =[[File:Chicago Transit Authority Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chicago &quot;L&quot;}}}]]
  | cta =[[File:Chicago Transit Authority Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chicago Transit Authority}}}]]
  | pink = [[Pink  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Pink}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Pink&lt;/span&gt;]]
  | red = [[Red  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Red}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Red&lt;/span&gt;]]
  | orange = [[Orange  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Orange}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Orange&lt;/span&gt;]]
  | yellow = [[Yellow  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|CTA|Yellow}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Yellow&lt;/span&gt;]]
  | green = [[Green  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Green}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Green&lt;/span&gt;]]
  | blue = [[Blue  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Blue}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Blue&lt;/span&gt;]]
  | purple = [[Purple  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Purple}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Purple&lt;/span&gt;]]
  | brown = [[Brown  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Brown}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Brown&lt;/span&gt;]]
  | ats  =[[Airport Transit System|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #ed1c23; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;ATS&lt;/span&gt;]]
  | bus ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | 6 | 10 | 146 | 147 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#{{rcr|CTA|Express}}|#fff}}'''| }}}}
    | 1 | 48 | 54a | 55a | 108 | 130 | 165 | 206 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Local}}|border=#{{rcr|CTA|Local}} }}'''| }}}}
    | 2 | 19 | 26 | 100 | 120 | 121 | 125 | 128 | 134 | 135 | 136 | 143 | 148 | 169 | 192 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Express}}|border=#{{rcr|CTA|Express}} }}'''| }}}}
    | n4 | n5 | n9 | n20 | n22 | n34 | n49 | n53 | n55 | n60 | n62 | n63 | n66 | n77 | n79 | n81 | n87 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Owl}}|border=#{{rcr|CTA|Owl}} }}'''| }}}}
    | x4 | x9 | x49 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|X}}|border=#{{rcr|CTA|X}} }}'''| }}}}
    | j14 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Jeffery Jump|#{{rcr|CTA|Jump}}|#fff}}'''| }}}}
    | #default = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#{{rcr|CTA|Local}}|#fff}}'''| }}}}
    }}
  | pace = [[File:Pace_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pace (transit)}}}]]
  | pulse = [[File:Pace_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pace Pulse}}}]]
  }}

| cincinnati=[[File:Cincinnati Bell Connector logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Connector (Cincinnati)}}}|alt={{{alt|{{{link|Connector (Cincinnati)}}}}}}]]

| cleveland =[[File:Cleveland RTA logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|GCRTA}}}|alt={{{alt|{{{link|GCRTA}}}}}}]]

| cologne ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Cologne S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Cologne S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Cologne Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Cologne Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| cota =[[File:COTA alt logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|Central Ohio Transit Authority}}}|alt={{{alt|{{{link|Central Ohio Transit Authority}}}}}}]]

| copenhagen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 | m1 =[[File:M1 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M1 (Copenhagen)}}}]]
  | 2 | m2 =[[File:M2 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M2 (Copenhagen)}}}]]
  | 3 | m3 =[[File:M3 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|City Circle Line}}}]]
  | 4 | m4 =[[File:M4 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M4 (Copenhagen)}}}]]
  | metro =[[File:Copenhagen Metro Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Copenhagen Metro}}}]]
  | s =[[File:S-tog.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|S-train (Copenhagen)}}}]]
  | #default =[[File:S-train service {{{2}}}.svg|{{#if:{{{size|}}}|{{{size}}}|14}}px|link={{#if:{{{link|}}}|{{{link}}}|{{{2}}} (S-train)}}]]
  }}

| ctfastrak =[[File:CTfastrak symbol.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|CTfastrak}}}|alt={{{alt|{{{link|CTfastrak}}}}}}]]

| daegu ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Daegu Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Daegu Metro}}}}}}]]
  | #default =[[File:Daegu Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Daegu Metro Line {{{2}}}]]
  | daegyeong =[[File:Daegyeong Line.svg|x16px|link={{{link|Daegyeong Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Daegyeong Line}}}}}}]]
  }}

| dalian ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dalian Metro)|#{{rail color|Chongqing Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{uc: {{{2}}} }}|{{{link|Line {{uc: {{{2}}} }} (Dalian Metro)}}}|#{{rail color|Dalian Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| dallas ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m-line | mline | mata =[[File:M-Line Trolley logo no words.svg|M-Line Trolley|x16px|link={{{link|M-Line Trolley}}}|alt={{{alt|{{{link|M-Line Trolley}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[M-Line Trolley]]}}
  | lascolinas =[[File:Las Colinas APT Logo.svg|Las Colinas APT System|x18px|link={{{link|Las Colinas APT System}}}|alt={{{alt|{{{link|Las Colinas APT System}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Las Colinas APT System]]}}
  }}

| dammam ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Dammam Metro)|#748477}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Dammam Metro)|#748477}}
  }}

| dart ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | red | r =[[File:DART Red Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Red Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Red Line (DART)|Red Line]]}}
  | blue | b =[[File:DART Blue Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Blue Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Blue Line (DART)|Blue Line]]}}
  | green | g =[[File:DART Green Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Green Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Green Line (DART)|Green Line]]}}
  | orange | o =[[File:DART Orange Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Orange Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Orange Line (DART)|Orange Line]]}}
  | silver | s =[[File:DART Silver Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Silver Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Silver Line (DART)|Silver Line]]}}
  | streetcar | sc =[[File:Logo Dallas Streetcar 02.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Dallas Streetcar}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Dallas Streetcar]]}}
  | #default =[[File:Logo Dallas Area Rapid Transit.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Dallas Area Rapid Transit}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Dallas Area Rapid Transit]]}}
  }}

| delhi ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Delhi Suburban Railway}}}]]
  | m | metro =[[File:Delhi Metro logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Delhi Metro}}}]]
  | airport | airport express | orange ={{RouteBox|Airport Express|Delhi Airport Metro Express|#{{rail color|Delhi Metro|Airport}}}}
  | blue ={{RouteBox|Blue{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Blue Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Blue}}}}
  | grey ={{RouteBox|Grey{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Grey Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Grey}}}}
  | green ={{RouteBox|Green{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Green Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Green}}}}
  | magenta ={{RouteBox|Magenta{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Magenta Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Magenta}}}}
  | pink ={{RouteBox|Pink{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Pink Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Pink}}}}
  | red ={{RouteBox|Red{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Red Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Red}}}}
  | violet ={{RouteBox|Violet{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Violet Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Violet}}}}
  | yellow ={{RouteBox|Yellow{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Yellow Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Yellow}}}}
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Delhi#Buses}}}]]
  }}

| denver | rtd ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | a =[[File:Denver RTD A.svg|{{{size|18}}}px|link=A Line (RTD)]]
  | b =[[File:Denver RTD B.svg|{{{size|18}}}px|link=B Line (RTD)]]
  | c =[[File:Denver RTD C.svg|{{{size|18}}}px|link=C Line (RTD)]]
  | c(old) | c (old) =&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|C}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; &quot;&gt;&amp;nbsp;[[{{{link|C Line (RTD)}}}|&lt;span style=&quot;color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;&quot;&gt;C&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | d =[[File:Denver RTD D.svg|{{{size|18}}}px|link=D Line (RTD)]]
  | e =[[File:Denver RTD E.svg|{{{size|18}}}px|link=E Line (RTD)]]
  | f =&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|F}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; &quot;&gt;&amp;nbsp;[[{{{link|F Line (RTD)}}}|&lt;span style=&quot;color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;&quot;&gt;F&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | g =[[File:Denver RTD G.svg|{{{size|18}}}px|link=G Line (RTD)]]
  | g(old) | g (old) =&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|G (old)}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; &quot;&gt;&amp;nbsp;[[{{{link|R Line (RTD)#G Line service (2006–2009)}}}|&lt;span style=&quot;color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;&quot;&gt;G&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | h =[[File:Denver RTD H.svg|{{{size|18}}}px|link=H Line (RTD)]]
  | l =[[File:Denver RTD L.svg|{{{size|18}}}px|link=L Line (RTD)]]
  | n =[[File:Denver RTD N.svg|{{{size|18}}}px|link=N Line (RTD)]]
  | r =[[File:Denver RTD R.svg|{{{size|18}}}px|link=R Line (RTD)]]
  | t =[[File:Denver RTD T.svg|{{{size|18}}}px|link=T Line (RTD)]]
  | w =[[File:Denver RTD W.svg|{{{size|18}}}px|link=W Line (RTD)]]
  | #default =[[File:Regional Transportation District logo.svg|{{{size|23}}}px|link=Regional Transportation District]]
  }}

| detroit ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | dpm | detroit people mover =[[File:DPM_icon.png|{{{size|16}}}px|link=Detroit People Mover]]
  | qline | q-line | q line | m1 | m-1 | m-1 rail =[[File:QLINE Logo.svg|{{{size|18}}}px|link=QLine]]
  }}

| dhaka ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|MRT Line 1|MRT Line 1 (Dhaka Metro)|#DA291C|WHITE|bold=yes}}
  | 2 ={{RouteBox|MRT Line 2|MRT Line 2 (Dhaka Metro)|#8031A7|WHITE|bold=yes}}
  | 4 ={{RouteBox|MRT Line 4|MRT Line 4 (Dhaka Metro)|#003DA5|WHITE|bold=yes}}
  | 5n ={{RouteBox|MRT Line 5N|MRT Line 5 (Northern Route)|#00B5E2|BLACK|bold=yes}}
  | 5s ={{RouteBox|MRT Line 5S|MRT Line 5 (Southern Route)|#FF8200|BLACK|bold=yes}}
  | 6 ={{RouteBox|MRT Line 6|MRT Line 6 (Dhaka Metro)|#006747|WHITE|bold=yes}}
  }}

| doha ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m1 | red = [[File:Red Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Red Line (Doha Metro)]]
  | m2 | green = [[File:Green Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Green Line (Doha Metro)]] 
  | m3 | gold = [[File:Gold Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Gold Line (Doha Metro)]]
  | m4 | blue = {{RouteBox|M4|Blue Line (Doha Metro)|#0354A6}}
  | l1 ={{RouteBox|L1|Red Line (Lusail Light Rail Transit)|#DC241F}}
  | l2 ={{RouteBox|L2|Green Line (Lusail Light Rail Transit)|#009530}}
  | l3 ={{RouteBox|L3|Purple Line (Lusail Light Rail Transit)|#9016B2}}
  | l4 ={{RouteBox|L4|Yellow Line (Lusail Light Rail Transit)|#FFD700}}
  }}

| dongguan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dongguan Rail Transit)|#{{rail color|Dongguan Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | rt | metro =[[File:Dongguan Rail Transit logo.svg|{{{size|16x16}}}px|link={{{link|Dongguan Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Dongguan Rail Transit}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dongguan Rail Transit)|#{{rail color|Dongguan Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| donostialdea ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Símbolo del Metro Donostialdea.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Metro Donostialdea}}}|alt={{{alt|{{{link|Metro Donostialdea}}}}}}]]
}}

| dortmund ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Dortmund Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Dortmund Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| dresden={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link={{{link|Dresden S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Dresden S-Bahn}}}}}}]]
  }}

| dublin ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | dart =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Dublin Area Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Dublin Area Rapid Transit}}}}}}]]
  | commuter =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Dublin Suburban Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Dublin Suburban Rail}}}}}}]]
  | luas | #default =[[File:Luas simple logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Luas}}}|alt={{{alt|{{{link|Luas}}}}}}]]
  }}

| dubai ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m1 ={{RouteBox|M1|Red Line (Dubai Metro)|#DC241F}}
  | m2 ={{RouteBox|M2|Green Line (Dubai Metro)|#009530}}
  | m3 ={{RouteBox|M3|Purple Line (Dubai Metro)|#9016B2}}
  | m4 ={{RouteBox|M4|Blue Line (Dubai Metro)|#0354A6}}
  | l1 ={{RouteBox|L1|Palm Jumeirah Monorail|#748477}}
  | t1 ={{RouteBox|T1|Dubai Tram|#01a0b1}}
  | t2 ={{RouteBox|T2|Dubai Trolley|#800000}}
  }}

| duisburg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Duisburg Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Duisburg Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| düsseldorf ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Düsseldorf Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Düsseldorf Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| edinburgh =[[File:EdinburghTramsGeneric.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edinburgh Trams}}}|alt={{{alt|{{{link|Edinburgh Trams}}}}}}]]

| edmonton ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | ets =[[File:Edmonton Transit System logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edmonton Transit System}}}|alt={{{alt|{{{link|Edmonton Transit System}}}}}}]]
  | capital ={{rail icon|Edmonton LRT|Capital|size={{{size|10}}}|link={{{link|Capital Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Capital Line}}}}}}}}
  | metro ={{rail icon|Edmonton LRT|Metro|size={{{size|10}}}|link={{{link|Metro Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Metro Line}}}}}}}}
  | valley ={{rail icon|Edmonton LRT|Valley|size={{{size|10}}}|link={{{link|Valley Line (Edmonton)}}}|alt={{{alt|{{{link|Valley Line}}}}}}}}
  }}

| esfahan | isfahan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]]
  }}

| essen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | u | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Essen Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Essen Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| eurosleep =[[File:European Sleeper logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|European Sleeper}}}|alt={{{alt|{{{link|European Sleeper}}}}}}]]

| eurostar =[[File:Eurostar icon RDT (2023).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Eurostar}}}|alt={{{alt|{{{link|Eurostar}}}}}}]]

| euskotren ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tren =[[File:Euskotren Trena Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Trena}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Trena}}}}}}]]
  | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Tranbia}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Tranbia}}}}}}]]
  | autobusa =[[File:Euskotren Autobusa Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Autobusa}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Autobusa}}}}}}]]
  }}

| everett ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | blue =[[File:Swift Blue Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Blue Line}}}]]
  | green =[[File:Swift Green Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Green Line}}}]]
  | orange =[[File:Swift Orange Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Orange Line}}}]]
  | gold =[[File:Swift Gold Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Gold Line}}}]]
  }}

| flix ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Flix Logo 2016.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:FlixBus}}}|alt={{{alt|{{{link|w:FlixBus}}}}}}]]
  | train =[[File:Flix Logo 2016.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:FlixTrain}}}|alt={{{alt|{{{link|w:FlixTrain}}}}}}]]
  }}

| foshan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Foshan Metro|na}}|#000}}
    | n | nh | nanhai ={{RouteBox|Nanhai|Nanhai New Transit|#{{rail color|Foshan Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Foshan Metro)|#{{rail color|Foshan Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro = [[File:FMetro (cropped).svg|{{{size|x8}}}px|link={{{link|Foshan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Foshan Metro}}}}}}]]
    | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Foshan Metro|gf}}|#000}}
    | n | nh | nanhai ={{RouteBox|Nanhai|Nanhai New Transit|#{{rail color|Foshan Metro|nh}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Foshan Metro)|#{{rail color|Foshan Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| frankfurt = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
   | rmv  = [[File:Rhein-Main-Verkehrsverbund logo.svg|{{{size|50}}}px|link=Rhein-Main-Verkehrsverbund|alt=Rhein-Main-Verkehrsverbund (RMV)]]
   | rail = [[File:Eisenbahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Public transport in Frankfurt am Main#Rapid Transit]]
   | bus = [[File:Omnibus-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Public transport in Frankfurt am Main#Bus]]
   | s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Rhine-Main S-Bahn]]
   | tram = [[File:Straßenbahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Frankfurt am Main]]
   | u = [[File:U-Bahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Frankfurt U-Bahn]]
   }}

| fuzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Fuzhou Metro)|#{{rail color|Fuzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Fuzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Fuzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Fuzhou Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Fuzhou Metro)|#{{rail color|Fuzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| geneva ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Transports Publics Genevois}}}|alt={{{alt|{{{link|Transports Publics Genevois}}}}}}]]
  | ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Mouettes Genevoises Navigation}}}|alt={{{alt|{{{link|Mouettes Genevoises Navigation}}}}}}]]
  }}

| glasgow =[[File:Glasgow Subway.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Glasgow Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Glasgow Subway}}}}}}]]

| gotransit | got={{#if:{{{2|}}}|{{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail | train={{#if:{{{4|}}}||[[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]}} {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | a | lw | lakeshore west =[[File:GO Lakeshore West logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore West line]]
  | b | le | lakeshore east =[[File:GO Lakeshore East logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore East line]]
  | c | mi | milton =[[File:GO Milton logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Milton line]]
  | d | ki | kitchener =[[File:GO Kitchener logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Kitchener line]]
  | e | br | barrie =[[File:GO Barrie logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Barrie line]]
  | f | rh | richmond hill =[[File:GO Richmond Hill logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Richmond Hill line]]
  | g | st | stouffville =[[File:GO Stouffville logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Stouffville line]]
  | midtown | seaton | locust hill =[[File:Midtown line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Midtown corridor]]
  }}
  | bus ={{{icon|[[File:GO bus symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=GO Transit bus services]]}}} {{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|{{color box|black|'''{{{3|}}}'''|white}}|{{color box|white|{{{3|}}}}} }} }} }}
  | [[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]
}}

| granada ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Símbolo del Metro de Granada.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Granada metro}}}}}}]]
  | 1 =[[File:L1 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]]
  | 2 =[[File:L2 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]]
  | 3 =[[File:L3 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]]
}}

| graz = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 = [[File:Linie {{{2|}}} Graz.png|16px|link=Straßenbahn Graz|Straßenbahn Graz]]
  | 23 = [[File:23 Graz.png|26px|link=Straßenbahn Graz|Straßenbahn Graz]]
  | s1 | s7 | s61 = [[File:{{{2|}}} Steiermark.svg|32px|link=S-Bahn Steiermark|S-Bahn Steiermark]]
 }}

| greece = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | r = [[File:OSE-Logo.svg|{{{size|x13}}}px|link={{{link|TrainOSE}}}|alt={{{alt|{{{link|TrainOSE}}}}}}]]
  | s = [[File:Proastiakos icon (no text).svg|{{{size|26}}}px|link={{{link|Proastiakos}}}|alt={{{alt|{{{link|Proastiakos}}}}}}]]
  }}

| guadalajara = {{#switch: {{{2}}}
  | TE = {{#if: {{{3|}}}
    | [[File:Guadalajara L{{{3|}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=Line {{{3}}} of the Guadalajara urban rail system|alt=Line {{{3}}} of the Guadalajara urban rail system]]
    | [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara urban rail system|alt=Guadalajara urban rail system]]
  }}
  | MM = {{#if: {{{3|}}}
    | [[File:Logo de Mi Macro {{{3|}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=Mi Macro {{{3}}}|alt=Mi Macro {{{3}}}]]
    | [[File:Logo del Macrobús.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara Mi Macro|alt=Guadalajara Mi Macro]]
  }}
  | ST = [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Sistema Integral del Tren Ligero|alt=Sistema Integral del Tren Ligero]]
  | #default = [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara urban rail system|alt=Guadalajara urban rail system]]
}}

| guangzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | a | apm ={{RouteBox|APM|Zhujiang New Town Automated People Mover System|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | k | kc ={{RouteBox|Knowledge City|Knowledge City Line|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | thz1 ={{RouteBox|THZ1|Haizhu Tram|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 1 | 9 | 11 ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | a | apm ={{RouteBox|APM|Zhujiang New Town Automated People Mover System|#{{rail color|Guangzhou Metro|apm}}}}
    | g | gf | gfm | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Guangzhou Metro|gf}}|#000}}
    | k | kc ={{RouteBox|Knowledge City|Knowledge City Line|#{{rail color|Guangzhou Metro|kc}}}}
    | metro =[[File:Guangzhou Metro icon.svg|{{{size|x16px}}}|link={{{link|Guangzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Guangzhou Metro}}}}}}]]
    | thz1 ={{RouteBox|THZ1|Haizhu Tram|#{{rail color|Guangzhou Metro|thz1}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| guiyang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guiyang Metro)|#{{rail color|Guiyang Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:GuiyangMetro.png|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Guiyang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Guiyang Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guiyang Metro)|#{{rail color|Guiyang Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| gwangju ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Gwangju Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Gwangju Metro}}}}}}]]
  | #default =[[File:Gwangju Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Gwangju Metro Line {{{2}}}]]
  }}

| hamburg = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s-bahn| s = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Hamburg S-Bahn]]
  | u-bahn| u = [[File:U-Bahn.svg|{{{size|15}}}px|link=Hamburg U-Bahn]]
  | bus = [[File:Hamburg Bus-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|Bus]]
  | db = [[File:Deutsche Bahn AG-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=List of railway stations in Hamburg]]
  | r = [[File:Regionalbahn Signet HVV.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]]
  | r20 = [[File:Hamburg R20.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]]
  | r50 = [[File:Hamburg R50.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]]
  | akn| a = [[File:HVV Logo AKN.svg|x{{{size|15}}}px|link=AKN Eisenbahn]]
  }}

| hamilton ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | hsr =[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Hamilton Street Railway}}}]]
  | go | got | gotransit ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | train | a | lakeshore west | rail =[[File:Lakeshore West logo.png|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore West line]]
    | bus ={{{icon|[[File:GO bus symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=List of GO Transit bus routes]]}}}
    | #default =[[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]
  }}
  | b=[[File:BLAST B.svg|{{{size|16}}}px|link=Hamilton LRT]]
  | a | t =[[File:BLAST {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{uc:{{{2}}}}}-Line (Hamilton)]]
  | l | s =[[File:BLAST {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
  | lrt ={{#switch: {{lc: {{{3|}}} }}
    | b =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
    | #default =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
  }} {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | b=[[File:BLAST B.svg|{{{size|16}}}px|link=Hamilton LRT]]
  | a | t =[[File:BLAST {{uc:{{{3}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{uc:{{{3}}}}}-Line (Hamilton)]]
  | l | s =[[File:BLAST {{uc:{{{3}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
  }} }}

| hangzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 1b ={{RouteBox|1 branch|Line 1 (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | fy | fuyang ={{RouteBox|Fuyang|Fuyang line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | la | lin'an ={{RouteBox|Lin'an|Lin'an line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | sx | shaoxing ={{RouteBox|Shaoxing|Shaoxing line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 3 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)}}}|#{{rail color|Hangzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | 1b ={{RouteBox|1 branch|Line 1 (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|1b}}}}
    | fy | fuyang ={{RouteBox|Fuyang|Fuyang line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | la | lin'an ={{RouteBox|Lin'an|Lin'an line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | metro =[[File:Hangzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Hangzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Hangzhou Metro}}}}}}]]
    | sx | shaoxing ={{RouteBox|Shaoxing|Shaoxing line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| hannover | hanover = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Hanover S-Bahn}}}]]
 }}

| harbin ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Harbin Metro)|#{{rail color|Harbin Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Harbin Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Harbin Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Harbin Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Harbin Metro)|#{{rail color|Harbin Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| hartford =[[File:Hartford Line logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Hartford Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Hartford Line}}}}}}]]

| hblr =[[File:NJT_NJ_Symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Hudson–Bergen Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Hudson–Bergen Light Rail}}}}}}]]

| hefei ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|{{{2}}}}}}}
    | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|na}}}}
      | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|s{{{3}}}}}}}
      }}
    }}
  }}

| heilbronn ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | stadtbahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Heilbronn Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Heilbronn Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| hk | hongkong ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | lightrail ={{ric|MTR Light Rail|{{{3|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | mtr ={{ric|MTR|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|MTR|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| houston ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Houston Metro icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Houston Metro}}}]]
  | red =[[File:Houston METRORail Red Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Red Line}}}]]
  | green =[[File:Houston METRORail Green Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Green Line}}}]]
  | purple =[[File:Houston METRORail Purple Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Purple Line}}}]]
  }}

| hyderabad ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | m | metro =[[File:Seal of Hyderabad Metro Rail.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Hyderabad Metro}}}]]
  }}

| id ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logo PT Kereta Api Indonesia (Persero) 2020.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Kereta Api Indonesia}}}|alt={{{alt|{{{link|Kereta Api Indonesia}}}}}}]]
  | hsr =[[File:PT KCIC logo.png|{{{size|30}}}px|link={{{link|Kereta Cepat Indonesia China}}}|alt={{{alt|{{{link|Kereta Cepat Indonesia China}}}}}}]]
  }}

| incheon ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 = [[File:Incheon Metro Line 1.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Subway Line 1}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Subway Line 1}}}}}}]]
  | 2 = [[File:Incheon Metro Line 2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Subway Line 2}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Subway Line 2}}}}}}]]
  }}

| innsbruck ={{ÖPNV Innsbruck|{{{2|}}}}}

| isleofwight ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | vectis =[[File:Southern Vectis diamond logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Southern Vectis}}}|alt={{{alt|{{{link|Southern Vectis}}}}}}]]
  | wightbus =[[File:Wightbus yellow blue logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Wightbus}}}|alt={{{alt|{{{link|Wightbus}}}}}}]]
  }}

| istanbul ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | b | banliyö =[[File:Istanbul B{{{3|}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|{{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | 1 =link={{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}|alt={{{alt|{{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}}}}
    | 2 =link={{{link|Haydarpaşa-Gebze Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Haydarpaşa-Gebze Line}}}}}}
    | #default=link={{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}
    }}]]
  | bus | metrobus | metrobüs =[[File:Metrobus İstanbul Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Metrobus (Istanbul)}}}|alt={{{alt|{{{link|Metrobus (Istanbul)}}}}}}]]
  | f1 | f2 | f3 | f4 | f5=[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|{{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}} (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}}}}}}}}]]
  | m | metro =[[File:Istanbul Metro Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Istanbul Metro}}}}}}]]
  | m1 | m1a | m1b | m2 | m3 | m4 | m5 | m6 | m7 | m8 | m9 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|{{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}} (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}}}}}}}}]]
  | m10 =[[File:Istanbul M10 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M10 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M10 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m11 =[[File:Istanbul M11 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M11 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M11 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m12 =[[File:Istanbul M12 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M12 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M12 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m13 =[[File:Istanbul M13 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M13 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M13 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m14 =[[File:Istanbul M14 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M14 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M14 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m20 =[[File:Istanbul M20 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M20 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M20 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m34 =[[File:Istanbul M34 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|HızRay}}}|alt={{{alt|{{{link|HızRay}}}}}}]]
  | marmaray =[[File:Marmaray logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Marmaray}}}|alt={{{alt|{{{link|Marmaray}}}}}}]]
  | t1 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T1 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | t2 =[[File:Istanbul T2 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T2}}}}}}]]
  | t3 =[[File:Istanbul T3 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T3}}}}}}]]
  | t4 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T4 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | t5 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T5 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | t6 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T6 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | nt | nostaljik tramvay =[[File:Istanbul public transport - Nostaljik Tramvay symbol.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}}}}]]
  | t | tunel | tünel =[[File:Istanbul F2 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Tünel}}}|alt={{{alt|{{{link|Tünel}}}}}}]]
  | tf | teleferik | gondola =[[File:Istanbul TF{{{3}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|{{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 1 =link={{{link|Maçka Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Maçka Gondola}}}}}}
      | 2 =link={{{link|Eyüp Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Eyüp Gondola}}}}}}
      }}]]
  | ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Ferries in Istanbul}}}|alt={{{alt|{{{link|Ferries in Istanbul}}}}}}]]
  | seabus =[[File:Translinkseabus icon blue.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İDO}}}|alt={{{alt|{{{link|İDO}}}}}}]]
  }}

| izmir ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | b | banliyo | banliyö | izban =[[File:İZBAN logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İZBAN}}}|alt={{{alt|{{{link|İZBAN}}}}}}]]
  | bus =[[File:ESHOT logo (blue).svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|ESHOT}}}|alt={{{alt|{{{link|ESHOT}}}}}}]]
  | m | metro =[[File:Metro İzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İzmir Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|İzmir Metro}}}}}}]]
  | m1 =[[File:İzmir Metro logo.svg |{{{size|17}}}px|link={{{link|M1 (İzmir Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M1 (İzmir Metro)}}}}}}]]
  | t1 | karşıyakatram | karsiyakatram =[[File:Tramİzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Karşıyaka Tram}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T1}}}}}}]]
  | t2 | konaktram =[[File:Tramİzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Konak Tram}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T2}}}}}}]]
  | ferry | seabus =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İzdeniz}}}|alt={{{alt|{{{link|İzdeniz}}}}}}]]
  }}

| jaen | jaén ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram =[[File:Símbolo del Tranvía de Jaén.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Jaén Tram}}}]]
  | 1 =[[File:L1 Tranvía de Jaén.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Jaén Tram}}}]]
}}

| jaipur ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m | metro =[[File:Jaipur Metro Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Jaipur Metro}}}]]
  }}

| jakarta ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | a | arl =[[File:Jakarta KRL A.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Soekarno–Hatta Airport Rail Link}}}]]
  | b | central | red | bogor =[[File:Jakarta KRL B.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KAI Commuter Bogor Line}}}]]
  | c | bekasi | cikarang | blue =[[File:Jakarta KRL C.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KAI Commuter Cikarang Loop Line}}}]]
  | l | loop | loopline | yellow =[[File:Jakarta KRL L.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Jatinegara–Bogor}}}]]
  | r | serpong | rangkasbitung | green =[[File:Jakarta KRL R.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Tanah Abang–Rangkasbitung}}}]]
  | t | tangerang | brown =[[File:Jakarta KRL T.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Duri–Tangerang}}}]]
  | tp | tanjung priok | tanjung | pink =[[File:Jakarta KRL TP.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Jakarta Kota–Tanjung Priok}}}]]
  | lrt =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Jakarta LRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Jakarta LRT}}}}}}}}}]]
  | s =[[File:Jakarta LRT S.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line S (Jakarta LRT)}}}]]
  | jabodebek =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Greater Jakarta LRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Greater Jakarta LRT}}}}}}}}}]]
  | cb | l1 =[[File:Jakarta LRT CB.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line 1 (Greater Jakarta LRT)}}}]]
  | l2 ={{RouteBox|L2|LRT Line 2 (Greater Jakarta LRT)|#9016B2}}
  | bk | l3 =[[File:Jakarta LRT BK.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line 3 (Greater Jakarta LRT)}}}]]
  | mrt =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Jakarta MRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Jakarta MRT}}}}}}}}}]]
  | m1 | m =[[File:Jakarta - MRT Jakarta North South Line Icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|MRT Line 1 (Jakarta Mass Rapid Transit)}}}]]
  | m2 ={{RouteBox|M2|MRT Line 2 (Jakarta Mass Rapid Transit)|#009530}}
  | skytrain =[[File:Jakarta Skytrain.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Soekarno–Hatta Airport Skytrain}}}]]
  | tj =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|TransJakarta}}}]]
| tjk1 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 1 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 1}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 1}}}}}}]]
  | tjk2 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 2 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 2}}}}}}]]
  | tjk2a =[[File:Transjakarta BRT Route 2A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2#Route 2A (Pulo Gadung – Rawa_Buaya)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk2c =[[File:Transjakarta BRT Route 2C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2#Route 2C (Balai Kota – JIExpo Kemayoran)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Special routes}}}}}}]]
  | tjk3 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 3 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 3}}}}}}]]
  | tjk3f =[[File:Transjakarta BRT Route 3F Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3#Route 3F (Kalideres – Senayan Bank Jakarta)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk3h =[[File:Transjakarta BRT Route 3H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3#Route 3H (Damai – Kota)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk4 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 4 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 4}}}}}}]]
  | tjk4d =[[File:Transjakarta BRT Route 4D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4#Route 4D (Pulo Gadung – Patra Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk4h =[[File:Transjakarta BRT Route 4H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4#Route 4H (Pulo Gadung – Ragunan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk5 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 5 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 5}}}}}}]]
  | tjk5c =[[File:Transjakarta BRT Route 5C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5C (Cililitan – Juanda)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk5d =[[File:Transjakarta BRT Route 5D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5D (Cililitan – Ancol)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk5h =[[File:Transjakarta BRT Route 5H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5H (Juanda – Ancol)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk6 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 6 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 6}}}}}}]]
  | tjk6a =[[File:Transjakarta BRT Route 6A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6A (Ragunan – Balai Kota via Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk6b =[[File:Transjakarta BRT Route 6B Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6B (Ragunan – Balai Kota via Semanggi)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk6v =[[File:Transjakarta BRT Route 6V Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6V (Ragunan – Senayan Bank Jakarta)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk7 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 7 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 7}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 7}}}}}}]]
  | tjk7f =[[File:Transjakarta BRT Route 7F Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 7#Route 7F (Kampung Rambutan – Juanda via Cempaka Putih)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk8 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 8 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 8}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 8}}}}}}]]
  | tjk8a =[[File:Transjakarta BRT Route 8A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 8#List of BRT stations}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 8}}}}}}]]
  | tjk9 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 9 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 9}}}}}}]]
  | tjk9a =[[File:Transjakarta BRT Route 9A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9A (Cililitan – Grogol Reformasi)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk9c =[[File:Transjakarta BRT Route 9C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9C (Pinang Ranti – Bundaran Senayan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk9n =[[File:Transjakarta BRT Route 9N Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9N (Pinang Ranti – Simpang Cawang)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk10 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 10 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 10}}}}}}]]
  | tjk10d =[[File:Transjakarta BRT Route 10D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10#Route 10D (Tanjung Priok – Kampung Rambutan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk10h =[[File:Transjakarta BRT Route 10H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10#Route 10H (Tanjung Priok – Bundaran Senayan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk11 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 11 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 11}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 11}}}}}}]]
  | tjk12 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 12 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 12}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 12}}}}}}]]
  | tjk13 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 13 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 13}}}}}}]]
  | tjk13b =[[File:Transjakarta BRT Route 13B Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13B (Puri Beta 2 – Pancoran)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk13d =[[File:Transjakarta BRT Route 13D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13D (Puri Beta 2 – Ragunan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk13e =[[File:TransJakarta roundel 13E.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13E (Puri Beta 2 – Flyover Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjkl13e =[[File:Transjakarta BRT Route L13E Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route L13E (Puri Beta 2 – Flyover Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk14 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 14 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 14}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 14}}}}}}]]
 }}

| jeddah ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Jeddah Metro)|#0354A6}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Jeddah Metro)|#FF9A00}}
  | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Jeddah Metro)|#DC241F}}
  }}

| jinan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:JinanMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Jinan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Jinan Metro}}}}}}]]
    | 1 ={{RouteBox|1|{{{link|Line 1 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|1}}}}
    | 2 ={{RouteBox|2|{{{link|Line 2 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|2}}}}
    | 3 ={{RouteBox|3|{{{link|Line 3 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|3}}}}
    | 4 ={{RouteBox|4|{{{link|Line 4 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|4}}|#000}}
    | 5 ={{RouteBox|5|{{{link|Line 5 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|5}}|#000}}
    | 6 ={{RouteBox|6|{{{link|Line 6 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|6}}|#000}}
  }}

| kaohsiung ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Kaohsiung Metro|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | red | r ={{ric|Kaohsiung Metro|r|link={{{link|}}}}}
  | orange | o ={{ric|Kaohsiung Metro|o|link={{{link|}}}}}
  | circular | c ={{ric|Kaohsiung Metro|c|link={{{link|}}}}}
  | yellow | y ={{ric|Kaohsiung Metro|y|link={{{link|}}}}}
  | #default ={{ric|Kaohsiung Metro|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
 }}

| karaj ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:لوگو قطار شهری کرج و حومه.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link| Karaj Metro}}}]]
  | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 =[[File:لوگو قطار شهری کرج و حومه.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link| Karaj Metro}}}]] {{color box||'''LINE {{{2}}}'''}} [[File:Zeichen 123.svg|15px]]
}}

| karlsruhe = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Karlsruhe Stadtbahn}}}]]
 |rail = [[File:Logo_Deutsche_Bahn.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Deutsche Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Deutsche Bahn}}}}}}]]
 }}

| kharkiv ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:Kiev Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 1 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Red Line 1}}}}}}]]
  | 2 =[[File:Kiev Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 2 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Blue Line 2}}}}}}]]
  | 3 =[[File:Kiev Metro Line 3.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 3 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Green Line 3}}}}}}]]
 }}

| kiev|kyiv ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:Kyiv Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sviatoshynsko–Brovarska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 1}}}}}}]]
  | 2 =[[File:Kyiv Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Obolonsko–Teremkivska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 2}}}}}}]]
  | 3 =[[File:Kyiv Metro Line 3.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Syretsko–Pecherska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 3}}}}}}]]
  | 4 =[[File:Kyiv Metro Line 4.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Podilsko–Vyhurivska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 4}}}}}}]]
  | 5 =[[File:Kyiv Metro Line 5.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Livoberezhna line (Kyiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 5}}}}}}]]
  | 6 =[[File:Kyiv Metro Line 6.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Vyshhorodsko–Darnytska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 6}}}}}}]]
  | e | u =[[File:Kyiv Urban Electric Train.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Urban Electric Train}}}|alt={{{alt|{{{link|}}}}}}]]
  | f =[[File:Kiev Funicular logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Funicular}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular}}}}}}]]
  | t | l =[[File:Kiev T logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Light Rail}}}}}}]]
  | m | metro = [[File:Kyiv Metro logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyiv Metro}}}}}}]]
 }}

| kobe ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Kobe Municipal Subway Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kobe Municipal Subway}}}]]
  | k | kaigan =[[File:Subway KobeKaigan.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kaigan Line}}}]]
  | s | seishin =[[File:Subway KobeSeishin.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Seishin-Yamate Line}}}]]
  }}

| kolkata ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Suburban Railway}}}]]
  | m | metro =[[File:Kolkata Metro Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Metro}}}]]
  | ewm | ew metro =[[File:Kolkata Metro Rail Corporation Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Metro}}}]]
  | blue | blue line ={{RouteBox|Blue Line|Blue Line (Kolkata Metro)|#005EEE|WHITE|bold=yes}}
  | green | green line ={{RouteBox|Green Line|Green Line (Kolkata Metro)|GREEN|WHITE|bold=yes}}
  | purple | purple line ={{RouteBox|Purple Line|Purple Line (Kolkata Metro)|#800080|WHITE|bold=yes}}
  | yellow | yellow line ={{RouteBox|Yellow Line|Yellow Line (Kolkata Metro)|#FFE800|BLACK|bold=yes}}
  | pink | pink line ={{RouteBox|Pink Line|Pink Line (Kolkata Metro)|#FFADEC|BLACK|bold=yes}}
  | orange | orange line ={{RouteBox|Orange Line|Orange Line (Kolkata Metro)|#FF8F00|WHITE|bold=yes}}
  | tram =[[File:Calcutta Tramways Company (logo).gif|{{{size|15}}}px|link={{{link|Trams in Kolkata}}}]]
  | bus =[[File:Kolkata bus.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Transport in Kolkata#Buses}}}]]
  | ferry =[[File:BSicon FERRY.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Kolkata#Port and water-transport}}}]]
  }}

| kualalumpur | kuala lumpur =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]]

| kunming ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Kunming Metro)|#{{rail color|Kunming Metro|na}}}}
  | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Kunming Metro)|#{{rail color|Kunming Metro|{{{2}}}}}}}
  }}

| kyoto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Kyoto MTB Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kyoto Municipal Subway}}}]]
  | k | karasuma =[[File:Subway KyotoKarasuma.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Karasuma Line}}}]]
  | t | tozai =[[File:Subway KyotoTozai.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōzai Line (Kyoto)}}}]]
  }}

| lanzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (LanzhouMetro)|#{{rail color|Lanzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:LanzhouRailTransit.png|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Lanzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lanzhou Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Lanzhou Metro)|#{{rail color|Lanzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| lary ={{rbox|{{{2}}}|{{{2}}} (Los Angeles Railway)|#{{rail color|Los Angeles Railway}}|black}}

| laval = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | stl = [[File:Montreal public transit icons - STL.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Société de transport de Laval}}}|alt={{{alt|{{{link|Société de transport de Laval}}}}}}]]
  | bus = {{Nowrap|{{ric|Canada transit|STL|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}}}}px}}{{#if:{{{3|}}} |{{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Canada transit|STL}}|#fff}}'''| }}}}
  | #default = '''{{rbox|{{{2}}}||#{{rcr|Canada transit|STL}}|#fff}}'''
  }}

| lille ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Lille Metro Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille Metro}}}}}}]]
  | 1 | 2 =[[File:Symbole Lille {{{2}}}.svg|13x13px|link={{{link|Lille Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille Metro}}}}}}]]
  | tramway =[[File:Lille Tramway Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille tramway}}}}}}]]
  | r | t =[[File:Symbole Lille {{uc:{{{2}}}}}.svg|13x13px|link={{{link|Lille tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille tramway}}}}}}]]
  | bus =[[File:Lille Bus Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille buses}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille buses}}}}}}]]
  }}

| lisboa |lisbon ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metropolitano Lisboa logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Lisbon Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  | azul | blue =[[File:MetroLisboa-linha-azul.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Blue Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  | amarela | yellow =[[File:MetroLisboa-linha-amarela.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Yellow Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  | verde | green ={{nbsp}}&lt;!--[[File:MetroLisboa-linha-verde.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Green Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]--&gt;
  | vermelha | red =[[File:MetroLisboa-linha-vermelha.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Red Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  }}

| leeds =[[File:WestYorkshireMetro.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|West Yorkshire Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|West Yorkshire Metro}}}}}}]]

| liverpool =[[File:Merseyrail Icon.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Merseyrail}}}|alt={{{alt|{{{link|Merseyrail}}}}}}]]

| lombardy = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | r = [[File:Logomi r.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Trenord}}}|alt={{{alt|Regionale}}}]]
  | s = [[File:Linee S di Milano.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Milan suburban railway service}}}|alt={{{alt|Milan suburban railway service}}}]]
  }}

| london ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Buses roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Buses}}}|alt={{{alt|{{{link|London Buses}}}}}}]]
  | crossrail =[[File:Elizabeth line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Elizabeth line}}}|alt={{{alt|{{{link|Elizabeth line}}}}}}]]
  | crossrail2 =[[File:Crossrail2.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Crossrail 2}}}|alt={{{alt|{{{link|Crossrail 2}}}}}}]]
  | dlr =[[File:DLR no-text roundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Docklands Light Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Docklands Light Railway}}}}}}]]
  | cablecar =[[File:London Air Line roundel.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|London cable car}}}|alt={{{alt|{{{link|London Cable Car}}}}}}]]
  | heathrowexpress =[[File:Heathrow Express icon RDT.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Heathrow Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Heathrow Express}}}}}}]]
  | overground ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | north | east | south | west =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{3}}}}} London line}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{3}}}}} London line}}}}}}]]
    | gospel | goblin | barking =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Gospel Oak to Barking line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gospel Oak to Barking line}}}}}}]]
    | lea | lea valley =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Lea Valley lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Lea Valley lines}}}}}}]]
    | romford | upminster =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Romford–Upminster line}}}|alt={{{alt|{{{link|Romford–Upminster line}}}}}}]]
    | watford =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Watford DC line}}}|alt={{{alt|{{{link|Watford DC Line}}}}}}]]
	| liberty = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Liberty line}}}|alt={{{alt|{{{link|Liberty line}}}}}}]]
	| lioness = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Lioness line}}}|alt={{{alt|{{{link|Lioness line}}}}}}]]
	| mildmay = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Mildmay line}}}|alt={{{alt|{{{link|Mildmay line}}}}}}]]		
	| suffragette = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Suffragette line}}}|alt={{{alt|{{{link|Suffragette line}}}}}}]]		
	| weaver = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Weaver line}}}|alt={{{alt|{{{link|Weaver line}}}}}}]]		
	| windrush = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Windrush line}}}|alt={{{alt|{{{link|Windrush line}}}}}}]]				
    | #default =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Overground}}}|alt={{{alt|{{{link|London Overground}}}}}}]]
 }}
  | tram =[[File:Tramlink no-text roundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tramlink{{#if:{{{3|}}}| route {{{3}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Tramlink{{#if:{{{3|}}}| route {{{3}}}}}}}}}}}]]
  | rail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|National Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|National Rail}}}}}}]]
  | thameslink =[[File:ThameslinkSymbol.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Thameslink}}}|alt={{{alt|{{{link|Thameslink}}}}}}]]
  | underground =[[File:Underground no-text.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Underground}}}|alt={{{alt|{{{link|London Underground}}}}}}]]
  | river =[[File:BSicon FERRY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|London River Services}}}|alt={{{alt|{{{link|London River Services}}}}}}]]
  | bakerloo | district | elizabeth | jubilee | metropolitan | northern | piccadilly | victoria =[[File:{{ucfirst:{{{2}}}}} line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} Line}}}}}}]]
  | central | circle =[[File:{{ucfirst:{{{2}}}}} line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line (London Underground)}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line (London Underground)}}}}}}]]
  | east london =[[File:East London line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|East London line#The London Underground era}}}|alt={{{alt|{{{link|East London line}}}}}}]]
  | fleet =[[File:Fleet line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Fleet line}}}|alt={{{alt|{{{link|Fleet Line}}}}}}]]
  | h&amp;c | hammersmith =[[File:H&amp;c line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Hammersmith &amp; City line}}}|alt={{{alt|{{{link|Hammersmith &amp; City Line}}}}}}]]
  | w&amp;c | waterloo =[[File:W&amp;c line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Waterloo &amp; City line}}}|alt={{{alt|{{{link|Waterloo &amp; City Line}}}}}}]]
  }}

| longueuil = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rtl = [[File:Montreal public transit icons - RTL.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Réseau de transport de Longueuil}}}|alt={{{alt|{{{link|Réseau de transport de Longueuil}}}}}}]]
  | bus = {{Nowrap|{{ric|Canada transit|RTL|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}}}}px}}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}{{#ifeq:{{{4|}}}|accessible|{{spaces}}{{emoji presentation|♿|text}}|}}||#{{rcr|Canada transit|RTL}}|#fff}}'''| }}}}
  | #default = '''{{rbox|{{{2}}}{{#ifeq:{{{3|}}}|accessible|{{spaces}}{{emoji presentation|♿|text}}|}}||#{{rcr|Canada transit|RTL}}|#fff}}'''
  }}

| losangeles ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metrolink = [[File:Metrolink icon 2022.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrolink (California)}}}|alt={{{alt|{{{link|Metrolink (California)}}}}}}]]
  | 91/pv =[[91/Perris Valley Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|91/Perris Valley}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em&quot;&gt;91/PV&lt;/span&gt;]]
  | av =[[Antelope Valley Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Antelope Valley}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;AV&lt;/span&gt;]]
  | arrow =[[Arrow (rail service)|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Arrow}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;Arrow&lt;/span&gt;]]
  | ieoc =[[Inland Empire–Orange County Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Inland Empire–Orange County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;IEOC&lt;/span&gt;]]
  | oc =[[Orange County Line|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Orange County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;OC&lt;/span&gt;]]
  | metrolink =[[File:Metrolink icon 2022.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metrolink (California)}}}|alt=Metrolink (California)]]
  | riv =[[Riverside Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Riverside}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;RIV&lt;/span&gt;]]
  | sb =[[San Bernardino Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|San Bernardino}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;SB&lt;/span&gt;]]
  | vc =[[Ventura County Line|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Ventura County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;VC&lt;/span&gt;]]
  | lacmta ={{LACMTA link logo{{#if:{{{3|}}}|{{!}}showtext{{=}}yes|}}}}
  | {{LACMTA icon|{{{2}}}{{#if:{{{3|}}}|{{!}}showtext=yes|}}}}
  }}

| lyon ={{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m | metro =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_metro-{{{3}}}|_logo-metro}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Lyon Metro {{#if:{{{3|}}}|Line {{uc:{{{3}}}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Lyon Metro {{#if:{{{3|}}}|Line {{uc:{{{3}}}}}}}}}}}}}]]
  | f | funicular =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_funi-{{{3}}}|_logo-funi}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Funiculars of Lyon}}}|alt={{{alt|{{{link|Funiculars of Lyon}}}}}}]]
  | t | tramway =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_tram-{{{3}}}|_logo-tram}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Lyon tramway{{#if:{{{3|}}}|&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;Line T{{{3}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Lyon tramway{{#if:{{{3|}}}|&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;Line T{{{3}}}}}}}}}}}]]
  | rx | rhonexpress =[[File:Lyon tcl logo-rx.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Rhônexpress}}}]]
  | c =[[File:Lyon tcl logo-cbus{{#ifeq:{{{3|}}}|full|-full}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Buses in Lyon}}}]]
  | b | bus =[[File:Lyon tcl logo-bus{{#ifeq:{{{3|}}}|full|-full}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Buses in Lyon}}}]]
  }}

| macau | macao = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | x = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default = {{rcb|Macau LRT|{{{2}}}|xroute}}
    }}
  | #default = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | lrt =[[File:Metro Ligeiro de Macau logo.svg|{{{size|x16px}}}|link={{{link|Macau Light Rapid Transit}}}|alt=Logo of Macau Light Rapid Transit]]
    | #default = {{rcb|Macau LRT|{{{2}}}|croute}}
    }}
  }}

| madrid ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | renfe =[[File:Madrid-MetroRENFE.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Renfe Operadora}}}]]
  | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]]
  | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-1 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-2 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-3 =[[File:C-3 dark pink.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-3 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-4 =[[File:C-4 dark blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-4 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-5 =[[File:C-5 yellow.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-5 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-7 =[[File:C-7 red.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-7 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-8 =[[File:C-8 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-8 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-9 =[[File:C-9 orange.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-9 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-10 =[[File:C-10 lime.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|C-10 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | metro =[[File:MetroMadridLogoSimplified.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Madrid Metro}}}]]
  | #default =[[File:Madrid-MetroLinea{{{2}}}.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line {{{2}}} (Madrid Metro)}}}]]
  | r | ramal =[[File:Madrid-MetroRamal.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Ramal (Madrid Metro)}}}]]
  | l | ligero =[[File:Stadtbahn Madrid Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero}}}]]
  | l1 | ml1 | ml-1 =[[File:Madrid_MetroLigero1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-1}}}]]
  | l2 | ml2 | ml-2 =[[File:Madrid_MetroLigero2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-2}}}]]
  | l3 | ml3 | ml-3 =[[File:Madrid_MetroLigero3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-3}}}]]
  | bus | e | emt =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | u | urbano =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | i | interurbano =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | lr | largo | recorrido | largorecorrido =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | b | buho =[[File:MadridBusBuho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | ib | interurbanobuho =[[File:MadridBusInterurbanoBuho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | a =[[File:Madrid-MetroZonaA.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | b1 =[[File:Madrid-MetroZonaB1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | b2 =[[File:Madrid-MetroZonaB2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | b3 =[[File:Madrid-MetroZonaB3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | c1 =[[File:Madrid-MetroZonaC1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | c2 =[[File:Madrid-MetroZonaC2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | e1 =[[File:Madrid-MetroZonaE1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | e2 =[[File:Madrid-MetroZonaE2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  }}

| malaga | málaga ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Logo metro málaga.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]]
  | 1 =[[File:MetroMalaga L1.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]]
  | 2 =[[File:MetroMalaga L2.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]]
  | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]]
  | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]]
  }}

| manchester =[[File:Metrolink generic.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Manchester Metrolink}}}|alt={{{alt|{{{link|Manchester Metrolink}}}}}}]]

| manila ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | lrt-1 | lrt1 | 1 ={{rail icon|Manila LRT|1}}
  | lrt-2 | lrt2 | mrt-2 | mrt2 | 2 ={{rail icon|Manila LRT|2}}
  | mrt-3 | mrt3 | lrt-3 | lrt3 | 3 ={{rail icon|Manila MRT|3}}
  | mrt-4 | mrt4 | 4 ={{rail color box|Manila MRT|4|inline=route}}
  | lrt-5 | lrt5 | 5 ={{rail color box|Manila MRT|5|inline=route}}
  | lrt-6 | lrt6 | 6 ={{rail color box|Manila LRT|6|inline=route}}
  | mrt-7 | mrt7 | 7 ={{rail icon|Manila MRT|7}}
  | mrt-8 | mrt8 | 8 ={{rail color box|Manila MRT|8|inline=route}}
  | mrt-9 | mrt9 | 9 | mms ={{RouteBox|MMS|Metro Manila Subway|#{{rail color|Manila MRT|9}}}}
  | pnr | mc | orange = [[Image:Philippine National Railways (PNR).svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|PNR Metro Commuter Line}}}]]
  | nscr = {{RouteBox|NSCR|Philippine National Railways|#{{rail color|Philippine National Railways}}|black}}
  }}

| marta =[[File:MARTA stripes logo.svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|Metropolitan Atlanta Rapid Transit Authority}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan Atlanta Rapid Transit Authority}}}}}}]]

| mashhad ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]]
  }}

| mecca ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | a ={{RouteBox|A|Line A (Mecca Metro)|#FFD700}}
  | b ={{RouteBox|B|Line B (Mecca Metro)|#009530}}
  | c ={{RouteBox|C|Line C (Mecca Metro)|#DC241F}}
  | d ={{RouteBox|D|Line D (Mecca Metro)|#0354A6}}
  | s | shuttle ={{RouteBox|S|Al Mashaaer Al Mugaddassah Metro line|#FFC0CB|#000000}}
  }}

| medina ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Jeddah Metro)|#009530}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Jeddah Metro)|#0354A6}}
  | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Jeddah Metro)|#DC241F}}
  }}
&lt;!-- &quot;melbourne&quot; is an alias for &quot;victoria&quot; --&gt;

| mexicocity | cdmx ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | cb ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 = [[File:CablebúsCDMX Línea {{{3}}}.svg|{{{size|16x16}}}px|link={{{link|Cablebús}}}|alt={{{alt|{{{link|Cablebús}}}}}}]]
    | #default =[[File:Logo del Cablebús.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Cablebús}}}|alt={{{alt|{{{link|Cablebús Line {{{3}}}}}}}}}]]
    }}
  | cetram =[[File:Movilidad Integrada (logo) Órgano Regulador de Transporte (CETRAM).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Centro de transferencia modal}}}|alt={{{alt|{{{link|Transfer hub}}}}}}]]
  | eb =[[File:Movilidad Integrada (logo) EcoBici.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ecobici (Mexico City)}}}|alt={{{alt|{{{link|Ecobici}}}}}}]]
  | etram =[[File:Logo ETRAM Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Centro de transferencia modal}}}|alt={{{alt|{{{link|Transfer hub}}}}}}]]
  | fs ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 = [[File:Logo del Sistema 1 del Tren suburbano del valle de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Suburbano}}}|alt={{{alt|Tren Suburbano Line {{{3}}}}}}]]
    | #default =[[File:Ferrocarril Suburbano.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Suburbano}}}|alt={{{alt|{{{link|Tren Suburbano}}}}}}]]
    }}
  | mcm =[[File:Metro de la Ciudad de México (logo) version 2019.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metro}}}}}}]]
  | mcmb =[[File:Logo del Metrobús.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metrobús}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metrobús}}}}}}]]
  | mnbcdmx =[[File:Movilidad Integrada (logo) Red de Autobuses de la CDMX.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pesero}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City minubus}}}}}}]]
  | mnbedomex =[[File:Logo de Colectivos del Movimex.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pesero}}}|alt={{{alt|{{{link|State of Mexico minubus}}}}}}]]
  | mxb =[[File:Logo Mexibús Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexibús}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexibús}}}}}}]]
  | mxc ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 | 2 | 3 = [[File:Línea {{{3}}} del Mexicable del Estado de México.svg|{{{size|16}}}px|{{{link|Mexicable}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexicable Line {{{3}}}}}}}}}]]
    | #default =[[File:Logo Mexicable Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexicable}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexicable}}}}}}]]
    }}
  | rtp =[[File:Logo de la Red de Transporte de Pasajeros de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Red de Transporte de Pasajeros}}}|alt={{{alt|{{{link|Red de Transporte de Pasajeros}}}}}}]]
  | tb = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 = [[File:Línea {{{3}}} del Trolebús de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trolleybuses in Mexico City}}}|alt={{{alt|{{{link|Trolleybus Line {{{3}}}}}}}}}]]
    | #default =[[File:Logo de los Servicio de Transportes Eléctricos de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trolleybuses in Mexico City}}}|alt={{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}]]
    }}
  | ti =[[File:Movilidad Integrada (logo) El Insurgente.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Interurbano}}}|alt={{{alt|{{{link|Tren Interurbano}}}}}}]]
  | tl ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 = [[File:Logo de la línea 1 del tren ligero de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Xochimilco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Xochimilco Light Rail Line {{{3}}}}}}}}}]]
    | #default =[[File:TrenLigeroCDMX.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Xochimilco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Xochimilco Light Rail}}}}}}]]
    }}
  | tledomex =[[File:Logo del TEM del Movimex.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Texcoco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Texcoco Light Rail}}}}}}]]
  | #default =[[File:MetroDF Línea {{{2}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metro Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metro Line {{{2}}}}}}}}}]]
  }}

| miami ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metrobus =[[File:Logo Miami-Dade County.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Metrobus (Miami-Dade County)}}}|alt={{{alt|Metrobus (Miami-Dade County)}}}]]
  | metromover =[[File:BSicon_MONO.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metromover}}}|alt={{{alt|Metromover}}}]]
  | metrorail | #default =[[File:Logo Miami-Dade Metrorail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Metrorail (Miami-Dade County)}}}|alt={{{alt|Metrorail (Miami-Dade County)}}}]]
  }}

| minnesota ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]]
  | blue =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|blue}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|blue}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Blue Line (Minnesota)|{{white|Blue Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | green =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Green Line (Minnesota)|{{white|Green Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | red =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|red}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|red}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Red Line (Minnesota)|{{white|Red Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | orange =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|orange}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|orange}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Orange Line (Minnesota)|{{white|Orange Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | gold = [[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}} px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap; text-decoration:none;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Gold Line (Minnesota)|&lt;span style=&quot;color:#00539f&quot;&gt;Gold Line&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | greenextension|glx|southwest lrt|sw|southwest|lrt =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|Green Line Extension}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Green Line Extension (Minnesota)|{{white|Green Line Extension}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | a =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|a}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|a}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro A Line (Minnesota)|{{white|A Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | b =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|b}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|b}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro B Line (Minnesota)|{{white|B Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | c =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|c}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|c}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro C Line (Minnesota)|{{white|C Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | d =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|d}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|d}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro D Line (Minnesota)|{{white|D Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | e =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|e}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|e}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro E Line (Minnesota)|{{white|E Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  }}

| minsk ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Minsk metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link=Минскийн метро]] 
  | 1 | maskowskaya =[[File:Minsk Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|link=Москауская шугам]]
  | 2 | awtazavodskaya =[[File: Minsk Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|link=Автазаводская шугам]]  
  | 3 | zelenaluzhskaya =[[File:Minsk Metro Third Line logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Зеленалужская шугам]]
  | 4 | circle | ring =[[File:Minsk Metro Line 4.svg|{{{size|15}}}px|link=Ring line (Minsk)]]
  }}

| mississauga ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | miway =[[File:MiWay Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|MiWay}}}]]
  }}

| mitteldeutschland = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 | s | s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|12}}}px|link={{{link|S-Bahn Mitteldeutschland}}}]]
 }}

| monterrey = {{#switch: {{{2}}}
  | MT = {{#if: {{{3|}}}
    | [[File:Linea{{{3|}}}mty.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey Line {{{3}}}|alt=Metrorrey Line {{{3}}}]]
    | [[File:Metrorrey logo 2007 relanzado oficialmente.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey|alt=Monterrey's Metrorrey metro system]]
  }}
  | TM = [[File:TransmetroMetrorrey.png|{{{size|16}}}px|link=TransMetro|alt=TransMetro]]
  | EV = [[File:EcoviaLogo.png|{{{size|16}}}px|link=Ecovía|alt=Ecovía]]
  | #default = [[File:Metrorrey logo 2007 relanzado oficialmente.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey|alt=Monterrey's Metrorrey metro system]]
}}

| montreal ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail = {{rail icon|Exo|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}px}}
  | exo ={{#if:{{{3|}}} 
    | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
        | bus = {{Nowrap|{{border |{{rail icon|Exo bus services|bus|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}|display=inline-block|color=#000|lh=18px|width=0.1em}}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}{{rbox|{{{4|}}}{{#if:{{{5|}}} | {{spaces}}{{rail icon|Exo bus services|{{{5|}}}|size=14px}}|}}||#{{rcr|Exo bus services|bus}}|#000|border=#000}} }} }}
        | #default = {{rail icon|Exo|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16px}}}}}
        }}
    | [[File:Montreal public transit icons - exo.svg|{{{size|16px}}}|link={{{link|Exo (public transit)}}}|alt={{{alt|{{{link|Exo (public transit)}}}}}}]]
    }}
  | metro = {{rail icon|Montreal Metro|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}}}
  | bus ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | night = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|night|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}} {{{emoji presentation|☾|text}}} ||#{{rcr|Société de transport de Montréal|night}}|#fff}}'''| }}}}
    | all-day high-frequency = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|{{{3|}}}|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}}|#fff}}'''| }}}}
    | rush-hour high-frequency = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|{{{3|}}}|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|rush-hour high-frequency}}|#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}}|border=#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}} }}'''| }}}}
    | 747 = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|20}}}px }}{{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}} {{{emoji presentation|✈|text}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''}}
    | 10min | reserved | navetteor | express | shuttle = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}} ||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''| }}}}
    | #default = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''| }}}}
    }}
  | taxibus = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|taxibus|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|taxibus}}|#fff}}'''| }} }}
  | rem = {{rail icon|REM|{{uc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}px}}
  | brt = [[File:Montreal public transit icons - SRB.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pie-IX BRT}}}|alt={{{alt|{{{link|Pie-IX BRT}}}}}}]]
 }}

| mumbai ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Mumbai Suburban Railway}}}]] 
  | nmm | navi | navi mumbai metro =[[File:NaviMumbaiMetro-Logo.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Navi Mumbai Metro}}}]]
  | m | metro =[[File:Mmmocl-logo-cropped.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Mumbai Metro}}}]]
  | mr | monorail =[[File:Mumbai MonoRail Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Mumbai Monorail}}}]]
  }}

| munich={{ÖPNV München|{{{2}}}|{{{size|12}}}}}

| nagoya ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | h | higashiyama =[[File:Nagoya Subway Logo (Higashiyama Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Higashiyama Line}}}]]
  | m | meijō | meijo =[[File:Nagoya Subway Logo (Meijo &amp; Meiko Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Meijō Line}}}]]
  | e | meikō | meiko =[[File:Nagoya Subway Logo (Meijo &amp; Meiko Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Meikō Line}}}]]
  | t | tsurumai =[[File:Nagoya Subway Logo (Tsurumai Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tsurumai Line}}}]]
  | s | sakura-dōri | sakura-dori | sakuradori =[[File:Nagoya Subway Logo (Sakura-dori Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sakura-dōri Line}}}]]
  | k | kamiiida =[[File:Nagoya Subway Logo (Kamiiida Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Kamiiida Line}}}]]
  | metro =[[File:Nagoya Subway Logo (black).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nagoya Municipal Subway}}}]]
  }}

| nanchang ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rt | metro = {{ric|Nanchang Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Nanchang Metro|{{{2}}}}}
  }}

| nanjing ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|na}}}} 
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Nanjing Metro Logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Nanjing Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Nanjing Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|{{{2}}}}}}}
    | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|na}}}}
      | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|s{{{3}}}}}}}
      }}
    }}
  }}

| nanning ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rt | metro = {{ric|Nanning Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Nanning Metro|{{{2}}}}}
  }}

| newcastle =[[File:Tyne Wear Metro logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tyne and Wear Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tyne and Wear Metro}}}}}}]]

| newark =[[File:NJT_NJ_Symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Newark Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Newark Light Rail}}}}}}]]

| neworleans ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | #default = {{ric|NORTA|{{lc: {{{2}}} }}}}
  }}

| newtaipei ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|New Taipei Metro|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | danhai | v = {{ric|New Taipei Metro|v|link={{{link|}}}}}
  | ankeng | k = {{ric|New Taipei Metro|k|link={{{link|}}}}}
  | circular | y = {{ric|New Taipei Metro|y|link={{{link|}}}}}
  | sanying | lb = {{ric|New Taipei Metro|lb|link={{{link|}}}}}
  | shenkeng | s = {{ric|New Taipei Metro|s|link={{{link|}}}}}
  | wugu–taishan | f = {{ric|New Taipei Metro|f|link={{{link|}}}}}
  | #default = {{ric|New Taipei Metro|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| newyork | newyorkcity | nycs | nycs-h = {{#switch: {{lc:{{{2}}}}}
  | mta =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metropolitan Transportation Authority}}}]]
  | lirr =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Long Island Rail Road}}}]]
  | mnr =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metro-North Railroad}}}]]
  | sir =[[File:NYCS-bull-trans-SIR-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|2016-2017|Std}}.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|15|20}}}}}px|link={{{link|Staten Island Railway}}}]]
  | airtrainjfk =[[File:AirTrain_JFK_notext_logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|AirTrain JFK}}}]]
  | subway =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|New York City Subway}}}]]
  | #default =[[File:NYCS-bull-trans-{{ucfirst:{{{2}}}}}{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=&quot;{{{2}}}&quot; train|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} (New York City Subway service)}}}]]
  | 4d | 4x =[[File:NYCS-bull-trans-4d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;4&quot; express train|link={{{link|4 (New York City Subway service)}}}]]
  | 5d | 5x =[[File:NYCS-bull-trans-5d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;5&quot; express train|link={{{link|5 (New York City Subway service)}}}]]
  | 6d | 6x =[[File:NYCS-bull-trans-6d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;6&quot; express train|link={{{link|6d (New York City Subway service)}}}]]
  | 7d | 7x =[[File:NYCS-bull-trans-7d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;7&quot; express train|link={{{link|7d (New York City Subway service)}}}]]
  | 8 =[[File:8 (1967-1979 New York City Subway bullet).svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;8&quot; train|link={{{link|8 (New York City Subway service)}}}]]
  | ad | ax =[[File:NYCS-bull-trans-Ad{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;A&quot; express train|link={{{link|A (New York City Subway service)}}}]]
  | bd | bx =[[File:NYCS-bull-trans-Bd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;B&quot; express train|link={{{link|B (New York City Subway service)}}}]]
  | fd | fx =[[File:NYCS-bull-trans-Fd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;F&quot; express train|link={{{link|Fd (New York City Subway service)}}}]]
  | j | z =[[File:NYCS-bull-trans-{{{2}}}{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;{{{2}}}&quot; train|link={{{link|J/Z (New York City Subway service)}}}]]
  | mex =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|M brown|M-Std-brown}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=brown &quot;M&quot; train|link={{{link|M (New York City Subway service)}}}]]
  | md | mx =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|Md brown|Md-Std-brown}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;M&quot; express train|link={{{link|M (New York City Subway service)}}}]]
  | nd | nx =[[File:NYCS-bull-trans-Nd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;N&quot; express train|link={{{link|N (New York City Subway service)}}}]]
  | qd | qx =[[File:NYCS-bull-trans-Qd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;Q&quot; express train|link={{{link|Qd (New York City Subway service)}}}]]
  | s | ss =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=shuttle train|link={{{link|S (New York City Subway service)}}}]]{{#ifeq:{{{2}}}|s|[[Category:Pages using Rail-interchange with newyork-s]]&lt;nowiki/&gt;}}
  | sb | sblue =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|S blue|SR-Std-blue}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=&quot;A&quot; Shuttle train|link={{{link|A (New York City Subway service)}}}]]
  | sf | franklin =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Franklin Avenue Shuttle|link={{{link|Franklin Avenue Shuttle}}}]]
  | sr | rockaway =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Rockaway Park Shuttle|link={{{link|Rockaway Park Shuttle}}}]]
  | s42 | 42nd =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=42nd Street Shuttle|link={{{link|42nd Street Shuttle}}}]]
  | ssf =[[File:NYCS-bull-trans-SF{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Franklin Avenue Shuttle|link={{{link|Franklin Avenue Shuttle}}}]]
  | ssr =[[File:NYCS-bull-trans-SR{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Rockaway Park Shuttle|link={{{link|Rockaway Park Shuttle}}}]]
  | wd | wx =[[File:NYCS-bull-trans-Wd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=W express train|link={{{link|W (New York City Subway service)}}}]]
  | jfk =[[File:NYCS-bull-trans-JFK.svg|{{{size|x20}}}px|alt=JFK Express|link={{{link|JFK Express}}}]]
  }}

| nictd =[[File:BSicon South Shore Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|South Shore Line}}}|alt={{{alt|{{{link|South Shore Line}}}}}}]]

| ningbo ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | fh | fenghua ={{RouteBox|Fenghua|Ningbo–Fenghua intercity railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}}
    | yy | yongyu|yuyao ={{RouteBox|Yongyu|Ningbo–Yuyao Intercity Railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Ningbo Rail Transit)|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | rt | metro =
    | fh | fenghua ={{RouteBox|Fenghua|Ningbo–Fenghua intercity railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|fh}}}}
    | yy | yongyu|yuyao ={{RouteBox|Yongyu|Ningbo–Yuyao intercity railway|#{{rail color|CRH|Ningbo–Yuyao intercity}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Ningbo Rail Transit)|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| nizhny | nizhny novgorod ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:NNMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Nizhny Novgorod Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Nizhny Novgorod Metro}}}}}}]]
  | 1 =[[File:NNMetro Line 1.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 1 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Avtozavodskaya Line (1)}}}}}}]]
  | 2 =[[File:NNMetro Line 2.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 2 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Sormovskaya Line (2)}}}}}}]]
  | 3 =[[File:NNMetro Line 3.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 3 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Nagornaya Line (3)}}}}}}]]
  }}

| njt ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |#default =[[File:NJT logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|NJ Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|NJ Transit}}}}}}]]
  | acl | atlantic city =[[Atlantic City Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Atlantic City}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;ACL&lt;/span&gt;]]
  | bcl | brg | bergen | bergen county =[[Bergen County Line|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Bergen County}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;BCL&lt;/span&gt;]]
  | glad | gladstone =[[Gladstone Branch|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Gladstone}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;GLAD&lt;/span&gt;]]
  | main  =[[Main Line (NJ Transit)|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Main}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;MAIN&lt;/span&gt;]]
  | mdw | meadowlands =[[Meadowlands Rail Line|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Meadowlands}}; border: 1px; border-style: solid; border-color: black; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;MDW&lt;/span&gt;]]
  | mobo | montclair-boonton =[[Montclair-Boonton Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Montclair-Boonton}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;MOBO&lt;/span&gt;]]
  | me | morristown =[[Morristown Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Morristown}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;M&amp;E&lt;/span&gt;]]
  | njcl | north jersey coast line =[[North Jersey Coast Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|North Jersey Coast}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;NJCL&lt;/span&gt;]]
  | nec | northeast corridor =[[Northeast Corridor Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Northeast Corridor}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;NEC&lt;/span&gt;]]
  | pvl | pascack valley =[[Pascack Valley Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Pascack Valley}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;PVL&lt;/span&gt;]]
  | prin | princeton =[[Princeton Branch|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Princeton}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;PRIN&lt;/span&gt;]]
  | rvl | raritan valley =[[Raritan Valley Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Raritan Valley}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;RVL&lt;/span&gt;]]
}}

| nottingham =[[File:NET notext logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Nottingham Express Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Nottingham Express Transit}}}}}}]]

| nuremberg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus = [[File:Bus Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Verkehrsverbund Großraum Nürnberg|Bus]]
  | r | r-bahn = [[File:R-Bahn Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Verkehrsverbund Großraum Nürnberg|R-Bahn]]
  | s | s-bahn = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 = [[File:Nürnberg S{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=S{{{3}}} (Nuremberg)|S{{{3}}}]]
      | #default = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Nuremberg S-Bahn|S-Bahn]]
    }}
  | t | tram={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 = [[File:Nürnberg T{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Nuremberg|Nuremberg tramway]]
      | #default = [[File:Tram Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Nuremberg|Nuremberg tramway]]
    }}
  | u | u-bahn={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 1 | 2 | 3 | 11 | 21 = [[File:Nürnberg U{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=U{{{3}}} (Nuremberg U-Bahn)|U{{{3}}}]]
      | #default = [[File:U-Bahn Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Nuremberg U-Bahn|U-Bahn]]
    }}
}}

| octa =[[File:Logo Orange County Transportation Authority 02.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|OC Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|OC Streetcar}}}}}}]]

| okc ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | embark =[[File:EMBARK icon.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Embark (transit authority)}}}]]
  | streetcar =[[File:OKC Streetcar icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Oklahoma City Streetcar}}}]]
  | rapid =[[File:EMBARK RAPID icon.svg|{{{size|x20}}}px|link={{{link|RAPID (EMBARK)}}}]]
  }}

| orientexpress =[[File:Crown Silhouette.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Venice Simplon-Orient-Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Venice Simplon-Orient-Express}}}}}}]]

| orlando ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | lynx =[[File:LYNX Transportation Logo (Symbol Only).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Lynx (Orlando)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lynx (Orlando)}}}}}}]]}}

| osaka ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Osaka Metro logo 2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Osaka Metro}}}]]
  | 1 | m | midosuji =[[File:Osaka Metro Midosuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Midōsuji Line}}}]]
  | 2 | t | tanimachi =[[File:Osaka Metro Tanimachi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tanimachi Line}}}]]
  | 3 | y | yotsubashi =[[File:Osaka Metro Yotsubashi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Yotsubashi Line}}}]]
  | 4 | c | chuo =[[File:Osaka Metro Chuo line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chūō Line (Osaka)}}}]]
  | 5 | s | sennichimae =[[File:Osaka Metro Sennichimae line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sennichimae Line}}}]]
  | 6 | k | sakaisuji =[[File:Osaka Metro Sakaisuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sakaisuji Line}}}]]
  | 7 | n | nagahori =[[File:Osaka Metro Nagahori Tsurumi-ryokuchi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nagahori Tsurumi-ryokuchi Line}}}]]
  | 8 | i | imazatosuji =[[File:Osaka Metro Imazatosuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Imazatosuji Line}}}]]
  | p | nanko =[[File:Osaka Metro Nanko Port Town line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nankō Port Town Line}}}]]
  }}

| oslo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram = [[File:Oslo_Tramway_Piktogram.svg|15px|link=Trams in Oslo]]
  | 11 | 12 | 13 | 17 | 18 | 19 = [[File:Oslo Tramway new {{{2}}}.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Trams in Oslo#Line {{{2}}}}}}]]
  }}

| ottawa ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | otrain ={{#switch: {{lc:{{{3|}}}}}
    | #default =[[File:O-Train icon.svg|{{{size|16}}}px|link=O-Train]]
    }} {{#if:{{{3|}}}|{{#switch: {{lc:{{{3}}}}}
    | #default = {{rail icon|OC Transpo|{{lc:{{{3}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
    }}}}
  | transitway =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link=Transitway (Ottawa)]]
  | bus =[[File:Bus-logo.svg|{{{size|14}}}px|link=List of OC Transpo routes]]
  | octranspo =[[File:OC Transpo logo.svg|{{{size|72}}}px|link=OC Transpo]]
&lt;!-- Since Infobox station forces the use of this in the header without a size option, a larger icon is needed to match the text height --&gt;
  | 1big =[[File:O-Train Line 1 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 1 (O-Train)]]
  | 2big =[[File:O-Train Line 2 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 2 (O-Train)]]
  | 3big =[[File:O-Train Line 3 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 3 (O-Train)]]
  | 4big =[[File:O-Train Line 4 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 4 (O-Train)]]
&lt;!-- Handled by OC Transpo module --&gt;
  | #default = {{rail icon|OC Transpo|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
  }}

| palma ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Símbolo del Metro de Palma.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Palma Metro}}}}}}]]
  | 1 | m1 =[[File:Metro Palma M1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}]]
  | 2 | m2 =[[File:Metro Palma M2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}]]
  | cercanias | sfm =[[File:SFM.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  | t1 =[[File:SFM T1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  | t2 =[[File:SFM T2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  | t3 =[[File:SFM T3.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  }}

| paris ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m|metro = Paris Metro
  | r|rer = Réseau Express Régional
  | t|tram = Tramways in Île-de-France
  | i|transilien = Transilien
  | cable = Île-de-France cable car
  | #default = Paris Other
  }}|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | a = a
  | b|bus = b
  | c|cdgval = vc
  | g|gdslignes = g
  | mo|montmartre = m
  | n|noctilien = n
  | o|orlyval = vo
  | te|ter = t
  | #default = {{{3|}}}
  }}|size={{{size|16}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}

| path ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | white =[[File:PATH logo white.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}}}}]]
  | #default =[[File:PATH logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}}}}]]
  }}

| pearlriverdelta | prd ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | suishen = {{RouteBox|Suishen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| eastring = {{RouteBox|East Ring|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| er = {{RouteBox|ER|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guanghui = {{RouteBox|Guanghui|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gh = {{RouteBox|GH|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangzhao = {{RouteBox|Guangzhao|Guangzhou–Zhaoqing intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangshen = {{RouteBox|Guangshen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gs = {{RouteBox|GS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| ss = {{RouteBox|SS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangzhu = {{RouteBox|Guangzhu|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gz = {{RouteBox|GZ|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangfocircular = {{RouteBox|Guangfo Circular|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gfc = {{RouteBox|GFC|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangqing = {{RouteBox|Guangqing|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gq = {{RouteBox|GQ|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| zhuji = {{RouteBox|Zhuji|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| zj = {{RouteBox|ZJ|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| palian = {{RouteBox|Palian|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| pl = {{RouteBox|PL|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | suishen = {{RouteBox|Suishen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|suishen}}}}
	| eastring = {{RouteBox|East Ring|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|east ring}}}}
	| er = {{RouteBox|ER|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|er}}}}
	| guanghui = {{RouteBox|Guanghui|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guanghui}}}}
	| gh = {{RouteBox|GH|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gh}}}}
	| guangzhao = {{RouteBox|Guangzhao|Guangzhou–Zhaoqing intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangzhao}}}}
	| guangshen = {{RouteBox|Guangshen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangshen}}}}
	| gs = {{RouteBox|GS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gs}}}}
	| ss = {{RouteBox|SS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|ss}}}}
	| guangzhu = {{RouteBox|Guangzhu|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangzhu}}}}
	| gz = {{RouteBox|GZ|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gz}}}}
	| guangfocircular = {{RouteBox|Guangfo Circular|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangfo circular}}}}
	| gfc = {{RouteBox|GFC|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gfc}}}}
	| guangqing = {{RouteBox|Guangqing|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangqing}}}}
	| gq = {{RouteBox|GQ|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gq}}}}
	| zhuji = {{RouteBox|Zhuji|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|zhuji}}}}
	| zj = {{RouteBox|ZJ|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|zj}}}}
	| palian = {{RouteBox|Palian|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|palian}}}}
	| pl = {{RouteBox|PL|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|pl}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} intercity railway|#{{rail color|PRDIR|{{{2}}} intercity}}}}
    }}
  | short ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default = {{RouteBox|{{{2}}}|{{#invoke:String|sub|{{lnl|PRDIR|{{{2}}}}}|3|-3}}|#{{rcr|PRDIR|{{{2}}}}}}}
  }}
  | shortna ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default = {{RouteBox|{{{2}}}|{{#invoke:String|sub|{{lnl|PRDIR|{{{2}}}}}|3|-3}}|#{{rcr|PRDIR|na}}}}
  }}
  }}

| perc | pery =[[File:PE Bolt.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pacific Electric}}}|alt={{{alt|{{{link|Pacific Electric}}}}}}]] {{#if:{{{2|{{{showtext|}}}}}}|[[Pacific Electric]]|}}

| perth ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Aiga bus trans.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus transfer}}}}}}]]
  | circle =[[File:CircleRoute icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CircleRoute}}}|alt={{{alt|{{{link|CircleRoute}}}}}}]]
  | event =[[File:Transperth special event.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Special event station}}}}}}]]
  | indian =[[File:Indian Pacific icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Indian Pacific}}}|alt={{{alt|{{{link|Indian Pacific}}}}}}]]
  | train
  | transperth ={{ric|Transperth|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | transwa ={{ric|Transwa|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|Transperth|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  }}

| phoenix | valleymetro ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail | rail&amp;streetcar =[[File:Valley Metro logo simplified.svg|{{{size|20}}}px|link=Valley Metro Rail &amp; Streetcar]]
  | a =[[File:Logo A Line (Valley Metro Rail).svg|{{{size|20}}}px|link=A Line (Valley Metro)]]
  | b =[[File:Logo B Line (Valley Metro Rail).svg|{{{size|20}}}px|link=B Line (Valley Metro)]]
  | s | tempe | streetcar =[[File:Logo Valley Metro Streetcar.svg|{{{size|20}}}px|link=S Line (Valley Metro)]]
  | #default =[[File:Valley Metro logo simplified.svg|{{{size|20}}}px|link=Valley Metro]]
  }}

| philadelphia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
&lt;!-- transit --&gt;
  | septa =[[File:SEPTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]]
  | septa-old =[[File:SEPTA logo 1970s.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]]
  | septa-metro =[[File:SEPTA Metro.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA Metro}}}]]
  | b | b lines =[[File:SEPTA B icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]]
  | b1 | b1 line =[[File:SEPTA B1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]]
  | b2 | b2 line =[[File:SEPTA B2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]]
  | b3 | b3 line =[[File:SEPTA B3 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)#Broad–Ridge Spur}}}]]
  | d | d lines =[[File:SEPTA D icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]]
  | d1 | d1 line =[[File:SEPTA D1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]]
  | d2 | d2 line =[[File:SEPTA D2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]]
  | g | g lines =[[File:SEPTA G icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|G (SEPTA Metro)}}}]]
  | g1 | g1 line =[[File:SEPTA G1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|G (SEPTA Metro)}}}]]
  | l | l lines =[[File:SEPTA L icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L (SEPTA Metro)}}}]]
  | l1 | l1 line =[[File:SEPTA L1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L (SEPTA Metro)}}}]]
  | m | m lines =[[File:SEPTA M icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M (SEPTA Metro)}}}]]
  | m1 | m1 lines =[[File:SEPTA M1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M (SEPTA Metro)}}}]]
  | t | t lines =[[File:SEPTA T icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T (SEPTA Metro)}}}]]
  | t1 | t1 line =[[File:SEPTA T1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T1 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t2 | t2 line =[[File:SEPTA T2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T2 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t3 | t3 line =[[File:SEPTA T3 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T3 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t4 | t4 line =[[File:SEPTA T4 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T4 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t5 | t5 line =[[File:SEPTA T5 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T5 (SEPTA Metro)}}}]]
  | patco  =[[PATCO Speedline|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|PATCO}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;PATCO&lt;/span&gt;]]

&lt;!-- regional rail --&gt;
  | air | che | chw | cyn | gln | fox | lan | med | nor | pao | tre | war | wil | wtr = {{ric|SEPTA|{{{2}}}}}

  | #default ={{RouteBox|{{ucfirst:{{{2}}}}}|{{{link|SEPTA Route {{{2}}} }}}|#{{rail color|SEPTA|{{{2}}}}} }}
}}

| pittsburgh ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | white =[[File:Pittsburgh Light Rail (logo) white.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pittsburgh Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Pittsburgh Light Rail}}}}}}]]
  | #default =[[File:Pittsburgh Light Rail (logo).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pittsburgh Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Pittsburgh Light Rail}}}}}}]]
  }}

| portland ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | blue | green | red = {{ric|TriMet|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}}}}}}
  | orange | yellow = {{ric|TriMet|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line (TriMet)}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}}}}}}
  | a | b | ns = {{rcb|Portland Streetcar|{{{2}}}|inline=route}}
  | wes =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link| WES Commuter Rail}}}}}}]]
  | max = {{ric|TriMet|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX Light Rail}}}}}}}}
  | streetcar = {{ric|Portland Streetcar|size={{{size|16}}}px|link={{{link|Portland Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Portland Streetcar}}}}}}}}
  | trimet | #default ={{ric|TriMet|size={{{size|16}}}px|link={{{link|TriMet}}}|alt={{{alt|{{{link|TriMet}}}}}}}}
  }}

| porto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Porto Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Porto Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Porto Metro}}}}}}]]
  | funicular =[[File:Funicular guindais logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Funicular dos Guindais}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular dos Guindais}}}}}}]]
  | #default =[[File:Metro do Porto linha {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Porto Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Porto Metro}}}}}}]]
  }}

| prague ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | esko|e =[[File:Prag Esko Logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Esko Prague}}}|alt={{{alt|{{{link|Prague Esko}}}}}}]]
  | #default =[[Line {{{2}}} (Prague Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Prague Metro|{{{2}}}}}; font-size: {{{size|12}}}px; font-weight: bold; padding: 2px 3px 0 3px&quot;&gt;{{{2}}}&lt;/span&gt;]] {{#if:{{{3|{{{text|}}}}}}|&lt;span style=&quot;font-size: {{#if:{{{4|{{{small|}}}}}}|85|100}}%;&quot;&gt;[[Line {{{2}}} (Prague Metro)|Line {{{2}}}]]&lt;/span&gt;|}}
  }}

| qingdao ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Qingdao Metro)|#{{rail color|Qingdao Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Qingdao Metro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Qingdao Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Qingdao Metro}}}}}}]]
    | o | ov | oceantec valley ={{RouteBox|Oceantec Valley|{{{link|Oceantec Valley Line}}}|#{{rail color|Qingdao Metro|ov}}}}
    | w | wc | west coast ={{RouteBox|West Coast|{{{link|West Coast Line (Qingdao Metro)}}}|#{{rail color|Qingdao Metro|wc}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Qingdao Metro)|#{{rail color|Qingdao Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| qom ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]]
  }}

| rhine-neckar ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Rhine-Neckar S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Neckar S-Bahn}}}}}}]]
  }}

| rhine-ruhr ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |s|s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  }}

| riyadh ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Riyadh Metro)|#0354A6}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Riyadh Metro)|#DC241F}}
  | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Riyadh Metro)|#FF9A00}}
  | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Riyadh Metro)|#FFD700}}
  | 5 ={{RouteBox|5|Line 5 (Riyadh Metro)|#009530}}
  | 6 ={{RouteBox|6|Line 6 (Riyadh Metro)|#9016B2}}
  }}

| riodejaneiro ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metrorioicon.png|{{{size|15}}}px|link={{{link|Rio de Janeiro Metro}}}]]
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Rio de Janeiro)|#FF8500|black}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Rio de Janeiro)|#00AE27}}
  | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Rio de Janeiro)|#FFC400|black}}
  | sv =[[File:Logo da SuperVia.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SuperVia}}}]]
  | lrt =[[File:Vlt carioca logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rio de Janeiro Light Rail}}}]]
  | 1l ={{RouteBox|1|Line 1 (Rio LRT)|#0D73B9}}
  | 2l ={{RouteBox|2|Line 2 (Rio LRT)|#008000}}
  | 3l ={{RouteBox|3|Line 3 (Rio LRT)|#F1C232|black}}
  | 4l ={{RouteBox|4|Line 4 (Rio LRT)|#FF8500}}
  }}

| rostock ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |s|s-bahn = {{ric|Rostock S-Bahn|size=x{{{size|12}}}px}}
  |s1|s2|s3 = {{rcb|Rostock S-Bahn|{{{2}}}|croute}}
  |tram = [[File:BSicon TRAM.svg|x{{{size|12}}}px|link={{{link|Trams in Rostock}}}]]
  }}

| rotterdam ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | ret =[[File:Rotterdamsche Elektrische Tram logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Rotterdamse Elektrische Tram}}}]]
  | metro =[[File:RET metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rotterdam Metro}}}]]
  | a ={{RouteBox|A|{{{link|Rotterdam Metro line A}}}|#00AA50}}
  | b ={{RouteBox|B|{{{link|Rotterdam Metro line B}}}|#FFD301|black}}
  | c ={{RouteBox|C|{{{link|Rotterdam Metro line C}}}|#EF1F1F}}
  | d ={{RouteBox|D|{{{link|Rotterdam Metro line D}}}|#1BC5E9}}
  | e ={{RouteBox|E|{{{link|Rotterdam Metro line E}}}|#1A389A}}
  | 3 ={{RouteBox|3|{{{link|Zoetermeer Stadslijn#Line 3}}}|#A9218E}}
  | 4 ={{RouteBox|4|{{{link|Zoetermeer Stadslijn#Line 4}}}|#F4901D}}
   }}

| sacramento =[[File:Logomark_Sacramento_Regional_Transit 2024.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|SacRT light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|SacRT light rail}}}}}}]]

| saintlouis | stlouis = [[File:Logo Metro Transit St. Louis 02.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MetroLink (St. Louis)}}}|alt={{{alt|{{{link|MetroLink (St. Louis)}}}}}}]]

| saintpetersburg | stpetersburg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:Spb metro line1.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Кировско-Выборгская шугам}}}]]
  | 2 =[[File:Spb metro line2.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Московско-Петроградская шугам}}}]]
  | 3 =[[File:Spb metro line3.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Невско-Василеостровская шугам}}}]]
  | 4 =[[File:Spb metro line4.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Лахтинско-Правобережная шугам}}}]]
  | 5 =[[File:Spb metro line5.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Фрунзенско-Приморская шугам}}}]]
  | 6 =[[File:Spb metro line6.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Красносельско-Калининская шугам}}}]]
  }}

| salzburg={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 | s = {{ric|Salzburg S-Bahn}}
}}

| sandiego ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:MTS_Bus_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|San Diego MTS bus system}}}]]
  | coaster =[[File:NCTD COASTER Icon (2019).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Coaster (rail service)}}}]]
  | sprinter =[[File:NCTD SPRINTER Icon (2019).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sprinter (rail service)}}}]]
  | trolley =[[File:MTS_Trolley_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|San Diego Trolley}}}]]
    | blue | b =[[File:Logo Blue Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Blue Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | copper | c =[[File:Logo Copper Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Copper Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | orange | o =[[File:Logo Orange Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Orange Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | green | g =[[File:Logo Green Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Green Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | silver | s =[[File:Logo Silver Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Silver Line (San Diego Trolley)}}}]]
  }}{{#if:{{{3|{{{showtext|}}}}}}|&amp;nbsp;[[{{#switch:{{#invoke:ustring|sub|\{{lc:{{{2}}}}}|1|1}}|b=Blue|c=Copper|g=Green|o=Orange|s=Silver}} Line (San Diego Trolley)|{{#switch:{{#invoke:ustring|sub|\{{lc:{{{2}}}}}|1|1}}|b=Blue|c=Copper|g=Green|o=Orange|s=Silver}} Line]]
   }}

| sanfrancisco ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | muni =[[File:BSicon LOGO SFmuni.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|San Francisco Municipal Railway}}}]]
  | metro =[[File:BSicon LOGO SFmuni.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Muni Metro}}}]]
  | e =[[File:E Embarcadero logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|E Embarcadero}}}|alt={{{alt|{{{link|E Embarcadero}}}}}}]]
  | f =[[File:F Market &amp; Wharves logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|F Market &amp; Wharves}}}|alt={{{alt|{{{link|F Market &amp; Wharves}}}}}}]]
  | j =[[File:J Church logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|J Church}}}|alt={{{alt|{{{link|J Church}}}}}}]]
  | k =[[File:K Ingleside logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|K Ingleside}}}|alt={{{alt|{{{link|K Ingleside}}}}}}]]
  | l =[[File:L Taraval logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L Taraval}}}|alt={{{alt|{{{link|L Taraval}}}}}}]]
  | m =[[File:M Ocean View logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M Ocean View}}}|alt={{{alt|{{{link|M Ocean View}}}}}}]]
  | n =[[File:N Judah logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|N Judah}}}|alt={{{alt|{{{link|N Judah}}}}}}]]
  | s =[[File:S Shuttle logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|S Shuttle}}}|alt={{{alt|{{{link|S Shuttle}}}}}}]]
  | t =[[File:T Third Street logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T Third Street}}}|alt={{{alt|{{{link|T Third Street}}}}}}]]
  | cable =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | california =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#California Street line}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | powell-hyde | hyde =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#Powell–Hyde line}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | powell-mason | mason =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#Powell–Mason line}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | samtrans = [[File:SamTrans logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|SamTrans}}}|alt={{{alt|{{{link|SamTrans}}}}}}]]
   }}

| santaclara ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | blue =[[File:VTA-Blue-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Blue Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Blue Line (VTA)}}}}}}]]
  | green =[[File:VTA-Green-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Green Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Green Line (VTA)}}}}}}]]
  | orange =[[File:VTA-Orange-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Orange Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Orange Line (VTA)}}}}}}]]
  | #default =[[File:BSicon LOGO SCvta.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|VTA light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Santa Clara Valley Transportation Authority}}}}}}]]
    }}

| santiago ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Santiago Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro}}}]]
  | 1 =[[File:Santiago_de_Chile_L1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 1}}}]] 
  | 2 =[[File:Santiago_de_Chile_L2.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 2}}}]] 
  | 3 =[[File:Santiago_de_Chile_L3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 3}}}]] 
  | 4 =[[File:Santiago_de_Chile_L4.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 4}}}]]
  | 4a =[[File:Santiago_de_Chile_L4A.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 4A}}}]] 
  | 5 =[[File:Santiago_de_Chile_L5.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 5}}}]] 
  | 6 =[[File:Santiago_de_Chile_L6.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 6}}}]]
  | 7 =[[File:Santiago_de_Chile_L7.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 7}}}]]
  | 8 =[[File:Santiago_de_Chile_L8.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 8}}}]]
  | 9 =[[File:Santiago_de_Chile_L9.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 9}}}]]
   }}

| saopaulo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metrô-SP icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Сан-Паулугийн метро}}}]]
  | 1 ={{ric|Сан-Паулугийн метро|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|1-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 2 ={{ric|Сан-Паулугийн метро|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|2-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 3 ={{ric|Сан-Паулугийн метро|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|3-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 4 ={{ric|Сан-Паулугийн метро|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|4-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 5 ={{ric|Сан-Паулугийн метро|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|5-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 6 ={{ric|Сан-Паулугийн метро|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|6-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 15 ={{ric|Сан-Паулугийн метро|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|15-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 16 ={{RouteBox|16|Line 16с)|#8F00FF}}
  | 17 ={{ric|Сан-Паулугийн метро|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|17-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 18 ={{RouteBox|18|18-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|#964b00}}
  | 19 ={{RouteBox|19|19-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|#0099cc}}
  | 20 ={{RouteBox|20|20-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|#ff3366}}
  | cptm =[[File:Cptmsymbol.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Companhia Paulista de Trens Metropolitanos}}}]]
  | 7 =[[File:Cptm 7.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 7 (CPTM)}}}]]
  | 8 =[[File:Cptm 8.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 8 (CPTM)}}}]]
  | 9 =[[File:Cptm 9.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 9 (CPTM)}}}]]
  | 10 =[[File:Cptm 10.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 10 (CPTM)}}}]]
  | 10+ ={{RouteBox|10+|Line 10 (CPTM)|#0088B0}}
  | 10E | 10e ={{RouteBox|10E|Line 10 (CPTM)|#0088B0}}
  | 11 =[[File:Cptm 11.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 11 (CPTM)}}}]]
  | 12 =[[File:Cptm 12.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 12 (CPTM)}}}]]
  | 13 =[[File:Cptm 13.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 13 (CPTM)}}}]]
  | 13AC | 13ac | ac ={{RouteBox|AC|Line 13 (CPTM)|#8FFF1F|black}}
  | 13AE | 13ae | ae =[[File:Spairportexpress.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 13 (CPTM)#Airport Express}}}]]
  | 14 =[[File:L14 C.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 14 (CPTM)}}}]]
  | emtu | EMTU =[[File:Spemtusymbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Empresa Metropolitana de Transportes Urbanos de São Paulo}}}]]
  }}

| sapporo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:ST Logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Sapporo Municipal Subway}}}]]
  | n | namboku =[[File:Subway SapporoNamboku.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Namboku Line (Sapporo)}}}|alt={{{link|Namboku Line}}}]]
  | t | tozai |tōzai =[[File:Subway SapporoTozai.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tōzai Line (Sapporo)}}}|alt={{{link|Tōzai Line}}}]]
  | h | toho | tōhō =[[File:Subway SapporoToho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tōhō Line}}}]]
  }}

| seattle ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | link =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Link light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Link light rail}}}}}}]]
    | line 1 | 1 line | 1 =[[File:Line 1 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=1 Line (Sound Transit)]]
    | line 2 | 2 line | 2 =[[File:Line 2 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=2 Line (Sound Transit)]]
    | line 3 | 3 line | 3 =[[File:Line 3 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=3 Line (Sound Transit)]]
    | line 4 | 4 line | 4 =[[File:Line 4 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=4 Line (Sound Transit)]]
    | line t | t line | t =[[File:Line T (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=T Line (Sound Transit)]]
  | sounder =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sounder commuter rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Sounder commuter rail}}}}}}]]
    | n line | n | north | line n =[[File:Line N (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=N Line (Sound Transit)]]
    | s line | s | south | line s =[[File:Line S (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=S Line (Sound Transit)]]
  | rapidride =[[File:RapidRide blank icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|RapidRide}}}]]
    | a | b | c | d | e | f | g | h =[[File:RapidRide {{{2}}} Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|RapidRide {{{2}}} Line}}}]]
  | streetcar =[[File:Seattle Streetcar symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Seattle Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Seattle Streetcar}}}}}}]]
  | stride =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Stride (bus rapid transit)}}}|alt={{{alt|{{{link|Stride (bus rapid transit)}}}}}}]]
    | s1 | stride s1 =[[File:Line S1 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S1 Line]]
    | s2 | stride s2 =[[File:Line S2 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S2 Line]]
    | s3 | stride s3 =[[File:Line S3 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S3 Line]]
  | stex =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sounder Transit Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Sound Transit Express}}}}}}]]
  | soundtransit =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sound Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Sound Transit}}}}}}]]
  }}

| seoul ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | arx =[[File:Seoul Metro Line Arex.svg|{{{size|20}}}px|link=AREX]]{{#switch: {{lc: {{{3|}}} }}
    | l | local =&amp;nbsp;Local
    | e | x | express =&amp;nbsp;Express
    }}
  | chun =[[File:Gyeongchun Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeongchun Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeongchun Line}}}}}}]]
  | ever =[[File:Seoul Metro Line EverLine Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Everline}}}|alt={{{alt|{{{link|Everline}}}}}}]]
  | gimpo =[[File:Seoul Metro Line Gimpo Goldline Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gimpo Goldline}}}|alt={{{alt|{{{link|Gimpo Goldline}}}}}}]]
  | gtxa =[[File:GTX-A Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Great Train eXpress}}}|alt={{{alt|{{{link|Great Train eXpress}}}}}}]]
  | gyeongjung | gye | jun =[[File:Gyeongui-Jungang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeongui–Jungang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeongui–Jungang Line}}}}}}]]
  | gg|gyeonggang | yeoju =[[File:Gyeonggang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeonggang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeonggang Line}}}}}}]]
  | maglev | im =[[File:Incheon Airport Maglev Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Airport Maglev}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Airport Maglev}}}}}}]]
  | seo | seohae =[[File:Seohae Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Seohae Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Seohae Line}}}}}}]]
  | sil | sillim =[[File:Seoul Metro Line Sillim Line Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Sillim Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Sillim Line}}}}}}]]
  | sin =[[File:Shinbundang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Shinbundang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Shinbundang Line}}}}}}]]
  | su | bun | suin-bundang = [[File:Suin-Bundang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Suin–Bundang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Suin–Bundang Line}}}}}}]]
  | subway =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Seoul Metropolitan Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Seoul Metropolitan Subway}}}}}}]]
  | ui =[[File:Seoul Metro Line Ui LRT Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Ui LRT}}}|alt={{{alt|{{{link|Ui LRT}}}}}}]]
  | uij =[[File:Seoul Metro Line U Line Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|U Line}}}|alt={{{alt|{{{link|U Line}}}}}}]]
  | [[File:Seoul Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|20}}}px|link=Seoul Subway Line {{{2}}}]]{{#switch: {{lc: {{{3|}}} }}
    | l | local =&amp;nbsp;Local
    | e | x | express =&amp;nbsp;Express
    }}
  }}

| septa =[[File:SEPTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]]

| sevilla | seville ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Logo Metro Sevilla 2024.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Seville Metro}}}]]
  | 1 =[[File:L1 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 1 (Seville Metro)}}}]]
  | 2 =[[File:L2 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 2 (Seville Metro)}}}]]
  | 3 =[[File:L3 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 3 (Seville Metro)}}}]]
  | 4 =[[File:L4 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 4 (Seville Metro)}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-3 =[[File:C-3 dark pink.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-4 =[[File:C-4 dark blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-5 =[[File:C-5 yellow.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  }}

| shanghai ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 10b ={{RouteBox|10&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 10 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | 11b ={{RouteBox|11&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 11 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | c | cm | chongming ={{RouteBox|Chongming|{{{link|Chongming line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | j | jm | jinshan ={{RouteBox|Jinshan|{{{link|Jinshan railway}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Shanghai maglev train}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | p | pj | pujiang ={{RouteBox|Pujiang|{{{link|Pujiang line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | ap | all | airport link = {{RouteBox|Airport Link|{{{link|Airport link line (Shanghai Suburban Railway)|Airport Link}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|ap}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Shanghai Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shanghai Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shanghai Metro}}}}}}]]
    | 2 | 3 | 7 | 9 | 10 | 13 | 15 | 16 | 18 | 21 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | 10b ={{RouteBox|10&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 10 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|10}}|#000}}
    | 11b ={{RouteBox|11&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 11 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|11}}}}
    | c | cm | chongming ={{RouteBox|Chongming|{{{link|Chongming line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Chongming}}}}
    | j | js | jinshan ={{RouteBox|Jinshan|{{{link|Jinshan railway}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Jinshan}}}}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Shanghai maglev train}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Maglev}}}}
    | p | pj | pujiang ={{RouteBox|Pujiang|{{{link|Pujiang line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Pujiang}}}}
    | ap | all | airport link = {{RouteBox|Airport Link|{{{link|Airport link line (Shanghai Suburban Railway)|Airport Link}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|ap}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| shaoxing ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Shaoxing Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Shaoxing Metro|{{{2}}}}}
  }}

| shenyang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|{{{2}}}}}}}
    | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|2}}|#000}}
    }}
  }}

| sheffield =[[File:South Yorkshire Supertram RDT icon.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|South Yorkshire Supertram}}}|alt={{{alt|{{{link|South Yorkshire Supertram}}}}}}]]

| shenzhen ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | lb | luobao ={{RouteBox|Luobao|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | sk | shekou ={{RouteBox|Shekou|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | lg | longgang ={{RouteBox|Longgang|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | lh | longhua ={{RouteBox|Longhua|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | hz | huanzhong ={{RouteBox|Huanzhong|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 1lb ={{RouteBox|1 (Luobao)|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 2sk ={{RouteBox|2 (Shekou)|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 3lg ={{RouteBox|3 (Longgang)|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 4lh ={{RouteBox|4 (Longhua)|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 5hz ={{RouteBox|5 (Huanzhong)|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenzhen Metro)|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
   }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Shenzhen Metro Corporation logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shenzhen Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shenzhen Metro}}}}}}]]
    | lb | luobao = {{ric|Shenzhen Metro|1|link={{{link|}}}}}
    | sk | shekou = {{ric|Shenzhen Metro|2|link={{{link|}}}}}
    | lg | longgang = {{ric|Shenzhen Metro|3|link={{{link|}}}}}
    | lh | longhua = {{ric|Shenzhen Metro|4|link={{{link|}}}}}
    | hz | huanzhong = {{ric|Shenzhen Metro|5|link={{{link|}}}}}
    | 1lb ={{RouteBox|1 (Luobao)|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|1}}}}
    | 2sk ={{RouteBox|2 (Shekou)|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|2}}}}
    | 3lg ={{RouteBox|3 (Longgang)|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|3}}}}
    | 4lh ={{RouteBox|4 (Longhua)|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|4}}}}
    | 5hz ={{RouteBox|5 (Huanzhong)|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|5}}}}
    | #default = {{ric|Shenzhen Metro|{{{2}}}|link={{{link|}}}}}
   }}
  }}

| shijiazhuang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shijiazhuang Metro)|#{{rail color|Shijiazhuang Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Shijiazhuang Metro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shijiazhuang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shijiazhuang Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shijiazhuang Metro)|#{{rail color|Shijiazhuang Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| shoreline =[[File:Hartford Line logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Shore Line East}}}|alt={{{alt|{{{link|Shore Line East}}}}}}]]

| smart =[[File:Sonoma-Marin Area Rail Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Sonoma–Marin Area Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Sonoma–Marin Area Rail Transit}}}}}}]]

| stockholm ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 7 =[[File:SL line 7 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Spårväg City]]
  | 10 | 11 | t10 | t11 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Blue Line (Stockholm Metro)]]
  | 13 | 14 | t13 | t14 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Red Line (Stockholm Metro)]]
  | 17 | 18 | 19 | t17 | t18 | t19 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Green Line (Stockholm Metro)]]
  | 12 =[[File:SL line 12 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Nockebybanan]]
  | 21 =[[File:SL line 21 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Lidingöbanan]]
  | 25 | 26 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Saltsjöbanan]]
  | 27 | 28 | 29 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Roslagsbanan]]
  | 30 | 31 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|28px|link=Tvärbanan]]
  | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 48 | j40 | j41 | j42 | j43 | j44 | j48 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|29px|link=Stockholm commuter rail]]
  | bus =[[File:SL Bus Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Buses in Stockholm County]]
  | boat =[[File:SL Boat Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Waxholmsbolaget]]
  | commuter =[[File:SL Rail Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Stockholm commuter rail]]
  | local =[[File:SL Rail Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Storstockholms Lokaltrafik]]
  | metro =[[File:SL Metro Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Stockholm Metro]]
  }}

| stuttgart ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Stuttgart S-Bahn|S-Bahn|alt=S-Bahn]]
  | u | stadtbahn = [[File:Logo Stadtbahn Stuttgart.svg|{{{size|15}}}px|link=Stuttgart Stadtbahn|alt={{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}]]
  | sb|seilbahn = [[File:Seilbahn-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Standseilbahn Stuttgart|alt=Seilbahn]]
  | vvs = [[File:VVS-Logo.svg|{{{size|18}}}px|link=Verkehrs- und Tarifverbund Stuttgart|alt=VVS]]
  | bus = [[File:Bus-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Stuttgarter Straßenbahnen#Bus system|alt=Bus]]
  | z|zacke = [[File:Zahnradbahn-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Stuttgart Rack Railway|alt=Zacke]]
  }}

| sunrail =[[File:Logo SunRail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|SunRail}}}|alt={{{alt|{{{link|SunRail}}}}}}]]

| suzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Suzhou Metro)|#{{rail color|Suzhou Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | rt | srt | metro =[[File:Suzhou Rail Transit logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Suzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Suzhou Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Suzhou Metro)|#{{rail color|Suzhou Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| sydney | nsw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:TfNSW B.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Buses in Sydney}}}]]
  | tway | t =[[File:Sydney T-Way logo (simplified).svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|T-way}}}]]
  | monorail | mono =[[File:Sydney metro logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Sydney Monorail}}}]]
  | train =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Railways in Sydney}}}]]
  | t1 | t2 | t3 | t4 | t5 | t6 | t7 | t8 | t9 = {{rail icon|Sydney Trains|{{uc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|}}}}}
  | carlingford =[[File:TfNSW T6 (2013–2020).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Carlingford Line}}}]]
  | south west =[[South West Rail Link|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Sydney Trains|South West}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | metro =[[File:TfNSW M.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sydney Metro}}}]]
  | m1 | north west | bankstown =[[File:TfNSW M1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metro North West &amp; Bankstown Line}}}]]
  | nswtrainlink | regional train | countrylink | cl =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|NSW TrainLink}}}]]
  | blue | bmt =[[File:TfNSW BMT alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Blue Mountains Line}}}]]
  | hunter | hun =[[File:TfNSW HUN alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Hunter Line}}}]]
  | central coast | newcastle | ccn =[[File:TfNSW CCN alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Central Coast &amp; Newcastle Line}}}]]
  | coast | sco =[[File:TfNSW SCO alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|South Coast Line}}}]]
  | highlands | shl =[[File:TfNSW SHL alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Southern Highlands Line}}}]]
  | light rail =[[File:TfNSW L.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Light rail in Sydney}}}]]
  | l1 | dulwich hill | lightrail | light =[[File:TfNSW L1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Dulwich Hill Line}}}]]
  | l2 | cbd | southeast | randwick =[[File:TfNSW L2.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CBD and South East Light Rail}}}]]
  | l3 | kingsford =[[File:TfNSW L3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CBD and South East Light Rail}}}]]
  | l4 | parramatta =[[File:TfNSW L4.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Parramatta Light Rail}}}]]
  | coach = [[File:TfNSW C.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|NSW TrainLink#Coach services}}}]]
  | ferry =[[File:TfNSW F.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sydney Ferries}}}]]
  | f1 | manly | f2 | tarongazoo | f3 | parramattariver | f4 | pyrmontbay | f5 | neutralbay | f6 | mosmanbay | f7 | doublebay | f8 | cockatooisland | f9 | watsonsbay | f10 | blackwattlebay = {{rail icon|Ferries in NSW|{{lc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|}}}}}
  }}
| taichung ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | mrt ={{ric|Taichung MRT|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|Taichung MRT|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| tainan ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | t ={{RouteBox|T|{{{link|TRA Line (Tainan)}}}|#{{rail color|Tainan Metro|t}}}}
  | s ={{RouteBox|Shalun|{{{link|Shalun Line}}}|#{{rail color|Tainan Metro|t}}}}
  | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} Line (Tainan Metro)|#{{rail color|Tainan Metro|{{{2}}}}}}}
 }}

| taipei ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Taipei Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | bannan | bl = {{ric|Taipei Metro|bl|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | maokong | m = [[File:Maokong Gondola Logo(Logo Only).svg|{{{size|25}}}px|size={{{size|}}}|link={{{link|Maokong Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Maokong Gondola}}}}}}]]
  | minsheng–xizhi | sb = {{ric|Taipei Metro|sb|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | songshan–xindian | g = {{ric|Taipei Metro|g|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | tamsui–xinyi | r = {{ric|Taipei Metro|r|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | wanda–zhonghe–shulin | lg = {{ric|Taipei Metro|lg|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | wenhu | br = {{ric|Taipei Metro|br|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | xiaobitan = {{ric|Taipei Metro|xiaobitan|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | xinbeitou = {{ric|Taipei Metro|xinbeitou|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | zhonghe–xinlu | o = {{ric|Taipei Metro|o|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | #default = {{ric|Taipei Metro|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| taoyuan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Taoyuan Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | airport | a = {{ric|Taoyuan Metro|a|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | blue | b = {{ric|Taoyuan Metro|b|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | brown | br = {{ric|Taoyuan Metro|br|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | green | g = {{ric|Taoyuan Metro|g|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | orange | o = {{ric|Taoyuan Metro|o|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | red | r = {{ric|Taoyuan Metro|r|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | #default ={{ric|Taoyuan Metro|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| tbilisi = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = [[File:Metro Tbilisi logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Tbilisi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tbilisi Metro}}}}}}]]
  }}

| tehran ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123 - Baustelle, StVO 1992.svg|15px]]
  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 = {{ric|Tehran Metro|{{{2}}}|size={{{size|x15px}}}|link={{{link|Tehran Metro Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Tehran Metro Line {{{2}}}}}}}}}}}
  }}

| texas ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | a-train | atrain =[[File:Logo DCTA A-train 02.svg|20px|link={{{link|A-train (Texas)}}}|alt={{{alt|{{{link|A-train (Texas)}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[A-train (Texas)|A-train]]}}
  | tre =[[File:TRE logo no label.svg|x14px|link={{{link|Trinity Railway Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Trinity Railway Express}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Trinity Railway Express]]}}
  | texrail | tex =[[File:Trinity Metro TEX only.svg|20px|link={{{link|TEXRail}}}|alt={{{alt|{{{link|TEXRail}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[TEXRail]]}}
  }}

| thessaloniki|thessalonika ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m =Thessaloniki Metro
  | r =Hellenic Train
  | p =Thessaloniki Regional Railway
  | #default =Thessaloniki Other
  }}|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m|p ={{{3|}}}
  | #default ={{{2|}}}
  }}|size={{{size|}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}

| tianjin ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:TianjinMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Tianjin Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tianjin Metro (Tianjin Metro Group Co., Ltd.)}}}}}}]]
  | #default = {{rail icon|Tianjin Metro|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|x16}}}px}}
  }}

| tokyo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Tokyo Metro logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tokyo Metro}}}]]
  | c | chiyoda ={{ric|Tokyo Metro|C|size={{{size|13}}}|link={{{link|Chiyoda Line}}}}}
  | f | fukutoshin | 13 ={{ric|Tokyo Metro|F|size={{{size|13}}}|link={{{link|Fukutoshin Line}}}}}
  | g | ginza | 3 ={{ric|Tokyo Metro|G|size={{{size|13}}}|link={{{link|Ginza Line}}}}}
  | h | hibiya ={{ric|Tokyo Metro|H|size={{{size|13}}}|link={{{link|Hibiya Line}}}}}
  | m | marunouchi | 4 ={{ric|Tokyo Metro|M|size={{{size|13}}}|link={{{link|Marunouchi Line}}}}}
  | mn | mb | nakano | 4n | 4b ={{ric|Tokyo Metro|M|branch|size={{{size|13}}}|link={{{link|Marunouchi Line}}}}}
  | n | namboku | 7 ={{ric|Tokyo Metro|N|size={{{size|13}}}|link={{{link|Namboku Line (Tokyo Metro)}}}}}
  | t | tozai | tōzai | 5 ={{ric|Tokyo Metro|T|size={{{size|13}}}|link={{{link|Tōzai Line (Tokyo Metro)}}}}}
  | y | yurakucho | yūrakuchō | 8 ={{ric|Tokyo Metro|Y|size={{{size|13}}}|link={{{link|Yūrakuchō Line (Tokyo Metro)}}}}}
  | z | hanzomon | hanzōmon ={{ric|Tokyo Metro|Z|size={{{size|13}}}|link={{{link|Hanzōmon Line}}}}}
  | toei  =[[File:PrefSymbol-Tokyo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tokyo Metropolitan Bureau of Transportation}}}]]
  | a | asakusa | 1 ={{ric|Toei Subway|A|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Asakusa Line}}}}}
  | e | oedo | ōedo ={{ric|Toei Subway|E|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Ōedo Line}}}}}
  | i | mita ={{ric|Toei Subway|I|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Mita Line}}}}}
  | s | shinjuku ={{ric|Toei Subway|S|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Shinjuku Line}}}}}
  | toden ={{#ifeq:{{lc:{{{3|}}}}}|arakawa|[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Toden Arakawa Line}}}]]|[[File:BSicon exTRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tokyo Toden}}}]]}}
  | ks | keisei =[[File:Number prefix Keisei.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keisei Electric Railway}}}]]
  | sa | skyaccess =[[File:Number prefix SkyAccess.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keisei Narita Airport Line}}}]]
  | sl | shin-keisei =[[File:Number prefix Shin-Keisei.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shin-Keisei Line}}}]]
  | hs | hokuso =[[File:Number prefix Hokusō.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokusō Line}}}]]
  | sr | shibayama =[[File:Number prefix Shibayama.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shibayama Railway}}}]]
  | kk | keikyu =[[File:Number prefix Keikyū.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keikyu}}}]]
  | tr | toyo =[[File:Number prefix Toyo-Rapid.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōyō Rapid Railway Line}}}]]
  | ko | keio =[[File:Number prefix Keio-line.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keio Corporation}}}]]
  | in | inokashira =[[File:Number prefix Keio-Inokashira-line.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keio Inokashira Line}}}]]
  | en | enoden =[[File:Number prefix Enoden.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Enoshima Electric Railway Line}}}]]
  }}

| toronto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | subway ={{#switch: {{lc:{{{3|}}}}}
    | 3 =[[File:BSicon ICTS.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 Scarborough}}}]]
    | 5 | 6 | dm | fw | j | se | sm | ww =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto subway]]
    | #default =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto subway]]
    }} {{#switch: {{lc:{{{3}}}}}
    | #default = {{#if:{{{3|}}}|{{rail icon|Toronto Transit Commission|{{lc:{{{3}}}}}|size={{{size|16}}}px}}}}
    }}
  | icts =[[File:BSicon ICTS.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 Scarborough}}}]]
  | streetcar =[[File:BSicon CLRV.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto streetcar system]] {{#switch: {{{3}}}
    | 501 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[501 Queen|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;501&lt;/span&gt;|501}}]]}}
    | 502 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[502 Downtowner|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;502&lt;/span&gt;|502}}]]}}
    | 503 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[503 Kingston Rd|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;503&lt;/span&gt;|503}}]]}}
    | 504 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[504 King|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;504&lt;/span&gt;|504}}]]}}
    | 505 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[505 Dundas|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;505&lt;/span&gt;|505}}]]}}
    | 506 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[506 Carlton|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;506&lt;/span&gt;|506}}]]}}
    | 508 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[508 Lake Shore|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;508&lt;/span&gt;|508}}]]}}
    | 509 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[509 Harbourfront|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;509&lt;/span&gt;|509}}]]}}
    | 510 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[510 Spadina|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;510&lt;/span&gt;|510}}]]}}
    | 511 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[511 Bathurst|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;511&lt;/span&gt;|511}}]]}}
    | 512 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[512 St. Clair|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;512&lt;/span&gt;|512}}]]}}
    | 514 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[514 Cherry|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;514&lt;/span&gt;|514}}]]}}
    }}
  | bus ={{{icon|[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link=List of Toronto Transit Commission bus routes]]}}} {{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|{{color box|black|'''{{{3|}}}'''|white}}|{{color box|white|{{{3|}}}}} }} }}
  | up | upx | up express =[[File:UP Express icon 2024.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Union Pearson Express}}}]]
  | metrolinx =[[File:Metrolinx 2017 logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Metrolinx}}}]]
  &lt;!-- Since Infobox station forces the use of this in the header without a size option, a larger icon is needed to match the text height --&gt;
  | 1big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|1|size={{{size|20}}}px}}
  | 2big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|2|size={{{size|20}}}px}}
  | 3big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|3|size={{{size|20}}}px}}
  | 4big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|4|size={{{size|20}}}px}}
  | 5big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|5|size={{{size|20}}}px}}
  | 6big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|6|size={{{size|20}}}px}}
  &lt;!-- Passthrough to Module:Adjacent stations/Toronto Transit Commission by default --&gt;
  | #default = {{rail icon|Toronto Transit Commission|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
  }}

| trirail =[[File:Tri-Rail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Tri-Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Tri-Rail}}}}}}]]

| uta ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | s | 720 =[[File:UTA_S-Line_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|S Line (Utah Transit Authority)}}}]]
  | trax =[[File:UTA_icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TRAX (light rail)}}}]]
  | frontrunner | purple =[[File:UTA_FrontRunner_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|FrontRunner}}}]]
  | blue  =[[File:UTA_Blue_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Blue Line (TRAX)}}}]]
  | red  =[[File:UTA_Red_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Red Line (TRAX)}}}]]
  | green  =[[File:UTA_Green_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Green Line (TRAX)}}}]]
  | uvx  =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Utah Valley Express}}}]]
  | ogx  =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Ogden Express}}}]]
  | mvx =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Midvalley Express}}}]]
  | 701 ={{RouteBox|701|Blue Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Blue Line}}}}
  | 703 ={{RouteBox|703|Red Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Red Line}}}}
  | 704 ={{RouteBox|704|Green Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Green Line}}}}
  | 750 ={{RouteBox|750|FrontRunner|#{{rail color|Utah Transit Authority|FrontRunner}}}}
  | #default =[[File:UTA_icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Utah Transit Authority}}}]]
 }}

| utrecht ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | u-ov =[[File:U-OV Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Utrechtse sneltram}}}|alt={{{alt|{{{link|Utrechtse sneltram}}}}}}]]}}

| valencia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Isotip de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 1 =[[File:Línia 1 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 1 (Metrovalencia)}}}]]
  | 2 =[[File:Línia 2 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 2 (Metrovalencia)}}}]]
  | 3 =[[File:Línia 3 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 3 (Metrovalencia)}}}]]
  | 4 =[[File:Línia 4 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 5 =[[File:Línia 5 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 6 =[[File:Línia 6 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 7 =[[File:Línia 7 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 8 =[[File:Línia 8 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 9 =[[File:Línia 9 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 10 =[[File:Línia 10 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 10 (Metrovalencia)}}}]]
  }}

| vancouver ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus ={{#if: {{{3|}}}
    | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | bl =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=Coast Mountain Bus Company#B-Line]]
      | 95 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=95 B-Line]]
      | 96 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=96 B-Line]]
      | 97 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=97 B-Line]]
      | 99 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=99 B-Line]]
      }}
    | [[File:Translinkbuses.svg|{{{size|x20}}}px|link=List of bus routes in Metro Vancouver]]
    }}
  | rapidbus ={{#if: {{{3|}}}
    | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | r1 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R1 King George Blvd]]
      | r2 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R2 Marine Dr]]
      | r3 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R3 Lougheed Hwy]]
      | r4 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R4 41st Ave]]
      | r5 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R5 Hastings St]]
      | r6 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R6 Scott Rd]]
     }}
    | [[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=RapidBus (TransLink)]]
    }}
  | canada =[[File:Translinkcanada.svg|{{{size|x20}}}px|link=Canada Line]]
  | evergreen =[[File:Translinkevergreen.svg|{{{size|x20}}}px|link=Evergreen Extension]]
  | expo =[[File:Translinkexpo.svg|{{{size|x20}}}px|link=Expo Line (SkyTrain)]]
  | millennium =[[File:Translinkmillennium.svg|{{{size|x20}}}px|link=Millennium Line]]
  | seabus =[[File:Translinkseabus.svg|{{{size|x20}}}px|link=SeaBus]]
  | translink={{#if:{{{3|}}}||[[File:Translinkwaypoint.svg|{{{size|x20}}}px|link=TransLink (British Columbia)]]}} 
  | wce =[[File:Translinkwce.svg|{{{size|x20}}}px|link=West Coast Express]]
  }}

| victoria | melbourne ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | train ={{error|Specify region – replace &quot;train&quot; with &quot;met train&quot; or &quot;reg train&quot;}}
  | metropolitan | metropolitan train | metro | met | met train =[[File:Melbourne train logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Railways in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan train}}}}}}]]
  | regional | regional train | vline | v/line | reg | reg train =[[File:Victoria train logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Railways in Victoria}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional train}}}}}}]]
  | alamein
  | belgrave
  | craigieburn
  | cranbourne
  | frankston
  | hurstbridge
  | lilydale
  | mernda
  | pakenham
  | sandringham
  | sunbury
  | upfield
  | werribee
  | williamstown =[[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | albury
  | ararat
  | bairnsdale
  | ballarat
  | bendigo
  | echuca
  | geelong
  | maryborough
  | seymour
  | shepparton
  | traralgon
  | warrnambool =[[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | epsom | eaglehawk =[[Bendigo V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Bendigo}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | flemington racecourse  | flemington =[[Flemington Racecourse railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Flemington Racecourse}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | glen waverley =[[Glen Waverley railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Glen Waverley}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | south morang =[[South Morang railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Mernda}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | stony point =[[Stony Point railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Stony Point}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | swan hill =[[Swan Hill V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Swan Hill}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | waurn ponds =[[Geelong V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Geelong}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | wendouree =[[Ballarat V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Ballarat}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | tram =[[File:Melbourne Tram Logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Trams in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan tram}}}}}}]]
  | 1 | 3 | 3a | 5 | 6 | 11 | 12 | 16 | 19 | 30 | 35 | 48 | 57 | 58 | 59 | 64 | 67 | 70 | 72 | 75 | 78 | 82 | 86 | 96 | 109 =[[Melbourne tram route {{lc:{{{2}}}}}|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Yarra Trams|{{{2}}}}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | cc | city circle =[[City Circle tram|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Yarra Trams|35}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | bus ={{error|Specify region – replace &quot;bus&quot; with &quot;met bus&quot; or &quot;reg bus&quot;}}
  | metropolitan bus | met bus =[[File:Victoria bus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Buses in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan bus}}}}}}]]
  | regional bus | reg bus =[[File:Victoria bus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional bus}}}}}}]]
  | coach =[[File:Victoria coach logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional coach}}}}}}]]
  | ferry =[[File:Melbourne ferry logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Ferry}}}}}}]]
  | skybus =[[File:Melbourne skybus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Skybus}}}}}}]]
  | adelaide | the overland | overland | gsr | great southern rail =[[The Overland|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Journey Beyond|The Overland}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | sydney | xpt | melbourne xpt | trainlink | nsw trainlink =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|NSW TrainLink#Southern}}}|alt={{{alt|{{{link|NSW TrainLink Southern}}}}}}]]
  | #default ={{error|Unknown value for second argument}}
  }}

| taiyuan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Taiyuan Metro)|#{{rail color|Taiyuan Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Taiyuan Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Taiyuan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiyuan Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Taiyuan Metro)|#{{rail color|Taiyuan Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| vienna ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | train   =[[File:Train Austria.svg|16px|link=Transportation in Vienna#Railways]]
  | s-bahn | s =[[File:S-Bahn Austria.svg|16px|link=Vienna S-Bahn]]
  | s-main =[[File:Stammstrecke Wien.svg|16px|link=Vienna S-Bahn]]
  | s1 | s2 | s3 | s4 | s7 | s40 | s45 | s50 | s60 | s80 | vorortelinie = {{ric|Vienna S-Bahn|{{{2}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | u-bahn | u =[[File:U-Bahn Wien.svg|16px|link=Vienna U-Bahn]]
  | u1 =[[File:Wien U1.svg|16px|link=U1 (Vienna U-Bahn)]]
  | u2 =[[File:Wien U2.svg|16px|link=U2 (Vienna U-Bahn)]]
  | u3 =[[File:Wien U3.svg|16px|link=U3 (Vienna U-Bahn)]]
  | u4 =[[File:Wien U4.svg|16px|link=U4 (Vienna U-Bahn)]]
  | u5 =[[File:Wien U5.svg|16px|link=U5 (Vienna U-Bahn)]]
  | u6 =[[File:Wien U6.svg|16px|link=U6 (Vienna U-Bahn)]]
  | cat =[[City Airport Train|{{Bahnlinie|RB||CAT|white|#B1D355}}]]
  | wlb | lokalbahn =[[File:Logo Wiener Lokalbahn.svg|16px|link=Wiener Lokalbahn]]
  | tram ={{#if:{{{3|}}}|{{ric|Trams in Vienna|{{{3|}}}}}|[[File:Tram-Logo.svg|16px|link=Trams in Vienna]]}}
  | bus =[[Buses in Vienna|{{Bahnlinie|U||{{{3|Bus}}}|black|white|black}}]]
  | r =[[Transportation in Vienna#Railways|{{Bahnlinie|RB||R|black|white|black}}]]
  | rex =[[Transportation in Vienna#Railways|{{Bahnlinie|RB||REX|black|white|black}}]]
  | wiener lokalbahnen =[[File:Logo Wiener Lokalbahn.svg|16px|link=Wiener Lokalbahnen]]
&lt;!-- depreceated, use tram|line instead --&gt;
  | 1 | 2 | 5 | 6 | 9 | 10 | 18 | 25 | 26 | 30 | 31 | 33 | 37 | 38 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 46 | 49 | 52 | 58 | 60 | 62 | 67 | 71 | d | e | o =[[Trams in Vienna|{{Bahnlinie|U||{{{2}}}|white|black}}]]
  | vor | #default =[[File:Logo VOR.svg|32px|link=Verkehrsverbund Ost-Region]]
  }}
| virgin =[[File:Virgin-logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Virgin Trains USA}}}|alt={{{alt|{{{link|Virgin Trains USA}}}}}}]]
| vorarlberg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s1 | s3 | s4 = [[File:{{uc: {{{2}}}}} Vorarlberg.png|{{{size|32}}}px|link={{{link|Vorarlberg S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{uc: {{{2}}}}}}}}]]
  | s-bahn | s = [[File:S-Bahn Austria.svg|16px|link=Vorarlberg S-Bahn]]
  }}
| vre =[[File:Virginia Railway Express.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Virginia Railway Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Virginia Railway Express}}}}}}]]

| vitoria-gasteiz={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Vitoria-Gasteiz tram}}}]]
}}

| warsaw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:PKP.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Polish State Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Polish State Railways}}}}}}]]
  | metro =[[File:Warsaw Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Warsaw Metro}}}}}}]]
  | m1 =[[File:M1-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M1}}}]]
  | m2 =[[File:M2-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M2}}}]]
  | m3 =[[File:M3-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M3}}}]]
  | m4 =[[File:M4-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M4}}}]]
  | m5 =[[File:M5-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M5}}}]]
  | skm =[[File:PL-SKMWA logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Szybka Kolej Miejska (Warszawa)}}}|alt={{{alt|{{{link|Szybka Kolej Miejska}}}}}}]]
  }}

| washington ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:WMATA Metro Logo small.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Washington Metro}}}]]
  | blue | bl | b =[[File:WMATA Blue New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Blue Line (Washington Metro)}}}]]
  | green | gr | g =[[File:WMATA Green New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Green Line (Washington Metro)}}}]]
  | orange | or | o =[[File:WMATA Orange New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Orange Line (Washington Metro)}}}]]
  | purple | pu | p =[[File:MTA_Purple_Line_logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Purple Line (Maryland)}}}]]
  | red | rd | r =[[File:WMATA Red New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Red Line (Washington Metro)}}}]]
  | silver | sv | s =[[File:WMATA Silver New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Silver Line (Washington Metro)}}}]]
  | yellow | yl | y =[[File:WMATA Yellow New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Yellow Line (Washington Metro)}}}]]
  | metroway = [[File:Metroway logo (cropped).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metroway}}}]]
  | streetcar = [[File:BSicon TRAM1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|DC Streetcar}}}]]
  | art = [[File:Arlington transit logo notext.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Arlington Transit}}}]]
  | dash = [[File:ATC DASH Bus Logo 2025.png|{{{size|24}}}px|link={{{link|DASH (bus)}}}]]
  | omniride = [[File:Omniride logo no text.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Potomac and Rappahannock Transportation Commission}}}]]
  }}

| waterloo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Grand River Transit}}}]]
  | ion =[[File:Waterloo ION logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Ion rapid transit}}}]]
 }}

| westmidlands ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus | red =[[File:West Midlands Bus generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transport for West Midlands#West Midlands Bus}}}]]
  | cycle | cycle hire | green =[[File:West Midlands Cycle generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transport for West Midlands#West Midlands Cycle Hire}}}]]
  | metro | tram | blue =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|West Midlands Metro}}}]]
  | rail | railway | trains | orange =[[File:West Midlands Railway generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|West Midlands Trains}}}]]
  | roads | road | pink =[[File:West Midlands Roads generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Category:Roads_in_the_West_Midlands_(county)}}}]]
 }}

| wuhan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 21 | yl | yangluo ={{RouteBox|Yangluo|Yangluo line|#{{rail color|Wuhan Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)|#{{rail color|Wuhan Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 11 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)}}}|#{{rail color|Wuhan Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | 21 | yl | yangluo ={{RouteBox|Yangluo|Yangluo line|#{{rail color|Wuhan Metro|yl}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)|#{{rail color|Wuhan Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| wuhu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|na}}}}
      | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|s{{{3}}}}}}}
      }}
    }}
  }}

| wuxi ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuxi Metro)|#{{rail color|Wuxi Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Wuxi Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Wuxi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Wuxi Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuxi Metro)|#{{rail color|Wuxi Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| xi'an ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Xian Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Xi'an Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Xi'an Metro}}}}}}]]
    | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|4}}|#000}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| xiamen ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xiamen Metro)|#{{rail color|Xiamen Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Amoy Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Xiamen Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Xiamen Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xiamen Metro)|#{{rail color|Xiamen Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| xuzhou ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Xuzhou Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Xuzhou Metro|{{{2}}}}}
  }}

| yokohama ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | subway =[[File:Yokohama Municipal Subway Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Yokohama Municipal Subway}}}]]
  | blue =[[File:Yokohama Municipal Subway Blue Line symbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Blue Line (Yokohama)}}}]]
  | green =[[File:Yokohama Municipal Subway Green Line symbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Green Line (Yokohama)}}}]]
  }}

| york ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | yrt =[[File:York Region Transit logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|York Region Transit}}}]]
  | viva =[[File:Viva blue logo.svg|{{{size|38}}}px|link={{{link|Viva Rapid Transit}}}]]
  | blue =[[File:Viva blue.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Blue}}}]]
  | green =[[File:Viva green.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Green}}}]]
  | orange =[[File:Viva orange.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Orange}}}]]
  | pink =[[File:Viva pink.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Pink}}}]]
  | purple =[[File:Viva purple.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Purple}}}]]
  | yellow =[[File:Viva yellow.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Yellow}}}]]
  }}

| zaragoza ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Zaragoza tram}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Zaragoza}}}]]
  | tuzsa =[[File:Aiga bus on red circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transportes Urbanos de Zaragoza}}}]]
  | ctaz =[[File:Aiga bus on green circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Consorcio de Transportes del Área de Zaragoza}}}]]
  }}

| zhengzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | c | cj | suburban | chengjiao ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}}
    | c1 | suburban1 | chengjiao1 ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Zhengzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Zhengzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Zhengzhou Metro}}}}}}]]
    | 2 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)}}}|#{{rail color|Zhengzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | c | cj | suburban | chengjiao ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|cj}}}}
    | c1 | suburban1 | chengjiao1 ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|cj1}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)|#{{rail color|Zhengzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

&lt;!-- GENERIC --&gt;

| air ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | base =[[File:BSicon {{#if:{{{3|}}}|ex|}}FIGHTER.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Air base}}}|alt={{{alt|{{{link|Airbase}}}}}}|class=skin-invert]]
  | field =[[File:Airplane GA Black.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Aerodrome}}}|alt={{{alt|{{{link|Private airfield}}}}}}|class=skin-invert]]
  | #default =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Lists of airports}}}|alt={{{alt|{{{link|Airport interchange}}}}}}|class=skin-invert]]
  }}

  | airbase =[[File:BSicon {{#if:{{{2|}}}|ex|}}FIGHTER.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Air base}}}|alt={{{alt|{{{link|Airbase}}}}}}|class=skin-invert]]

| airfield =[[File:Airplane GA Black.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Aerodrome}}}|alt={{{alt|{{{link|Private airfield}}}}}}|class=skin-invert]]

| bike | bicycle =[[File:BSicon BICYCLE.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Bicycle}}}|alt={{{alt|{{{link|Bicycle facilities}}}}}}|class=skin-invert]]

| bus ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rapid | brt =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Bus rapid transit}}}|{{{alt|{{{link|Bus rapid transit}}}}}}|class=skin-invert]]
  | trolley | trolleybus | tb =[[File:BSicon OBUS.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Trolleybus}}}|{{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}|class=skin-invert]]
  | 1 =[[File:Bus-logo.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|Bus}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus interchange}}}}}}|class=skin-invert]]
  | #default =[[File:BSicon BUS2.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|Bus}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus interchange}}}}}}|class=skin-invert]]
 }}

| cable =[[File:BSicon AETRAM.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Aerial lift}}}|{{{alt|{{{link|Cable car}}}}}}|class=skin-invert]]

| express =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Express train}}}|{{{alt|{{{link|Express train}}}}}}|class=skin-invert]]

| ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Ferry}}}|alt={{{alt|{{{link|ferry/water interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| funicular | incline =[[File:BSicon FUNI.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Funicular}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular}}}}}}|class=skin-invert]]

| heliport =[[File:Aiga heliport.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Heliport}}}|alt={{{alt|{{{link|Heliport}}}}}}|class=skin-invert]]

| heritage ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:BSicon {{#if:{{{3|}}}|ex|}}lDAMPF.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Heritage railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage railway}}}}}}|class=skin-invert]]
  | tram =[[File:BSicon BRILL.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Heritage streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage streetcar}}}}}}|class=skin-invert]]
  | pcc =[[File:BSicon PCC.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Heritage streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage streetcar}}}}}}|class=skin-invert]]
 }}

| metro | subway | underground =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Rapid transit}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{1}}}}} interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| mono | monorail =[[File:BSicon_MONO.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Monorail}}}|alt={{{alt|{{{link|Monorail}}}}}}|class=skin-invert]]

| park | parking =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|Centro other car parking large.svg|BSicon PARKING.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|15|16}}}}}px|link={{{link|Parking}}}|alt={{{alt|{{{link|Parking}}}}}}]]

| rail =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|BSicon BAHN.svg|Aiga railtransportation 25.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|16|10}}}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Mainline rail interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| tram | light rail =[[File:BSicon TRAM{{#ifeq:{{{2|}}}|1||1}}.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|{{{1}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{1}}}}} interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| trolley | trolleybus =[[File:BSicon OBUS.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Trolleybus}}}|{{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}|class=skin-invert]]

| wheelchair =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|Handicapped Accessible sign.svg|Wheelchair symbol.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|16|13}}}}}px|link={{{link|Accessibility#Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|Handicapped/disabled access}}}}}}|class=skin-invert]]

| no_wheelchair =[[File:Handicapped Not Accessible sign.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Accessibility#Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|Handicapped/disabled access}}}}}}|class=skin-invert]]

&lt;!-- COUNTRIES --&gt;

| at ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | öbb | obb =[[File:Logo ÖBB.svg|{{{size|36}}}px|link={{{link|Austrian Federal Railways}}}]]
  | westbahn =[[File:Westbahn-logo-pantone.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|WESTbahn}}}]]
  }}

| be ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | eul =[[File:Eurolines logo.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|w:Eurolines}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Eurolines}}}}}}]]
  | rail =[[File:SNCB logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|National Railway Company of Belgium}}}]]
  }}

| bg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Bulgarian National Railways.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Bulgarian State Railways}}}]]
  }}

| by ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Belarus-RW-Logo-notext.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Belarusian Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Belarusian Railway}}}}}}]]
  }}

| ca ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | cn =[[File:CN Railway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Canadian National Railway}}}]]
  | cp =[[File:Canadian Pacific Railway logo 2014.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Canadian Pacific Railway}}}]]
  | cpkc =[[File:CPKC Wordmark.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Canadian Pacific Kansas City}}}]]
  | onr=[[File:Ontario Northland logo icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ontario Northland Railway}}}]]
  | ontcbus=[[File:Ontario Northland logo icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ontario Northland Motor Coach Services}}}]]
  | rail | via =[[File:VIA Rail Canada simplified.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Via Rail}}}]]
  }}

| ch ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:SBB logo simplified.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Swiss Federal Railways}}}]]
  }}

| cn ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:China Railways.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|China Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|China Railway}}}}}}]]
  | crh = [[File:CRH-logo.svg|link={{{link|China_Railway_High-speed}}}|alt={{{alt|{{{link|China Railway High-speed}}}}}}|{{{size|x16}}}px]]
  | metro =[[File:BSicon SUBWAY-CHN.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Urban rail transit in China}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban rail transit in China}}}}}}|class=skin-invert]]
  | prdir =[[File:PRDIR logo without text.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Pearl River Delta Metropolitan Region intercity railway}}}|alt={{{alt|{{{link|PRDIR}}}}}}]] 
  | mono =[[File:BSicon Mono-CHN.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Urban rail transit in China}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban rail transit in China}}}}}}|class=skin-invert]]
  }}

| de ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logo_Deutsche_Bahn.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Deutsche Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Deutsche Bahn}}}}}}]]
  | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|S-Bahn#Germany}}}|alt={{{alt|{{{link|S-Bahn}}}}}}]]
  | u-bahn =[[File:U-Bahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|U-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|U-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| es ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Lgotipo de Renfe Operadora.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Renfe}}}|alt={{{alt|{{{link|Renfe}}}}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías}}}]]
  | feve =[[File:Símbolo Renfe Feve.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Renfe Feve}}}|alt={{{alt|{{{link|Feve}}}}}}]]
  }}

| fr ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Sncf-logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|SNCF}}}|alt={{{alt|{{{link|SNCF}}}}}}]]
  | ouigo =[[File:TGV Ouigo 2013 logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Ouigo}}}|alt={{{alt|{{{link|Ouigo}}}}}}]]
  | ter =[[File:Ter.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Transport express régional}}}|alt={{{alt|{{{link|TER}}}}}}]]
  | tgv =[[File:TGV text (2012).svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV}}}}}}]]
  | tgvinoui =[[File:TGV inOui logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV inOui}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV inOui}}}}}}]]
  | tgvlyria =[[File:TGV Lyria logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV Lyria}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV Lyria}}}}}}]]
  }}

| gb ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|National Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|National Rail}}}}}}]]
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in the United Kingdom}}}]]
  | birmingham =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Midland Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Midland Metro}}}}}}]]
  | blackpool =[[File:Uk tram icon.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|Blackpool tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Blackpool tramway}}}}}}]]
  | edinburgh =[[File:EdinburghTramsNoText.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edinburgh Trams}}}|alt={{{alt|{{{link|Edinburgh Trams}}}}}}]]
  | glasgow =[[File:Glasgow Subway.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Glasgow Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Glasgow Subway}}}}}}]]
  | leeds =[[File:WestYorksireMetro.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|West Yorkshire Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|West Yorkshire Metro}}}}}}]]
  | liverpool =[[File:Merseyrail alternative logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Merseyrail}}}|alt={{{alt|{{{link|Merseyrail}}}}}}]]
  | manchester | metrolink =[[File:Metrolink generic.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|Manchester Metrolink}}}|alt={{{alt|{{{link|Manchester Metrolink}}}}}}]]
  | newcastle =[[File:TWMetro logo no text.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tyne and Wear Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tyne and Wear Metro}}}}}}]]
  | nottingham =[[File:NET notext logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Nottingham Express Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Nottingham Express Transit}}}}}}]]  
  | sheffield =[[File:Supertram generic logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Sheffield Supertram}}}|alt={{{alt|{{{link|Sheffield Supertram}}}}}}]]
  | calmac =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Caledonian MacBrayne}}}|alt={{{alt|{{{link|Caledonian MacBrayne}}}}}}]]
  | brail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|British Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|British Rail}}}}}}]]
  }}

| ie ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Iarnród Éireann}}}|alt={{{alt|{{{link|Iarnród Éireann}}}}}}]]
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Ireland#Bus services}}}|alt={{{alt|Transport in Ireland#Bus services}}}}}}]]
  }}

| il | israel ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in Israel}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus transport in Israel}}}}}}]]
  | carmelit =[[File:Carmelit-logo-crop.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Carmelit}}}|alt={{{alt|{{{link|Carmelit}}}}}}]]
  | egged =[[File:Egged_logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Egged (company)}}}|alt={{{alt|{{{link|Egged (company)}}}}}}]]
  | rail = [[File:IsraelTrainLogoSymbolOnly.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Israel Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Israel Railways}}}}}}]]
  | railw = [[File:IsraelTrainLogoSymbolOnly (White).svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Israel Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Israel Railways}}}}}}]]
  | jerusalem light rail =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Jerusalem Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Jerusalem Light Rail}}}}}}]]
  | tel aviv light rail | dankal =[[File:Dankal Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Tel Aviv Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Tel Aviv Light Rail}}}}}}]]
}}

| ir | iran ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail = [[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Islamic Republic of Iran Railways}}}]]
  }}

| it ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Trenitalia logo RDT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Trenitalia}}}|alt={{{alt|{{{link|Trenitalia}}}}}}]]
  }}

| jp | ja ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | jrh =[[File:JR_logo_(hokkaido).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Hokkaido Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokkaido Railway Company}}}}}}]]
  | jre =[[File:JR_logo_(east).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|East Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|East Japan Railway Company}}}}}}]]
  | jrc =[[File:JR_logo_(central).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Central Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Central Japan Railway Company}}}}}}]]
  | jrw =[[File:JR_logo_(west).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|West Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|West Japan Railway Company}}}}}}]]
  | jrs =[[File:JR_logo_(shikoku).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Shikoku Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Shikoku Railway Company}}}}}}]]
  | jrk =[[File:JR_logo_(kyushu).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Kyushu Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyushu Railway Company}}}}}}]]
  | jrf =[[File:JR_logo_(freight).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Japan Freight Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Japan Freight Railway Company}}}}}}]]
    | shr =[[File:Donan_Isaribi_Logomark.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|South Hokkaido Railway Company}}}]]
  | shinkansen ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | a | akita =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Akita Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Akita Shinkansen}}}}}}]]
    | ho | hokkaidō | hokkaido =[[File:Shinkansen jrh.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokkaido Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokkaido Shinkansen}}}}}}]]
    | hu | hokuriku =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokuriku Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokuriku Shinkansen}}}}}}]]
    | j | jōetsu | joetsu =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Jōetsu Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Jōetsu Shinkansen}}}}}}]]
    | k | kyushu =[[File:Shinkansen jrk.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kyushu Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyushu Shinkansen}}}}}}]]
    | n | nagano =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Nagano Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Nagano Shinkansen}}}}}}]]
    | s | sanyō | sanyo =[[File:Shinkansen jrw.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sanyō Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Sanyō Shinkansen}}}}}}]]
    | to | tōkaidō | tokaido =[[File:Shinkansen jrc.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōkaidō Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Tōkaidō Shinkansen}}}}}}]]
    | tu | tōhoku | tohoku =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōhoku Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Tōhoku Shinkansen}}}}}}]]
    | y | yamagata =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Yamagata Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Yamagata Shinkansen}}}}}}]]
    | #default =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Shinkansen}}}}}}]]
    }}
  | jrwest ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | h | hiroshima ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | b | blue | kabe ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kabe_Line}}}|#09C0B0|bold=no}}
      | g | green ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#5fAD3C|bold=no}}
      | p | purple | geibi ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Geibi_Line}}}|#947EB9|bold=no}}
      | r | red ={{RouteBox|{{font|text=R|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#cB332E|bold=no}}
      | y | yellow | kure ={{RouteBox|{{font|text=Y|font=Lucida Console||}}|{{{link|Kure_Line}}}|#EE8F17|#000|bold=no}}
      }}
    | k | kinki ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | hokuriku ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hokuriku_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | biwako ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Biwako_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | jrkyoto ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR Kyōto_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | jrkobe ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR Kōbe_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | sanyo ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | ako ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Akō_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | b | kosei ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kosei_Line}}}|#039be5|bold=no}}
      | c | kusatsu ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kusatsu_Line}}}|#4caf50|bold=no}}
      | d | nara ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Nara_Line}}}|#b67c2b|bold=no}}
      | sagano ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sagano_Line}}}|#878DDC|bold=no}}
      | sanin ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-in_Line}}}|#878DDC|bold=no}}
      | f | osakahigashi ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ōsaka_Higashi_Line}}}|#546e7a|bold=no}}
      | jrtakarazuka ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||}}|{{{link|JR_Takarazuka_Line}}}|#ffc107|#000|bold=no}}
      | fukuchiyama ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||}}|{{{link|Fukuchiyama_Line}}}|#ffc107|#000|bold=no}}
      | jrtozai ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR_Tōzai_Line}}}|#ec407a|bold=no}}
      | gakkentoshi ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Gakkentoshi_Line}}}|#ec407a|bold=no}}
      | i | kakogawa ={{RouteBox|{{font|text=I|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kakogawa Line}}}|#009688|bold=no}}
      | j | bantan ={{RouteBox|{{font|text=J|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Bantan_Line}}}|#ad1457|bold=no}}
      | k | kishin ={{RouteBox|{{font|text=K|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kishin_Line}}}|#f4511e}} 
      | l | maizuru ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||}}|{{{link|Maizuru_Line}}}|#ff9800|#000|bold=no}}
      | o | osakaloop ={{RouteBox|{{font|text=O|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ōsaka_Loop_Line}}}|#ef5350|bold=no}}
      | p | jryumesaki ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR_Yumesaki_Line}}}|#283593|bold=no}}
      | q | yamatoji ={{RouteBox|Q|{{{link|Yamatoji_Line}}}|#009688|bold=no}}
      | r | hanwa ={{RouteBox|{{font|text=R|font=Lucida Console||}}|{{{link|Hanwa_Line}}}|#ff9800|#000|bold=no}}
      | s | kansaiairport ={{RouteBox|{{font|text=S|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kansai-airport_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | t | wakayama ={{RouteBox|{{font|text=T|font=Lucida Console||}}|{{{link|Wakayama_Line}}}|#f48fb1|#000|bold=no}}
      | u | manyomahoroba ={{RouteBox|{{font|text=U|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Man-yo_Mahoroba_Line}}}|#c62828|bold=no}}
      | v | kansai ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kansai_Line}}}|#53479d|bold=no}}
      | w | kisei ={{RouteBox|W|{{{link|Kisei_Line}}}|#00acc1|bold=no}}
      }}
    | o | okayama ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | l | unoport ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||}}|{{{link|Uno-port_Line}}}|#7acccd|#000|bold=no}}
      | m | setoohashi ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Seto-Ōhashi_Line}}}|#0072bc|bold=no}}
      | n | ako ={{RouteBox|{{font|text=N|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Akō_Line}}}|#f16369|bold=no}}
      | s ={{RouteBox|{{font|text=S|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#b0d136|#000|bold=no}}
      | t | tsuyama ={{RouteBox|{{font|text=T|font=Lucida Console||}}|{{{link|Tsuyama_Line}}}|#fdbd18|#000|bold=no}}
      | u | momotaro ={{RouteBox|{{font|text=U|font=Lucida Console||}}|{{{link|Momotarō_Line}}}|#f6a4b4|#000|bold=no}}
      | v | hakubi ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hakubi_Line}}}|#35934a|bold=no}}
      | w ={{RouteBox|W|{{{link|San-yō_Line}}}|#f69036|bold=no}}
      | x ={{RouteBox|{{font|text=X|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#00aeef|#000|bold=no}}
      | z | fukuen ={{RouteBox|{{font|text=Z|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Fukuen_Line}}}|#49479e|bold=no}}
      }}
    | s | sanin ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | a ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-in_Line}}}|#b2d33e|#000|bold=no}}
      | b | imbi ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Imbi_Line}}}|#ba7c32|bold=no}}
      | c | sakai ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sakai_Line}}}|#0066b3|bold=no}}
      | d ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-in_Line}}}|#f26122|bold=no}}
      | e | kisuki ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||}}|{{{link|Kisuki_Line}}}|#ffc20e|#000|bold=no}}
      | f | sanko ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sankō_Line}}}|#00b2e5|bold=no}}
      | v | hakubi ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hakubi_Line}}}|#35934a|bold=no}}
      }}
    }}
  | kintetsu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | a | namba/nara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|a}}|bold=no}}
    | namba | nara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|a}}|bold=no}}
    | b | kyoto/kashihara ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|b}}|bold=no}}
    | kyoto | kashihara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|b}}|bold=no}}
    | c | keihanna ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Keihanna Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|c}}|bold=no}}
    | d | osaka ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Osaka Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|d}}|bold=no}}
    | e | nagoya ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu Nagoya Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|e}}|bold=no}}
    | f | minami osaka/yoshino ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|f}}|bold=no}}
    | minami osaka | yoshino ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|{{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|f}}|bold=no}}
    | g | ikoma ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ikoma Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|g}}|bold=no}}
    | h | tenri ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Tenri Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|h}}|bold=no}}
    | i | tawaramoto ={{RouteBox|{{font|text=I|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Tawaramoto Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|i}}|bold=no}}
    | j | shigi ={{RouteBox|{{font|text=J|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Shigi Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|j}}|bold=no}}
    | k | yunoyama ={{RouteBox|{{font|text=K|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Yunoyama Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|k}}|bold=no}}
    | l | suzuka ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Suzuka Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|l}}|bold=no}}
    | m | yamada/toba/shima ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|m}}|bold=no}}
    | yamada | toba | shima ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|m}}|bold=no}}
    | n | domyoji ={{RouteBox|{{font|text=N|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Domyoji Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|n}}|bold=no}}
    | o | nagano ={{RouteBox|{{font|text=O|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu Nagano Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|o}}|bold=no}}
    | p | gose ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Gose Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|p}}|bold=no}}
    | y | ikoma cable ={{RouteBox|{{font|text=Y|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ikoma Cable Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|y}}|bold=no}}
    | z | nishi-shigi cable ={{RouteBox|{{font|text=Z|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Nishi-Shigi Cable Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|z}}|bold=no}}
    | isl =[[File:KINTETSU23000_MARK.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Ise-Shima Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Ise-Shima Liner}}}}}}]]
    | shimakaze =[[File:しまかぜマーク.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shimakaze}}}|alt={{{alt|{{{link|Shimakaze}}}}}}]]
    | sl =[[File:SLマーク.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sakura Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Sakura Liner}}}}}}]]
    | ul =[[File:KINTETSU_UL_038.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Urban Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban Liner}}}}}}]]
    | #default =[[File:KintetsuLogo.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Kintetsu Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Kintetsu Railway}}}}}}]]
    }}
  }}

| kr ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Korail logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Korail}}}|alt={{{alt|{{{link|Korail}}}}}}]]
  | ktx =[[File:KTX logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Korea Train Express}}}|alt={{{alt|{{{link|KTX}}}}}}]]
  | srt =[[File:SRT logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Super Rapid Train}}}|alt={{{alt|{{{link|SRT}}}}}}]]
  }}

| my ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | ktm ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | k1 ={{RouteBox|1|Seremban Line|#{{rail color|KLRT|1}}}}
    | k2 ={{RouteBox|2|Port Klang Line|#{{rail color|KLRT|2}}}}
    | komuter =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] 
    |#default =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]]
  }}
  | ktmkomuter =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] 
  | rapidkl =[[File:Rapid KL Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid KL (brand)}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid KL (brand)}}}}}}]]
  | rapidpenang =[[File:Rapid Penang Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid Penang}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid Penang}}}}}}]]
  | erl =[[File:Logo Express Rail Link 03.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Express Rail Link}}}|alt={{{alt|{{{link|Express Rail Link}}}}}}]]
  | mrt =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Malaysia Rapid Transit Corporation}}}|alt={{{alt|{{{link|Malaysia Rapid Transit Corporation}}}}}}]]
  | rail ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | ic =[[File:BSicon BAHN.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM Intercity}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Intercity}}}}}}]]
    | knorth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}}}}]]
    | ksouth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}}}}]]
    | ktm =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]]
    | ktmk =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] 
    | rapidkl =[[File:Rapid KL Logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Rapid KL}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid KL}}}}}}]]
    | rapidpenang =[[File:Rapid Penang Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid Penang}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid Penang}}}}}}]]
  }}
  | railic =[[File:BSicon BAHN.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM Intercity}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Intercity}}}}}}]]
  | railets =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM ETS}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM ETS}}}}}}]]
  | railknorth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}}}}]]
  | railksouth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}}}}]]
  | railhsr =[[File:BSicon exLDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail}}}}}}]]
  | ferrypk =[[File:BSicon BOOT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Klang International Passenger Terminal}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Klang International Passenger Terminal}}}}}}]]
  | ferrypg =[[File:BSicon BOOT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Penang ferry service}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang ferry service}}}}}}]]
  | air ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | klia =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}}}}]]
    | klia2 =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}}}}]]
    | pen =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Penang International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang International Airport}}}}}}]]
    | sbg =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}}}}]]
  }}
  | airklia =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}}}}]]
  | airklia2 =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}}}}]]
  | airpen= =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Penang International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang International Airport}}}}}}]]
  | airsbg =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}}}}]]
  | mono | monorail =[[File:Access monorail inv.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Putrajaya Monorail}}}|alt={{{alt|{{{link|Putrajaya Monorail}}}}}}]]
  | bus ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | pudu =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Pudu Sentral}}}|alt={{{alt|{{{link|Pudu Sentral}}}}}}]]
    | sunway|sw =[[File:Aiga bus on green circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|BRT Sunway Line}}}]]
    | tbs =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}|alt={{{alt|{{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}}}}]]
  }}
  | buspudu =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Pudu Sentral}}}|alt={{{alt|{{{link|Pudu Sentral}}}}}}]]
  | bustbs =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}|alt={{{alt|{{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}}}}]]
  | go ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | klb =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
    | klg =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
    | klp =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
    | klr =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  }}
  | 1 | ktmk1 ={{rail icon|KLRT|1}}
  | 2 | ktmk2 ={{rail icon|KLRT|2}}
  | 3 | rkl1 ={{rail icon|KLRT|3}}
  | 4 | rkl2 ={{rail icon|KLRT|4}}
  | 5 | rkl3 ={{rail icon|KLRT|5}}
  | 8 | rkl4 ={{rail icon|KLRT|8}}
  | 6 | erl1 ={{rail icon|KLRT|6}}
  | 7 | erl2 ={{rail icon|KLRT|7}}
  | 9 | mrt1 ={{rail icon|KLRT|9}}
  | 10 | ktmk3 ={{rail icon|KLRT|10}}
  | 11 | lrt3 ={{rail icon|KLRT|11}}
  | 12 | mrt2 ={{rail icon|KLRT|12}}
  | 13 | mrt3 ={{rail icon|KLRT|13}}
  | 14 | pm ={{rail icon|KLRT|14}}
  | 21 ={{rail icon|KLRT|21}}
  | 22 ={{rail icon|KLRT|22}}
  | n1 | padang besar | pbl ={{RouteBox|1|KTM Komuter Northern Sector|#1964b7|white|bold=}}
  | n2 | padang rengas | prl ={{RouteBox|2|KTM Komuter Northern Sector|green|white|bold=}}
  | blue | goklb =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | green | goklg =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | purple | goklp =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | red|goklr =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | ets ={{RouteBox|ETS|KTM ETS|gold|black}}
  | rts ={{RouteBox|RTS|Johor Bahru–Singapore Rapid Transit System|skyblue|black}}
  | ecr ={{RouteBox|ECR|MRL East Coast Rail Link|#{{rail color|KLRT|blue}}}}
  | hsr ={{RouteBox|HSR|Kuala Lumpur-Singapore High Speed Rail|#{{rail color|KLRT|red}}}}
  | multi =[[File:BSicon WALKl.svg|Multiple fare trips|link=|17px]]
  }}

| ni ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logomark NI Railways.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|NI Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|NI Railways}}}}}}]]
  | rail2 =[[File:NI Railways icon.svg|{{{size|x20}}}px|link={{{link|NI Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|NI Railways}}}}}}]]
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in the United Kingdom}}}]]
  | bangor =[[File:NIRsymbol_Bangor.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Bangor railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Bangor railway line}}}}}}]]
  | derry | londonderry | derry~londonderry = [[File:NIRsymbol_DLD.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Derry railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Derry railway line}}}}}}]]
  | dublin =[[File:NIRsymbol_Dublin.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Dublin railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Dublin railway line}}}}}}]]
  | larne =[[File:NIRsymbol_Larne.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Larne railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Larne railway line}}}}}}]]
  | newry =[[File:NIRsymbol_Newry.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Newry railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Newry railway line}}}}}}]]
  | portrush =[[File:NIRsymbol_Portrush.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Coleraine-Portrush railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Coleraine-Portrush railway line}}}}}}]]
  }}

| nl ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | abl =[[File:Abellio_logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Abellio Deutschland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Abellio Deutschland}}}}}}]]
  | arr =[[File:Arriva-Logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Arriva}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Arriva}}}}}}]]
  | brg =[[File:Breng_logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Breng}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Breng}}}}}}]]
  | cnx =[[File:Connexxion_logo_2.svg|{{{size|45}}}px|link={{{link|w:Connexxion}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Connexxion}}}}}}]]
  | ice =[[File:ICE-Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:Intercity-Express}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Intercity-Express}}}}}}]]
  | keo =[[File:Keolis-Logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Keolis Nederland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Keolis Nederland}}}}}}]]
  | nsr | rail | ns =[[File:Logo_NS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:Nederlandse Spoorwegen}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Nederlandse Spoorwegen}}}}}}]]
  | qbz =[[File:Qbuzz logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Qbuzz}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Qbuzz}}}}}}]]
  | tha =[[File:Thalys.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Thalys}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Thalys}}}}}}]]
  | twe =[[File:Twents.jpg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Keolis Nederland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Keolis Nederland}}}}}}]]
  }}

| pt ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logo CP 2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Comboios de Portugal}}}|alt={{{alt|{{{link|Comboios de Portugal}}}}}}]]
  }}

| ru ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Russian Railways Logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Russian Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Russian Railways}}}}}}]]
  }}

| sg ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | branch ={{RouteBox|B|Branch MRT line|#{{rail color|SMRT|Branch}}}}
  | bp | l1 ={{RouteBox|BPLRT|Bukit Panjang LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|bp}}}}
  | cc | m4 ={{RouteBox|CCL|Circle MRT line|#{{rail color|SMRT|cc}}|#000000}}
  | cr | m8 ={{RouteBox|CRL|Cross Island MRT line|#{{rail color|SMRT|cr}}|#000000}}
  | dt | m5 ={{RouteBox|DTL|Downtown MRT line|#{{rail color|SMRT|dt}}}}
  | ew | m2 ={{RouteBox|EWL|East–West MRT line|#{{rail color|SMRT|ew}}}}
  | jr | m7 ={{RouteBox|JRL|Jurong Region MRT line|#{{rail color|SMRT|jr}}}}
  | ne | m3 ={{RouteBox|NEL|North East MRT line|#{{rail color|SMRT|ne}}}}
  | ns | m1 ={{RouteBox|NSL|North–South MRT line|#{{rail color|SMRT|ns}}}}
  | pg | l3 ={{RouteBox|PGLRT|Punggol LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|pg}}}}
  | sk | l2 ={{RouteBox|SKLRT|Sengkang LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|sk}}}}
  | te | m6 ={{RouteBox|TEL|Thomson–East Coast MRT line|#{{rail color|SMRT|te}}}}
}}

| tw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tra | rail =[[File:Taiwan Railways Administration Logo plain.svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Taiwan Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiwan Railway}}}}}}]]
  | thsr =[[File:Taiwan High Speed Rail Logo(Log Only).svg|{{{size|23x23}}}px|link={{{link|Taiwan High Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiwan High Speed Rail}}}}}}]]
  | cbrt =[[File:Chiayi Bus Rapid Transit Logo(Logo Only).svg|{{{size|30x30}}}px|link={{{link|Chiayi Bus Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Chiayi Bus Rapid Transit}}}}}}]]
  }}

| ua ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Ukrzaliznytsya.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Ukrainian Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Ukrainian Railways}}}}}}]]
  }}

  &lt;!-- United Arab Emirates --&gt;
| ae ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | er ={{RouteBox|ER|Etihad Rail|#748477}}
  }}

| us ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:BSicon TRAIN3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rail transportation in the United States#Passenger railroads}}}|alt={{{alt|{{{link|US Passenger rail transport}}}}}}]]
  | amtrak =[[File:BSicon LOGO Amtrak2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Amtrak}}}|alt={{{alt|{{{link|Amtrak}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Amtrak]]}}
  | amtrakbus =[[File:BSicon LOGO Amtrak2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Amtrak Thruway}}}|alt={{{alt|{{{link|Amtrak}}}}}}]]
  | csx | csxt =[[File:CSX transp logo.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|CSX Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|CSX Transportation}}}}}}]]
  | greyhound =[[File:Greyhound no dog.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Greyhound Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Greyhound Lines}}}}}}]]
  | megabus =[[File:MegabusIcon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Megabus (North America)}}}|alt={{{alt|{{{link|Megabus (North America)}}}}}}]]
  }}
  
&lt;!-- DEFAULT --&gt;

| #default ='''Add→{{tl|rail-interchange}}'''
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5dexi37xoxomcxd9xz25rugdbclha2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871698</id>
      <parentid>871697</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="253782" sha1="pcq8qjtgi9m9ha9ktedjv0zl6m4spxg" xml:space="preserve">{{#switch: {{lc: {{{1}}} }}

| abudhabi ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | l1 ={{RouteBox|L1|Line 1 (Abu Dhabi Metro)|#DC241F}}
  | l2 ={{RouteBox|L2|Line 2 (Abu Dhabi Metro)|#0354A6}}
  | l3 ={{RouteBox|L3|Line 3 (Abu Dhabi Metro)|#009530}}
  | l4 ={{RouteBox|L4|Line 4 (Abu Dhabi Metro)|#FFD700}}
  }}

| ace =[[File:ACE_arrows.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Altamont Corridor Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Altamont Corridor Express}}}}}}]]

| adelaide ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Aiga bus trans.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Buses in Adelaide}}}]]
  | rail =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Railways in Adelaide}}}]]
  | belair =[[Belair line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Belair}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | gawler =[[Gawler line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Gawler}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | grange =[[Grange line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Grange}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | outer harbor =[[Outer Harbor and Port Dock lines|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Outer Harbor}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | port dock =[[Outer Harbor and Port Dock lines|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Port Dock}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | seaford =[[Seaford line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Seaford}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | flinders =[[Flinders line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Flinders}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Adelaide}}}]]
  | glenelg =[[Glenelg tram line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Glenelg}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  }}

| airtrainewr =[[File:AirTrain EWR notext logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|AirTrain Newark}}}]]

| albuquerque ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | nmrx =[[New Mexico Rail Runner Express|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|New Mexico Rail Runner Express|rail runner}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;NMRX&lt;/span&gt;]]
  | art = [[File:Albuquerque Rapid Transit logo horiz.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|Albuquerque Rapid Transit}}}]]
}}

| alicante =[[File:TRAM - Metropolitano de Alicante -T-.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Alicante Tram}}}]]

| amsterdam ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | gvb =[[File:BSicon LOGO GVB.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|GVB (Amsterdam)}}}]]
  | metro =[[File:Amsterdam metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Amsterdam Metro}}}]]
  | 50 =[[Line 50 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #28903a; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;50&lt;/span&gt;]]
  | 51 =[[Line 51 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #f26522; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;51&lt;/span&gt;]]
  | 52 =[[Line 52 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #00adef; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;52&lt;/span&gt;]]
  | 53 =[[Line 53 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #ed1c24; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;53&lt;/span&gt;]]
  | 54 =[[Line 54 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #ffc20e; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;54&lt;/span&gt;]]
  }}

| asturias ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | renfe =[[File:Madrid-MetroRENFE.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Renfe Operadora}}}]]
  | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Asturias}}}]]
  | c-1 =[[File:Cercanías C1 (Rojo).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-1 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-2 =[[File:Cercanías C2.svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-2 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-3 =[[File:Cercanías C3 (Azul oscuro).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-3 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-4 =[[File:Cercanías C4 (MoradoAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-4 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-5 =[[File:Cercanías C5 (VerdeAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-5 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-5a =[[File:Cercanías C5a (VerdeAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-5a (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-6 =[[File:Cercanías C6 (AzulAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-6 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-7 =[[File:Cercanías C7 (NaranjaAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-7 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-8 =[[File:Cercanías C8 (AmarilloAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-8 (Cercanías Asturias)}}}]]
}}

| athens ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m =Athens Metro
  | t =Athens Tram
  | p =Athens Suburban Railway
  | ose =Hellenic Train
  }}|{{{3|}}}|size={{{size|24x16}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}

| au-wa ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | transwa ={{ric|Transwa|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|Transwa|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  }}

| baku = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Baku Metro|size={{{size|25}}}px|link={{{link|Baku Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Baku Metro}}}}}}}}
  }}

| baltimore ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | marc =[[File:MARC train.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|MARC Train}}}]]
  | raillink =[[File:Baltimore Light RailLink logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Baltimore Light RailLink}}}]]
  | subway = [[File:Baltimore Metro SubwayLink Logo for Signage (Blue).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Baltimore Metro SubwayLink}}}]]
  }}

| bangkok ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | srt =&lt;!-- Do not use a non-free logo here --&gt;
  | bts =[[File:BTSbangkok.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|BTS Skytrain}}}]]
  | mrt =[[File:MRT (Bangkok) logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|MRT (Bangkok)}}}]]
  | bm =[[File:Bangkok Monorail Logo.png|{{{size|14}}}px|link={{{link|Rail transport in Bangkok}}}]]
  | blue ={{RouteBox|MRT|Blue Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Blue}}}}
  | purple ={{RouteBox|MRT|Purple Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Purple}}}}
  | orange ={{RouteBox|MRT|Orange Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Orange}}}}
  | pink ={{RouteBox|MRT|Pink Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Pink}}|#000}}
  | yellow ={{RouteBox|MRT|Yellow Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Yellow}}|#000}}
  | light blue | lightblue ={{RouteBox|MRL|Light Blue Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Light Blue}}|#000}}
  | sukhumvit | light green | lightgreen ={{RouteBox|BTS|Sukhumvit Line|#{{rail color|BTS Skytrain|Sukhumvit}}|#000}}
  | bang na-suvarnabhumi | bang na | suvarnabhumi ={{RouteBox|BTS|Bang Na–Suvarnabhumi light rail|#{{rail color|MRT|Silver}}|#000}}
  | silom | green ={{RouteBox|BTS|Silom Line|#{{rail color|BTS Skytrain|Silom}}}}
  | light red | lightred ={{RouteBox|SRT|SRT Light Red Line|#{{rail color|SRT Red Lines|Light Red}}|#000}}
  | dark red | darkred ={{RouteBox|SRT|SRT Dark Red Line|#{{rail color|SRT Red Lines|Dark Red}}}}
  | brown ={{RouteBox|MRT|Brown Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Brown}}}}
  | grey ={{RouteBox|MRL|Grey Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Grey}}}}
  | gold ={{RouteBox|MRL|Gold Line (Bangkok)|#D4AF37}}
  | airport | arl =[[File:ARLbangkok.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Airport Rail Link (Bangkok)}}}]] {{RouteBox|ARL|Airport Rail Link (Bangkok)|#{{rail color|ARL}}}}
  | bus|brt =[[File:Bangkok BRT logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bangkok BRT}}}]]
 }}

| bangladesh ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | r =[[File:Bangladesh Railway Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Bangladesh Railway}}}]]
  | dmr =[[File:ঢাকা মেট্রোরেল স্টেশন চিহ্ন.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Dhaka Metro Rail}}}]]
  | dhakabrt =[[File:Dhaka BRT Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Dhaka BRT}}}]]
}}

| barcelona ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Bus Barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Buses in Barcelona}}}]]
  | fmontjuic =[[File:Fmontjuic.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Funicular de Montjuïc}}}]]
  | l1 =[[File:L1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 1}}}]]
  | l2 =[[File:L2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 2}}}]]
  | l3 =[[File:L3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 3}}}]]
  | l4 =[[File:L4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 4}}}]]
  | l5 =[[File:L5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 5}}}]]
  | l6 =[[File:L6 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | l7 =[[File:L7 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | l8 =[[File:L8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#L8}}}]]
  | l9 =[[File:L9 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 9}}}]]
  | l10 =[[File:L10 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 10}}}]]
  | l11 =[[File:L11 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 11}}}]]
  | l12 =[[File:L12 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | metro =[[File:Barcelona Metro Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Barcelona Metro}}}]]
  | nxb =[[File:Nou Bus.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Buses in Barcelona}}}]]
  | tb =[[File:Tramvia Blau.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Tramvia Blau}}}]]
  | trambaix =[[File:Tramvia metropolita.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix}}}]]
  | trambesos =[[File:Tramvia metropolita.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs}}}]]
  | t1 =[[File:T1.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T1}}}]]
  | t2 =[[File:T2.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T2}}}]]
  | t3 =[[File:T3.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T3}}}]]
  | t4 =[[File:T4.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T4}}}]]
  | t5 =[[File:T5.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T5}}}]]
  | t6 =[[File:T6.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T6}}}]]
  }}

| bart = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | b | blue = {{ric|BART|Blue}}
  | g | green = {{ric|BART|Green}}
  | oak = {{ric|BART|OAK}}
  | o | orange = {{ric|BART|Orange}}
  | r | red = {{ric|BART|Red}}
  | y | yellow = {{ric|BART|Yellow}}
  | ebart = {{ric|BART|eBART}}
  | #default =[[File:Bart-logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bay Area Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Bay Area Rapid Transit}}}}}}]]
    }}

| basel = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 |1 = {{rcb|Basel S-Bahn|1|inline=croute}}
 |3 = {{rcb|Basel S-Bahn|3|inline=croute}}
 |4|re = {{rcb|Basel S-Bahn|RE/RB|inline=croute}}
 |5 = {{rcb|Basel S-Bahn|5|inline=croute}}
 |6 = {{rcb|Basel S-Bahn|6|inline=croute}}
 |7|rb = {{rcb|Basel S-Bahn|RB|inline=croute}}
 |8|wb = {{rcb|Basel S-Bahn|WB|inline=croute}}
 |9 = {{rcb|Basel S-Bahn|9|inline=croute}}
 |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link=Basel Regional S-Bahn|S-Bahn]]
 }}

| bc ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bctransit =[[File:BC-transit-wayfinder.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|BC Transit}}}]]
 }}

| beijing ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | subway =[[File:Beijing Subway simplified logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Beijing Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Beijing Subway}}}}}}]]
    | 7 | 9 | 13 | 14 | 19 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|{{{2}}}}}|#000}}
    | a | ap | airport ={{RouteBox|Capital Airport|{{{link|Capital Airport Express}}}|#{{rail color|Beijing Subway|ap}}|#000}}
    | b | bt | batong | ba tong ={{RouteBox|Batong|{{{link|Batong line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|bt}}}}
    | c | cp | changping ={{RouteBox|Changping|{{{link|Changping line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|cp}}|#000}}
    | d | dx | daxing ={{RouteBox|Daxing|{{{link|Daxing line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|dx}}}}
    | f | fs | fangshan ={{RouteBox|Fangshan|{{{link|Fangshan line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|fs}}}}
    | p | pg | pinggu ={{RouteBox|Pinggu|{{{link|Pinggu line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|pg}}|#000000}}
    | n | na | newairport | new airport ={{RouteBox|Daxing Airport|{{{link|Daxing Airport Express}}}|#{{rail color|Beijing Subway|na}}}}
    | s1 | m | maglev | mentougou ={{RouteBox|S1|{{{link|Line S1 (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|s1}}}}
    | s2 | s5 | hm | huaimi | huairou-miyun | sc | sub-central ={{rcb|Beijing Suburban Railway|{{lc: {{{2}}} }}|inline=route}}
    | x | xj | xijiao | w | western ={{RouteBox|Xijiao|{{{link|Xijiao line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|xj}}}}
    | yf | yanfang ={{RouteBox|Yanfang|{{{link|Yanfang line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yf}}}}
    | yq | yuquanlu ={{RouteBox|Yuquanlu|{{{link|Yuquanlu line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yq}}}}
    | yz | yizhuang ={{RouteBox|Yizhuang|{{{link|Yizhuang line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yz}}}}
    | t1 | yizhuangt1 ={{RouteBox|Yizhuang T1|{{{link|Line T1 (Beijing Yizhuang Tram)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|t1}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{ucfirst:{{{2}}}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|{{{2}}}}}}}
  }}

| belgrade ={{#switch: {{str left|{{lc: {{{2}}} }}|1}}
  | s =[[File:Bg-voz-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}-sup.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|BG Voz Line {{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}}}}|alt={{{alt|{{{link|BG Voz Line {{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}}}}}}}]]
  | t =[[File:Belgrade-tram-icon-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}}}}]]
  | x =[[File:Belgrade-tram-icon-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}-canceled.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}}}}]]
  | #default =[[File:Bg-voz-{{{2}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|BG Voz Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|BG Voz Line {{{2}}}}}}}}}]]
  }}

| bengaluru ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | m | metro =[[File:Namma metro icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Namma Metro}}}]]
  | purple ={{RouteBox|Purple|Purple Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Purple}}|WHITE }}
  | green ={{RouteBox|Green|Green Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Green}}|WHITE }}
  | yellow ={{RouteBox|Yellow|Yellow Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Yellow}}|BLACK }}
  | pink ={{RouteBox|Pink|Pink Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Pink}}|BLACK }}
  | blue ={{RouteBox|Blue|Blue Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Blue}}|white }}
  | orange ={{RouteBox|Orange|Orange Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Orange}}|WHITE }}
  }}

| berlin = {{#switch: {{lc:{{{2}}}}}
    | b|db|r   = [[File:VBB Bahn-Regionalverkehr.svg|x{{{size|14}}}px|link=Deutsche Bahn]]
    | bvg      = [[File:Bvg-logo.svg|x{{{size|14}}}px|link=Berliner Verkehrsbetriebe]]
    | bus      = [[File:BUS-Logo-BVG.svg|{{{size|14}}}px|link=Bus transport in Berlin]]
    | metrobus = [[File:MetroBus.svg|{{{size|14}}}px|link=Bus transport in Berlin]]
    | f        = [[File:Signet Fernverkehr VBB.svg|{{{size|14}}}px|link=DB Fernverkehr]]
    | ferry    = [[File:Fähre-Logo-BVG.svg|x{{{size|14}}}px|link=Ferry transport in Berlin]]
    | metrotram= [[File:MetroTram.svg|{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | m1 | m2 | m4 | m5 | m6 | m8 | m10 | m13 | m17 = [[File:Berlin Tram {{uc:{{{2}}}}}.svg|x{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | s|s-bahn|s1|s15|s2|s21|s21vor|s25|s26|s3|s3e|s3b|s3h|s3c|s4|s41|s42|s45|s45alt|s46|s46alt|s47|s5|s6|s7|s75|s8|s85|s86|s9|s10|s19 = {{rail icon|Berlin S-Bahn|{{lc:{{{2|}}}}}|size=x{{{size|14}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}
    | tram     = [[File:Tram-Logo.svg|{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | 12 | 16 | 18 | 21 | 27 | 37 | 50 | 60 | 61 | 62 | 63 | 67 | 68 = [[File:Berlin Tram {{{2}}}.svg|x{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | u|u-bahn|u1|u12|u15|u2|u3|u4|u5|u55|u6|u7|u8|u9|u10|u11|u0 = {{rail icon|Berlin U-Bahn|{{lc:{{{2|}}}}}|size=x{{{size|14}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}
    | vbb = [[File:VBB-Logo.svg|{{{size|25}}}px|link=Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg|Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg (VBB)]]
}}

| bilbao ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Bilbao}}}]]
  | metro =[[File:Símbolo del Metro de Bilbao.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Bilbao Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Bilbao Metro}}}}}}]]
  | l1 | 1 =[[File:Metro de Bilbao L1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 1 (Bilbao Metro)}}}]]
  | l2 | 2 =[[File:Metro de Bilbao L2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 2 (Bilbao Metro)}}}]]
  | l3 | 3 =[[File:Metro de Bilbao L3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 3 (Bilbao Metro)}}}]]
  | tram | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bilbao tram}}}]]
}}

| birmingham =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Midland Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Midland Metro}}}}}}]]

| blackpool =[[File:Blackpool Transport simple logo.png|{{{size|x20}}}px|link={{{link|Blackpool tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Blackpool tramway}}}}}}]]

| bonn =[[File:U-Bahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Bonn Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Bonn Stadtbahn}}}}}}]]

| boston ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 | subway =[[File:MBTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MBTA subway}}}]]
 | blue | green | orange | red | silver ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px&quot;&gt;[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)}}}}}}]]&lt;/span&gt;|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};&quot;&gt; [[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)|&lt;span style=&quot;color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;}}
 | ferry |boat =&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Ferry}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|Ferry}};&quot;&gt;&amp;nbsp;[[MBTA ferry|&lt;span style=&quot;color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;Ferry {{{3|}}}&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
 | bus ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Bus}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px&quot;&gt;[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|MBTA bus}}}]]&lt;/span&gt;|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Bus}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|Bus}};&quot;&gt;&amp;nbsp;[[MBTA bus|&lt;span style=&quot;color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;Bus&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;}}
 | rail ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Commuter Rail}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px&quot;&gt;[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|MBTA Commuter Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|MBTA Commuter Rail}}}}}}]]&lt;/span&gt;|[[File:MBTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MBTA Commuter Rail}}}]] {{#if:{{{3|}}}|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|{{{3}}}}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|{{{3}}}}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;{{#switch:{{lc:{{{3}}}}}
    | dedham | lexington | millis =[[{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Branch|{{white|{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Branch}}]]
    | fairmount | fitchburg | greenbush | haverhill | lowell | kingston | needham =[[{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Line|{{white|{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Line}}]]
    | franklin | foxboro | franklin/foxboro =[[Franklin/Foxboro Line|{{white|Franklin/Foxboro}}]]
    | cape | capeflyer =[[CapeFLYER|{{white|CapeFLYER}}]]
    | central mass | central =[[Central Mass Branch|{{white|Central Mass Branch}}]]
    | framingham/worcester | framingham | worcester =[[Framingham/Worcester Line|{{white|Framingham/Worcester Line}}]]
    | newburyport/rockport | newburyport | rockport =[[Newburyport/Rockport Line|{{white|Newburyport/Rockport Line}}]]
    | north–south rail link | north–south =[[North–South Rail Link|{{white|North–South Rail Link}}]]
    | old colony lines | old colony =[[Old Colony Lines|{{white|Old Colony Lines}}]]
    | middleborough | middleborough/lakeville =[[Middleborough/Lakeville Line|{{white|Middleborough/Lakeville Line}}]]
    | fall river | new bedford | fall river/new bedford =[[Fall River/New Bedford Line|{{white|Fall River/New Bedford Line}}]]
    | providence/stoughton | providence | stoughton =[[Providence/Stoughton Line|{{white|Providence/Stoughton Line}}]]
    | south coast rail | south coast | south =[[South Coast Rail|{{white|South Coast Rail}}]]
    }}&amp;nbsp;&lt;/span&gt;|}}
  }}
  }}

| brampton ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | zum =[[File:ZUM logo.svg|{{{size|40}}}px|link={{{link|Züm}}}]]
  }}

| bremen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus = [[File:BUS-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremer Straßenbahn|Bus]]
  | tram = [[File:Tram-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Trams in Bremen|Tram]]
  | rs = [[File:Logo Regio S Bahn Bremen.svg|{{{size|40}}}px|link=Bremen S-Bahn]]
  | rs1 | rs2 | rs3 | rs4 = [[File:Bremen {{uc: {{{2}}}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremen S-Bahn|alt={{{1}}}]]
  | s = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremen S-Bahn|S-Bahn]]
  }}

| brightline =[[File:Brightlineicon.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Brightline}}}|alt={{{alt|{{{link|Brightline}}}}}}]]

| brisbane | qld ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Queensland Rail logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Queensland Rail}}}]]
  | bus =[[File:Translink Qld bus icon with roundel 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | m1 =[[File:QLD M1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Brisbane Metro}}}]]
  | m2 =[[File:QLD M2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Brisbane Metro}}}]]
  | 169 =[[File:QLD 169.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 222 =[[File:QLD 222.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 333 =[[File:QLD 333.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 555 =[[File:QLD 555.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 600 =[[File:QLD 600.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 777 =[[File:QLD 777.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | train =[[File:Translink Train icon 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Rail transport in Queensland}}}]]
  | exhibition =[[File:QLD EX.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Exhibition line}}}]]
  | caboolture =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Caboolture line}}}]]
  | nambour/gympie north =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sunshine Coast line, Queensland}}}]]
  | ipswich/rosewood =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ipswich/Rosewood line}}}]]
  | kippa-ring =[[File:QLD T2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Redcliffe Peninsula line}}}]]
  | springfield =[[File:QLD T2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Springfield line}}}]]
  | doomben =[[File:QLD T3.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Doomben}}}]]
  | cleveland =[[File:QLD T4.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Cleveland line}}}]]
  | shorncliffe =[[File:QLD T4.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Shorncliffe line}}}]]
  | gold coast =[[File:QLD T5.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Gold Coast line}}}]]
  | airport =[[File:QLD T5.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Airport line, Brisbane}}}]]
  | beenleigh =[[File:QLD T6.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Beenleigh line}}}]]
  | ferny grove =[[File:QLD T6.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferny Grove line}}}]]
  | ferry =[[File:Translink Qld ferry roundel 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f1 =[[File:QLD F1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f11 =[[File:QLD F11.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f12 =[[File:QLD F12.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f21 =[[File:QLD F21.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f22 =[[File:QLD F22.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f23 =[[File:QLD F23.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f24 =[[File:QLD F24.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | tram =[[File:Translink Tram icon 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|G:link}}}]]
  | l1 =[[File:GCLR L1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|G:link#Routes}}}]]
  | traveltrain =[[File:QR Travel train icon 2024.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Rail transport in Queensland}}}]]
  | coach =[[File:Translink Coach icon 2020.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  }}

| brussels ={{#if:{{{2|}}}
  |{{Ligne STIB|{{#invoke:ustring|sub|\{{{2}}}|-1|-1}}}}
  |[[File:Brussels Metro-simplified.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Brussels Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Brussels Metro}}}}}}]]
  }}

| bucharest ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | m1 =[[Bucharest Metro Line {{uc: {{{2}}} }}|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Bucharest Metro|{{{2}}}}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;{{uc: {{{2}}} }}&lt;/span&gt;]]
  | m2 | m3 | m4 | m5 | m6 | m7 =[[Bucharest Metro Line {{uc: {{{2}}} }}|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Bucharest Metro|{{{2}}}}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;{{uc: {{{2}}} }}&lt;/span&gt;]]
  }}

| budapest ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:BKV m 1 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 1 (Budapest Metro)}}}]]
  | 2 =[[File:BKV m 2 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 2 (Budapest Metro)}}}]]
  | 3 =[[File:BKV m 3 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 (Budapest Metro)}}}]]
  | 4 =[[File:BKV m 4 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 4 (Budapest Metro)}}}]]
  | 5 =[[File:BKV h5 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 6 =[[File:BKV h6 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 7 =[[File:BKV h7 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 8 =[[File:BKV h8 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 9 =[[File:BKV h9 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | bus =[[File:BKV busz symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=Budapesti Közlekedési Zrt.]]
  | hév | hev =[[File:Budapest hev symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | metro =[[File:BKV metro 2014.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Budapest Metro}}}]]
  | night | nocturnal =[[File:BKK night line logo.svg|{{{size|16px}}}|link=Budapesti Közlekedési Zrt.]]
  | tram =[[File:Logo tramway-budapest.svg|{{{size|16px}}}|link=Trams in Budapest]]
  | trolleybus =[[File:Budapest trolleybus symbol.svg|{{{size|16px}}}|link=Trolleybus]]
  }}

| buenos aires | buenosaires ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | =[[File:Subte-logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Buenos Aires Underground}}}]]
  | e2 | p | premetro =[[File:Línea P (SBASE) bullet.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|PreMetro E2 (Buenos Aires)}}}]]
  | u | urquiza =[[File:Urquiza U 60px.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Urquiza Line (Buenos Aires)}}}]]
  | metrobus =[[File:Metrobus logo.svg|x{{{size|8}}}px|link={{{link|Metrobus (Buenos Aires)}}}]]
  | 9dejulio =[[File:Metrobus9dejulio.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus 9 de Julio}}}]]
  | cabildo =[[File:Metrobuscabildo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Cabildo}}}]]
  | juanbjusto =[[File:Metrobusjuanbjusto.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Juan B. Justo}}}]]
  | sur =[[File:Metrobussur.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Sur}}}]]
  | 25demayo =[[File:Metrobus25deMayo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus 25 de Mayo}}}]]
  | #default =[[File:Línea {{uc:{{{2}}}}} (SBASE) bullet.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line {{uc:{{{2|}}}}} (Buenos Aires Underground)}}}]]
  }}

| busan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Busan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Busan Metro}}}}}}]]
  | bgl | bugim =[[File:Busan-Gimhae Line.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Busan–Gimhae Light Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Busan–Gimhae Light Rail Transit}}}}}}]]
  | donghae =[[File:Donghae Line.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Donghae Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Donghae Line}}}}}}]]
  | #default =[[File:Busan Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Busan Metro Line {{{2}}}]]
  }}

| cadiz | cádiz ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram | trambahia =[[File:Símbolo del Trambahía de Cádiz.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]]
  | t-1 =[[File:Trambahía T1.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]]
  | t-2 =[[File:Trambahía T2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]]
  | c-1 =[[File:Cercanías C1 (Rojo).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]]
  | c-1a =[[File:Cercanías C1a.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]]
  }}

| cahsr =[[File:California High Speed Rail.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|California High-Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|California High-Speed Rail}}}}}}]]

| calgary ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | ctrain =[[File:CT Standard CTrain.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|CTrain}}}]]
  | max =[[File:CT MAX Generic.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|MAX (Calgary)}}}]]
  | bus =[[File:CT Standard bus.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Calgary Transit#Bus Routes}}}]]
  | #default = {{rail icon|CTrain|{{lc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
  }}

| caltrain =[[File:Caltrain roundel.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Caltrain}}}|alt={{{alt|{{{link|Caltrain}}}}}}]]

| canberra | au-act ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | metro
  | light rail ={{rail icon|Canberra Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | r1 ={{rail color box|Canberra Metro|R1|inline=croute}}
  | r2 ={{RouteBox|R2|ACTION#R2|#f3b2db|#000000|bold=yes}}
  | r3 ={{RouteBox|R3|ACTION#R3|#ffdd00|#000000|bold=yes}}
  | r4 ={{RouteBox|R4|R4 (Canberra)|#0097ce|#ffffff|bold=yes}}
  | r5 ={{RouteBox|R5|ACTION#R5|#dc2597|#ffffff|bold=yes}}
  | r6 ={{RouteBox|R6|ACTION#R6|#76bc21|#000000|bold=yes}}
  | r7 ={{RouteBox|R7|ACTION#R7|#e07c00|#ffffff|bold=yes}}
  | r8 ={{RouteBox|R8|ACTION#R8|#2d2a26|#ffffff|bold=yes}}
  | r9 ={{RouteBox|R9|ACTION#R9|#97989a|#000000|bold=yes}}
  | r10 ={{RouteBox|R10|ACTION#R10|#aa182c|#ffffff|bold=yes}}
  | 59 ={{RouteBox|59||#99bbe3|#0055b8|bold=yes}}
  | #default ={{RouteBox|{{{2}}}||#0055b8|#ffffff|bold=yes}}
  }}

| catalonia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | fgc =[[File:FGC.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya}}}]]
  | fgctim =[[File:FGC TiM.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya}}}]]
  | fvallvidrera =[[File:fvallvidrera.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Vallvidrera Funicular}}}]]
  | nuria =[[File:Cremallera de Núria.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Vall de Núria Rack Railway}}}]]
  | rdc =[[File:Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Rodalies de Catalunya}}}]]
  | r1 =[[File:R1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R1–RG1 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r2 =[[File:R2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r2n =[[File:R2N barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r2s =[[File:R2S barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r3 =[[File:R3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R3 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r4 =[[File:R4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R4 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r5 =[[File:R5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R5}}}]]
  | r50 =[[File:R50 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R50}}}]]
  | r6 =[[File:R6 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R6}}}]]
  | r60 =[[File:R60 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R60}}}]]
  | r7 =[[File:R7 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R7 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r8 =[[File:R8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R8 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | rg1 =[[File:RG1 girona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R1–RG1 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | rt1 =[[File:RT1 tarragona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|RT1 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | rt2 =[[File:RT2 tarragona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|RT2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r11 =[[File:R11 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R11 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r12 =[[File:R12 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R12 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r13 =[[File:R13 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R13 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r14 =[[File:R14 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R14 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r15 =[[File:R15 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R15 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r16 =[[File:R16 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R16 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | s1 =[[File:S1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s2 =[[File:S2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s5 =[[File:S5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s55 =[[File:S55 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s3 =[[File:S3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S3}}}]]
  | s33 =[[File:S33 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#Rail services}}}]]
  | s4 =[[File:S4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S4}}}]]
  | s8 =[[File:S8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S8}}}]]
  | s9 =[[File:S9 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S9}}}]]
  | tpc =[[File:TPC.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Catalonia#Transport}}}]]
  }}

| changchun ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | a | ap | airport ={{RouteBox|Airport|{{{link|Airport line (Changchun Subway)}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
    | b | bh | beihu ={{RouteBox|Beihu|{{{link|Beihu line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
    | s | sy | shuangyang ={{RouteBox|Shuangyang|{{{link|Shuangyang line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changchun Subway)|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
   }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | subway | rt = {{RouteBox|Subway|{{{link|Changchun Subway}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|#default}}}}
    | a | ap | airport ={{RouteBox|Airport|{{{link|Airport line (Changchun Subway)}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|ap}}}}
    | b | bh | beihu ={{RouteBox|Beihu|{{{link|Beihu line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|bh}}}}
    | s | sy | shuangyang ={{RouteBox|Shuangyang|{{{link|Shuangyang line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|sy}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changchun Subway)|#{{rail color|Changchun Rail Transit|{{{2}}}}}}}
   }}
  }}

| changsha ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Changsha Maglev Express}}}|#{{rail color|Changsha Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|na}}}}
   }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 3 | 5 ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Changsha Maglev Express}}}|#{{rail color|Changsha Metro|ml}}}}
    | metro =[[File:Changsha Metro logo.svg|{{{size|x13}}}px|link={{{link|Changsha Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Changsha Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|{{{2}}}}}}}
   }}
  }}

| changzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changzhou Metro)|#{{rail color|Changzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:ChangzhouMetro.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Changzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Changzhou Metro}}}}}}]]
    | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changzhou Metro)|#{{rail color|Changzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| charleroi ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |metro|#default=[[File:Brussels Metro-simplified.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Charleroi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Charleroi Metro}}}}}}]]
  }}

| chengdu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Chengdu Metro)|#{{rail color|Chengdu Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Chengdu Metro icon.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Chengdu Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Chengdu Metro}}}}}}]]
    | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Chengdu Metro)|#{{rail color|Chengdu Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| chennai ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai Suburban Railway}}}]]
  | m | metro =[[File:Chennai Metro logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai Metro}}}]]
  | blue ={{RouteBox|Blue Line|Blue Line (Chennai Metro)|#{{rail color|Chennai Metro|Blue}} }}
  | green ={{RouteBox|Green Line|Green Line (Chennai Metro)|#{{rail color|Chennai Metro|Green}} }}
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Transport in Chennai#Buses}}}]]
  | maa | airport =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai International Airport}}}]]
  }}

| chicago ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
&lt;!-- commuter rail --&gt;
  | bnsf =[[BNSF Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|BNSF}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em&quot;&gt;BNSF&lt;/span&gt;]]
  | hc =[[Heritage Corridor|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|hc}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;HC&lt;/span&gt;]]
  | mdn =[[Milwaukee District North Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|mdn}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;MDN&lt;/span&gt;]]
  | mdw =[[Milwaukee District West Line|&lt;span style=&quot;color: #25327b; background-color: #{{rail color|Metra|mdw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;MDW&lt;/span&gt;]]
  | me =[[Metra Electric District|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|me}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;ME&lt;/span&gt;]]
  | me-bi =[[Metra Electric District|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|me|Blue Island}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;ME-BI&lt;/span&gt;]]
  | me-sc =[[Metra Electric District|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|me|South Chicago}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;ME-SC&lt;/span&gt;]]
  | metra =[[File:Metramlogo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metra}}}|alt=Metra]]
  | ncs =[[North Central Service|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|nc}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;NCS&lt;/span&gt;]]
  | ri =[[Rock Island District|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|ri}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;RI&lt;/span&gt;]]
  | ri-bev =[[Rock Island District|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|ri|Beverly Branch}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;RI-Bev&lt;/span&gt;]]
  | sws =[[SouthWest Service|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|sw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;SWS&lt;/span&gt;]]
  | upn =[[Union Pacific North Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|upn}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;UPN&lt;/span&gt;]]
  | upnw =[[Union Pacific Northwest Line|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|upnw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;UPNW&lt;/span&gt;]]
  | upw =[[Union Pacific West Line|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|upw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;UPW&lt;/span&gt;]]
&lt;!-- rapid transit --&gt;
  | l =[[File:Chicago Transit Authority Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chicago &quot;L&quot;}}}]]
  | cta =[[File:Chicago Transit Authority Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chicago Transit Authority}}}]]
  | pink = [[Pink  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Pink}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Pink&lt;/span&gt;]]
  | red = [[Red  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Red}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Red&lt;/span&gt;]]
  | orange = [[Orange  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Orange}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Orange&lt;/span&gt;]]
  | yellow = [[Yellow  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|CTA|Yellow}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Yellow&lt;/span&gt;]]
  | green = [[Green  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Green}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Green&lt;/span&gt;]]
  | blue = [[Blue  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Blue}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Blue&lt;/span&gt;]]
  | purple = [[Purple  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Purple}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Purple&lt;/span&gt;]]
  | brown = [[Brown  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Brown}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Brown&lt;/span&gt;]]
  | ats  =[[Airport Transit System|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #ed1c23; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;ATS&lt;/span&gt;]]
  | bus ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | 6 | 10 | 146 | 147 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#{{rcr|CTA|Express}}|#fff}}'''| }}}}
    | 1 | 48 | 54a | 55a | 108 | 130 | 165 | 206 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Local}}|border=#{{rcr|CTA|Local}} }}'''| }}}}
    | 2 | 19 | 26 | 100 | 120 | 121 | 125 | 128 | 134 | 135 | 136 | 143 | 148 | 169 | 192 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Express}}|border=#{{rcr|CTA|Express}} }}'''| }}}}
    | n4 | n5 | n9 | n20 | n22 | n34 | n49 | n53 | n55 | n60 | n62 | n63 | n66 | n77 | n79 | n81 | n87 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Owl}}|border=#{{rcr|CTA|Owl}} }}'''| }}}}
    | x4 | x9 | x49 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|X}}|border=#{{rcr|CTA|X}} }}'''| }}}}
    | j14 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Jeffery Jump|#{{rcr|CTA|Jump}}|#fff}}'''| }}}}
    | #default = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#{{rcr|CTA|Local}}|#fff}}'''| }}}}
    }}
  | pace = [[File:Pace_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pace (transit)}}}]]
  | pulse = [[File:Pace_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pace Pulse}}}]]
  }}

| cincinnati=[[File:Cincinnati Bell Connector logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Connector (Cincinnati)}}}|alt={{{alt|{{{link|Connector (Cincinnati)}}}}}}]]

| cleveland =[[File:Cleveland RTA logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|GCRTA}}}|alt={{{alt|{{{link|GCRTA}}}}}}]]

| cologne ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Cologne S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Cologne S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Cologne Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Cologne Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| cota =[[File:COTA alt logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|Central Ohio Transit Authority}}}|alt={{{alt|{{{link|Central Ohio Transit Authority}}}}}}]]

| copenhagen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 | m1 =[[File:M1 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M1 (Copenhagen)}}}]]
  | 2 | m2 =[[File:M2 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M2 (Copenhagen)}}}]]
  | 3 | m3 =[[File:M3 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|City Circle Line}}}]]
  | 4 | m4 =[[File:M4 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M4 (Copenhagen)}}}]]
  | metro =[[File:Copenhagen Metro Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Copenhagen Metro}}}]]
  | s =[[File:S-tog.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|S-train (Copenhagen)}}}]]
  | #default =[[File:S-train service {{{2}}}.svg|{{#if:{{{size|}}}|{{{size}}}|14}}px|link={{#if:{{{link|}}}|{{{link}}}|{{{2}}} (S-train)}}]]
  }}

| ctfastrak =[[File:CTfastrak symbol.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|CTfastrak}}}|alt={{{alt|{{{link|CTfastrak}}}}}}]]

| daegu ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Daegu Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Daegu Metro}}}}}}]]
  | #default =[[File:Daegu Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Daegu Metro Line {{{2}}}]]
  | daegyeong =[[File:Daegyeong Line.svg|x16px|link={{{link|Daegyeong Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Daegyeong Line}}}}}}]]
  }}

| dalian ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dalian Metro)|#{{rail color|Chongqing Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{uc: {{{2}}} }}|{{{link|Line {{uc: {{{2}}} }} (Dalian Metro)}}}|#{{rail color|Dalian Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| dallas ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m-line | mline | mata =[[File:M-Line Trolley logo no words.svg|M-Line Trolley|x16px|link={{{link|M-Line Trolley}}}|alt={{{alt|{{{link|M-Line Trolley}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[M-Line Trolley]]}}
  | lascolinas =[[File:Las Colinas APT Logo.svg|Las Colinas APT System|x18px|link={{{link|Las Colinas APT System}}}|alt={{{alt|{{{link|Las Colinas APT System}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Las Colinas APT System]]}}
  }}

| dammam ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Dammam Metro)|#748477}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Dammam Metro)|#748477}}
  }}

| dart ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | red | r =[[File:DART Red Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Red Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Red Line (DART)|Red Line]]}}
  | blue | b =[[File:DART Blue Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Blue Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Blue Line (DART)|Blue Line]]}}
  | green | g =[[File:DART Green Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Green Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Green Line (DART)|Green Line]]}}
  | orange | o =[[File:DART Orange Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Orange Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Orange Line (DART)|Orange Line]]}}
  | silver | s =[[File:DART Silver Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Silver Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Silver Line (DART)|Silver Line]]}}
  | streetcar | sc =[[File:Logo Dallas Streetcar 02.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Dallas Streetcar}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Dallas Streetcar]]}}
  | #default =[[File:Logo Dallas Area Rapid Transit.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Dallas Area Rapid Transit}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Dallas Area Rapid Transit]]}}
  }}

| delhi ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Delhi Suburban Railway}}}]]
  | m | metro =[[File:Delhi Metro logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Delhi Metro}}}]]
  | airport | airport express | orange ={{RouteBox|Airport Express|Delhi Airport Metro Express|#{{rail color|Delhi Metro|Airport}}}}
  | blue ={{RouteBox|Blue{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Blue Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Blue}}}}
  | grey ={{RouteBox|Grey{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Grey Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Grey}}}}
  | green ={{RouteBox|Green{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Green Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Green}}}}
  | magenta ={{RouteBox|Magenta{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Magenta Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Magenta}}}}
  | pink ={{RouteBox|Pink{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Pink Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Pink}}}}
  | red ={{RouteBox|Red{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Red Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Red}}}}
  | violet ={{RouteBox|Violet{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Violet Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Violet}}}}
  | yellow ={{RouteBox|Yellow{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Yellow Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Yellow}}}}
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Delhi#Buses}}}]]
  }}

| denver | rtd ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | a =[[File:Denver RTD A.svg|{{{size|18}}}px|link=A Line (RTD)]]
  | b =[[File:Denver RTD B.svg|{{{size|18}}}px|link=B Line (RTD)]]
  | c =[[File:Denver RTD C.svg|{{{size|18}}}px|link=C Line (RTD)]]
  | c(old) | c (old) =&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|C}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; &quot;&gt;&amp;nbsp;[[{{{link|C Line (RTD)}}}|&lt;span style=&quot;color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;&quot;&gt;C&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | d =[[File:Denver RTD D.svg|{{{size|18}}}px|link=D Line (RTD)]]
  | e =[[File:Denver RTD E.svg|{{{size|18}}}px|link=E Line (RTD)]]
  | f =&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|F}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; &quot;&gt;&amp;nbsp;[[{{{link|F Line (RTD)}}}|&lt;span style=&quot;color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;&quot;&gt;F&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | g =[[File:Denver RTD G.svg|{{{size|18}}}px|link=G Line (RTD)]]
  | g(old) | g (old) =&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|G (old)}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; &quot;&gt;&amp;nbsp;[[{{{link|R Line (RTD)#G Line service (2006–2009)}}}|&lt;span style=&quot;color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;&quot;&gt;G&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | h =[[File:Denver RTD H.svg|{{{size|18}}}px|link=H Line (RTD)]]
  | l =[[File:Denver RTD L.svg|{{{size|18}}}px|link=L Line (RTD)]]
  | n =[[File:Denver RTD N.svg|{{{size|18}}}px|link=N Line (RTD)]]
  | r =[[File:Denver RTD R.svg|{{{size|18}}}px|link=R Line (RTD)]]
  | t =[[File:Denver RTD T.svg|{{{size|18}}}px|link=T Line (RTD)]]
  | w =[[File:Denver RTD W.svg|{{{size|18}}}px|link=W Line (RTD)]]
  | #default =[[File:Regional Transportation District logo.svg|{{{size|23}}}px|link=Regional Transportation District]]
  }}

| detroit ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | dpm | detroit people mover =[[File:DPM_icon.png|{{{size|16}}}px|link=Detroit People Mover]]
  | qline | q-line | q line | m1 | m-1 | m-1 rail =[[File:QLINE Logo.svg|{{{size|18}}}px|link=QLine]]
  }}

| dhaka ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|MRT Line 1|MRT Line 1 (Dhaka Metro)|#DA291C|WHITE|bold=yes}}
  | 2 ={{RouteBox|MRT Line 2|MRT Line 2 (Dhaka Metro)|#8031A7|WHITE|bold=yes}}
  | 4 ={{RouteBox|MRT Line 4|MRT Line 4 (Dhaka Metro)|#003DA5|WHITE|bold=yes}}
  | 5n ={{RouteBox|MRT Line 5N|MRT Line 5 (Northern Route)|#00B5E2|BLACK|bold=yes}}
  | 5s ={{RouteBox|MRT Line 5S|MRT Line 5 (Southern Route)|#FF8200|BLACK|bold=yes}}
  | 6 ={{RouteBox|MRT Line 6|MRT Line 6 (Dhaka Metro)|#006747|WHITE|bold=yes}}
  }}

| doha ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m1 | red = [[File:Red Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Red Line (Doha Metro)]]
  | m2 | green = [[File:Green Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Green Line (Doha Metro)]] 
  | m3 | gold = [[File:Gold Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Gold Line (Doha Metro)]]
  | m4 | blue = {{RouteBox|M4|Blue Line (Doha Metro)|#0354A6}}
  | l1 ={{RouteBox|L1|Red Line (Lusail Light Rail Transit)|#DC241F}}
  | l2 ={{RouteBox|L2|Green Line (Lusail Light Rail Transit)|#009530}}
  | l3 ={{RouteBox|L3|Purple Line (Lusail Light Rail Transit)|#9016B2}}
  | l4 ={{RouteBox|L4|Yellow Line (Lusail Light Rail Transit)|#FFD700}}
  }}

| dongguan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dongguan Rail Transit)|#{{rail color|Dongguan Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | rt | metro =[[File:Dongguan Rail Transit logo.svg|{{{size|16x16}}}px|link={{{link|Dongguan Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Dongguan Rail Transit}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dongguan Rail Transit)|#{{rail color|Dongguan Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| donostialdea ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Símbolo del Metro Donostialdea.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Metro Donostialdea}}}|alt={{{alt|{{{link|Metro Donostialdea}}}}}}]]
}}

| dortmund ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Dortmund Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Dortmund Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| dresden={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link={{{link|Dresden S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Dresden S-Bahn}}}}}}]]
  }}

| dublin ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | dart =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Dublin Area Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Dublin Area Rapid Transit}}}}}}]]
  | commuter =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Dublin Suburban Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Dublin Suburban Rail}}}}}}]]
  | luas | #default =[[File:Luas simple logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Luas}}}|alt={{{alt|{{{link|Luas}}}}}}]]
  }}

| dubai ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m1 ={{RouteBox|M1|Red Line (Dubai Metro)|#DC241F}}
  | m2 ={{RouteBox|M2|Green Line (Dubai Metro)|#009530}}
  | m3 ={{RouteBox|M3|Purple Line (Dubai Metro)|#9016B2}}
  | m4 ={{RouteBox|M4|Blue Line (Dubai Metro)|#0354A6}}
  | l1 ={{RouteBox|L1|Palm Jumeirah Monorail|#748477}}
  | t1 ={{RouteBox|T1|Dubai Tram|#01a0b1}}
  | t2 ={{RouteBox|T2|Dubai Trolley|#800000}}
  }}

| duisburg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Duisburg Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Duisburg Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| düsseldorf ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Düsseldorf Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Düsseldorf Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| edinburgh =[[File:EdinburghTramsGeneric.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edinburgh Trams}}}|alt={{{alt|{{{link|Edinburgh Trams}}}}}}]]

| edmonton ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | ets =[[File:Edmonton Transit System logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edmonton Transit System}}}|alt={{{alt|{{{link|Edmonton Transit System}}}}}}]]
  | capital ={{rail icon|Edmonton LRT|Capital|size={{{size|10}}}|link={{{link|Capital Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Capital Line}}}}}}}}
  | metro ={{rail icon|Edmonton LRT|Metro|size={{{size|10}}}|link={{{link|Metro Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Metro Line}}}}}}}}
  | valley ={{rail icon|Edmonton LRT|Valley|size={{{size|10}}}|link={{{link|Valley Line (Edmonton)}}}|alt={{{alt|{{{link|Valley Line}}}}}}}}
  }}

| esfahan | isfahan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]]
  }}

| essen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | u | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Essen Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Essen Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| eurosleep =[[File:European Sleeper logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|European Sleeper}}}|alt={{{alt|{{{link|European Sleeper}}}}}}]]

| eurostar =[[File:Eurostar icon RDT (2023).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Eurostar}}}|alt={{{alt|{{{link|Eurostar}}}}}}]]

| euskotren ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tren =[[File:Euskotren Trena Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Trena}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Trena}}}}}}]]
  | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Tranbia}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Tranbia}}}}}}]]
  | autobusa =[[File:Euskotren Autobusa Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Autobusa}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Autobusa}}}}}}]]
  }}

| everett ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | blue =[[File:Swift Blue Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Blue Line}}}]]
  | green =[[File:Swift Green Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Green Line}}}]]
  | orange =[[File:Swift Orange Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Orange Line}}}]]
  | gold =[[File:Swift Gold Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Gold Line}}}]]
  }}

| flix ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Flix Logo 2016.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:FlixBus}}}|alt={{{alt|{{{link|w:FlixBus}}}}}}]]
  | train =[[File:Flix Logo 2016.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:FlixTrain}}}|alt={{{alt|{{{link|w:FlixTrain}}}}}}]]
  }}

| foshan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Foshan Metro|na}}|#000}}
    | n | nh | nanhai ={{RouteBox|Nanhai|Nanhai New Transit|#{{rail color|Foshan Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Foshan Metro)|#{{rail color|Foshan Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro = [[File:FMetro (cropped).svg|{{{size|x8}}}px|link={{{link|Foshan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Foshan Metro}}}}}}]]
    | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Foshan Metro|gf}}|#000}}
    | n | nh | nanhai ={{RouteBox|Nanhai|Nanhai New Transit|#{{rail color|Foshan Metro|nh}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Foshan Metro)|#{{rail color|Foshan Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| frankfurt = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
   | rmv  = [[File:Rhein-Main-Verkehrsverbund logo.svg|{{{size|50}}}px|link=Rhein-Main-Verkehrsverbund|alt=Rhein-Main-Verkehrsverbund (RMV)]]
   | rail = [[File:Eisenbahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Public transport in Frankfurt am Main#Rapid Transit]]
   | bus = [[File:Omnibus-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Public transport in Frankfurt am Main#Bus]]
   | s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Rhine-Main S-Bahn]]
   | tram = [[File:Straßenbahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Frankfurt am Main]]
   | u = [[File:U-Bahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Frankfurt U-Bahn]]
   }}

| fuzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Fuzhou Metro)|#{{rail color|Fuzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Fuzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Fuzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Fuzhou Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Fuzhou Metro)|#{{rail color|Fuzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| geneva ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Transports Publics Genevois}}}|alt={{{alt|{{{link|Transports Publics Genevois}}}}}}]]
  | ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Mouettes Genevoises Navigation}}}|alt={{{alt|{{{link|Mouettes Genevoises Navigation}}}}}}]]
  }}

| glasgow =[[File:Glasgow Subway.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Glasgow Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Glasgow Subway}}}}}}]]

| gotransit | got={{#if:{{{2|}}}|{{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail | train={{#if:{{{4|}}}||[[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]}} {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | a | lw | lakeshore west =[[File:GO Lakeshore West logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore West line]]
  | b | le | lakeshore east =[[File:GO Lakeshore East logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore East line]]
  | c | mi | milton =[[File:GO Milton logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Milton line]]
  | d | ki | kitchener =[[File:GO Kitchener logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Kitchener line]]
  | e | br | barrie =[[File:GO Barrie logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Barrie line]]
  | f | rh | richmond hill =[[File:GO Richmond Hill logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Richmond Hill line]]
  | g | st | stouffville =[[File:GO Stouffville logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Stouffville line]]
  | midtown | seaton | locust hill =[[File:Midtown line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Midtown corridor]]
  }}
  | bus ={{{icon|[[File:GO bus symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=GO Transit bus services]]}}} {{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|{{color box|black|'''{{{3|}}}'''|white}}|{{color box|white|{{{3|}}}}} }} }} }}
  | [[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]
}}

| granada ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Símbolo del Metro de Granada.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Granada metro}}}}}}]]
  | 1 =[[File:L1 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]]
  | 2 =[[File:L2 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]]
  | 3 =[[File:L3 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]]
}}

| graz = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 = [[File:Linie {{{2|}}} Graz.png|16px|link=Straßenbahn Graz|Straßenbahn Graz]]
  | 23 = [[File:23 Graz.png|26px|link=Straßenbahn Graz|Straßenbahn Graz]]
  | s1 | s7 | s61 = [[File:{{{2|}}} Steiermark.svg|32px|link=S-Bahn Steiermark|S-Bahn Steiermark]]
 }}

| greece = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | r = [[File:OSE-Logo.svg|{{{size|x13}}}px|link={{{link|TrainOSE}}}|alt={{{alt|{{{link|TrainOSE}}}}}}]]
  | s = [[File:Proastiakos icon (no text).svg|{{{size|26}}}px|link={{{link|Proastiakos}}}|alt={{{alt|{{{link|Proastiakos}}}}}}]]
  }}

| guadalajara = {{#switch: {{{2}}}
  | TE = {{#if: {{{3|}}}
    | [[File:Guadalajara L{{{3|}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=Line {{{3}}} of the Guadalajara urban rail system|alt=Line {{{3}}} of the Guadalajara urban rail system]]
    | [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara urban rail system|alt=Guadalajara urban rail system]]
  }}
  | MM = {{#if: {{{3|}}}
    | [[File:Logo de Mi Macro {{{3|}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=Mi Macro {{{3}}}|alt=Mi Macro {{{3}}}]]
    | [[File:Logo del Macrobús.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara Mi Macro|alt=Guadalajara Mi Macro]]
  }}
  | ST = [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Sistema Integral del Tren Ligero|alt=Sistema Integral del Tren Ligero]]
  | #default = [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara urban rail system|alt=Guadalajara urban rail system]]
}}

| guangzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | a | apm ={{RouteBox|APM|Zhujiang New Town Automated People Mover System|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | k | kc ={{RouteBox|Knowledge City|Knowledge City Line|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | thz1 ={{RouteBox|THZ1|Haizhu Tram|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 1 | 9 | 11 ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | a | apm ={{RouteBox|APM|Zhujiang New Town Automated People Mover System|#{{rail color|Guangzhou Metro|apm}}}}
    | g | gf | gfm | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Guangzhou Metro|gf}}|#000}}
    | k | kc ={{RouteBox|Knowledge City|Knowledge City Line|#{{rail color|Guangzhou Metro|kc}}}}
    | metro =[[File:Guangzhou Metro icon.svg|{{{size|x16px}}}|link={{{link|Guangzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Guangzhou Metro}}}}}}]]
    | thz1 ={{RouteBox|THZ1|Haizhu Tram|#{{rail color|Guangzhou Metro|thz1}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| guiyang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guiyang Metro)|#{{rail color|Guiyang Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:GuiyangMetro.png|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Guiyang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Guiyang Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guiyang Metro)|#{{rail color|Guiyang Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| gwangju ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Gwangju Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Gwangju Metro}}}}}}]]
  | #default =[[File:Gwangju Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Gwangju Metro Line {{{2}}}]]
  }}

| hamburg = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s-bahn| s = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Hamburg S-Bahn]]
  | u-bahn| u = [[File:U-Bahn.svg|{{{size|15}}}px|link=Hamburg U-Bahn]]
  | bus = [[File:Hamburg Bus-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|Bus]]
  | db = [[File:Deutsche Bahn AG-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=List of railway stations in Hamburg]]
  | r = [[File:Regionalbahn Signet HVV.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]]
  | r20 = [[File:Hamburg R20.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]]
  | r50 = [[File:Hamburg R50.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]]
  | akn| a = [[File:HVV Logo AKN.svg|x{{{size|15}}}px|link=AKN Eisenbahn]]
  }}

| hamilton ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | hsr =[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Hamilton Street Railway}}}]]
  | go | got | gotransit ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | train | a | lakeshore west | rail =[[File:Lakeshore West logo.png|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore West line]]
    | bus ={{{icon|[[File:GO bus symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=List of GO Transit bus routes]]}}}
    | #default =[[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]
  }}
  | b=[[File:BLAST B.svg|{{{size|16}}}px|link=Hamilton LRT]]
  | a | t =[[File:BLAST {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{uc:{{{2}}}}}-Line (Hamilton)]]
  | l | s =[[File:BLAST {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
  | lrt ={{#switch: {{lc: {{{3|}}} }}
    | b =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
    | #default =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
  }} {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | b=[[File:BLAST B.svg|{{{size|16}}}px|link=Hamilton LRT]]
  | a | t =[[File:BLAST {{uc:{{{3}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{uc:{{{3}}}}}-Line (Hamilton)]]
  | l | s =[[File:BLAST {{uc:{{{3}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
  }} }}

| hangzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 1b ={{RouteBox|1 branch|Line 1 (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | fy | fuyang ={{RouteBox|Fuyang|Fuyang line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | la | lin'an ={{RouteBox|Lin'an|Lin'an line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | sx | shaoxing ={{RouteBox|Shaoxing|Shaoxing line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 3 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)}}}|#{{rail color|Hangzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | 1b ={{RouteBox|1 branch|Line 1 (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|1b}}}}
    | fy | fuyang ={{RouteBox|Fuyang|Fuyang line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | la | lin'an ={{RouteBox|Lin'an|Lin'an line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | metro =[[File:Hangzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Hangzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Hangzhou Metro}}}}}}]]
    | sx | shaoxing ={{RouteBox|Shaoxing|Shaoxing line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| hannover | hanover = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Hanover S-Bahn}}}]]
 }}

| harbin ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Harbin Metro)|#{{rail color|Harbin Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Harbin Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Harbin Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Harbin Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Harbin Metro)|#{{rail color|Harbin Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| hartford =[[File:Hartford Line logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Hartford Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Hartford Line}}}}}}]]

| hblr =[[File:NJT_NJ_Symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Hudson–Bergen Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Hudson–Bergen Light Rail}}}}}}]]

| hefei ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|{{{2}}}}}}}
    | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|na}}}}
      | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|s{{{3}}}}}}}
      }}
    }}
  }}

| heilbronn ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | stadtbahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Heilbronn Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Heilbronn Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| hk | hongkong ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | lightrail ={{ric|MTR Light Rail|{{{3|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | mtr ={{ric|MTR|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|MTR|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| houston ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Houston Metro icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Houston Metro}}}]]
  | red =[[File:Houston METRORail Red Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Red Line}}}]]
  | green =[[File:Houston METRORail Green Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Green Line}}}]]
  | purple =[[File:Houston METRORail Purple Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Purple Line}}}]]
  }}

| hyderabad ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | m | metro =[[File:Seal of Hyderabad Metro Rail.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Hyderabad Metro}}}]]
  }}

| id ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logo PT Kereta Api Indonesia (Persero) 2020.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Kereta Api Indonesia}}}|alt={{{alt|{{{link|Kereta Api Indonesia}}}}}}]]
  | hsr =[[File:PT KCIC logo.png|{{{size|30}}}px|link={{{link|Kereta Cepat Indonesia China}}}|alt={{{alt|{{{link|Kereta Cepat Indonesia China}}}}}}]]
  }}

| incheon ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 = [[File:Incheon Metro Line 1.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Subway Line 1}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Subway Line 1}}}}}}]]
  | 2 = [[File:Incheon Metro Line 2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Subway Line 2}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Subway Line 2}}}}}}]]
  }}

| innsbruck ={{ÖPNV Innsbruck|{{{2|}}}}}

| isleofwight ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | vectis =[[File:Southern Vectis diamond logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Southern Vectis}}}|alt={{{alt|{{{link|Southern Vectis}}}}}}]]
  | wightbus =[[File:Wightbus yellow blue logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Wightbus}}}|alt={{{alt|{{{link|Wightbus}}}}}}]]
  }}

| istanbul ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | b | banliyö =[[File:Istanbul B{{{3|}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|{{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | 1 =link={{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}|alt={{{alt|{{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}}}}
    | 2 =link={{{link|Haydarpaşa-Gebze Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Haydarpaşa-Gebze Line}}}}}}
    | #default=link={{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}
    }}]]
  | bus | metrobus | metrobüs =[[File:Metrobus İstanbul Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Metrobus (Istanbul)}}}|alt={{{alt|{{{link|Metrobus (Istanbul)}}}}}}]]
  | f1 | f2 | f3 | f4 | f5=[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|{{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}} (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}}}}}}}}]]
  | m | metro =[[File:Istanbul Metro Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Istanbul Metro}}}}}}]]
  | m1 | m1a | m1b | m2 | m3 | m4 | m5 | m6 | m7 | m8 | m9 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|{{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}} (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}}}}}}}}]]
  | m10 =[[File:Istanbul M10 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M10 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M10 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m11 =[[File:Istanbul M11 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M11 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M11 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m12 =[[File:Istanbul M12 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M12 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M12 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m13 =[[File:Istanbul M13 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M13 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M13 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m14 =[[File:Istanbul M14 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M14 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M14 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m20 =[[File:Istanbul M20 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M20 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M20 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m34 =[[File:Istanbul M34 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|HızRay}}}|alt={{{alt|{{{link|HızRay}}}}}}]]
  | marmaray =[[File:Marmaray logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Marmaray}}}|alt={{{alt|{{{link|Marmaray}}}}}}]]
  | t1 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T1 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | t2 =[[File:Istanbul T2 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T2}}}}}}]]
  | t3 =[[File:Istanbul T3 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T3}}}}}}]]
  | t4 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T4 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | t5 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T5 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | t6 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T6 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | nt | nostaljik tramvay =[[File:Istanbul public transport - Nostaljik Tramvay symbol.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}}}}]]
  | t | tunel | tünel =[[File:Istanbul F2 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Tünel}}}|alt={{{alt|{{{link|Tünel}}}}}}]]
  | tf | teleferik | gondola =[[File:Istanbul TF{{{3}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|{{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 1 =link={{{link|Maçka Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Maçka Gondola}}}}}}
      | 2 =link={{{link|Eyüp Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Eyüp Gondola}}}}}}
      }}]]
  | ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Ferries in Istanbul}}}|alt={{{alt|{{{link|Ferries in Istanbul}}}}}}]]
  | seabus =[[File:Translinkseabus icon blue.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İDO}}}|alt={{{alt|{{{link|İDO}}}}}}]]
  }}

| izmir ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | b | banliyo | banliyö | izban =[[File:İZBAN logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İZBAN}}}|alt={{{alt|{{{link|İZBAN}}}}}}]]
  | bus =[[File:ESHOT logo (blue).svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|ESHOT}}}|alt={{{alt|{{{link|ESHOT}}}}}}]]
  | m | metro =[[File:Metro İzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İzmir Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|İzmir Metro}}}}}}]]
  | m1 =[[File:İzmir Metro logo.svg |{{{size|17}}}px|link={{{link|M1 (İzmir Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M1 (İzmir Metro)}}}}}}]]
  | t1 | karşıyakatram | karsiyakatram =[[File:Tramİzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Karşıyaka Tram}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T1}}}}}}]]
  | t2 | konaktram =[[File:Tramİzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Konak Tram}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T2}}}}}}]]
  | ferry | seabus =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İzdeniz}}}|alt={{{alt|{{{link|İzdeniz}}}}}}]]
  }}

| jaen | jaén ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram =[[File:Símbolo del Tranvía de Jaén.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Jaén Tram}}}]]
  | 1 =[[File:L1 Tranvía de Jaén.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Jaén Tram}}}]]
}}

| jaipur ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m | metro =[[File:Jaipur Metro Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Jaipur Metro}}}]]
  }}

| jakarta ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | a | arl =[[File:Jakarta KRL A.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Soekarno–Hatta Airport Rail Link}}}]]
  | b | central | red | bogor =[[File:Jakarta KRL B.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KAI Commuter Bogor Line}}}]]
  | c | bekasi | cikarang | blue =[[File:Jakarta KRL C.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KAI Commuter Cikarang Loop Line}}}]]
  | l | loop | loopline | yellow =[[File:Jakarta KRL L.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Jatinegara–Bogor}}}]]
  | r | serpong | rangkasbitung | green =[[File:Jakarta KRL R.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Tanah Abang–Rangkasbitung}}}]]
  | t | tangerang | brown =[[File:Jakarta KRL T.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Duri–Tangerang}}}]]
  | tp | tanjung priok | tanjung | pink =[[File:Jakarta KRL TP.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Jakarta Kota–Tanjung Priok}}}]]
  | lrt =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Jakarta LRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Jakarta LRT}}}}}}}}}]]
  | s =[[File:Jakarta LRT S.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line S (Jakarta LRT)}}}]]
  | jabodebek =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Greater Jakarta LRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Greater Jakarta LRT}}}}}}}}}]]
  | cb | l1 =[[File:Jakarta LRT CB.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line 1 (Greater Jakarta LRT)}}}]]
  | l2 ={{RouteBox|L2|LRT Line 2 (Greater Jakarta LRT)|#9016B2}}
  | bk | l3 =[[File:Jakarta LRT BK.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line 3 (Greater Jakarta LRT)}}}]]
  | mrt =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Jakarta MRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Jakarta MRT}}}}}}}}}]]
  | m1 | m =[[File:Jakarta - MRT Jakarta North South Line Icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|MRT Line 1 (Jakarta Mass Rapid Transit)}}}]]
  | m2 ={{RouteBox|M2|MRT Line 2 (Jakarta Mass Rapid Transit)|#009530}}
  | skytrain =[[File:Jakarta Skytrain.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Soekarno–Hatta Airport Skytrain}}}]]
  | tj =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|TransJakarta}}}]]
| tjk1 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 1 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 1}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 1}}}}}}]]
  | tjk2 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 2 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 2}}}}}}]]
  | tjk2a =[[File:Transjakarta BRT Route 2A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2#Route 2A (Pulo Gadung – Rawa_Buaya)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk2c =[[File:Transjakarta BRT Route 2C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2#Route 2C (Balai Kota – JIExpo Kemayoran)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Special routes}}}}}}]]
  | tjk3 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 3 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 3}}}}}}]]
  | tjk3f =[[File:Transjakarta BRT Route 3F Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3#Route 3F (Kalideres – Senayan Bank Jakarta)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk3h =[[File:Transjakarta BRT Route 3H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3#Route 3H (Damai – Kota)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk4 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 4 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 4}}}}}}]]
  | tjk4d =[[File:Transjakarta BRT Route 4D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4#Route 4D (Pulo Gadung – Patra Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk4h =[[File:Transjakarta BRT Route 4H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4#Route 4H (Pulo Gadung – Ragunan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk5 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 5 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 5}}}}}}]]
  | tjk5c =[[File:Transjakarta BRT Route 5C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5C (Cililitan – Juanda)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk5d =[[File:Transjakarta BRT Route 5D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5D (Cililitan – Ancol)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk5h =[[File:Transjakarta BRT Route 5H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5H (Juanda – Ancol)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk6 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 6 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 6}}}}}}]]
  | tjk6a =[[File:Transjakarta BRT Route 6A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6A (Ragunan – Balai Kota via Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk6b =[[File:Transjakarta BRT Route 6B Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6B (Ragunan – Balai Kota via Semanggi)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk6v =[[File:Transjakarta BRT Route 6V Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6V (Ragunan – Senayan Bank Jakarta)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk7 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 7 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 7}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 7}}}}}}]]
  | tjk7f =[[File:Transjakarta BRT Route 7F Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 7#Route 7F (Kampung Rambutan – Juanda via Cempaka Putih)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk8 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 8 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 8}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 8}}}}}}]]
  | tjk8a =[[File:Transjakarta BRT Route 8A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 8#List of BRT stations}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 8}}}}}}]]
  | tjk9 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 9 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 9}}}}}}]]
  | tjk9a =[[File:Transjakarta BRT Route 9A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9A (Cililitan – Grogol Reformasi)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk9c =[[File:Transjakarta BRT Route 9C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9C (Pinang Ranti – Bundaran Senayan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk9n =[[File:Transjakarta BRT Route 9N Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9N (Pinang Ranti – Simpang Cawang)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk10 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 10 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 10}}}}}}]]
  | tjk10d =[[File:Transjakarta BRT Route 10D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10#Route 10D (Tanjung Priok – Kampung Rambutan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk10h =[[File:Transjakarta BRT Route 10H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10#Route 10H (Tanjung Priok – Bundaran Senayan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk11 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 11 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 11}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 11}}}}}}]]
  | tjk12 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 12 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 12}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 12}}}}}}]]
  | tjk13 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 13 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 13}}}}}}]]
  | tjk13b =[[File:Transjakarta BRT Route 13B Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13B (Puri Beta 2 – Pancoran)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk13d =[[File:Transjakarta BRT Route 13D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13D (Puri Beta 2 – Ragunan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk13e =[[File:TransJakarta roundel 13E.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13E (Puri Beta 2 – Flyover Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjkl13e =[[File:Transjakarta BRT Route L13E Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route L13E (Puri Beta 2 – Flyover Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk14 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 14 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 14}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 14}}}}}}]]
 }}

| jeddah ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Jeddah Metro)|#0354A6}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Jeddah Metro)|#FF9A00}}
  | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Jeddah Metro)|#DC241F}}
  }}

| jinan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:JinanMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Jinan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Jinan Metro}}}}}}]]
    | 1 ={{RouteBox|1|{{{link|Line 1 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|1}}}}
    | 2 ={{RouteBox|2|{{{link|Line 2 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|2}}}}
    | 3 ={{RouteBox|3|{{{link|Line 3 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|3}}}}
    | 4 ={{RouteBox|4|{{{link|Line 4 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|4}}|#000}}
    | 5 ={{RouteBox|5|{{{link|Line 5 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|5}}|#000}}
    | 6 ={{RouteBox|6|{{{link|Line 6 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|6}}|#000}}
  }}

| kaohsiung ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Kaohsiung Metro|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | red | r ={{ric|Kaohsiung Metro|r|link={{{link|}}}}}
  | orange | o ={{ric|Kaohsiung Metro|o|link={{{link|}}}}}
  | circular | c ={{ric|Kaohsiung Metro|c|link={{{link|}}}}}
  | yellow | y ={{ric|Kaohsiung Metro|y|link={{{link|}}}}}
  | #default ={{ric|Kaohsiung Metro|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
 }}

| karaj ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:لوگو قطار شهری کرج و حومه.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link| Karaj Metro}}}]]
  | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 =[[File:لوگو قطار شهری کرج و حومه.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link| Karaj Metro}}}]] {{color box||'''LINE {{{2}}}'''}} [[File:Zeichen 123.svg|15px]]
}}

| karlsruhe = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Karlsruhe Stadtbahn}}}]]
 |rail = [[File:Logo_Deutsche_Bahn.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Deutsche Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Deutsche Bahn}}}}}}]]
 }}

| kharkiv ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:Kiev Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 1 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Red Line 1}}}}}}]]
  | 2 =[[File:Kiev Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 2 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Blue Line 2}}}}}}]]
  | 3 =[[File:Kiev Metro Line 3.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 3 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Green Line 3}}}}}}]]
 }}

| kiev|kyiv ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:Kyiv Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sviatoshynsko–Brovarska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 1}}}}}}]]
  | 2 =[[File:Kyiv Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Obolonsko–Teremkivska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 2}}}}}}]]
  | 3 =[[File:Kyiv Metro Line 3.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Syretsko–Pecherska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 3}}}}}}]]
  | 4 =[[File:Kyiv Metro Line 4.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Podilsko–Vyhurivska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 4}}}}}}]]
  | 5 =[[File:Kyiv Metro Line 5.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Livoberezhna line (Kyiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 5}}}}}}]]
  | 6 =[[File:Kyiv Metro Line 6.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Vyshhorodsko–Darnytska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 6}}}}}}]]
  | e | u =[[File:Kyiv Urban Electric Train.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Urban Electric Train}}}|alt={{{alt|{{{link|}}}}}}]]
  | f =[[File:Kiev Funicular logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Funicular}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular}}}}}}]]
  | t | l =[[File:Kiev T logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Light Rail}}}}}}]]
  | m | metro = [[File:Kyiv Metro logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyiv Metro}}}}}}]]
 }}

| kobe ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Kobe Municipal Subway Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kobe Municipal Subway}}}]]
  | k | kaigan =[[File:Subway KobeKaigan.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kaigan Line}}}]]
  | s | seishin =[[File:Subway KobeSeishin.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Seishin-Yamate Line}}}]]
  }}

| kolkata ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Suburban Railway}}}]]
  | m | metro =[[File:Kolkata Metro Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Metro}}}]]
  | ewm | ew metro =[[File:Kolkata Metro Rail Corporation Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Metro}}}]]
  | blue | blue line ={{RouteBox|Blue Line|Blue Line (Kolkata Metro)|#005EEE|WHITE|bold=yes}}
  | green | green line ={{RouteBox|Green Line|Green Line (Kolkata Metro)|GREEN|WHITE|bold=yes}}
  | purple | purple line ={{RouteBox|Purple Line|Purple Line (Kolkata Metro)|#800080|WHITE|bold=yes}}
  | yellow | yellow line ={{RouteBox|Yellow Line|Yellow Line (Kolkata Metro)|#FFE800|BLACK|bold=yes}}
  | pink | pink line ={{RouteBox|Pink Line|Pink Line (Kolkata Metro)|#FFADEC|BLACK|bold=yes}}
  | orange | orange line ={{RouteBox|Orange Line|Orange Line (Kolkata Metro)|#FF8F00|WHITE|bold=yes}}
  | tram =[[File:Calcutta Tramways Company (logo).gif|{{{size|15}}}px|link={{{link|Trams in Kolkata}}}]]
  | bus =[[File:Kolkata bus.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Transport in Kolkata#Buses}}}]]
  | ferry =[[File:BSicon FERRY.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Kolkata#Port and water-transport}}}]]
  }}

| kualalumpur | kuala lumpur =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]]

| kunming ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Kunming Metro)|#{{rail color|Kunming Metro|na}}}}
  | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Kunming Metro)|#{{rail color|Kunming Metro|{{{2}}}}}}}
  }}

| kyoto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Kyoto MTB Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kyoto Municipal Subway}}}]]
  | k | karasuma =[[File:Subway KyotoKarasuma.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Karasuma Line}}}]]
  | t | tozai =[[File:Subway KyotoTozai.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōzai Line (Kyoto)}}}]]
  }}

| lanzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (LanzhouMetro)|#{{rail color|Lanzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:LanzhouRailTransit.png|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Lanzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lanzhou Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Lanzhou Metro)|#{{rail color|Lanzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| lary ={{rbox|{{{2}}}|{{{2}}} (Los Angeles Railway)|#{{rail color|Los Angeles Railway}}|black}}

| laval = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | stl = [[File:Montreal public transit icons - STL.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Société de transport de Laval}}}|alt={{{alt|{{{link|Société de transport de Laval}}}}}}]]
  | bus = {{Nowrap|{{ric|Canada transit|STL|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}}}}px}}{{#if:{{{3|}}} |{{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Canada transit|STL}}|#fff}}'''| }}}}
  | #default = '''{{rbox|{{{2}}}||#{{rcr|Canada transit|STL}}|#fff}}'''
  }}

| lille ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Lille Metro Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille Metro}}}}}}]]
  | 1 | 2 =[[File:Symbole Lille {{{2}}}.svg|13x13px|link={{{link|Lille Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille Metro}}}}}}]]
  | tramway =[[File:Lille Tramway Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille tramway}}}}}}]]
  | r | t =[[File:Symbole Lille {{uc:{{{2}}}}}.svg|13x13px|link={{{link|Lille tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille tramway}}}}}}]]
  | bus =[[File:Lille Bus Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille buses}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille buses}}}}}}]]
  }}

| lisboa |lisbon ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metropolitano Lisboa logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Lisbon Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  | azul | blue =[[File:MetroLisboa-linha-azul.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Blue Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  | amarela | yellow =[[File:MetroLisboa-linha-amarela.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Yellow Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  | verde | green ={{nbsp}}&lt;!--[[File:MetroLisboa-linha-verde.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Green Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]--&gt;
  | vermelha | red =[[File:MetroLisboa-linha-vermelha.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Red Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  }}

| leeds =[[File:WestYorkshireMetro.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|West Yorkshire Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|West Yorkshire Metro}}}}}}]]

| liverpool =[[File:Merseyrail Icon.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Merseyrail}}}|alt={{{alt|{{{link|Merseyrail}}}}}}]]

| lombardy = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | r = [[File:Logomi r.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Trenord}}}|alt={{{alt|Regionale}}}]]
  | s = [[File:Linee S di Milano.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Milan suburban railway service}}}|alt={{{alt|Milan suburban railway service}}}]]
  }}

| london ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Buses roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Buses}}}|alt={{{alt|{{{link|London Buses}}}}}}]]
  | crossrail =[[File:Elizabeth line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Elizabeth line}}}|alt={{{alt|{{{link|Elizabeth line}}}}}}]]
  | crossrail2 =[[File:Crossrail2.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Crossrail 2}}}|alt={{{alt|{{{link|Crossrail 2}}}}}}]]
  | dlr =[[File:DLR no-text roundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Docklands Light Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Docklands Light Railway}}}}}}]]
  | cablecar =[[File:London Air Line roundel.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|London cable car}}}|alt={{{alt|{{{link|London Cable Car}}}}}}]]
  | heathrowexpress =[[File:Heathrow Express icon RDT.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Heathrow Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Heathrow Express}}}}}}]]
  | overground ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | north | east | south | west =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{3}}}}} London line}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{3}}}}} London line}}}}}}]]
    | gospel | goblin | barking =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Gospel Oak to Barking line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gospel Oak to Barking line}}}}}}]]
    | lea | lea valley =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Lea Valley lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Lea Valley lines}}}}}}]]
    | romford | upminster =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Romford–Upminster line}}}|alt={{{alt|{{{link|Romford–Upminster line}}}}}}]]
    | watford =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Watford DC line}}}|alt={{{alt|{{{link|Watford DC Line}}}}}}]]
	| liberty = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Liberty line}}}|alt={{{alt|{{{link|Liberty line}}}}}}]]
	| lioness = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Lioness line}}}|alt={{{alt|{{{link|Lioness line}}}}}}]]
	| mildmay = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Mildmay line}}}|alt={{{alt|{{{link|Mildmay line}}}}}}]]		
	| suffragette = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Suffragette line}}}|alt={{{alt|{{{link|Suffragette line}}}}}}]]		
	| weaver = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Weaver line}}}|alt={{{alt|{{{link|Weaver line}}}}}}]]		
	| windrush = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Windrush line}}}|alt={{{alt|{{{link|Windrush line}}}}}}]]				
    | #default =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Overground}}}|alt={{{alt|{{{link|London Overground}}}}}}]]
 }}
  | tram =[[File:Tramlink no-text roundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tramlink{{#if:{{{3|}}}| route {{{3}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Tramlink{{#if:{{{3|}}}| route {{{3}}}}}}}}}}}]]
  | rail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|National Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|National Rail}}}}}}]]
  | thameslink =[[File:ThameslinkSymbol.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Thameslink}}}|alt={{{alt|{{{link|Thameslink}}}}}}]]
  | underground =[[File:Underground no-text.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Underground}}}|alt={{{alt|{{{link|London Underground}}}}}}]]
  | river =[[File:BSicon FERRY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|London River Services}}}|alt={{{alt|{{{link|London River Services}}}}}}]]
  | bakerloo | district | elizabeth | jubilee | metropolitan | northern | piccadilly | victoria =[[File:{{ucfirst:{{{2}}}}} line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} Line}}}}}}]]
  | central | circle =[[File:{{ucfirst:{{{2}}}}} line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line (London Underground)}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line (London Underground)}}}}}}]]
  | east london =[[File:East London line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|East London line#The London Underground era}}}|alt={{{alt|{{{link|East London line}}}}}}]]
  | fleet =[[File:Fleet line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Fleet line}}}|alt={{{alt|{{{link|Fleet Line}}}}}}]]
  | h&amp;c | hammersmith =[[File:H&amp;c line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Hammersmith &amp; City line}}}|alt={{{alt|{{{link|Hammersmith &amp; City Line}}}}}}]]
  | w&amp;c | waterloo =[[File:W&amp;c line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Waterloo &amp; City line}}}|alt={{{alt|{{{link|Waterloo &amp; City Line}}}}}}]]
  }}

| longueuil = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rtl = [[File:Montreal public transit icons - RTL.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Réseau de transport de Longueuil}}}|alt={{{alt|{{{link|Réseau de transport de Longueuil}}}}}}]]
  | bus = {{Nowrap|{{ric|Canada transit|RTL|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}}}}px}}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}{{#ifeq:{{{4|}}}|accessible|{{spaces}}{{emoji presentation|♿|text}}|}}||#{{rcr|Canada transit|RTL}}|#fff}}'''| }}}}
  | #default = '''{{rbox|{{{2}}}{{#ifeq:{{{3|}}}|accessible|{{spaces}}{{emoji presentation|♿|text}}|}}||#{{rcr|Canada transit|RTL}}|#fff}}'''
  }}

| losangeles ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metrolink = [[File:Metrolink icon 2022.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrolink (California)}}}|alt={{{alt|{{{link|Metrolink (California)}}}}}}]]
  | 91/pv =[[91/Perris Valley Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|91/Perris Valley}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em&quot;&gt;91/PV&lt;/span&gt;]]
  | av =[[Antelope Valley Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Antelope Valley}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;AV&lt;/span&gt;]]
  | arrow =[[Arrow (rail service)|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Arrow}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;Arrow&lt;/span&gt;]]
  | ieoc =[[Inland Empire–Orange County Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Inland Empire–Orange County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;IEOC&lt;/span&gt;]]
  | oc =[[Orange County Line|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Orange County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;OC&lt;/span&gt;]]
  | metrolink =[[File:Metrolink icon 2022.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metrolink (California)}}}|alt=Metrolink (California)]]
  | riv =[[Riverside Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Riverside}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;RIV&lt;/span&gt;]]
  | sb =[[San Bernardino Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|San Bernardino}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;SB&lt;/span&gt;]]
  | vc =[[Ventura County Line|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Ventura County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;VC&lt;/span&gt;]]
  | lacmta ={{LACMTA link logo{{#if:{{{3|}}}|{{!}}showtext{{=}}yes|}}}}
  | {{LACMTA icon|{{{2}}}{{#if:{{{3|}}}|{{!}}showtext=yes|}}}}
  }}

| lyon ={{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m | metro =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_metro-{{{3}}}|_logo-metro}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Lyon Metro {{#if:{{{3|}}}|Line {{uc:{{{3}}}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Lyon Metro {{#if:{{{3|}}}|Line {{uc:{{{3}}}}}}}}}}}}}]]
  | f | funicular =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_funi-{{{3}}}|_logo-funi}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Funiculars of Lyon}}}|alt={{{alt|{{{link|Funiculars of Lyon}}}}}}]]
  | t | tramway =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_tram-{{{3}}}|_logo-tram}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Lyon tramway{{#if:{{{3|}}}|&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;Line T{{{3}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Lyon tramway{{#if:{{{3|}}}|&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;Line T{{{3}}}}}}}}}}}]]
  | rx | rhonexpress =[[File:Lyon tcl logo-rx.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Rhônexpress}}}]]
  | c =[[File:Lyon tcl logo-cbus{{#ifeq:{{{3|}}}|full|-full}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Buses in Lyon}}}]]
  | b | bus =[[File:Lyon tcl logo-bus{{#ifeq:{{{3|}}}|full|-full}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Buses in Lyon}}}]]
  }}

| macau | macao = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | x = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default = {{rcb|Macau LRT|{{{2}}}|xroute}}
    }}
  | #default = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | lrt =[[File:Metro Ligeiro de Macau logo.svg|{{{size|x16px}}}|link={{{link|Macau Light Rapid Transit}}}|alt=Logo of Macau Light Rapid Transit]]
    | #default = {{rcb|Macau LRT|{{{2}}}|croute}}
    }}
  }}

| madrid ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | renfe =[[File:Madrid-MetroRENFE.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Renfe Operadora}}}]]
  | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]]
  | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-1 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-2 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-3 =[[File:C-3 dark pink.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-3 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-4 =[[File:C-4 dark blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-4 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-5 =[[File:C-5 yellow.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-5 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-7 =[[File:C-7 red.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-7 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-8 =[[File:C-8 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-8 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-9 =[[File:C-9 orange.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-9 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-10 =[[File:C-10 lime.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|C-10 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | metro =[[File:MetroMadridLogoSimplified.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Madrid Metro}}}]]
  | #default =[[File:Madrid-MetroLinea{{{2}}}.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line {{{2}}} (Madrid Metro)}}}]]
  | r | ramal =[[File:Madrid-MetroRamal.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Ramal (Madrid Metro)}}}]]
  | l | ligero =[[File:Stadtbahn Madrid Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero}}}]]
  | l1 | ml1 | ml-1 =[[File:Madrid_MetroLigero1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-1}}}]]
  | l2 | ml2 | ml-2 =[[File:Madrid_MetroLigero2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-2}}}]]
  | l3 | ml3 | ml-3 =[[File:Madrid_MetroLigero3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-3}}}]]
  | bus | e | emt =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | u | urbano =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | i | interurbano =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | lr | largo | recorrido | largorecorrido =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | b | buho =[[File:MadridBusBuho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | ib | interurbanobuho =[[File:MadridBusInterurbanoBuho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | a =[[File:Madrid-MetroZonaA.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | b1 =[[File:Madrid-MetroZonaB1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | b2 =[[File:Madrid-MetroZonaB2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | b3 =[[File:Madrid-MetroZonaB3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | c1 =[[File:Madrid-MetroZonaC1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | c2 =[[File:Madrid-MetroZonaC2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | e1 =[[File:Madrid-MetroZonaE1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | e2 =[[File:Madrid-MetroZonaE2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  }}

| malaga | málaga ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Logo metro málaga.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]]
  | 1 =[[File:MetroMalaga L1.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]]
  | 2 =[[File:MetroMalaga L2.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]]
  | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]]
  | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]]
  }}

| manchester =[[File:Metrolink generic.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Manchester Metrolink}}}|alt={{{alt|{{{link|Manchester Metrolink}}}}}}]]

| manila ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | lrt-1 | lrt1 | 1 ={{rail icon|Manila LRT|1}}
  | lrt-2 | lrt2 | mrt-2 | mrt2 | 2 ={{rail icon|Manila LRT|2}}
  | mrt-3 | mrt3 | lrt-3 | lrt3 | 3 ={{rail icon|Manila MRT|3}}
  | mrt-4 | mrt4 | 4 ={{rail color box|Manila MRT|4|inline=route}}
  | lrt-5 | lrt5 | 5 ={{rail color box|Manila MRT|5|inline=route}}
  | lrt-6 | lrt6 | 6 ={{rail color box|Manila LRT|6|inline=route}}
  | mrt-7 | mrt7 | 7 ={{rail icon|Manila MRT|7}}
  | mrt-8 | mrt8 | 8 ={{rail color box|Manila MRT|8|inline=route}}
  | mrt-9 | mrt9 | 9 | mms ={{RouteBox|MMS|Metro Manila Subway|#{{rail color|Manila MRT|9}}}}
  | pnr | mc | orange = [[Image:Philippine National Railways (PNR).svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|PNR Metro Commuter Line}}}]]
  | nscr = {{RouteBox|NSCR|Philippine National Railways|#{{rail color|Philippine National Railways}}|black}}
  }}

| marta =[[File:MARTA stripes logo.svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|Metropolitan Atlanta Rapid Transit Authority}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan Atlanta Rapid Transit Authority}}}}}}]]

| mashhad ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]]
  }}

| mecca ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | a ={{RouteBox|A|Line A (Mecca Metro)|#FFD700}}
  | b ={{RouteBox|B|Line B (Mecca Metro)|#009530}}
  | c ={{RouteBox|C|Line C (Mecca Metro)|#DC241F}}
  | d ={{RouteBox|D|Line D (Mecca Metro)|#0354A6}}
  | s | shuttle ={{RouteBox|S|Al Mashaaer Al Mugaddassah Metro line|#FFC0CB|#000000}}
  }}

| medina ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Jeddah Metro)|#009530}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Jeddah Metro)|#0354A6}}
  | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Jeddah Metro)|#DC241F}}
  }}
&lt;!-- &quot;melbourne&quot; is an alias for &quot;victoria&quot; --&gt;

| mexicocity | cdmx ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | cb ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 = [[File:CablebúsCDMX Línea {{{3}}}.svg|{{{size|16x16}}}px|link={{{link|Cablebús}}}|alt={{{alt|{{{link|Cablebús}}}}}}]]
    | #default =[[File:Logo del Cablebús.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Cablebús}}}|alt={{{alt|{{{link|Cablebús Line {{{3}}}}}}}}}]]
    }}
  | cetram =[[File:Movilidad Integrada (logo) Órgano Regulador de Transporte (CETRAM).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Centro de transferencia modal}}}|alt={{{alt|{{{link|Transfer hub}}}}}}]]
  | eb =[[File:Movilidad Integrada (logo) EcoBici.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ecobici (Mexico City)}}}|alt={{{alt|{{{link|Ecobici}}}}}}]]
  | etram =[[File:Logo ETRAM Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Centro de transferencia modal}}}|alt={{{alt|{{{link|Transfer hub}}}}}}]]
  | fs ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 = [[File:Logo del Sistema 1 del Tren suburbano del valle de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Suburbano}}}|alt={{{alt|Tren Suburbano Line {{{3}}}}}}]]
    | #default =[[File:Ferrocarril Suburbano.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Suburbano}}}|alt={{{alt|{{{link|Tren Suburbano}}}}}}]]
    }}
  | mcm =[[File:Metro de la Ciudad de México (logo) version 2019.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metro}}}}}}]]
  | mcmb =[[File:Logo del Metrobús.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metrobús}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metrobús}}}}}}]]
  | mnbcdmx =[[File:Movilidad Integrada (logo) Red de Autobuses de la CDMX.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pesero}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City minubus}}}}}}]]
  | mnbedomex =[[File:Logo de Colectivos del Movimex.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pesero}}}|alt={{{alt|{{{link|State of Mexico minubus}}}}}}]]
  | mxb =[[File:Logo Mexibús Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexibús}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexibús}}}}}}]]
  | mxc ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 | 2 | 3 = [[File:Línea {{{3}}} del Mexicable del Estado de México.svg|{{{size|16}}}px|{{{link|Mexicable}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexicable Line {{{3}}}}}}}}}]]
    | #default =[[File:Logo Mexicable Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexicable}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexicable}}}}}}]]
    }}
  | rtp =[[File:Logo de la Red de Transporte de Pasajeros de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Red de Transporte de Pasajeros}}}|alt={{{alt|{{{link|Red de Transporte de Pasajeros}}}}}}]]
  | tb = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 = [[File:Línea {{{3}}} del Trolebús de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trolleybuses in Mexico City}}}|alt={{{alt|{{{link|Trolleybus Line {{{3}}}}}}}}}]]
    | #default =[[File:Logo de los Servicio de Transportes Eléctricos de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trolleybuses in Mexico City}}}|alt={{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}]]
    }}
  | ti =[[File:Movilidad Integrada (logo) El Insurgente.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Interurbano}}}|alt={{{alt|{{{link|Tren Interurbano}}}}}}]]
  | tl ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 = [[File:Logo de la línea 1 del tren ligero de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Xochimilco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Xochimilco Light Rail Line {{{3}}}}}}}}}]]
    | #default =[[File:TrenLigeroCDMX.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Xochimilco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Xochimilco Light Rail}}}}}}]]
    }}
  | tledomex =[[File:Logo del TEM del Movimex.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Texcoco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Texcoco Light Rail}}}}}}]]
  | #default =[[File:MetroDF Línea {{{2}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metro Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metro Line {{{2}}}}}}}}}]]
  }}

| miami ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metrobus =[[File:Logo Miami-Dade County.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Metrobus (Miami-Dade County)}}}|alt={{{alt|Metrobus (Miami-Dade County)}}}]]
  | metromover =[[File:BSicon_MONO.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metromover}}}|alt={{{alt|Metromover}}}]]
  | metrorail | #default =[[File:Logo Miami-Dade Metrorail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Metrorail (Miami-Dade County)}}}|alt={{{alt|Metrorail (Miami-Dade County)}}}]]
  }}

| minnesota ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]]
  | blue =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|blue}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|blue}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Blue Line (Minnesota)|{{white|Blue Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | green =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Green Line (Minnesota)|{{white|Green Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | red =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|red}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|red}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Red Line (Minnesota)|{{white|Red Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | orange =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|orange}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|orange}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Orange Line (Minnesota)|{{white|Orange Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | gold = [[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}} px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap; text-decoration:none;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Gold Line (Minnesota)|&lt;span style=&quot;color:#00539f&quot;&gt;Gold Line&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | greenextension|glx|southwest lrt|sw|southwest|lrt =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|Green Line Extension}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Green Line Extension (Minnesota)|{{white|Green Line Extension}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | a =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|a}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|a}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro A Line (Minnesota)|{{white|A Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | b =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|b}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|b}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro B Line (Minnesota)|{{white|B Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | c =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|c}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|c}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro C Line (Minnesota)|{{white|C Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | d =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|d}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|d}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro D Line (Minnesota)|{{white|D Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | e =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|e}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|e}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro E Line (Minnesota)|{{white|E Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  }}

| minsk ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Minsk metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link=Минскийн метро]] 
  | 1 | maskowskaya =[[File:Minsk Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|link=Москауская шугам]]
  | 2 | awtazavodskaya =[[File: Minsk Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|link=Автазаводская шугам]]  
  | 3 | zelenaluzhskaya =[[File:Minsk Metro Third Line logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Зеленалужская шугам]]
  | 4 | circle | ring =[[File:Minsk Metro Line 4.svg|{{{size|15}}}px|link=Ring line (Minsk)]]
  }}

| mississauga ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | miway =[[File:MiWay Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|MiWay}}}]]
  }}

| mitteldeutschland = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 | s | s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|12}}}px|link={{{link|S-Bahn Mitteldeutschland}}}]]
 }}

| monterrey = {{#switch: {{{2}}}
  | MT = {{#if: {{{3|}}}
    | [[File:Linea{{{3|}}}mty.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey Line {{{3}}}|alt=Metrorrey Line {{{3}}}]]
    | [[File:Metrorrey logo 2007 relanzado oficialmente.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey|alt=Monterrey's Metrorrey metro system]]
  }}
  | TM = [[File:TransmetroMetrorrey.png|{{{size|16}}}px|link=TransMetro|alt=TransMetro]]
  | EV = [[File:EcoviaLogo.png|{{{size|16}}}px|link=Ecovía|alt=Ecovía]]
  | #default = [[File:Metrorrey logo 2007 relanzado oficialmente.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey|alt=Monterrey's Metrorrey metro system]]
}}

| montreal ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail = {{rail icon|Exo|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}px}}
  | exo ={{#if:{{{3|}}} 
    | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
        | bus = {{Nowrap|{{border |{{rail icon|Exo bus services|bus|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}|display=inline-block|color=#000|lh=18px|width=0.1em}}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}{{rbox|{{{4|}}}{{#if:{{{5|}}} | {{spaces}}{{rail icon|Exo bus services|{{{5|}}}|size=14px}}|}}||#{{rcr|Exo bus services|bus}}|#000|border=#000}} }} }}
        | #default = {{rail icon|Exo|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16px}}}}}
        }}
    | [[File:Montreal public transit icons - exo.svg|{{{size|16px}}}|link={{{link|Exo (public transit)}}}|alt={{{alt|{{{link|Exo (public transit)}}}}}}]]
    }}
  | metro = {{rail icon|Montreal Metro|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}}}
  | bus ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | night = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|night|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}} {{{emoji presentation|☾|text}}} ||#{{rcr|Société de transport de Montréal|night}}|#fff}}'''| }}}}
    | all-day high-frequency = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|{{{3|}}}|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}}|#fff}}'''| }}}}
    | rush-hour high-frequency = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|{{{3|}}}|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|rush-hour high-frequency}}|#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}}|border=#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}} }}'''| }}}}
    | 747 = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|20}}}px }}{{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}} {{{emoji presentation|✈|text}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''}}
    | 10min | reserved | navetteor | express | shuttle = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}} ||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''| }}}}
    | #default = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''| }}}}
    }}
  | taxibus = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|taxibus|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|taxibus}}|#fff}}'''| }} }}
  | rem = {{rail icon|REM|{{uc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}px}}
  | brt = [[File:Montreal public transit icons - SRB.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pie-IX BRT}}}|alt={{{alt|{{{link|Pie-IX BRT}}}}}}]]
 }}

| mumbai ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Mumbai Suburban Railway}}}]] 
  | nmm | navi | navi mumbai metro =[[File:NaviMumbaiMetro-Logo.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Navi Mumbai Metro}}}]]
  | m | metro =[[File:Mmmocl-logo-cropped.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Mumbai Metro}}}]]
  | mr | monorail =[[File:Mumbai MonoRail Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Mumbai Monorail}}}]]
  }}

| munich={{ÖPNV München|{{{2}}}|{{{size|12}}}}}

| nagoya ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | h | higashiyama =[[File:Nagoya Subway Logo (Higashiyama Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Higashiyama Line}}}]]
  | m | meijō | meijo =[[File:Nagoya Subway Logo (Meijo &amp; Meiko Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Meijō Line}}}]]
  | e | meikō | meiko =[[File:Nagoya Subway Logo (Meijo &amp; Meiko Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Meikō Line}}}]]
  | t | tsurumai =[[File:Nagoya Subway Logo (Tsurumai Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tsurumai Line}}}]]
  | s | sakura-dōri | sakura-dori | sakuradori =[[File:Nagoya Subway Logo (Sakura-dori Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sakura-dōri Line}}}]]
  | k | kamiiida =[[File:Nagoya Subway Logo (Kamiiida Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Kamiiida Line}}}]]
  | metro =[[File:Nagoya Subway Logo (black).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nagoya Municipal Subway}}}]]
  }}

| nanchang ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rt | metro = {{ric|Nanchang Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Nanchang Metro|{{{2}}}}}
  }}

| nanjing ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|na}}}} 
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Nanjing Metro Logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Nanjing Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Nanjing Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|{{{2}}}}}}}
    | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|na}}}}
      | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|s{{{3}}}}}}}
      }}
    }}
  }}

| nanning ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rt | metro = {{ric|Nanning Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Nanning Metro|{{{2}}}}}
  }}

| newcastle =[[File:Tyne Wear Metro logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tyne and Wear Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tyne and Wear Metro}}}}}}]]

| newark =[[File:NJT_NJ_Symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Newark Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Newark Light Rail}}}}}}]]

| neworleans ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | #default = {{ric|NORTA|{{lc: {{{2}}} }}}}
  }}

| newtaipei ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|New Taipei Metro|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | danhai | v = {{ric|New Taipei Metro|v|link={{{link|}}}}}
  | ankeng | k = {{ric|New Taipei Metro|k|link={{{link|}}}}}
  | circular | y = {{ric|New Taipei Metro|y|link={{{link|}}}}}
  | sanying | lb = {{ric|New Taipei Metro|lb|link={{{link|}}}}}
  | shenkeng | s = {{ric|New Taipei Metro|s|link={{{link|}}}}}
  | wugu–taishan | f = {{ric|New Taipei Metro|f|link={{{link|}}}}}
  | #default = {{ric|New Taipei Metro|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| newyork | newyorkcity | nycs | nycs-h = {{#switch: {{lc:{{{2}}}}}
  | mta =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metropolitan Transportation Authority}}}]]
  | lirr =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Long Island Rail Road}}}]]
  | mnr =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metro-North Railroad}}}]]
  | sir =[[File:NYCS-bull-trans-SIR-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|2016-2017|Std}}.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|15|20}}}}}px|link={{{link|Staten Island Railway}}}]]
  | airtrainjfk =[[File:AirTrain_JFK_notext_logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|AirTrain JFK}}}]]
  | subway =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|New York City Subway}}}]]
  | #default =[[File:NYCS-bull-trans-{{ucfirst:{{{2}}}}}{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=&quot;{{{2}}}&quot; train|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} (New York City Subway service)}}}]]
  | 4d | 4x =[[File:NYCS-bull-trans-4d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;4&quot; express train|link={{{link|4 (New York City Subway service)}}}]]
  | 5d | 5x =[[File:NYCS-bull-trans-5d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;5&quot; express train|link={{{link|5 (New York City Subway service)}}}]]
  | 6d | 6x =[[File:NYCS-bull-trans-6d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;6&quot; express train|link={{{link|6d (New York City Subway service)}}}]]
  | 7d | 7x =[[File:NYCS-bull-trans-7d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;7&quot; express train|link={{{link|7d (New York City Subway service)}}}]]
  | 8 =[[File:8 (1967-1979 New York City Subway bullet).svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;8&quot; train|link={{{link|8 (New York City Subway service)}}}]]
  | ad | ax =[[File:NYCS-bull-trans-Ad{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;A&quot; express train|link={{{link|A (New York City Subway service)}}}]]
  | bd | bx =[[File:NYCS-bull-trans-Bd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;B&quot; express train|link={{{link|B (New York City Subway service)}}}]]
  | fd | fx =[[File:NYCS-bull-trans-Fd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;F&quot; express train|link={{{link|Fd (New York City Subway service)}}}]]
  | j | z =[[File:NYCS-bull-trans-{{{2}}}{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;{{{2}}}&quot; train|link={{{link|J/Z (New York City Subway service)}}}]]
  | mex =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|M brown|M-Std-brown}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=brown &quot;M&quot; train|link={{{link|M (New York City Subway service)}}}]]
  | md | mx =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|Md brown|Md-Std-brown}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;M&quot; express train|link={{{link|M (New York City Subway service)}}}]]
  | nd | nx =[[File:NYCS-bull-trans-Nd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;N&quot; express train|link={{{link|N (New York City Subway service)}}}]]
  | qd | qx =[[File:NYCS-bull-trans-Qd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;Q&quot; express train|link={{{link|Qd (New York City Subway service)}}}]]
  | s | ss =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=shuttle train|link={{{link|S (New York City Subway service)}}}]]{{#ifeq:{{{2}}}|s|[[Category:Pages using Rail-interchange with newyork-s]]&lt;nowiki/&gt;}}
  | sb | sblue =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|S blue|SR-Std-blue}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=&quot;A&quot; Shuttle train|link={{{link|A (New York City Subway service)}}}]]
  | sf | franklin =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Franklin Avenue Shuttle|link={{{link|Franklin Avenue Shuttle}}}]]
  | sr | rockaway =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Rockaway Park Shuttle|link={{{link|Rockaway Park Shuttle}}}]]
  | s42 | 42nd =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=42nd Street Shuttle|link={{{link|42nd Street Shuttle}}}]]
  | ssf =[[File:NYCS-bull-trans-SF{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Franklin Avenue Shuttle|link={{{link|Franklin Avenue Shuttle}}}]]
  | ssr =[[File:NYCS-bull-trans-SR{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Rockaway Park Shuttle|link={{{link|Rockaway Park Shuttle}}}]]
  | wd | wx =[[File:NYCS-bull-trans-Wd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=W express train|link={{{link|W (New York City Subway service)}}}]]
  | jfk =[[File:NYCS-bull-trans-JFK.svg|{{{size|x20}}}px|alt=JFK Express|link={{{link|JFK Express}}}]]
  }}

| nictd =[[File:BSicon South Shore Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|South Shore Line}}}|alt={{{alt|{{{link|South Shore Line}}}}}}]]

| ningbo ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | fh | fenghua ={{RouteBox|Fenghua|Ningbo–Fenghua intercity railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}}
    | yy | yongyu|yuyao ={{RouteBox|Yongyu|Ningbo–Yuyao Intercity Railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Ningbo Rail Transit)|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | rt | metro =
    | fh | fenghua ={{RouteBox|Fenghua|Ningbo–Fenghua intercity railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|fh}}}}
    | yy | yongyu|yuyao ={{RouteBox|Yongyu|Ningbo–Yuyao intercity railway|#{{rail color|CRH|Ningbo–Yuyao intercity}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Ningbo Rail Transit)|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| nizhny | nizhny novgorod ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:NNMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Nizhny Novgorod Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Nizhny Novgorod Metro}}}}}}]]
  | 1 =[[File:NNMetro Line 1.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 1 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Avtozavodskaya Line (1)}}}}}}]]
  | 2 =[[File:NNMetro Line 2.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 2 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Sormovskaya Line (2)}}}}}}]]
  | 3 =[[File:NNMetro Line 3.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 3 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Nagornaya Line (3)}}}}}}]]
  }}

| njt ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |#default =[[File:NJT logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|NJ Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|NJ Transit}}}}}}]]
  | acl | atlantic city =[[Atlantic City Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Atlantic City}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;ACL&lt;/span&gt;]]
  | bcl | brg | bergen | bergen county =[[Bergen County Line|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Bergen County}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;BCL&lt;/span&gt;]]
  | glad | gladstone =[[Gladstone Branch|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Gladstone}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;GLAD&lt;/span&gt;]]
  | main  =[[Main Line (NJ Transit)|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Main}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;MAIN&lt;/span&gt;]]
  | mdw | meadowlands =[[Meadowlands Rail Line|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Meadowlands}}; border: 1px; border-style: solid; border-color: black; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;MDW&lt;/span&gt;]]
  | mobo | montclair-boonton =[[Montclair-Boonton Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Montclair-Boonton}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;MOBO&lt;/span&gt;]]
  | me | morristown =[[Morristown Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Morristown}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;M&amp;E&lt;/span&gt;]]
  | njcl | north jersey coast line =[[North Jersey Coast Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|North Jersey Coast}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;NJCL&lt;/span&gt;]]
  | nec | northeast corridor =[[Northeast Corridor Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Northeast Corridor}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;NEC&lt;/span&gt;]]
  | pvl | pascack valley =[[Pascack Valley Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Pascack Valley}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;PVL&lt;/span&gt;]]
  | prin | princeton =[[Princeton Branch|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Princeton}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;PRIN&lt;/span&gt;]]
  | rvl | raritan valley =[[Raritan Valley Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Raritan Valley}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;RVL&lt;/span&gt;]]
}}

| nottingham =[[File:NET notext logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Nottingham Express Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Nottingham Express Transit}}}}}}]]

| nuremberg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus = [[File:Bus Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Verkehrsverbund Großraum Nürnberg|Bus]]
  | r | r-bahn = [[File:R-Bahn Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Verkehrsverbund Großraum Nürnberg|R-Bahn]]
  | s | s-bahn = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 = [[File:Nürnberg S{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=S{{{3}}} (Nuremberg)|S{{{3}}}]]
      | #default = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Nuremberg S-Bahn|S-Bahn]]
    }}
  | t | tram={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 = [[File:Nürnberg T{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Nuremberg|Nuremberg tramway]]
      | #default = [[File:Tram Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Nuremberg|Nuremberg tramway]]
    }}
  | u | u-bahn={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 1 | 2 | 3 | 11 | 21 = [[File:Nürnberg U{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=U{{{3}}} (Nuremberg U-Bahn)|U{{{3}}}]]
      | #default = [[File:U-Bahn Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Nuremberg U-Bahn|U-Bahn]]
    }}
}}

| octa =[[File:Logo Orange County Transportation Authority 02.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|OC Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|OC Streetcar}}}}}}]]

| okc ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | embark =[[File:EMBARK icon.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Embark (transit authority)}}}]]
  | streetcar =[[File:OKC Streetcar icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Oklahoma City Streetcar}}}]]
  | rapid =[[File:EMBARK RAPID icon.svg|{{{size|x20}}}px|link={{{link|RAPID (EMBARK)}}}]]
  }}

| orientexpress =[[File:Crown Silhouette.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Venice Simplon-Orient-Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Venice Simplon-Orient-Express}}}}}}]]

| orlando ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | lynx =[[File:LYNX Transportation Logo (Symbol Only).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Lynx (Orlando)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lynx (Orlando)}}}}}}]]}}

| osaka ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Osaka Metro logo 2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Osaka Metro}}}]]
  | 1 | m | midosuji =[[File:Osaka Metro Midosuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Midōsuji Line}}}]]
  | 2 | t | tanimachi =[[File:Osaka Metro Tanimachi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tanimachi Line}}}]]
  | 3 | y | yotsubashi =[[File:Osaka Metro Yotsubashi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Yotsubashi Line}}}]]
  | 4 | c | chuo =[[File:Osaka Metro Chuo line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chūō Line (Osaka)}}}]]
  | 5 | s | sennichimae =[[File:Osaka Metro Sennichimae line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sennichimae Line}}}]]
  | 6 | k | sakaisuji =[[File:Osaka Metro Sakaisuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sakaisuji Line}}}]]
  | 7 | n | nagahori =[[File:Osaka Metro Nagahori Tsurumi-ryokuchi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nagahori Tsurumi-ryokuchi Line}}}]]
  | 8 | i | imazatosuji =[[File:Osaka Metro Imazatosuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Imazatosuji Line}}}]]
  | p | nanko =[[File:Osaka Metro Nanko Port Town line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nankō Port Town Line}}}]]
  }}

| oslo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram = [[File:Oslo_Tramway_Piktogram.svg|15px|link=Trams in Oslo]]
  | 11 | 12 | 13 | 17 | 18 | 19 = [[File:Oslo Tramway new {{{2}}}.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Trams in Oslo#Line {{{2}}}}}}]]
  }}

| ottawa ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | otrain ={{#switch: {{lc:{{{3|}}}}}
    | #default =[[File:O-Train icon.svg|{{{size|16}}}px|link=O-Train]]
    }} {{#if:{{{3|}}}|{{#switch: {{lc:{{{3}}}}}
    | #default = {{rail icon|OC Transpo|{{lc:{{{3}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
    }}}}
  | transitway =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link=Transitway (Ottawa)]]
  | bus =[[File:Bus-logo.svg|{{{size|14}}}px|link=List of OC Transpo routes]]
  | octranspo =[[File:OC Transpo logo.svg|{{{size|72}}}px|link=OC Transpo]]
&lt;!-- Since Infobox station forces the use of this in the header without a size option, a larger icon is needed to match the text height --&gt;
  | 1big =[[File:O-Train Line 1 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 1 (O-Train)]]
  | 2big =[[File:O-Train Line 2 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 2 (O-Train)]]
  | 3big =[[File:O-Train Line 3 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 3 (O-Train)]]
  | 4big =[[File:O-Train Line 4 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 4 (O-Train)]]
&lt;!-- Handled by OC Transpo module --&gt;
  | #default = {{rail icon|OC Transpo|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
  }}

| palma ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Símbolo del Metro de Palma.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Palma Metro}}}}}}]]
  | 1 | m1 =[[File:Metro Palma M1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}]]
  | 2 | m2 =[[File:Metro Palma M2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}]]
  | cercanias | sfm =[[File:SFM.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  | t1 =[[File:SFM T1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  | t2 =[[File:SFM T2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  | t3 =[[File:SFM T3.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  }}

| paris ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m|metro = Paris Metro
  | r|rer = Réseau Express Régional
  | t|tram = Tramways in Île-de-France
  | i|transilien = Transilien
  | cable = Île-de-France cable car
  | #default = Paris Other
  }}|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | a = a
  | b|bus = b
  | c|cdgval = vc
  | g|gdslignes = g
  | mo|montmartre = m
  | n|noctilien = n
  | o|orlyval = vo
  | te|ter = t
  | #default = {{{3|}}}
  }}|size={{{size|16}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}

| path ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | white =[[File:PATH logo white.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}}}}]]
  | #default =[[File:PATH logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}}}}]]
  }}

| pearlriverdelta | prd ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | suishen = {{RouteBox|Suishen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| eastring = {{RouteBox|East Ring|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| er = {{RouteBox|ER|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guanghui = {{RouteBox|Guanghui|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gh = {{RouteBox|GH|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangzhao = {{RouteBox|Guangzhao|Guangzhou–Zhaoqing intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangshen = {{RouteBox|Guangshen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gs = {{RouteBox|GS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| ss = {{RouteBox|SS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangzhu = {{RouteBox|Guangzhu|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gz = {{RouteBox|GZ|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangfocircular = {{RouteBox|Guangfo Circular|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gfc = {{RouteBox|GFC|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangqing = {{RouteBox|Guangqing|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gq = {{RouteBox|GQ|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| zhuji = {{RouteBox|Zhuji|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| zj = {{RouteBox|ZJ|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| palian = {{RouteBox|Palian|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| pl = {{RouteBox|PL|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | suishen = {{RouteBox|Suishen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|suishen}}}}
	| eastring = {{RouteBox|East Ring|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|east ring}}}}
	| er = {{RouteBox|ER|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|er}}}}
	| guanghui = {{RouteBox|Guanghui|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guanghui}}}}
	| gh = {{RouteBox|GH|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gh}}}}
	| guangzhao = {{RouteBox|Guangzhao|Guangzhou–Zhaoqing intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangzhao}}}}
	| guangshen = {{RouteBox|Guangshen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangshen}}}}
	| gs = {{RouteBox|GS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gs}}}}
	| ss = {{RouteBox|SS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|ss}}}}
	| guangzhu = {{RouteBox|Guangzhu|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangzhu}}}}
	| gz = {{RouteBox|GZ|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gz}}}}
	| guangfocircular = {{RouteBox|Guangfo Circular|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangfo circular}}}}
	| gfc = {{RouteBox|GFC|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gfc}}}}
	| guangqing = {{RouteBox|Guangqing|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangqing}}}}
	| gq = {{RouteBox|GQ|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gq}}}}
	| zhuji = {{RouteBox|Zhuji|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|zhuji}}}}
	| zj = {{RouteBox|ZJ|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|zj}}}}
	| palian = {{RouteBox|Palian|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|palian}}}}
	| pl = {{RouteBox|PL|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|pl}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} intercity railway|#{{rail color|PRDIR|{{{2}}} intercity}}}}
    }}
  | short ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default = {{RouteBox|{{{2}}}|{{#invoke:String|sub|{{lnl|PRDIR|{{{2}}}}}|3|-3}}|#{{rcr|PRDIR|{{{2}}}}}}}
  }}
  | shortna ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default = {{RouteBox|{{{2}}}|{{#invoke:String|sub|{{lnl|PRDIR|{{{2}}}}}|3|-3}}|#{{rcr|PRDIR|na}}}}
  }}
  }}

| perc | pery =[[File:PE Bolt.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pacific Electric}}}|alt={{{alt|{{{link|Pacific Electric}}}}}}]] {{#if:{{{2|{{{showtext|}}}}}}|[[Pacific Electric]]|}}

| perth ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Aiga bus trans.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus transfer}}}}}}]]
  | circle =[[File:CircleRoute icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CircleRoute}}}|alt={{{alt|{{{link|CircleRoute}}}}}}]]
  | event =[[File:Transperth special event.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Special event station}}}}}}]]
  | indian =[[File:Indian Pacific icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Indian Pacific}}}|alt={{{alt|{{{link|Indian Pacific}}}}}}]]
  | train
  | transperth ={{ric|Transperth|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | transwa ={{ric|Transwa|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|Transperth|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  }}

| phoenix | valleymetro ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail | rail&amp;streetcar =[[File:Valley Metro logo simplified.svg|{{{size|20}}}px|link=Valley Metro Rail &amp; Streetcar]]
  | a =[[File:Logo A Line (Valley Metro Rail).svg|{{{size|20}}}px|link=A Line (Valley Metro)]]
  | b =[[File:Logo B Line (Valley Metro Rail).svg|{{{size|20}}}px|link=B Line (Valley Metro)]]
  | s | tempe | streetcar =[[File:Logo Valley Metro Streetcar.svg|{{{size|20}}}px|link=S Line (Valley Metro)]]
  | #default =[[File:Valley Metro logo simplified.svg|{{{size|20}}}px|link=Valley Metro]]
  }}

| philadelphia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
&lt;!-- transit --&gt;
  | septa =[[File:SEPTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]]
  | septa-old =[[File:SEPTA logo 1970s.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]]
  | septa-metro =[[File:SEPTA Metro.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA Metro}}}]]
  | b | b lines =[[File:SEPTA B icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]]
  | b1 | b1 line =[[File:SEPTA B1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]]
  | b2 | b2 line =[[File:SEPTA B2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]]
  | b3 | b3 line =[[File:SEPTA B3 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)#Broad–Ridge Spur}}}]]
  | d | d lines =[[File:SEPTA D icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]]
  | d1 | d1 line =[[File:SEPTA D1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]]
  | d2 | d2 line =[[File:SEPTA D2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]]
  | g | g lines =[[File:SEPTA G icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|G (SEPTA Metro)}}}]]
  | g1 | g1 line =[[File:SEPTA G1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|G (SEPTA Metro)}}}]]
  | l | l lines =[[File:SEPTA L icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L (SEPTA Metro)}}}]]
  | l1 | l1 line =[[File:SEPTA L1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L (SEPTA Metro)}}}]]
  | m | m lines =[[File:SEPTA M icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M (SEPTA Metro)}}}]]
  | m1 | m1 lines =[[File:SEPTA M1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M (SEPTA Metro)}}}]]
  | t | t lines =[[File:SEPTA T icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T (SEPTA Metro)}}}]]
  | t1 | t1 line =[[File:SEPTA T1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T1 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t2 | t2 line =[[File:SEPTA T2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T2 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t3 | t3 line =[[File:SEPTA T3 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T3 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t4 | t4 line =[[File:SEPTA T4 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T4 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t5 | t5 line =[[File:SEPTA T5 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T5 (SEPTA Metro)}}}]]
  | patco  =[[PATCO Speedline|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|PATCO}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;PATCO&lt;/span&gt;]]

&lt;!-- regional rail --&gt;
  | air | che | chw | cyn | gln | fox | lan | med | nor | pao | tre | war | wil | wtr = {{ric|SEPTA|{{{2}}}}}

  | #default ={{RouteBox|{{ucfirst:{{{2}}}}}|{{{link|SEPTA Route {{{2}}} }}}|#{{rail color|SEPTA|{{{2}}}}} }}
}}

| pittsburgh ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | white =[[File:Pittsburgh Light Rail (logo) white.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pittsburgh Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Pittsburgh Light Rail}}}}}}]]
  | #default =[[File:Pittsburgh Light Rail (logo).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pittsburgh Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Pittsburgh Light Rail}}}}}}]]
  }}

| portland ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | blue | green | red = {{ric|TriMet|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}}}}}}
  | orange | yellow = {{ric|TriMet|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line (TriMet)}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}}}}}}
  | a | b | ns = {{rcb|Portland Streetcar|{{{2}}}|inline=route}}
  | wes =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link| WES Commuter Rail}}}}}}]]
  | max = {{ric|TriMet|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX Light Rail}}}}}}}}
  | streetcar = {{ric|Portland Streetcar|size={{{size|16}}}px|link={{{link|Portland Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Portland Streetcar}}}}}}}}
  | trimet | #default ={{ric|TriMet|size={{{size|16}}}px|link={{{link|TriMet}}}|alt={{{alt|{{{link|TriMet}}}}}}}}
  }}

| porto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Porto Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Porto Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Porto Metro}}}}}}]]
  | funicular =[[File:Funicular guindais logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Funicular dos Guindais}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular dos Guindais}}}}}}]]
  | #default =[[File:Metro do Porto linha {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Porto Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Porto Metro}}}}}}]]
  }}

| prague ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | esko|e =[[File:Prag Esko Logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Esko Prague}}}|alt={{{alt|{{{link|Prague Esko}}}}}}]]
  | #default =[[Line {{{2}}} (Prague Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Prague Metro|{{{2}}}}}; font-size: {{{size|12}}}px; font-weight: bold; padding: 2px 3px 0 3px&quot;&gt;{{{2}}}&lt;/span&gt;]] {{#if:{{{3|{{{text|}}}}}}|&lt;span style=&quot;font-size: {{#if:{{{4|{{{small|}}}}}}|85|100}}%;&quot;&gt;[[Line {{{2}}} (Prague Metro)|Line {{{2}}}]]&lt;/span&gt;|}}
  }}

| qingdao ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Qingdao Metro)|#{{rail color|Qingdao Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Qingdao Metro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Qingdao Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Qingdao Metro}}}}}}]]
    | o | ov | oceantec valley ={{RouteBox|Oceantec Valley|{{{link|Oceantec Valley Line}}}|#{{rail color|Qingdao Metro|ov}}}}
    | w | wc | west coast ={{RouteBox|West Coast|{{{link|West Coast Line (Qingdao Metro)}}}|#{{rail color|Qingdao Metro|wc}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Qingdao Metro)|#{{rail color|Qingdao Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| qom ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]]
  }}

| rhine-neckar ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Rhine-Neckar S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Neckar S-Bahn}}}}}}]]
  }}

| rhine-ruhr ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |s|s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  }}

| riyadh ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Riyadh Metro)|#0354A6}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Riyadh Metro)|#DC241F}}
  | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Riyadh Metro)|#FF9A00}}
  | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Riyadh Metro)|#FFD700}}
  | 5 ={{RouteBox|5|Line 5 (Riyadh Metro)|#009530}}
  | 6 ={{RouteBox|6|Line 6 (Riyadh Metro)|#9016B2}}
  }}

| riodejaneiro ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metrorioicon.png|{{{size|15}}}px|link={{{link|Rio de Janeiro Metro}}}]]
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Rio de Janeiro)|#FF8500|black}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Rio de Janeiro)|#00AE27}}
  | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Rio de Janeiro)|#FFC400|black}}
  | sv =[[File:Logo da SuperVia.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SuperVia}}}]]
  | lrt =[[File:Vlt carioca logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rio de Janeiro Light Rail}}}]]
  | 1l ={{RouteBox|1|Line 1 (Rio LRT)|#0D73B9}}
  | 2l ={{RouteBox|2|Line 2 (Rio LRT)|#008000}}
  | 3l ={{RouteBox|3|Line 3 (Rio LRT)|#F1C232|black}}
  | 4l ={{RouteBox|4|Line 4 (Rio LRT)|#FF8500}}
  }}

| rostock ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |s|s-bahn = {{ric|Rostock S-Bahn|size=x{{{size|12}}}px}}
  |s1|s2|s3 = {{rcb|Rostock S-Bahn|{{{2}}}|croute}}
  |tram = [[File:BSicon TRAM.svg|x{{{size|12}}}px|link={{{link|Trams in Rostock}}}]]
  }}

| rotterdam ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | ret =[[File:Rotterdamsche Elektrische Tram logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Rotterdamse Elektrische Tram}}}]]
  | metro =[[File:RET metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rotterdam Metro}}}]]
  | a ={{RouteBox|A|{{{link|Rotterdam Metro line A}}}|#00AA50}}
  | b ={{RouteBox|B|{{{link|Rotterdam Metro line B}}}|#FFD301|black}}
  | c ={{RouteBox|C|{{{link|Rotterdam Metro line C}}}|#EF1F1F}}
  | d ={{RouteBox|D|{{{link|Rotterdam Metro line D}}}|#1BC5E9}}
  | e ={{RouteBox|E|{{{link|Rotterdam Metro line E}}}|#1A389A}}
  | 3 ={{RouteBox|3|{{{link|Zoetermeer Stadslijn#Line 3}}}|#A9218E}}
  | 4 ={{RouteBox|4|{{{link|Zoetermeer Stadslijn#Line 4}}}|#F4901D}}
   }}

| sacramento =[[File:Logomark_Sacramento_Regional_Transit 2024.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|SacRT light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|SacRT light rail}}}}}}]]

| saintlouis | stlouis = [[File:Logo Metro Transit St. Louis 02.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MetroLink (St. Louis)}}}|alt={{{alt|{{{link|MetroLink (St. Louis)}}}}}}]]

| saintpetersburg | stpetersburg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:Spb metro line1.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Кировско-Выборгская шугам}}}]]
  | 2 =[[File:Spb metro line2.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Московско-Петроградская шугам}}}]]
  | 3 =[[File:Spb metro line3.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Невско-Василеостровская шугам}}}]]
  | 4 =[[File:Spb metro line4.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Лахтинско-Правобережная шугам}}}]]
  | 5 =[[File:Spb metro line5.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Фрунзенско-Приморская шугам}}}]]
  | 6 =[[File:Spb metro line6.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Красносельско-Калининская шугам}}}]]
  }}

| salzburg={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 | s = {{ric|Salzburg S-Bahn}}
}}

| sandiego ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:MTS_Bus_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|San Diego MTS bus system}}}]]
  | coaster =[[File:NCTD COASTER Icon (2019).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Coaster (rail service)}}}]]
  | sprinter =[[File:NCTD SPRINTER Icon (2019).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sprinter (rail service)}}}]]
  | trolley =[[File:MTS_Trolley_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|San Diego Trolley}}}]]
    | blue | b =[[File:Logo Blue Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Blue Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | copper | c =[[File:Logo Copper Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Copper Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | orange | o =[[File:Logo Orange Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Orange Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | green | g =[[File:Logo Green Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Green Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | silver | s =[[File:Logo Silver Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Silver Line (San Diego Trolley)}}}]]
  }}{{#if:{{{3|{{{showtext|}}}}}}|&amp;nbsp;[[{{#switch:{{#invoke:ustring|sub|\{{lc:{{{2}}}}}|1|1}}|b=Blue|c=Copper|g=Green|o=Orange|s=Silver}} Line (San Diego Trolley)|{{#switch:{{#invoke:ustring|sub|\{{lc:{{{2}}}}}|1|1}}|b=Blue|c=Copper|g=Green|o=Orange|s=Silver}} Line]]
   }}

| sanfrancisco ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | muni =[[File:BSicon LOGO SFmuni.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|San Francisco Municipal Railway}}}]]
  | metro =[[File:BSicon LOGO SFmuni.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Muni Metro}}}]]
  | e =[[File:E Embarcadero logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|E Embarcadero}}}|alt={{{alt|{{{link|E Embarcadero}}}}}}]]
  | f =[[File:F Market &amp; Wharves logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|F Market &amp; Wharves}}}|alt={{{alt|{{{link|F Market &amp; Wharves}}}}}}]]
  | j =[[File:J Church logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|J Church}}}|alt={{{alt|{{{link|J Church}}}}}}]]
  | k =[[File:K Ingleside logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|K Ingleside}}}|alt={{{alt|{{{link|K Ingleside}}}}}}]]
  | l =[[File:L Taraval logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L Taraval}}}|alt={{{alt|{{{link|L Taraval}}}}}}]]
  | m =[[File:M Ocean View logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M Ocean View}}}|alt={{{alt|{{{link|M Ocean View}}}}}}]]
  | n =[[File:N Judah logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|N Judah}}}|alt={{{alt|{{{link|N Judah}}}}}}]]
  | s =[[File:S Shuttle logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|S Shuttle}}}|alt={{{alt|{{{link|S Shuttle}}}}}}]]
  | t =[[File:T Third Street logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T Third Street}}}|alt={{{alt|{{{link|T Third Street}}}}}}]]
  | cable =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | california =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#California Street line}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | powell-hyde | hyde =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#Powell–Hyde line}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | powell-mason | mason =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#Powell–Mason line}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | samtrans = [[File:SamTrans logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|SamTrans}}}|alt={{{alt|{{{link|SamTrans}}}}}}]]
   }}

| santaclara ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | blue =[[File:VTA-Blue-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Blue Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Blue Line (VTA)}}}}}}]]
  | green =[[File:VTA-Green-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Green Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Green Line (VTA)}}}}}}]]
  | orange =[[File:VTA-Orange-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Orange Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Orange Line (VTA)}}}}}}]]
  | #default =[[File:BSicon LOGO SCvta.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|VTA light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Santa Clara Valley Transportation Authority}}}}}}]]
    }}

| santiago ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Santiago Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro}}}]]
  | 1 =[[File:Santiago_de_Chile_L1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 1}}}]] 
  | 2 =[[File:Santiago_de_Chile_L2.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 2}}}]] 
  | 3 =[[File:Santiago_de_Chile_L3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 3}}}]] 
  | 4 =[[File:Santiago_de_Chile_L4.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 4}}}]]
  | 4a =[[File:Santiago_de_Chile_L4A.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 4A}}}]] 
  | 5 =[[File:Santiago_de_Chile_L5.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 5}}}]] 
  | 6 =[[File:Santiago_de_Chile_L6.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 6}}}]]
  | 7 =[[File:Santiago_de_Chile_L7.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 7}}}]]
  | 8 =[[File:Santiago_de_Chile_L8.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 8}}}]]
  | 9 =[[File:Santiago_de_Chile_L9.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 9}}}]]
   }}

| saopaulo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metrô-SP icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Сан-Паулугийн метро}}}]]
  | 1 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|1-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 2 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|2-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 3 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|3-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 4 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|4-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 5 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|5-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 6 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|6-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 15 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|15-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 16 ={{RouteBox|16|Line 16с)|#8F00FF}}
  | 17 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|17-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 18 ={{RouteBox|18|18-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|#964b00}}
  | 19 ={{RouteBox|19|19-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|#0099cc}}
  | 20 ={{RouteBox|20|20-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|#ff3366}}
  | cptm =[[File:Cptmsymbol.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Companhia Paulista de Trens Metropolitanos}}}]]
  | 7 =[[File:Cptm 7.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 7 (CPTM)}}}]]
  | 8 =[[File:Cptm 8.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 8 (CPTM)}}}]]
  | 9 =[[File:Cptm 9.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 9 (CPTM)}}}]]
  | 10 =[[File:Cptm 10.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 10 (CPTM)}}}]]
  | 10+ ={{RouteBox|10+|Line 10 (CPTM)|#0088B0}}
  | 10E | 10e ={{RouteBox|10E|Line 10 (CPTM)|#0088B0}}
  | 11 =[[File:Cptm 11.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 11 (CPTM)}}}]]
  | 12 =[[File:Cptm 12.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 12 (CPTM)}}}]]
  | 13 =[[File:Cptm 13.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 13 (CPTM)}}}]]
  | 13AC | 13ac | ac ={{RouteBox|AC|Line 13 (CPTM)|#8FFF1F|black}}
  | 13AE | 13ae | ae =[[File:Spairportexpress.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 13 (CPTM)#Airport Express}}}]]
  | 14 =[[File:L14 C.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 14 (CPTM)}}}]]
  | emtu | EMTU =[[File:Spemtusymbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Empresa Metropolitana de Transportes Urbanos de São Paulo}}}]]
  }}

| sapporo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:ST Logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Sapporo Municipal Subway}}}]]
  | n | namboku =[[File:Subway SapporoNamboku.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Namboku Line (Sapporo)}}}|alt={{{link|Namboku Line}}}]]
  | t | tozai |tōzai =[[File:Subway SapporoTozai.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tōzai Line (Sapporo)}}}|alt={{{link|Tōzai Line}}}]]
  | h | toho | tōhō =[[File:Subway SapporoToho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tōhō Line}}}]]
  }}

| seattle ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | link =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Link light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Link light rail}}}}}}]]
    | line 1 | 1 line | 1 =[[File:Line 1 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=1 Line (Sound Transit)]]
    | line 2 | 2 line | 2 =[[File:Line 2 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=2 Line (Sound Transit)]]
    | line 3 | 3 line | 3 =[[File:Line 3 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=3 Line (Sound Transit)]]
    | line 4 | 4 line | 4 =[[File:Line 4 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=4 Line (Sound Transit)]]
    | line t | t line | t =[[File:Line T (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=T Line (Sound Transit)]]
  | sounder =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sounder commuter rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Sounder commuter rail}}}}}}]]
    | n line | n | north | line n =[[File:Line N (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=N Line (Sound Transit)]]
    | s line | s | south | line s =[[File:Line S (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=S Line (Sound Transit)]]
  | rapidride =[[File:RapidRide blank icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|RapidRide}}}]]
    | a | b | c | d | e | f | g | h =[[File:RapidRide {{{2}}} Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|RapidRide {{{2}}} Line}}}]]
  | streetcar =[[File:Seattle Streetcar symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Seattle Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Seattle Streetcar}}}}}}]]
  | stride =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Stride (bus rapid transit)}}}|alt={{{alt|{{{link|Stride (bus rapid transit)}}}}}}]]
    | s1 | stride s1 =[[File:Line S1 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S1 Line]]
    | s2 | stride s2 =[[File:Line S2 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S2 Line]]
    | s3 | stride s3 =[[File:Line S3 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S3 Line]]
  | stex =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sounder Transit Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Sound Transit Express}}}}}}]]
  | soundtransit =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sound Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Sound Transit}}}}}}]]
  }}

| seoul ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | arx =[[File:Seoul Metro Line Arex.svg|{{{size|20}}}px|link=AREX]]{{#switch: {{lc: {{{3|}}} }}
    | l | local =&amp;nbsp;Local
    | e | x | express =&amp;nbsp;Express
    }}
  | chun =[[File:Gyeongchun Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeongchun Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeongchun Line}}}}}}]]
  | ever =[[File:Seoul Metro Line EverLine Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Everline}}}|alt={{{alt|{{{link|Everline}}}}}}]]
  | gimpo =[[File:Seoul Metro Line Gimpo Goldline Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gimpo Goldline}}}|alt={{{alt|{{{link|Gimpo Goldline}}}}}}]]
  | gtxa =[[File:GTX-A Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Great Train eXpress}}}|alt={{{alt|{{{link|Great Train eXpress}}}}}}]]
  | gyeongjung | gye | jun =[[File:Gyeongui-Jungang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeongui–Jungang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeongui–Jungang Line}}}}}}]]
  | gg|gyeonggang | yeoju =[[File:Gyeonggang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeonggang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeonggang Line}}}}}}]]
  | maglev | im =[[File:Incheon Airport Maglev Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Airport Maglev}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Airport Maglev}}}}}}]]
  | seo | seohae =[[File:Seohae Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Seohae Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Seohae Line}}}}}}]]
  | sil | sillim =[[File:Seoul Metro Line Sillim Line Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Sillim Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Sillim Line}}}}}}]]
  | sin =[[File:Shinbundang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Shinbundang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Shinbundang Line}}}}}}]]
  | su | bun | suin-bundang = [[File:Suin-Bundang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Suin–Bundang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Suin–Bundang Line}}}}}}]]
  | subway =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Seoul Metropolitan Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Seoul Metropolitan Subway}}}}}}]]
  | ui =[[File:Seoul Metro Line Ui LRT Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Ui LRT}}}|alt={{{alt|{{{link|Ui LRT}}}}}}]]
  | uij =[[File:Seoul Metro Line U Line Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|U Line}}}|alt={{{alt|{{{link|U Line}}}}}}]]
  | [[File:Seoul Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|20}}}px|link=Seoul Subway Line {{{2}}}]]{{#switch: {{lc: {{{3|}}} }}
    | l | local =&amp;nbsp;Local
    | e | x | express =&amp;nbsp;Express
    }}
  }}

| septa =[[File:SEPTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]]

| sevilla | seville ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Logo Metro Sevilla 2024.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Seville Metro}}}]]
  | 1 =[[File:L1 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 1 (Seville Metro)}}}]]
  | 2 =[[File:L2 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 2 (Seville Metro)}}}]]
  | 3 =[[File:L3 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 3 (Seville Metro)}}}]]
  | 4 =[[File:L4 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 4 (Seville Metro)}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-3 =[[File:C-3 dark pink.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-4 =[[File:C-4 dark blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-5 =[[File:C-5 yellow.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  }}

| shanghai ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 10b ={{RouteBox|10&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 10 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | 11b ={{RouteBox|11&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 11 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | c | cm | chongming ={{RouteBox|Chongming|{{{link|Chongming line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | j | jm | jinshan ={{RouteBox|Jinshan|{{{link|Jinshan railway}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Shanghai maglev train}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | p | pj | pujiang ={{RouteBox|Pujiang|{{{link|Pujiang line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | ap | all | airport link = {{RouteBox|Airport Link|{{{link|Airport link line (Shanghai Suburban Railway)|Airport Link}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|ap}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Shanghai Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shanghai Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shanghai Metro}}}}}}]]
    | 2 | 3 | 7 | 9 | 10 | 13 | 15 | 16 | 18 | 21 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | 10b ={{RouteBox|10&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 10 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|10}}|#000}}
    | 11b ={{RouteBox|11&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 11 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|11}}}}
    | c | cm | chongming ={{RouteBox|Chongming|{{{link|Chongming line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Chongming}}}}
    | j | js | jinshan ={{RouteBox|Jinshan|{{{link|Jinshan railway}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Jinshan}}}}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Shanghai maglev train}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Maglev}}}}
    | p | pj | pujiang ={{RouteBox|Pujiang|{{{link|Pujiang line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Pujiang}}}}
    | ap | all | airport link = {{RouteBox|Airport Link|{{{link|Airport link line (Shanghai Suburban Railway)|Airport Link}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|ap}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| shaoxing ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Shaoxing Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Shaoxing Metro|{{{2}}}}}
  }}

| shenyang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|{{{2}}}}}}}
    | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|2}}|#000}}
    }}
  }}

| sheffield =[[File:South Yorkshire Supertram RDT icon.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|South Yorkshire Supertram}}}|alt={{{alt|{{{link|South Yorkshire Supertram}}}}}}]]

| shenzhen ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | lb | luobao ={{RouteBox|Luobao|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | sk | shekou ={{RouteBox|Shekou|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | lg | longgang ={{RouteBox|Longgang|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | lh | longhua ={{RouteBox|Longhua|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | hz | huanzhong ={{RouteBox|Huanzhong|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 1lb ={{RouteBox|1 (Luobao)|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 2sk ={{RouteBox|2 (Shekou)|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 3lg ={{RouteBox|3 (Longgang)|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 4lh ={{RouteBox|4 (Longhua)|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 5hz ={{RouteBox|5 (Huanzhong)|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenzhen Metro)|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
   }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Shenzhen Metro Corporation logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shenzhen Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shenzhen Metro}}}}}}]]
    | lb | luobao = {{ric|Shenzhen Metro|1|link={{{link|}}}}}
    | sk | shekou = {{ric|Shenzhen Metro|2|link={{{link|}}}}}
    | lg | longgang = {{ric|Shenzhen Metro|3|link={{{link|}}}}}
    | lh | longhua = {{ric|Shenzhen Metro|4|link={{{link|}}}}}
    | hz | huanzhong = {{ric|Shenzhen Metro|5|link={{{link|}}}}}
    | 1lb ={{RouteBox|1 (Luobao)|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|1}}}}
    | 2sk ={{RouteBox|2 (Shekou)|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|2}}}}
    | 3lg ={{RouteBox|3 (Longgang)|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|3}}}}
    | 4lh ={{RouteBox|4 (Longhua)|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|4}}}}
    | 5hz ={{RouteBox|5 (Huanzhong)|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|5}}}}
    | #default = {{ric|Shenzhen Metro|{{{2}}}|link={{{link|}}}}}
   }}
  }}

| shijiazhuang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shijiazhuang Metro)|#{{rail color|Shijiazhuang Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Shijiazhuang Metro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shijiazhuang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shijiazhuang Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shijiazhuang Metro)|#{{rail color|Shijiazhuang Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| shoreline =[[File:Hartford Line logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Shore Line East}}}|alt={{{alt|{{{link|Shore Line East}}}}}}]]

| smart =[[File:Sonoma-Marin Area Rail Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Sonoma–Marin Area Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Sonoma–Marin Area Rail Transit}}}}}}]]

| stockholm ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 7 =[[File:SL line 7 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Spårväg City]]
  | 10 | 11 | t10 | t11 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Blue Line (Stockholm Metro)]]
  | 13 | 14 | t13 | t14 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Red Line (Stockholm Metro)]]
  | 17 | 18 | 19 | t17 | t18 | t19 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Green Line (Stockholm Metro)]]
  | 12 =[[File:SL line 12 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Nockebybanan]]
  | 21 =[[File:SL line 21 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Lidingöbanan]]
  | 25 | 26 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Saltsjöbanan]]
  | 27 | 28 | 29 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Roslagsbanan]]
  | 30 | 31 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|28px|link=Tvärbanan]]
  | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 48 | j40 | j41 | j42 | j43 | j44 | j48 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|29px|link=Stockholm commuter rail]]
  | bus =[[File:SL Bus Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Buses in Stockholm County]]
  | boat =[[File:SL Boat Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Waxholmsbolaget]]
  | commuter =[[File:SL Rail Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Stockholm commuter rail]]
  | local =[[File:SL Rail Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Storstockholms Lokaltrafik]]
  | metro =[[File:SL Metro Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Stockholm Metro]]
  }}

| stuttgart ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Stuttgart S-Bahn|S-Bahn|alt=S-Bahn]]
  | u | stadtbahn = [[File:Logo Stadtbahn Stuttgart.svg|{{{size|15}}}px|link=Stuttgart Stadtbahn|alt={{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}]]
  | sb|seilbahn = [[File:Seilbahn-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Standseilbahn Stuttgart|alt=Seilbahn]]
  | vvs = [[File:VVS-Logo.svg|{{{size|18}}}px|link=Verkehrs- und Tarifverbund Stuttgart|alt=VVS]]
  | bus = [[File:Bus-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Stuttgarter Straßenbahnen#Bus system|alt=Bus]]
  | z|zacke = [[File:Zahnradbahn-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Stuttgart Rack Railway|alt=Zacke]]
  }}

| sunrail =[[File:Logo SunRail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|SunRail}}}|alt={{{alt|{{{link|SunRail}}}}}}]]

| suzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Suzhou Metro)|#{{rail color|Suzhou Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | rt | srt | metro =[[File:Suzhou Rail Transit logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Suzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Suzhou Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Suzhou Metro)|#{{rail color|Suzhou Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| sydney | nsw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:TfNSW B.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Buses in Sydney}}}]]
  | tway | t =[[File:Sydney T-Way logo (simplified).svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|T-way}}}]]
  | monorail | mono =[[File:Sydney metro logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Sydney Monorail}}}]]
  | train =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Railways in Sydney}}}]]
  | t1 | t2 | t3 | t4 | t5 | t6 | t7 | t8 | t9 = {{rail icon|Sydney Trains|{{uc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|}}}}}
  | carlingford =[[File:TfNSW T6 (2013–2020).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Carlingford Line}}}]]
  | south west =[[South West Rail Link|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Sydney Trains|South West}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | metro =[[File:TfNSW M.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sydney Metro}}}]]
  | m1 | north west | bankstown =[[File:TfNSW M1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metro North West &amp; Bankstown Line}}}]]
  | nswtrainlink | regional train | countrylink | cl =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|NSW TrainLink}}}]]
  | blue | bmt =[[File:TfNSW BMT alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Blue Mountains Line}}}]]
  | hunter | hun =[[File:TfNSW HUN alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Hunter Line}}}]]
  | central coast | newcastle | ccn =[[File:TfNSW CCN alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Central Coast &amp; Newcastle Line}}}]]
  | coast | sco =[[File:TfNSW SCO alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|South Coast Line}}}]]
  | highlands | shl =[[File:TfNSW SHL alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Southern Highlands Line}}}]]
  | light rail =[[File:TfNSW L.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Light rail in Sydney}}}]]
  | l1 | dulwich hill | lightrail | light =[[File:TfNSW L1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Dulwich Hill Line}}}]]
  | l2 | cbd | southeast | randwick =[[File:TfNSW L2.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CBD and South East Light Rail}}}]]
  | l3 | kingsford =[[File:TfNSW L3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CBD and South East Light Rail}}}]]
  | l4 | parramatta =[[File:TfNSW L4.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Parramatta Light Rail}}}]]
  | coach = [[File:TfNSW C.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|NSW TrainLink#Coach services}}}]]
  | ferry =[[File:TfNSW F.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sydney Ferries}}}]]
  | f1 | manly | f2 | tarongazoo | f3 | parramattariver | f4 | pyrmontbay | f5 | neutralbay | f6 | mosmanbay | f7 | doublebay | f8 | cockatooisland | f9 | watsonsbay | f10 | blackwattlebay = {{rail icon|Ferries in NSW|{{lc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|}}}}}
  }}
| taichung ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | mrt ={{ric|Taichung MRT|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|Taichung MRT|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| tainan ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | t ={{RouteBox|T|{{{link|TRA Line (Tainan)}}}|#{{rail color|Tainan Metro|t}}}}
  | s ={{RouteBox|Shalun|{{{link|Shalun Line}}}|#{{rail color|Tainan Metro|t}}}}
  | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} Line (Tainan Metro)|#{{rail color|Tainan Metro|{{{2}}}}}}}
 }}

| taipei ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Taipei Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | bannan | bl = {{ric|Taipei Metro|bl|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | maokong | m = [[File:Maokong Gondola Logo(Logo Only).svg|{{{size|25}}}px|size={{{size|}}}|link={{{link|Maokong Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Maokong Gondola}}}}}}]]
  | minsheng–xizhi | sb = {{ric|Taipei Metro|sb|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | songshan–xindian | g = {{ric|Taipei Metro|g|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | tamsui–xinyi | r = {{ric|Taipei Metro|r|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | wanda–zhonghe–shulin | lg = {{ric|Taipei Metro|lg|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | wenhu | br = {{ric|Taipei Metro|br|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | xiaobitan = {{ric|Taipei Metro|xiaobitan|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | xinbeitou = {{ric|Taipei Metro|xinbeitou|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | zhonghe–xinlu | o = {{ric|Taipei Metro|o|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | #default = {{ric|Taipei Metro|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| taoyuan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Taoyuan Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | airport | a = {{ric|Taoyuan Metro|a|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | blue | b = {{ric|Taoyuan Metro|b|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | brown | br = {{ric|Taoyuan Metro|br|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | green | g = {{ric|Taoyuan Metro|g|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | orange | o = {{ric|Taoyuan Metro|o|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | red | r = {{ric|Taoyuan Metro|r|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | #default ={{ric|Taoyuan Metro|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| tbilisi = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = [[File:Metro Tbilisi logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Tbilisi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tbilisi Metro}}}}}}]]
  }}

| tehran ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123 - Baustelle, StVO 1992.svg|15px]]
  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 = {{ric|Tehran Metro|{{{2}}}|size={{{size|x15px}}}|link={{{link|Tehran Metro Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Tehran Metro Line {{{2}}}}}}}}}}}
  }}

| texas ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | a-train | atrain =[[File:Logo DCTA A-train 02.svg|20px|link={{{link|A-train (Texas)}}}|alt={{{alt|{{{link|A-train (Texas)}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[A-train (Texas)|A-train]]}}
  | tre =[[File:TRE logo no label.svg|x14px|link={{{link|Trinity Railway Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Trinity Railway Express}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Trinity Railway Express]]}}
  | texrail | tex =[[File:Trinity Metro TEX only.svg|20px|link={{{link|TEXRail}}}|alt={{{alt|{{{link|TEXRail}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[TEXRail]]}}
  }}

| thessaloniki|thessalonika ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m =Thessaloniki Metro
  | r =Hellenic Train
  | p =Thessaloniki Regional Railway
  | #default =Thessaloniki Other
  }}|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m|p ={{{3|}}}
  | #default ={{{2|}}}
  }}|size={{{size|}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}

| tianjin ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:TianjinMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Tianjin Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tianjin Metro (Tianjin Metro Group Co., Ltd.)}}}}}}]]
  | #default = {{rail icon|Tianjin Metro|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|x16}}}px}}
  }}

| tokyo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Tokyo Metro logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tokyo Metro}}}]]
  | c | chiyoda ={{ric|Tokyo Metro|C|size={{{size|13}}}|link={{{link|Chiyoda Line}}}}}
  | f | fukutoshin | 13 ={{ric|Tokyo Metro|F|size={{{size|13}}}|link={{{link|Fukutoshin Line}}}}}
  | g | ginza | 3 ={{ric|Tokyo Metro|G|size={{{size|13}}}|link={{{link|Ginza Line}}}}}
  | h | hibiya ={{ric|Tokyo Metro|H|size={{{size|13}}}|link={{{link|Hibiya Line}}}}}
  | m | marunouchi | 4 ={{ric|Tokyo Metro|M|size={{{size|13}}}|link={{{link|Marunouchi Line}}}}}
  | mn | mb | nakano | 4n | 4b ={{ric|Tokyo Metro|M|branch|size={{{size|13}}}|link={{{link|Marunouchi Line}}}}}
  | n | namboku | 7 ={{ric|Tokyo Metro|N|size={{{size|13}}}|link={{{link|Namboku Line (Tokyo Metro)}}}}}
  | t | tozai | tōzai | 5 ={{ric|Tokyo Metro|T|size={{{size|13}}}|link={{{link|Tōzai Line (Tokyo Metro)}}}}}
  | y | yurakucho | yūrakuchō | 8 ={{ric|Tokyo Metro|Y|size={{{size|13}}}|link={{{link|Yūrakuchō Line (Tokyo Metro)}}}}}
  | z | hanzomon | hanzōmon ={{ric|Tokyo Metro|Z|size={{{size|13}}}|link={{{link|Hanzōmon Line}}}}}
  | toei  =[[File:PrefSymbol-Tokyo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tokyo Metropolitan Bureau of Transportation}}}]]
  | a | asakusa | 1 ={{ric|Toei Subway|A|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Asakusa Line}}}}}
  | e | oedo | ōedo ={{ric|Toei Subway|E|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Ōedo Line}}}}}
  | i | mita ={{ric|Toei Subway|I|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Mita Line}}}}}
  | s | shinjuku ={{ric|Toei Subway|S|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Shinjuku Line}}}}}
  | toden ={{#ifeq:{{lc:{{{3|}}}}}|arakawa|[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Toden Arakawa Line}}}]]|[[File:BSicon exTRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tokyo Toden}}}]]}}
  | ks | keisei =[[File:Number prefix Keisei.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keisei Electric Railway}}}]]
  | sa | skyaccess =[[File:Number prefix SkyAccess.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keisei Narita Airport Line}}}]]
  | sl | shin-keisei =[[File:Number prefix Shin-Keisei.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shin-Keisei Line}}}]]
  | hs | hokuso =[[File:Number prefix Hokusō.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokusō Line}}}]]
  | sr | shibayama =[[File:Number prefix Shibayama.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shibayama Railway}}}]]
  | kk | keikyu =[[File:Number prefix Keikyū.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keikyu}}}]]
  | tr | toyo =[[File:Number prefix Toyo-Rapid.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōyō Rapid Railway Line}}}]]
  | ko | keio =[[File:Number prefix Keio-line.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keio Corporation}}}]]
  | in | inokashira =[[File:Number prefix Keio-Inokashira-line.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keio Inokashira Line}}}]]
  | en | enoden =[[File:Number prefix Enoden.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Enoshima Electric Railway Line}}}]]
  }}

| toronto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | subway ={{#switch: {{lc:{{{3|}}}}}
    | 3 =[[File:BSicon ICTS.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 Scarborough}}}]]
    | 5 | 6 | dm | fw | j | se | sm | ww =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto subway]]
    | #default =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto subway]]
    }} {{#switch: {{lc:{{{3}}}}}
    | #default = {{#if:{{{3|}}}|{{rail icon|Toronto Transit Commission|{{lc:{{{3}}}}}|size={{{size|16}}}px}}}}
    }}
  | icts =[[File:BSicon ICTS.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 Scarborough}}}]]
  | streetcar =[[File:BSicon CLRV.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto streetcar system]] {{#switch: {{{3}}}
    | 501 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[501 Queen|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;501&lt;/span&gt;|501}}]]}}
    | 502 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[502 Downtowner|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;502&lt;/span&gt;|502}}]]}}
    | 503 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[503 Kingston Rd|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;503&lt;/span&gt;|503}}]]}}
    | 504 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[504 King|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;504&lt;/span&gt;|504}}]]}}
    | 505 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[505 Dundas|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;505&lt;/span&gt;|505}}]]}}
    | 506 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[506 Carlton|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;506&lt;/span&gt;|506}}]]}}
    | 508 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[508 Lake Shore|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;508&lt;/span&gt;|508}}]]}}
    | 509 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[509 Harbourfront|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;509&lt;/span&gt;|509}}]]}}
    | 510 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[510 Spadina|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;510&lt;/span&gt;|510}}]]}}
    | 511 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[511 Bathurst|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;511&lt;/span&gt;|511}}]]}}
    | 512 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[512 St. Clair|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;512&lt;/span&gt;|512}}]]}}
    | 514 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[514 Cherry|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;514&lt;/span&gt;|514}}]]}}
    }}
  | bus ={{{icon|[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link=List of Toronto Transit Commission bus routes]]}}} {{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|{{color box|black|'''{{{3|}}}'''|white}}|{{color box|white|{{{3|}}}}} }} }}
  | up | upx | up express =[[File:UP Express icon 2024.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Union Pearson Express}}}]]
  | metrolinx =[[File:Metrolinx 2017 logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Metrolinx}}}]]
  &lt;!-- Since Infobox station forces the use of this in the header without a size option, a larger icon is needed to match the text height --&gt;
  | 1big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|1|size={{{size|20}}}px}}
  | 2big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|2|size={{{size|20}}}px}}
  | 3big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|3|size={{{size|20}}}px}}
  | 4big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|4|size={{{size|20}}}px}}
  | 5big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|5|size={{{size|20}}}px}}
  | 6big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|6|size={{{size|20}}}px}}
  &lt;!-- Passthrough to Module:Adjacent stations/Toronto Transit Commission by default --&gt;
  | #default = {{rail icon|Toronto Transit Commission|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
  }}

| trirail =[[File:Tri-Rail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Tri-Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Tri-Rail}}}}}}]]

| uta ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | s | 720 =[[File:UTA_S-Line_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|S Line (Utah Transit Authority)}}}]]
  | trax =[[File:UTA_icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TRAX (light rail)}}}]]
  | frontrunner | purple =[[File:UTA_FrontRunner_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|FrontRunner}}}]]
  | blue  =[[File:UTA_Blue_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Blue Line (TRAX)}}}]]
  | red  =[[File:UTA_Red_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Red Line (TRAX)}}}]]
  | green  =[[File:UTA_Green_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Green Line (TRAX)}}}]]
  | uvx  =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Utah Valley Express}}}]]
  | ogx  =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Ogden Express}}}]]
  | mvx =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Midvalley Express}}}]]
  | 701 ={{RouteBox|701|Blue Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Blue Line}}}}
  | 703 ={{RouteBox|703|Red Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Red Line}}}}
  | 704 ={{RouteBox|704|Green Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Green Line}}}}
  | 750 ={{RouteBox|750|FrontRunner|#{{rail color|Utah Transit Authority|FrontRunner}}}}
  | #default =[[File:UTA_icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Utah Transit Authority}}}]]
 }}

| utrecht ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | u-ov =[[File:U-OV Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Utrechtse sneltram}}}|alt={{{alt|{{{link|Utrechtse sneltram}}}}}}]]}}

| valencia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Isotip de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 1 =[[File:Línia 1 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 1 (Metrovalencia)}}}]]
  | 2 =[[File:Línia 2 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 2 (Metrovalencia)}}}]]
  | 3 =[[File:Línia 3 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 3 (Metrovalencia)}}}]]
  | 4 =[[File:Línia 4 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 5 =[[File:Línia 5 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 6 =[[File:Línia 6 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 7 =[[File:Línia 7 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 8 =[[File:Línia 8 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 9 =[[File:Línia 9 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 10 =[[File:Línia 10 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 10 (Metrovalencia)}}}]]
  }}

| vancouver ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus ={{#if: {{{3|}}}
    | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | bl =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=Coast Mountain Bus Company#B-Line]]
      | 95 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=95 B-Line]]
      | 96 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=96 B-Line]]
      | 97 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=97 B-Line]]
      | 99 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=99 B-Line]]
      }}
    | [[File:Translinkbuses.svg|{{{size|x20}}}px|link=List of bus routes in Metro Vancouver]]
    }}
  | rapidbus ={{#if: {{{3|}}}
    | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | r1 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R1 King George Blvd]]
      | r2 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R2 Marine Dr]]
      | r3 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R3 Lougheed Hwy]]
      | r4 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R4 41st Ave]]
      | r5 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R5 Hastings St]]
      | r6 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R6 Scott Rd]]
     }}
    | [[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=RapidBus (TransLink)]]
    }}
  | canada =[[File:Translinkcanada.svg|{{{size|x20}}}px|link=Canada Line]]
  | evergreen =[[File:Translinkevergreen.svg|{{{size|x20}}}px|link=Evergreen Extension]]
  | expo =[[File:Translinkexpo.svg|{{{size|x20}}}px|link=Expo Line (SkyTrain)]]
  | millennium =[[File:Translinkmillennium.svg|{{{size|x20}}}px|link=Millennium Line]]
  | seabus =[[File:Translinkseabus.svg|{{{size|x20}}}px|link=SeaBus]]
  | translink={{#if:{{{3|}}}||[[File:Translinkwaypoint.svg|{{{size|x20}}}px|link=TransLink (British Columbia)]]}} 
  | wce =[[File:Translinkwce.svg|{{{size|x20}}}px|link=West Coast Express]]
  }}

| victoria | melbourne ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | train ={{error|Specify region – replace &quot;train&quot; with &quot;met train&quot; or &quot;reg train&quot;}}
  | metropolitan | metropolitan train | metro | met | met train =[[File:Melbourne train logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Railways in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan train}}}}}}]]
  | regional | regional train | vline | v/line | reg | reg train =[[File:Victoria train logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Railways in Victoria}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional train}}}}}}]]
  | alamein
  | belgrave
  | craigieburn
  | cranbourne
  | frankston
  | hurstbridge
  | lilydale
  | mernda
  | pakenham
  | sandringham
  | sunbury
  | upfield
  | werribee
  | williamstown =[[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | albury
  | ararat
  | bairnsdale
  | ballarat
  | bendigo
  | echuca
  | geelong
  | maryborough
  | seymour
  | shepparton
  | traralgon
  | warrnambool =[[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | epsom | eaglehawk =[[Bendigo V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Bendigo}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | flemington racecourse  | flemington =[[Flemington Racecourse railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Flemington Racecourse}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | glen waverley =[[Glen Waverley railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Glen Waverley}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | south morang =[[South Morang railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Mernda}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | stony point =[[Stony Point railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Stony Point}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | swan hill =[[Swan Hill V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Swan Hill}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | waurn ponds =[[Geelong V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Geelong}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | wendouree =[[Ballarat V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Ballarat}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | tram =[[File:Melbourne Tram Logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Trams in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan tram}}}}}}]]
  | 1 | 3 | 3a | 5 | 6 | 11 | 12 | 16 | 19 | 30 | 35 | 48 | 57 | 58 | 59 | 64 | 67 | 70 | 72 | 75 | 78 | 82 | 86 | 96 | 109 =[[Melbourne tram route {{lc:{{{2}}}}}|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Yarra Trams|{{{2}}}}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | cc | city circle =[[City Circle tram|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Yarra Trams|35}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | bus ={{error|Specify region – replace &quot;bus&quot; with &quot;met bus&quot; or &quot;reg bus&quot;}}
  | metropolitan bus | met bus =[[File:Victoria bus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Buses in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan bus}}}}}}]]
  | regional bus | reg bus =[[File:Victoria bus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional bus}}}}}}]]
  | coach =[[File:Victoria coach logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional coach}}}}}}]]
  | ferry =[[File:Melbourne ferry logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Ferry}}}}}}]]
  | skybus =[[File:Melbourne skybus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Skybus}}}}}}]]
  | adelaide | the overland | overland | gsr | great southern rail =[[The Overland|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Journey Beyond|The Overland}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | sydney | xpt | melbourne xpt | trainlink | nsw trainlink =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|NSW TrainLink#Southern}}}|alt={{{alt|{{{link|NSW TrainLink Southern}}}}}}]]
  | #default ={{error|Unknown value for second argument}}
  }}

| taiyuan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Taiyuan Metro)|#{{rail color|Taiyuan Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Taiyuan Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Taiyuan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiyuan Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Taiyuan Metro)|#{{rail color|Taiyuan Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| vienna ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | train   =[[File:Train Austria.svg|16px|link=Transportation in Vienna#Railways]]
  | s-bahn | s =[[File:S-Bahn Austria.svg|16px|link=Vienna S-Bahn]]
  | s-main =[[File:Stammstrecke Wien.svg|16px|link=Vienna S-Bahn]]
  | s1 | s2 | s3 | s4 | s7 | s40 | s45 | s50 | s60 | s80 | vorortelinie = {{ric|Vienna S-Bahn|{{{2}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | u-bahn | u =[[File:U-Bahn Wien.svg|16px|link=Vienna U-Bahn]]
  | u1 =[[File:Wien U1.svg|16px|link=U1 (Vienna U-Bahn)]]
  | u2 =[[File:Wien U2.svg|16px|link=U2 (Vienna U-Bahn)]]
  | u3 =[[File:Wien U3.svg|16px|link=U3 (Vienna U-Bahn)]]
  | u4 =[[File:Wien U4.svg|16px|link=U4 (Vienna U-Bahn)]]
  | u5 =[[File:Wien U5.svg|16px|link=U5 (Vienna U-Bahn)]]
  | u6 =[[File:Wien U6.svg|16px|link=U6 (Vienna U-Bahn)]]
  | cat =[[City Airport Train|{{Bahnlinie|RB||CAT|white|#B1D355}}]]
  | wlb | lokalbahn =[[File:Logo Wiener Lokalbahn.svg|16px|link=Wiener Lokalbahn]]
  | tram ={{#if:{{{3|}}}|{{ric|Trams in Vienna|{{{3|}}}}}|[[File:Tram-Logo.svg|16px|link=Trams in Vienna]]}}
  | bus =[[Buses in Vienna|{{Bahnlinie|U||{{{3|Bus}}}|black|white|black}}]]
  | r =[[Transportation in Vienna#Railways|{{Bahnlinie|RB||R|black|white|black}}]]
  | rex =[[Transportation in Vienna#Railways|{{Bahnlinie|RB||REX|black|white|black}}]]
  | wiener lokalbahnen =[[File:Logo Wiener Lokalbahn.svg|16px|link=Wiener Lokalbahnen]]
&lt;!-- depreceated, use tram|line instead --&gt;
  | 1 | 2 | 5 | 6 | 9 | 10 | 18 | 25 | 26 | 30 | 31 | 33 | 37 | 38 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 46 | 49 | 52 | 58 | 60 | 62 | 67 | 71 | d | e | o =[[Trams in Vienna|{{Bahnlinie|U||{{{2}}}|white|black}}]]
  | vor | #default =[[File:Logo VOR.svg|32px|link=Verkehrsverbund Ost-Region]]
  }}
| virgin =[[File:Virgin-logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Virgin Trains USA}}}|alt={{{alt|{{{link|Virgin Trains USA}}}}}}]]
| vorarlberg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s1 | s3 | s4 = [[File:{{uc: {{{2}}}}} Vorarlberg.png|{{{size|32}}}px|link={{{link|Vorarlberg S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{uc: {{{2}}}}}}}}]]
  | s-bahn | s = [[File:S-Bahn Austria.svg|16px|link=Vorarlberg S-Bahn]]
  }}
| vre =[[File:Virginia Railway Express.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Virginia Railway Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Virginia Railway Express}}}}}}]]

| vitoria-gasteiz={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Vitoria-Gasteiz tram}}}]]
}}

| warsaw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:PKP.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Polish State Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Polish State Railways}}}}}}]]
  | metro =[[File:Warsaw Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Warsaw Metro}}}}}}]]
  | m1 =[[File:M1-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M1}}}]]
  | m2 =[[File:M2-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M2}}}]]
  | m3 =[[File:M3-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M3}}}]]
  | m4 =[[File:M4-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M4}}}]]
  | m5 =[[File:M5-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M5}}}]]
  | skm =[[File:PL-SKMWA logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Szybka Kolej Miejska (Warszawa)}}}|alt={{{alt|{{{link|Szybka Kolej Miejska}}}}}}]]
  }}

| washington ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:WMATA Metro Logo small.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Washington Metro}}}]]
  | blue | bl | b =[[File:WMATA Blue New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Blue Line (Washington Metro)}}}]]
  | green | gr | g =[[File:WMATA Green New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Green Line (Washington Metro)}}}]]
  | orange | or | o =[[File:WMATA Orange New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Orange Line (Washington Metro)}}}]]
  | purple | pu | p =[[File:MTA_Purple_Line_logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Purple Line (Maryland)}}}]]
  | red | rd | r =[[File:WMATA Red New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Red Line (Washington Metro)}}}]]
  | silver | sv | s =[[File:WMATA Silver New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Silver Line (Washington Metro)}}}]]
  | yellow | yl | y =[[File:WMATA Yellow New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Yellow Line (Washington Metro)}}}]]
  | metroway = [[File:Metroway logo (cropped).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metroway}}}]]
  | streetcar = [[File:BSicon TRAM1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|DC Streetcar}}}]]
  | art = [[File:Arlington transit logo notext.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Arlington Transit}}}]]
  | dash = [[File:ATC DASH Bus Logo 2025.png|{{{size|24}}}px|link={{{link|DASH (bus)}}}]]
  | omniride = [[File:Omniride logo no text.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Potomac and Rappahannock Transportation Commission}}}]]
  }}

| waterloo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Grand River Transit}}}]]
  | ion =[[File:Waterloo ION logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Ion rapid transit}}}]]
 }}

| westmidlands ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus | red =[[File:West Midlands Bus generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transport for West Midlands#West Midlands Bus}}}]]
  | cycle | cycle hire | green =[[File:West Midlands Cycle generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transport for West Midlands#West Midlands Cycle Hire}}}]]
  | metro | tram | blue =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|West Midlands Metro}}}]]
  | rail | railway | trains | orange =[[File:West Midlands Railway generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|West Midlands Trains}}}]]
  | roads | road | pink =[[File:West Midlands Roads generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Category:Roads_in_the_West_Midlands_(county)}}}]]
 }}

| wuhan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 21 | yl | yangluo ={{RouteBox|Yangluo|Yangluo line|#{{rail color|Wuhan Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)|#{{rail color|Wuhan Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 11 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)}}}|#{{rail color|Wuhan Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | 21 | yl | yangluo ={{RouteBox|Yangluo|Yangluo line|#{{rail color|Wuhan Metro|yl}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)|#{{rail color|Wuhan Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| wuhu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|na}}}}
      | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|s{{{3}}}}}}}
      }}
    }}
  }}

| wuxi ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuxi Metro)|#{{rail color|Wuxi Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Wuxi Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Wuxi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Wuxi Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuxi Metro)|#{{rail color|Wuxi Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| xi'an ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Xian Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Xi'an Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Xi'an Metro}}}}}}]]
    | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|4}}|#000}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| xiamen ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xiamen Metro)|#{{rail color|Xiamen Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Amoy Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Xiamen Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Xiamen Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xiamen Metro)|#{{rail color|Xiamen Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| xuzhou ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Xuzhou Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Xuzhou Metro|{{{2}}}}}
  }}

| yokohama ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | subway =[[File:Yokohama Municipal Subway Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Yokohama Municipal Subway}}}]]
  | blue =[[File:Yokohama Municipal Subway Blue Line symbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Blue Line (Yokohama)}}}]]
  | green =[[File:Yokohama Municipal Subway Green Line symbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Green Line (Yokohama)}}}]]
  }}

| york ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | yrt =[[File:York Region Transit logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|York Region Transit}}}]]
  | viva =[[File:Viva blue logo.svg|{{{size|38}}}px|link={{{link|Viva Rapid Transit}}}]]
  | blue =[[File:Viva blue.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Blue}}}]]
  | green =[[File:Viva green.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Green}}}]]
  | orange =[[File:Viva orange.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Orange}}}]]
  | pink =[[File:Viva pink.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Pink}}}]]
  | purple =[[File:Viva purple.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Purple}}}]]
  | yellow =[[File:Viva yellow.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Yellow}}}]]
  }}

| zaragoza ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Zaragoza tram}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Zaragoza}}}]]
  | tuzsa =[[File:Aiga bus on red circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transportes Urbanos de Zaragoza}}}]]
  | ctaz =[[File:Aiga bus on green circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Consorcio de Transportes del Área de Zaragoza}}}]]
  }}

| zhengzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | c | cj | suburban | chengjiao ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}}
    | c1 | suburban1 | chengjiao1 ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Zhengzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Zhengzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Zhengzhou Metro}}}}}}]]
    | 2 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)}}}|#{{rail color|Zhengzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | c | cj | suburban | chengjiao ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|cj}}}}
    | c1 | suburban1 | chengjiao1 ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|cj1}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)|#{{rail color|Zhengzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

&lt;!-- GENERIC --&gt;

| air ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | base =[[File:BSicon {{#if:{{{3|}}}|ex|}}FIGHTER.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Air base}}}|alt={{{alt|{{{link|Airbase}}}}}}|class=skin-invert]]
  | field =[[File:Airplane GA Black.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Aerodrome}}}|alt={{{alt|{{{link|Private airfield}}}}}}|class=skin-invert]]
  | #default =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Lists of airports}}}|alt={{{alt|{{{link|Airport interchange}}}}}}|class=skin-invert]]
  }}

  | airbase =[[File:BSicon {{#if:{{{2|}}}|ex|}}FIGHTER.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Air base}}}|alt={{{alt|{{{link|Airbase}}}}}}|class=skin-invert]]

| airfield =[[File:Airplane GA Black.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Aerodrome}}}|alt={{{alt|{{{link|Private airfield}}}}}}|class=skin-invert]]

| bike | bicycle =[[File:BSicon BICYCLE.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Bicycle}}}|alt={{{alt|{{{link|Bicycle facilities}}}}}}|class=skin-invert]]

| bus ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rapid | brt =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Bus rapid transit}}}|{{{alt|{{{link|Bus rapid transit}}}}}}|class=skin-invert]]
  | trolley | trolleybus | tb =[[File:BSicon OBUS.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Trolleybus}}}|{{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}|class=skin-invert]]
  | 1 =[[File:Bus-logo.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|Bus}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus interchange}}}}}}|class=skin-invert]]
  | #default =[[File:BSicon BUS2.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|Bus}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus interchange}}}}}}|class=skin-invert]]
 }}

| cable =[[File:BSicon AETRAM.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Aerial lift}}}|{{{alt|{{{link|Cable car}}}}}}|class=skin-invert]]

| express =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Express train}}}|{{{alt|{{{link|Express train}}}}}}|class=skin-invert]]

| ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Ferry}}}|alt={{{alt|{{{link|ferry/water interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| funicular | incline =[[File:BSicon FUNI.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Funicular}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular}}}}}}|class=skin-invert]]

| heliport =[[File:Aiga heliport.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Heliport}}}|alt={{{alt|{{{link|Heliport}}}}}}|class=skin-invert]]

| heritage ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:BSicon {{#if:{{{3|}}}|ex|}}lDAMPF.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Heritage railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage railway}}}}}}|class=skin-invert]]
  | tram =[[File:BSicon BRILL.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Heritage streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage streetcar}}}}}}|class=skin-invert]]
  | pcc =[[File:BSicon PCC.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Heritage streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage streetcar}}}}}}|class=skin-invert]]
 }}

| metro | subway | underground =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Rapid transit}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{1}}}}} interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| mono | monorail =[[File:BSicon_MONO.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Monorail}}}|alt={{{alt|{{{link|Monorail}}}}}}|class=skin-invert]]

| park | parking =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|Centro other car parking large.svg|BSicon PARKING.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|15|16}}}}}px|link={{{link|Parking}}}|alt={{{alt|{{{link|Parking}}}}}}]]

| rail =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|BSicon BAHN.svg|Aiga railtransportation 25.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|16|10}}}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Mainline rail interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| tram | light rail =[[File:BSicon TRAM{{#ifeq:{{{2|}}}|1||1}}.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|{{{1}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{1}}}}} interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| trolley | trolleybus =[[File:BSicon OBUS.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Trolleybus}}}|{{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}|class=skin-invert]]

| wheelchair =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|Handicapped Accessible sign.svg|Wheelchair symbol.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|16|13}}}}}px|link={{{link|Accessibility#Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|Handicapped/disabled access}}}}}}|class=skin-invert]]

| no_wheelchair =[[File:Handicapped Not Accessible sign.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Accessibility#Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|Handicapped/disabled access}}}}}}|class=skin-invert]]

&lt;!-- COUNTRIES --&gt;

| at ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | öbb | obb =[[File:Logo ÖBB.svg|{{{size|36}}}px|link={{{link|Austrian Federal Railways}}}]]
  | westbahn =[[File:Westbahn-logo-pantone.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|WESTbahn}}}]]
  }}

| be ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | eul =[[File:Eurolines logo.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|w:Eurolines}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Eurolines}}}}}}]]
  | rail =[[File:SNCB logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|National Railway Company of Belgium}}}]]
  }}

| bg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Bulgarian National Railways.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Bulgarian State Railways}}}]]
  }}

| by ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Belarus-RW-Logo-notext.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Belarusian Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Belarusian Railway}}}}}}]]
  }}

| ca ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | cn =[[File:CN Railway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Canadian National Railway}}}]]
  | cp =[[File:Canadian Pacific Railway logo 2014.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Canadian Pacific Railway}}}]]
  | cpkc =[[File:CPKC Wordmark.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Canadian Pacific Kansas City}}}]]
  | onr=[[File:Ontario Northland logo icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ontario Northland Railway}}}]]
  | ontcbus=[[File:Ontario Northland logo icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ontario Northland Motor Coach Services}}}]]
  | rail | via =[[File:VIA Rail Canada simplified.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Via Rail}}}]]
  }}

| ch ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:SBB logo simplified.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Swiss Federal Railways}}}]]
  }}

| cn ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:China Railways.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|China Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|China Railway}}}}}}]]
  | crh = [[File:CRH-logo.svg|link={{{link|China_Railway_High-speed}}}|alt={{{alt|{{{link|China Railway High-speed}}}}}}|{{{size|x16}}}px]]
  | metro =[[File:BSicon SUBWAY-CHN.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Urban rail transit in China}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban rail transit in China}}}}}}|class=skin-invert]]
  | prdir =[[File:PRDIR logo without text.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Pearl River Delta Metropolitan Region intercity railway}}}|alt={{{alt|{{{link|PRDIR}}}}}}]] 
  | mono =[[File:BSicon Mono-CHN.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Urban rail transit in China}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban rail transit in China}}}}}}|class=skin-invert]]
  }}

| de ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logo_Deutsche_Bahn.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Deutsche Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Deutsche Bahn}}}}}}]]
  | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|S-Bahn#Germany}}}|alt={{{alt|{{{link|S-Bahn}}}}}}]]
  | u-bahn =[[File:U-Bahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|U-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|U-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| es ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Lgotipo de Renfe Operadora.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Renfe}}}|alt={{{alt|{{{link|Renfe}}}}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías}}}]]
  | feve =[[File:Símbolo Renfe Feve.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Renfe Feve}}}|alt={{{alt|{{{link|Feve}}}}}}]]
  }}

| fr ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Sncf-logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|SNCF}}}|alt={{{alt|{{{link|SNCF}}}}}}]]
  | ouigo =[[File:TGV Ouigo 2013 logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Ouigo}}}|alt={{{alt|{{{link|Ouigo}}}}}}]]
  | ter =[[File:Ter.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Transport express régional}}}|alt={{{alt|{{{link|TER}}}}}}]]
  | tgv =[[File:TGV text (2012).svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV}}}}}}]]
  | tgvinoui =[[File:TGV inOui logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV inOui}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV inOui}}}}}}]]
  | tgvlyria =[[File:TGV Lyria logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV Lyria}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV Lyria}}}}}}]]
  }}

| gb ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|National Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|National Rail}}}}}}]]
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in the United Kingdom}}}]]
  | birmingham =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Midland Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Midland Metro}}}}}}]]
  | blackpool =[[File:Uk tram icon.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|Blackpool tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Blackpool tramway}}}}}}]]
  | edinburgh =[[File:EdinburghTramsNoText.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edinburgh Trams}}}|alt={{{alt|{{{link|Edinburgh Trams}}}}}}]]
  | glasgow =[[File:Glasgow Subway.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Glasgow Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Glasgow Subway}}}}}}]]
  | leeds =[[File:WestYorksireMetro.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|West Yorkshire Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|West Yorkshire Metro}}}}}}]]
  | liverpool =[[File:Merseyrail alternative logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Merseyrail}}}|alt={{{alt|{{{link|Merseyrail}}}}}}]]
  | manchester | metrolink =[[File:Metrolink generic.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|Manchester Metrolink}}}|alt={{{alt|{{{link|Manchester Metrolink}}}}}}]]
  | newcastle =[[File:TWMetro logo no text.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tyne and Wear Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tyne and Wear Metro}}}}}}]]
  | nottingham =[[File:NET notext logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Nottingham Express Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Nottingham Express Transit}}}}}}]]  
  | sheffield =[[File:Supertram generic logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Sheffield Supertram}}}|alt={{{alt|{{{link|Sheffield Supertram}}}}}}]]
  | calmac =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Caledonian MacBrayne}}}|alt={{{alt|{{{link|Caledonian MacBrayne}}}}}}]]
  | brail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|British Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|British Rail}}}}}}]]
  }}

| ie ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Iarnród Éireann}}}|alt={{{alt|{{{link|Iarnród Éireann}}}}}}]]
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Ireland#Bus services}}}|alt={{{alt|Transport in Ireland#Bus services}}}}}}]]
  }}

| il | israel ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in Israel}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus transport in Israel}}}}}}]]
  | carmelit =[[File:Carmelit-logo-crop.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Carmelit}}}|alt={{{alt|{{{link|Carmelit}}}}}}]]
  | egged =[[File:Egged_logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Egged (company)}}}|alt={{{alt|{{{link|Egged (company)}}}}}}]]
  | rail = [[File:IsraelTrainLogoSymbolOnly.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Israel Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Israel Railways}}}}}}]]
  | railw = [[File:IsraelTrainLogoSymbolOnly (White).svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Israel Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Israel Railways}}}}}}]]
  | jerusalem light rail =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Jerusalem Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Jerusalem Light Rail}}}}}}]]
  | tel aviv light rail | dankal =[[File:Dankal Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Tel Aviv Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Tel Aviv Light Rail}}}}}}]]
}}

| ir | iran ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail = [[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Islamic Republic of Iran Railways}}}]]
  }}

| it ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Trenitalia logo RDT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Trenitalia}}}|alt={{{alt|{{{link|Trenitalia}}}}}}]]
  }}

| jp | ja ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | jrh =[[File:JR_logo_(hokkaido).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Hokkaido Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokkaido Railway Company}}}}}}]]
  | jre =[[File:JR_logo_(east).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|East Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|East Japan Railway Company}}}}}}]]
  | jrc =[[File:JR_logo_(central).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Central Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Central Japan Railway Company}}}}}}]]
  | jrw =[[File:JR_logo_(west).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|West Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|West Japan Railway Company}}}}}}]]
  | jrs =[[File:JR_logo_(shikoku).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Shikoku Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Shikoku Railway Company}}}}}}]]
  | jrk =[[File:JR_logo_(kyushu).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Kyushu Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyushu Railway Company}}}}}}]]
  | jrf =[[File:JR_logo_(freight).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Japan Freight Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Japan Freight Railway Company}}}}}}]]
    | shr =[[File:Donan_Isaribi_Logomark.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|South Hokkaido Railway Company}}}]]
  | shinkansen ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | a | akita =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Akita Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Akita Shinkansen}}}}}}]]
    | ho | hokkaidō | hokkaido =[[File:Shinkansen jrh.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokkaido Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokkaido Shinkansen}}}}}}]]
    | hu | hokuriku =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokuriku Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokuriku Shinkansen}}}}}}]]
    | j | jōetsu | joetsu =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Jōetsu Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Jōetsu Shinkansen}}}}}}]]
    | k | kyushu =[[File:Shinkansen jrk.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kyushu Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyushu Shinkansen}}}}}}]]
    | n | nagano =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Nagano Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Nagano Shinkansen}}}}}}]]
    | s | sanyō | sanyo =[[File:Shinkansen jrw.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sanyō Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Sanyō Shinkansen}}}}}}]]
    | to | tōkaidō | tokaido =[[File:Shinkansen jrc.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōkaidō Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Tōkaidō Shinkansen}}}}}}]]
    | tu | tōhoku | tohoku =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōhoku Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Tōhoku Shinkansen}}}}}}]]
    | y | yamagata =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Yamagata Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Yamagata Shinkansen}}}}}}]]
    | #default =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Shinkansen}}}}}}]]
    }}
  | jrwest ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | h | hiroshima ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | b | blue | kabe ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kabe_Line}}}|#09C0B0|bold=no}}
      | g | green ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#5fAD3C|bold=no}}
      | p | purple | geibi ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Geibi_Line}}}|#947EB9|bold=no}}
      | r | red ={{RouteBox|{{font|text=R|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#cB332E|bold=no}}
      | y | yellow | kure ={{RouteBox|{{font|text=Y|font=Lucida Console||}}|{{{link|Kure_Line}}}|#EE8F17|#000|bold=no}}
      }}
    | k | kinki ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | hokuriku ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hokuriku_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | biwako ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Biwako_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | jrkyoto ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR Kyōto_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | jrkobe ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR Kōbe_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | sanyo ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | ako ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Akō_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | b | kosei ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kosei_Line}}}|#039be5|bold=no}}
      | c | kusatsu ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kusatsu_Line}}}|#4caf50|bold=no}}
      | d | nara ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Nara_Line}}}|#b67c2b|bold=no}}
      | sagano ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sagano_Line}}}|#878DDC|bold=no}}
      | sanin ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-in_Line}}}|#878DDC|bold=no}}
      | f | osakahigashi ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ōsaka_Higashi_Line}}}|#546e7a|bold=no}}
      | jrtakarazuka ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||}}|{{{link|JR_Takarazuka_Line}}}|#ffc107|#000|bold=no}}
      | fukuchiyama ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||}}|{{{link|Fukuchiyama_Line}}}|#ffc107|#000|bold=no}}
      | jrtozai ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR_Tōzai_Line}}}|#ec407a|bold=no}}
      | gakkentoshi ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Gakkentoshi_Line}}}|#ec407a|bold=no}}
      | i | kakogawa ={{RouteBox|{{font|text=I|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kakogawa Line}}}|#009688|bold=no}}
      | j | bantan ={{RouteBox|{{font|text=J|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Bantan_Line}}}|#ad1457|bold=no}}
      | k | kishin ={{RouteBox|{{font|text=K|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kishin_Line}}}|#f4511e}} 
      | l | maizuru ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||}}|{{{link|Maizuru_Line}}}|#ff9800|#000|bold=no}}
      | o | osakaloop ={{RouteBox|{{font|text=O|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ōsaka_Loop_Line}}}|#ef5350|bold=no}}
      | p | jryumesaki ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR_Yumesaki_Line}}}|#283593|bold=no}}
      | q | yamatoji ={{RouteBox|Q|{{{link|Yamatoji_Line}}}|#009688|bold=no}}
      | r | hanwa ={{RouteBox|{{font|text=R|font=Lucida Console||}}|{{{link|Hanwa_Line}}}|#ff9800|#000|bold=no}}
      | s | kansaiairport ={{RouteBox|{{font|text=S|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kansai-airport_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | t | wakayama ={{RouteBox|{{font|text=T|font=Lucida Console||}}|{{{link|Wakayama_Line}}}|#f48fb1|#000|bold=no}}
      | u | manyomahoroba ={{RouteBox|{{font|text=U|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Man-yo_Mahoroba_Line}}}|#c62828|bold=no}}
      | v | kansai ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kansai_Line}}}|#53479d|bold=no}}
      | w | kisei ={{RouteBox|W|{{{link|Kisei_Line}}}|#00acc1|bold=no}}
      }}
    | o | okayama ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | l | unoport ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||}}|{{{link|Uno-port_Line}}}|#7acccd|#000|bold=no}}
      | m | setoohashi ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Seto-Ōhashi_Line}}}|#0072bc|bold=no}}
      | n | ako ={{RouteBox|{{font|text=N|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Akō_Line}}}|#f16369|bold=no}}
      | s ={{RouteBox|{{font|text=S|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#b0d136|#000|bold=no}}
      | t | tsuyama ={{RouteBox|{{font|text=T|font=Lucida Console||}}|{{{link|Tsuyama_Line}}}|#fdbd18|#000|bold=no}}
      | u | momotaro ={{RouteBox|{{font|text=U|font=Lucida Console||}}|{{{link|Momotarō_Line}}}|#f6a4b4|#000|bold=no}}
      | v | hakubi ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hakubi_Line}}}|#35934a|bold=no}}
      | w ={{RouteBox|W|{{{link|San-yō_Line}}}|#f69036|bold=no}}
      | x ={{RouteBox|{{font|text=X|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#00aeef|#000|bold=no}}
      | z | fukuen ={{RouteBox|{{font|text=Z|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Fukuen_Line}}}|#49479e|bold=no}}
      }}
    | s | sanin ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | a ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-in_Line}}}|#b2d33e|#000|bold=no}}
      | b | imbi ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Imbi_Line}}}|#ba7c32|bold=no}}
      | c | sakai ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sakai_Line}}}|#0066b3|bold=no}}
      | d ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-in_Line}}}|#f26122|bold=no}}
      | e | kisuki ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||}}|{{{link|Kisuki_Line}}}|#ffc20e|#000|bold=no}}
      | f | sanko ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sankō_Line}}}|#00b2e5|bold=no}}
      | v | hakubi ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hakubi_Line}}}|#35934a|bold=no}}
      }}
    }}
  | kintetsu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | a | namba/nara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|a}}|bold=no}}
    | namba | nara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|a}}|bold=no}}
    | b | kyoto/kashihara ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|b}}|bold=no}}
    | kyoto | kashihara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|b}}|bold=no}}
    | c | keihanna ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Keihanna Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|c}}|bold=no}}
    | d | osaka ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Osaka Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|d}}|bold=no}}
    | e | nagoya ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu Nagoya Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|e}}|bold=no}}
    | f | minami osaka/yoshino ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|f}}|bold=no}}
    | minami osaka | yoshino ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|{{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|f}}|bold=no}}
    | g | ikoma ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ikoma Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|g}}|bold=no}}
    | h | tenri ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Tenri Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|h}}|bold=no}}
    | i | tawaramoto ={{RouteBox|{{font|text=I|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Tawaramoto Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|i}}|bold=no}}
    | j | shigi ={{RouteBox|{{font|text=J|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Shigi Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|j}}|bold=no}}
    | k | yunoyama ={{RouteBox|{{font|text=K|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Yunoyama Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|k}}|bold=no}}
    | l | suzuka ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Suzuka Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|l}}|bold=no}}
    | m | yamada/toba/shima ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|m}}|bold=no}}
    | yamada | toba | shima ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|m}}|bold=no}}
    | n | domyoji ={{RouteBox|{{font|text=N|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Domyoji Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|n}}|bold=no}}
    | o | nagano ={{RouteBox|{{font|text=O|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu Nagano Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|o}}|bold=no}}
    | p | gose ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Gose Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|p}}|bold=no}}
    | y | ikoma cable ={{RouteBox|{{font|text=Y|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ikoma Cable Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|y}}|bold=no}}
    | z | nishi-shigi cable ={{RouteBox|{{font|text=Z|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Nishi-Shigi Cable Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|z}}|bold=no}}
    | isl =[[File:KINTETSU23000_MARK.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Ise-Shima Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Ise-Shima Liner}}}}}}]]
    | shimakaze =[[File:しまかぜマーク.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shimakaze}}}|alt={{{alt|{{{link|Shimakaze}}}}}}]]
    | sl =[[File:SLマーク.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sakura Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Sakura Liner}}}}}}]]
    | ul =[[File:KINTETSU_UL_038.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Urban Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban Liner}}}}}}]]
    | #default =[[File:KintetsuLogo.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Kintetsu Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Kintetsu Railway}}}}}}]]
    }}
  }}

| kr ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Korail logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Korail}}}|alt={{{alt|{{{link|Korail}}}}}}]]
  | ktx =[[File:KTX logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Korea Train Express}}}|alt={{{alt|{{{link|KTX}}}}}}]]
  | srt =[[File:SRT logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Super Rapid Train}}}|alt={{{alt|{{{link|SRT}}}}}}]]
  }}

| my ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | ktm ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | k1 ={{RouteBox|1|Seremban Line|#{{rail color|KLRT|1}}}}
    | k2 ={{RouteBox|2|Port Klang Line|#{{rail color|KLRT|2}}}}
    | komuter =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] 
    |#default =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]]
  }}
  | ktmkomuter =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] 
  | rapidkl =[[File:Rapid KL Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid KL (brand)}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid KL (brand)}}}}}}]]
  | rapidpenang =[[File:Rapid Penang Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid Penang}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid Penang}}}}}}]]
  | erl =[[File:Logo Express Rail Link 03.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Express Rail Link}}}|alt={{{alt|{{{link|Express Rail Link}}}}}}]]
  | mrt =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Malaysia Rapid Transit Corporation}}}|alt={{{alt|{{{link|Malaysia Rapid Transit Corporation}}}}}}]]
  | rail ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | ic =[[File:BSicon BAHN.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM Intercity}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Intercity}}}}}}]]
    | knorth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}}}}]]
    | ksouth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}}}}]]
    | ktm =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]]
    | ktmk =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] 
    | rapidkl =[[File:Rapid KL Logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Rapid KL}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid KL}}}}}}]]
    | rapidpenang =[[File:Rapid Penang Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid Penang}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid Penang}}}}}}]]
  }}
  | railic =[[File:BSicon BAHN.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM Intercity}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Intercity}}}}}}]]
  | railets =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM ETS}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM ETS}}}}}}]]
  | railknorth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}}}}]]
  | railksouth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}}}}]]
  | railhsr =[[File:BSicon exLDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail}}}}}}]]
  | ferrypk =[[File:BSicon BOOT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Klang International Passenger Terminal}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Klang International Passenger Terminal}}}}}}]]
  | ferrypg =[[File:BSicon BOOT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Penang ferry service}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang ferry service}}}}}}]]
  | air ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | klia =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}}}}]]
    | klia2 =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}}}}]]
    | pen =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Penang International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang International Airport}}}}}}]]
    | sbg =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}}}}]]
  }}
  | airklia =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}}}}]]
  | airklia2 =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}}}}]]
  | airpen= =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Penang International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang International Airport}}}}}}]]
  | airsbg =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}}}}]]
  | mono | monorail =[[File:Access monorail inv.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Putrajaya Monorail}}}|alt={{{alt|{{{link|Putrajaya Monorail}}}}}}]]
  | bus ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | pudu =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Pudu Sentral}}}|alt={{{alt|{{{link|Pudu Sentral}}}}}}]]
    | sunway|sw =[[File:Aiga bus on green circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|BRT Sunway Line}}}]]
    | tbs =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}|alt={{{alt|{{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}}}}]]
  }}
  | buspudu =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Pudu Sentral}}}|alt={{{alt|{{{link|Pudu Sentral}}}}}}]]
  | bustbs =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}|alt={{{alt|{{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}}}}]]
  | go ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | klb =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
    | klg =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
    | klp =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
    | klr =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  }}
  | 1 | ktmk1 ={{rail icon|KLRT|1}}
  | 2 | ktmk2 ={{rail icon|KLRT|2}}
  | 3 | rkl1 ={{rail icon|KLRT|3}}
  | 4 | rkl2 ={{rail icon|KLRT|4}}
  | 5 | rkl3 ={{rail icon|KLRT|5}}
  | 8 | rkl4 ={{rail icon|KLRT|8}}
  | 6 | erl1 ={{rail icon|KLRT|6}}
  | 7 | erl2 ={{rail icon|KLRT|7}}
  | 9 | mrt1 ={{rail icon|KLRT|9}}
  | 10 | ktmk3 ={{rail icon|KLRT|10}}
  | 11 | lrt3 ={{rail icon|KLRT|11}}
  | 12 | mrt2 ={{rail icon|KLRT|12}}
  | 13 | mrt3 ={{rail icon|KLRT|13}}
  | 14 | pm ={{rail icon|KLRT|14}}
  | 21 ={{rail icon|KLRT|21}}
  | 22 ={{rail icon|KLRT|22}}
  | n1 | padang besar | pbl ={{RouteBox|1|KTM Komuter Northern Sector|#1964b7|white|bold=}}
  | n2 | padang rengas | prl ={{RouteBox|2|KTM Komuter Northern Sector|green|white|bold=}}
  | blue | goklb =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | green | goklg =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | purple | goklp =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | red|goklr =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | ets ={{RouteBox|ETS|KTM ETS|gold|black}}
  | rts ={{RouteBox|RTS|Johor Bahru–Singapore Rapid Transit System|skyblue|black}}
  | ecr ={{RouteBox|ECR|MRL East Coast Rail Link|#{{rail color|KLRT|blue}}}}
  | hsr ={{RouteBox|HSR|Kuala Lumpur-Singapore High Speed Rail|#{{rail color|KLRT|red}}}}
  | multi =[[File:BSicon WALKl.svg|Multiple fare trips|link=|17px]]
  }}

| ni ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logomark NI Railways.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|NI Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|NI Railways}}}}}}]]
  | rail2 =[[File:NI Railways icon.svg|{{{size|x20}}}px|link={{{link|NI Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|NI Railways}}}}}}]]
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in the United Kingdom}}}]]
  | bangor =[[File:NIRsymbol_Bangor.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Bangor railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Bangor railway line}}}}}}]]
  | derry | londonderry | derry~londonderry = [[File:NIRsymbol_DLD.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Derry railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Derry railway line}}}}}}]]
  | dublin =[[File:NIRsymbol_Dublin.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Dublin railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Dublin railway line}}}}}}]]
  | larne =[[File:NIRsymbol_Larne.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Larne railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Larne railway line}}}}}}]]
  | newry =[[File:NIRsymbol_Newry.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Newry railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Newry railway line}}}}}}]]
  | portrush =[[File:NIRsymbol_Portrush.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Coleraine-Portrush railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Coleraine-Portrush railway line}}}}}}]]
  }}

| nl ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | abl =[[File:Abellio_logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Abellio Deutschland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Abellio Deutschland}}}}}}]]
  | arr =[[File:Arriva-Logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Arriva}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Arriva}}}}}}]]
  | brg =[[File:Breng_logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Breng}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Breng}}}}}}]]
  | cnx =[[File:Connexxion_logo_2.svg|{{{size|45}}}px|link={{{link|w:Connexxion}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Connexxion}}}}}}]]
  | ice =[[File:ICE-Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:Intercity-Express}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Intercity-Express}}}}}}]]
  | keo =[[File:Keolis-Logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Keolis Nederland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Keolis Nederland}}}}}}]]
  | nsr | rail | ns =[[File:Logo_NS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:Nederlandse Spoorwegen}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Nederlandse Spoorwegen}}}}}}]]
  | qbz =[[File:Qbuzz logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Qbuzz}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Qbuzz}}}}}}]]
  | tha =[[File:Thalys.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Thalys}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Thalys}}}}}}]]
  | twe =[[File:Twents.jpg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Keolis Nederland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Keolis Nederland}}}}}}]]
  }}

| pt ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logo CP 2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Comboios de Portugal}}}|alt={{{alt|{{{link|Comboios de Portugal}}}}}}]]
  }}

| ru ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Russian Railways Logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Russian Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Russian Railways}}}}}}]]
  }}

| sg ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | branch ={{RouteBox|B|Branch MRT line|#{{rail color|SMRT|Branch}}}}
  | bp | l1 ={{RouteBox|BPLRT|Bukit Panjang LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|bp}}}}
  | cc | m4 ={{RouteBox|CCL|Circle MRT line|#{{rail color|SMRT|cc}}|#000000}}
  | cr | m8 ={{RouteBox|CRL|Cross Island MRT line|#{{rail color|SMRT|cr}}|#000000}}
  | dt | m5 ={{RouteBox|DTL|Downtown MRT line|#{{rail color|SMRT|dt}}}}
  | ew | m2 ={{RouteBox|EWL|East–West MRT line|#{{rail color|SMRT|ew}}}}
  | jr | m7 ={{RouteBox|JRL|Jurong Region MRT line|#{{rail color|SMRT|jr}}}}
  | ne | m3 ={{RouteBox|NEL|North East MRT line|#{{rail color|SMRT|ne}}}}
  | ns | m1 ={{RouteBox|NSL|North–South MRT line|#{{rail color|SMRT|ns}}}}
  | pg | l3 ={{RouteBox|PGLRT|Punggol LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|pg}}}}
  | sk | l2 ={{RouteBox|SKLRT|Sengkang LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|sk}}}}
  | te | m6 ={{RouteBox|TEL|Thomson–East Coast MRT line|#{{rail color|SMRT|te}}}}
}}

| tw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tra | rail =[[File:Taiwan Railways Administration Logo plain.svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Taiwan Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiwan Railway}}}}}}]]
  | thsr =[[File:Taiwan High Speed Rail Logo(Log Only).svg|{{{size|23x23}}}px|link={{{link|Taiwan High Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiwan High Speed Rail}}}}}}]]
  | cbrt =[[File:Chiayi Bus Rapid Transit Logo(Logo Only).svg|{{{size|30x30}}}px|link={{{link|Chiayi Bus Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Chiayi Bus Rapid Transit}}}}}}]]
  }}

| ua ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Ukrzaliznytsya.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Ukrainian Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Ukrainian Railways}}}}}}]]
  }}

  &lt;!-- United Arab Emirates --&gt;
| ae ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | er ={{RouteBox|ER|Etihad Rail|#748477}}
  }}

| us ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:BSicon TRAIN3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rail transportation in the United States#Passenger railroads}}}|alt={{{alt|{{{link|US Passenger rail transport}}}}}}]]
  | amtrak =[[File:BSicon LOGO Amtrak2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Amtrak}}}|alt={{{alt|{{{link|Amtrak}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Amtrak]]}}
  | amtrakbus =[[File:BSicon LOGO Amtrak2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Amtrak Thruway}}}|alt={{{alt|{{{link|Amtrak}}}}}}]]
  | csx | csxt =[[File:CSX transp logo.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|CSX Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|CSX Transportation}}}}}}]]
  | greyhound =[[File:Greyhound no dog.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Greyhound Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Greyhound Lines}}}}}}]]
  | megabus =[[File:MegabusIcon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Megabus (North America)}}}|alt={{{alt|{{{link|Megabus (North America)}}}}}}]]
  }}
  
&lt;!-- DEFAULT --&gt;

| #default ='''Add→{{tl|rail-interchange}}'''
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pcq8qjtgi9m9ha9ktedjv0zl6m4spxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871720</id>
      <parentid>871698</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="253816" sha1="36opedr1hw8cbdvvgra7c8f83z4zwlu" xml:space="preserve">{{#switch: {{lc: {{{1}}} }}

| abudhabi ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | l1 ={{RouteBox|L1|Line 1 (Abu Dhabi Metro)|#DC241F}}
  | l2 ={{RouteBox|L2|Line 2 (Abu Dhabi Metro)|#0354A6}}
  | l3 ={{RouteBox|L3|Line 3 (Abu Dhabi Metro)|#009530}}
  | l4 ={{RouteBox|L4|Line 4 (Abu Dhabi Metro)|#FFD700}}
  }}

| ace =[[File:ACE_arrows.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Altamont Corridor Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Altamont Corridor Express}}}}}}]]

| adelaide ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Aiga bus trans.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Buses in Adelaide}}}]]
  | rail =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Railways in Adelaide}}}]]
  | belair =[[Belair line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Belair}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | gawler =[[Gawler line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Gawler}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | grange =[[Grange line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Grange}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | outer harbor =[[Outer Harbor and Port Dock lines|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Outer Harbor}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | port dock =[[Outer Harbor and Port Dock lines|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Port Dock}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | seaford =[[Seaford line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Seaford}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | flinders =[[Flinders line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Flinders}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Adelaide}}}]]
  | glenelg =[[Glenelg tram line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Adelaide Metro|Glenelg}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  }}

| airtrainewr =[[File:AirTrain EWR notext logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|AirTrain Newark}}}]]

| albuquerque ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | nmrx =[[New Mexico Rail Runner Express|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|New Mexico Rail Runner Express|rail runner}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;NMRX&lt;/span&gt;]]
  | art = [[File:Albuquerque Rapid Transit logo horiz.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|Albuquerque Rapid Transit}}}]]
}}

| alicante =[[File:TRAM - Metropolitano de Alicante -T-.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Alicante Tram}}}]]

| amsterdam ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | gvb =[[File:BSicon LOGO GVB.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|GVB (Amsterdam)}}}]]
  | metro =[[File:Amsterdam metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Amsterdam Metro}}}]]
  | 50 =[[Line 50 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #28903a; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;50&lt;/span&gt;]]
  | 51 =[[Line 51 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #f26522; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;51&lt;/span&gt;]]
  | 52 =[[Line 52 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #00adef; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;52&lt;/span&gt;]]
  | 53 =[[Line 53 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #ed1c24; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;53&lt;/span&gt;]]
  | 54 =[[Line 54 (Amsterdam Metro)|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #ffc20e; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;54&lt;/span&gt;]]
  }}

| asturias ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | renfe =[[File:Madrid-MetroRENFE.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Renfe Operadora}}}]]
  | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Asturias}}}]]
  | c-1 =[[File:Cercanías C1 (Rojo).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-1 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-2 =[[File:Cercanías C2.svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-2 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-3 =[[File:Cercanías C3 (Azul oscuro).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-3 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-4 =[[File:Cercanías C4 (MoradoAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-4 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-5 =[[File:Cercanías C5 (VerdeAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-5 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-5a =[[File:Cercanías C5a (VerdeAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-5a (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-6 =[[File:Cercanías C6 (AzulAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-6 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-7 =[[File:Cercanías C7 (NaranjaAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-7 (Cercanías Asturias)}}}]]
  | c-8 =[[File:Cercanías C8 (AmarilloAM).svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|C-8 (Cercanías Asturias)}}}]]
}}

| athens ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m =Athens Metro
  | t =Athens Tram
  | p =Athens Suburban Railway
  | ose =Hellenic Train
  }}|{{{3|}}}|size={{{size|24x16}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}

| au-wa ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | transwa ={{ric|Transwa|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|Transwa|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  }}

| baku = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Baku Metro|size={{{size|25}}}px|link={{{link|Бакугийн метро}}}|alt={{{alt|{{{link|Бакугийн метро}}}}}}}}
  }}

| baltimore ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | marc =[[File:MARC train.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|MARC Train}}}]]
  | raillink =[[File:Baltimore Light RailLink logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Baltimore Light RailLink}}}]]
  | subway = [[File:Baltimore Metro SubwayLink Logo for Signage (Blue).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Baltimore Metro SubwayLink}}}]]
  }}

| bangkok ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | srt =&lt;!-- Do not use a non-free logo here --&gt;
  | bts =[[File:BTSbangkok.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|BTS Skytrain}}}]]
  | mrt =[[File:MRT (Bangkok) logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|MRT (Bangkok)}}}]]
  | bm =[[File:Bangkok Monorail Logo.png|{{{size|14}}}px|link={{{link|Rail transport in Bangkok}}}]]
  | blue ={{RouteBox|MRT|Blue Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Blue}}}}
  | purple ={{RouteBox|MRT|Purple Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Purple}}}}
  | orange ={{RouteBox|MRT|Orange Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Orange}}}}
  | pink ={{RouteBox|MRT|Pink Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Pink}}|#000}}
  | yellow ={{RouteBox|MRT|Yellow Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Yellow}}|#000}}
  | light blue | lightblue ={{RouteBox|MRL|Light Blue Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Light Blue}}|#000}}
  | sukhumvit | light green | lightgreen ={{RouteBox|BTS|Sukhumvit Line|#{{rail color|BTS Skytrain|Sukhumvit}}|#000}}
  | bang na-suvarnabhumi | bang na | suvarnabhumi ={{RouteBox|BTS|Bang Na–Suvarnabhumi light rail|#{{rail color|MRT|Silver}}|#000}}
  | silom | green ={{RouteBox|BTS|Silom Line|#{{rail color|BTS Skytrain|Silom}}}}
  | light red | lightred ={{RouteBox|SRT|SRT Light Red Line|#{{rail color|SRT Red Lines|Light Red}}|#000}}
  | dark red | darkred ={{RouteBox|SRT|SRT Dark Red Line|#{{rail color|SRT Red Lines|Dark Red}}}}
  | brown ={{RouteBox|MRT|Brown Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Brown}}}}
  | grey ={{RouteBox|MRL|Grey Line (Bangkok)|#{{rail color|MRT|Grey}}}}
  | gold ={{RouteBox|MRL|Gold Line (Bangkok)|#D4AF37}}
  | airport | arl =[[File:ARLbangkok.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Airport Rail Link (Bangkok)}}}]] {{RouteBox|ARL|Airport Rail Link (Bangkok)|#{{rail color|ARL}}}}
  | bus|brt =[[File:Bangkok BRT logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bangkok BRT}}}]]
 }}

| bangladesh ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | r =[[File:Bangladesh Railway Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Bangladesh Railway}}}]]
  | dmr =[[File:ঢাকা মেট্রোরেল স্টেশন চিহ্ন.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Dhaka Metro Rail}}}]]
  | dhakabrt =[[File:Dhaka BRT Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Dhaka BRT}}}]]
}}

| barcelona ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Bus Barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Buses in Barcelona}}}]]
  | fmontjuic =[[File:Fmontjuic.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Funicular de Montjuïc}}}]]
  | l1 =[[File:L1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 1}}}]]
  | l2 =[[File:L2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 2}}}]]
  | l3 =[[File:L3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 3}}}]]
  | l4 =[[File:L4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 4}}}]]
  | l5 =[[File:L5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 5}}}]]
  | l6 =[[File:L6 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | l7 =[[File:L7 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | l8 =[[File:L8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#L8}}}]]
  | l9 =[[File:L9 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 9}}}]]
  | l10 =[[File:L10 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 10}}}]]
  | l11 =[[File:L11 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona Metro line 11}}}]]
  | l12 =[[File:L12 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | metro =[[File:Barcelona Metro Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Barcelona Metro}}}]]
  | nxb =[[File:Nou Bus.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Buses in Barcelona}}}]]
  | tb =[[File:Tramvia Blau.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Tramvia Blau}}}]]
  | trambaix =[[File:Tramvia metropolita.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix}}}]]
  | trambesos =[[File:Tramvia metropolita.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs}}}]]
  | t1 =[[File:T1.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T1}}}]]
  | t2 =[[File:T2.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T2}}}]]
  | t3 =[[File:T3.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambaix#T3}}}]]
  | t4 =[[File:T4.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T4}}}]]
  | t5 =[[File:T5.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T5}}}]]
  | t6 =[[File:T6.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Trambesòs#T6}}}]]
  }}

| bart = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | b | blue = {{ric|BART|Blue}}
  | g | green = {{ric|BART|Green}}
  | oak = {{ric|BART|OAK}}
  | o | orange = {{ric|BART|Orange}}
  | r | red = {{ric|BART|Red}}
  | y | yellow = {{ric|BART|Yellow}}
  | ebart = {{ric|BART|eBART}}
  | #default =[[File:Bart-logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bay Area Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Bay Area Rapid Transit}}}}}}]]
    }}

| basel = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 |1 = {{rcb|Basel S-Bahn|1|inline=croute}}
 |3 = {{rcb|Basel S-Bahn|3|inline=croute}}
 |4|re = {{rcb|Basel S-Bahn|RE/RB|inline=croute}}
 |5 = {{rcb|Basel S-Bahn|5|inline=croute}}
 |6 = {{rcb|Basel S-Bahn|6|inline=croute}}
 |7|rb = {{rcb|Basel S-Bahn|RB|inline=croute}}
 |8|wb = {{rcb|Basel S-Bahn|WB|inline=croute}}
 |9 = {{rcb|Basel S-Bahn|9|inline=croute}}
 |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link=Basel Regional S-Bahn|S-Bahn]]
 }}

| bc ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bctransit =[[File:BC-transit-wayfinder.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|BC Transit}}}]]
 }}

| beijing ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | subway =[[File:Beijing Subway simplified logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Beijing Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Beijing Subway}}}}}}]]
    | 7 | 9 | 13 | 14 | 19 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|{{{2}}}}}|#000}}
    | a | ap | airport ={{RouteBox|Capital Airport|{{{link|Capital Airport Express}}}|#{{rail color|Beijing Subway|ap}}|#000}}
    | b | bt | batong | ba tong ={{RouteBox|Batong|{{{link|Batong line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|bt}}}}
    | c | cp | changping ={{RouteBox|Changping|{{{link|Changping line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|cp}}|#000}}
    | d | dx | daxing ={{RouteBox|Daxing|{{{link|Daxing line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|dx}}}}
    | f | fs | fangshan ={{RouteBox|Fangshan|{{{link|Fangshan line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|fs}}}}
    | p | pg | pinggu ={{RouteBox|Pinggu|{{{link|Pinggu line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|pg}}|#000000}}
    | n | na | newairport | new airport ={{RouteBox|Daxing Airport|{{{link|Daxing Airport Express}}}|#{{rail color|Beijing Subway|na}}}}
    | s1 | m | maglev | mentougou ={{RouteBox|S1|{{{link|Line S1 (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|s1}}}}
    | s2 | s5 | hm | huaimi | huairou-miyun | sc | sub-central ={{rcb|Beijing Suburban Railway|{{lc: {{{2}}} }}|inline=route}}
    | x | xj | xijiao | w | western ={{RouteBox|Xijiao|{{{link|Xijiao line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|xj}}}}
    | yf | yanfang ={{RouteBox|Yanfang|{{{link|Yanfang line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yf}}}}
    | yq | yuquanlu ={{RouteBox|Yuquanlu|{{{link|Yuquanlu line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yq}}}}
    | yz | yizhuang ={{RouteBox|Yizhuang|{{{link|Yizhuang line}}}|#{{rail color|Beijing Subway|yz}}}}
    | t1 | yizhuangt1 ={{RouteBox|Yizhuang T1|{{{link|Line T1 (Beijing Yizhuang Tram)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|t1}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{ucfirst:{{{2}}}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Beijing Subway)}}}|#{{rail color|Beijing Subway|{{{2}}}}}}}
  }}

| belgrade ={{#switch: {{str left|{{lc: {{{2}}} }}|1}}
  | s =[[File:Bg-voz-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}-sup.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|BG Voz Line {{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}}}}|alt={{{alt|{{{link|BG Voz Line {{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}}}}}}}]]
  | t =[[File:Belgrade-tram-icon-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}}}}]]
  | x =[[File:Belgrade-tram-icon-{{str right|{{lc:{{{2}}}}}|1}}-canceled.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Trams in Belgrade#Lines}}}}}}]]
  | #default =[[File:Bg-voz-{{{2}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|BG Voz Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|BG Voz Line {{{2}}}}}}}}}]]
  }}

| bengaluru ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | m | metro =[[File:Namma metro icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Namma Metro}}}]]
  | purple ={{RouteBox|Purple|Purple Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Purple}}|WHITE }}
  | green ={{RouteBox|Green|Green Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Green}}|WHITE }}
  | yellow ={{RouteBox|Yellow|Yellow Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Yellow}}|BLACK }}
  | pink ={{RouteBox|Pink|Pink Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Pink}}|BLACK }}
  | blue ={{RouteBox|Blue|Blue Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Blue}}|white }}
  | orange ={{RouteBox|Orange|Orange Line (Namma Metro)|#{{rcr|Namma Metro|Orange}}|WHITE }}
  }}

| berlin = {{#switch: {{lc:{{{2}}}}}
    | b|db|r   = [[File:VBB Bahn-Regionalverkehr.svg|x{{{size|14}}}px|link=Deutsche Bahn]]
    | bvg      = [[File:Bvg-logo.svg|x{{{size|14}}}px|link=Berliner Verkehrsbetriebe]]
    | bus      = [[File:BUS-Logo-BVG.svg|{{{size|14}}}px|link=Bus transport in Berlin]]
    | metrobus = [[File:MetroBus.svg|{{{size|14}}}px|link=Bus transport in Berlin]]
    | f        = [[File:Signet Fernverkehr VBB.svg|{{{size|14}}}px|link=DB Fernverkehr]]
    | ferry    = [[File:Fähre-Logo-BVG.svg|x{{{size|14}}}px|link=Ferry transport in Berlin]]
    | metrotram= [[File:MetroTram.svg|{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | m1 | m2 | m4 | m5 | m6 | m8 | m10 | m13 | m17 = [[File:Berlin Tram {{uc:{{{2}}}}}.svg|x{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | s|s-bahn|s1|s15|s2|s21|s21vor|s25|s26|s3|s3e|s3b|s3h|s3c|s4|s41|s42|s45|s45alt|s46|s46alt|s47|s5|s6|s7|s75|s8|s85|s86|s9|s10|s19 = {{rail icon|Berlin S-Bahn|{{lc:{{{2|}}}}}|size=x{{{size|14}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}
    | tram     = [[File:Tram-Logo.svg|{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | 12 | 16 | 18 | 21 | 27 | 37 | 50 | 60 | 61 | 62 | 63 | 67 | 68 = [[File:Berlin Tram {{{2}}}.svg|x{{{size|14}}}px|link=Trams in Berlin]]
    | u|u-bahn|u1|u12|u15|u2|u3|u4|u5|u55|u6|u7|u8|u9|u10|u11|u0 = {{rail icon|Berlin U-Bahn|{{lc:{{{2|}}}}}|size=x{{{size|14}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}
    | vbb = [[File:VBB-Logo.svg|{{{size|25}}}px|link=Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg|Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg (VBB)]]
}}

| bilbao ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Bilbao}}}]]
  | metro =[[File:Símbolo del Metro de Bilbao.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Bilbao Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Bilbao Metro}}}}}}]]
  | l1 | 1 =[[File:Metro de Bilbao L1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 1 (Bilbao Metro)}}}]]
  | l2 | 2 =[[File:Metro de Bilbao L2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 2 (Bilbao Metro)}}}]]
  | l3 | 3 =[[File:Metro de Bilbao L3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 3 (Bilbao Metro)}}}]]
  | tram | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Bilbao tram}}}]]
}}

| birmingham =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Midland Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Midland Metro}}}}}}]]

| blackpool =[[File:Blackpool Transport simple logo.png|{{{size|x20}}}px|link={{{link|Blackpool tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Blackpool tramway}}}}}}]]

| bonn =[[File:U-Bahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Bonn Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Bonn Stadtbahn}}}}}}]]

| boston ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 | subway =[[File:MBTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MBTA subway}}}]]
 | blue | green | orange | red | silver ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px&quot;&gt;[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)}}}}}}]]&lt;/span&gt;|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};&quot;&gt; [[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} Line (MBTA)|&lt;span style=&quot;color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;}}
 | ferry |boat =&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Ferry}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|Ferry}};&quot;&gt;&amp;nbsp;[[MBTA ferry|&lt;span style=&quot;color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;Ferry {{{3|}}}&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
 | bus ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Bus}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px&quot;&gt;[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|MBTA bus}}}]]&lt;/span&gt;|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Bus}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|Bus}};&quot;&gt;&amp;nbsp;[[MBTA bus|&lt;span style=&quot;color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;Bus&amp;nbsp;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;}}
 | rail ={{#ifeq:{{{3|}}}|icon|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|Commuter Rail}}; color: white; border: none; border-radius: 50%; padding:0.4em; text-align: center; font-size:{{{size|9}}}px; line-height:{{{size|9}}}px&quot;&gt;[[File:MBTA white T logo.svg|{{{size|x9}}}px|link={{{link|MBTA Commuter Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|MBTA Commuter Rail}}}}}}]]&lt;/span&gt;|[[File:MBTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MBTA Commuter Rail}}}]] {{#if:{{{3|}}}|&lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|MBTA|{{{3}}}}}; border:1px solid #{{rail color|MBTA|{{{3}}}}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;{{#switch:{{lc:{{{3}}}}}
    | dedham | lexington | millis =[[{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Branch|{{white|{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Branch}}]]
    | fairmount | fitchburg | greenbush | haverhill | lowell | kingston | needham =[[{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Line|{{white|{{ucfirst:{{lc:{{{3}}}}}}} Line}}]]
    | franklin | foxboro | franklin/foxboro =[[Franklin/Foxboro Line|{{white|Franklin/Foxboro}}]]
    | cape | capeflyer =[[CapeFLYER|{{white|CapeFLYER}}]]
    | central mass | central =[[Central Mass Branch|{{white|Central Mass Branch}}]]
    | framingham/worcester | framingham | worcester =[[Framingham/Worcester Line|{{white|Framingham/Worcester Line}}]]
    | newburyport/rockport | newburyport | rockport =[[Newburyport/Rockport Line|{{white|Newburyport/Rockport Line}}]]
    | north–south rail link | north–south =[[North–South Rail Link|{{white|North–South Rail Link}}]]
    | old colony lines | old colony =[[Old Colony Lines|{{white|Old Colony Lines}}]]
    | middleborough | middleborough/lakeville =[[Middleborough/Lakeville Line|{{white|Middleborough/Lakeville Line}}]]
    | fall river | new bedford | fall river/new bedford =[[Fall River/New Bedford Line|{{white|Fall River/New Bedford Line}}]]
    | providence/stoughton | providence | stoughton =[[Providence/Stoughton Line|{{white|Providence/Stoughton Line}}]]
    | south coast rail | south coast | south =[[South Coast Rail|{{white|South Coast Rail}}]]
    }}&amp;nbsp;&lt;/span&gt;|}}
  }}
  }}

| brampton ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | zum =[[File:ZUM logo.svg|{{{size|40}}}px|link={{{link|Züm}}}]]
  }}

| bremen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus = [[File:BUS-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremer Straßenbahn|Bus]]
  | tram = [[File:Tram-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Trams in Bremen|Tram]]
  | rs = [[File:Logo Regio S Bahn Bremen.svg|{{{size|40}}}px|link=Bremen S-Bahn]]
  | rs1 | rs2 | rs3 | rs4 = [[File:Bremen {{uc: {{{2}}}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremen S-Bahn|alt={{{1}}}]]
  | s = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Bremen S-Bahn|S-Bahn]]
  }}

| brightline =[[File:Brightlineicon.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Brightline}}}|alt={{{alt|{{{link|Brightline}}}}}}]]

| brisbane | qld ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Queensland Rail logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Queensland Rail}}}]]
  | bus =[[File:Translink Qld bus icon with roundel 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | m1 =[[File:QLD M1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Brisbane Metro}}}]]
  | m2 =[[File:QLD M2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Brisbane Metro}}}]]
  | 169 =[[File:QLD 169.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 222 =[[File:QLD 222.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 333 =[[File:QLD 333.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 555 =[[File:QLD 555.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 600 =[[File:QLD 600.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | 777 =[[File:QLD 777.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  | train =[[File:Translink Train icon 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Rail transport in Queensland}}}]]
  | exhibition =[[File:QLD EX.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Exhibition line}}}]]
  | caboolture =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Caboolture line}}}]]
  | nambour/gympie north =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sunshine Coast line, Queensland}}}]]
  | ipswich/rosewood =[[File:QLD T1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ipswich/Rosewood line}}}]]
  | kippa-ring =[[File:QLD T2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Redcliffe Peninsula line}}}]]
  | springfield =[[File:QLD T2.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Springfield line}}}]]
  | doomben =[[File:QLD T3.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Doomben}}}]]
  | cleveland =[[File:QLD T4.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Cleveland line}}}]]
  | shorncliffe =[[File:QLD T4.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Shorncliffe line}}}]]
  | gold coast =[[File:QLD T5.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Gold Coast line}}}]]
  | airport =[[File:QLD T5.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Airport line, Brisbane}}}]]
  | beenleigh =[[File:QLD T6.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Beenleigh line}}}]]
  | ferny grove =[[File:QLD T6.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferny Grove line}}}]]
  | ferry =[[File:Translink Qld ferry roundel 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f1 =[[File:QLD F1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f11 =[[File:QLD F11.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f12 =[[File:QLD F12.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f21 =[[File:QLD F21.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f22 =[[File:QLD F22.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f23 =[[File:QLD F23.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | f24 =[[File:QLD F24.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Ferry transport in Queensland}}}]]
  | tram =[[File:Translink Tram icon 2022.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|G:link}}}]]
  | l1 =[[File:GCLR L1.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|G:link#Routes}}}]]
  | traveltrain =[[File:QR Travel train icon 2024.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Rail transport in Queensland}}}]]
  | coach =[[File:Translink Coach icon 2020.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Bus transport in Queensland}}}]]
  }}

| brussels ={{#if:{{{2|}}}
  |{{Ligne STIB|{{#invoke:ustring|sub|\{{{2}}}|-1|-1}}}}
  |[[File:Brussels Metro-simplified.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Brussels Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Brussels Metro}}}}}}]]
  }}

| bucharest ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | m1 =[[Bucharest Metro Line {{uc: {{{2}}} }}|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Bucharest Metro|{{{2}}}}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;{{uc: {{{2}}} }}&lt;/span&gt;]]
  | m2 | m3 | m4 | m5 | m6 | m7 =[[Bucharest Metro Line {{uc: {{{2}}} }}|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Bucharest Metro|{{{2}}}}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px&quot;&gt;{{uc: {{{2}}} }}&lt;/span&gt;]]
  }}

| budapest ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:BKV m 1 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 1 (Budapest Metro)}}}]]
  | 2 =[[File:BKV m 2 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 2 (Budapest Metro)}}}]]
  | 3 =[[File:BKV m 3 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 (Budapest Metro)}}}]]
  | 4 =[[File:BKV m 4 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 4 (Budapest Metro)}}}]]
  | 5 =[[File:BKV h5 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 6 =[[File:BKV h6 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 7 =[[File:BKV h7 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 8 =[[File:BKV h8 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | 9 =[[File:BKV h9 jms.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | bus =[[File:BKV busz symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=Budapesti Közlekedési Zrt.]]
  | hév | hev =[[File:Budapest hev symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|HÉV}}}]]
  | metro =[[File:BKV metro 2014.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Budapest Metro}}}]]
  | night | nocturnal =[[File:BKK night line logo.svg|{{{size|16px}}}|link=Budapesti Közlekedési Zrt.]]
  | tram =[[File:Logo tramway-budapest.svg|{{{size|16px}}}|link=Trams in Budapest]]
  | trolleybus =[[File:Budapest trolleybus symbol.svg|{{{size|16px}}}|link=Trolleybus]]
  }}

| buenos aires | buenosaires ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | =[[File:Subte-logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Buenos Aires Underground}}}]]
  | e2 | p | premetro =[[File:Línea P (SBASE) bullet.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|PreMetro E2 (Buenos Aires)}}}]]
  | u | urquiza =[[File:Urquiza U 60px.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Urquiza Line (Buenos Aires)}}}]]
  | metrobus =[[File:Metrobus logo.svg|x{{{size|8}}}px|link={{{link|Metrobus (Buenos Aires)}}}]]
  | 9dejulio =[[File:Metrobus9dejulio.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus 9 de Julio}}}]]
  | cabildo =[[File:Metrobuscabildo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Cabildo}}}]]
  | juanbjusto =[[File:Metrobusjuanbjusto.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Juan B. Justo}}}]]
  | sur =[[File:Metrobussur.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus Sur}}}]]
  | 25demayo =[[File:Metrobus25deMayo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrobus 25 de Mayo}}}]]
  | #default =[[File:Línea {{uc:{{{2}}}}} (SBASE) bullet.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line {{uc:{{{2|}}}}} (Buenos Aires Underground)}}}]]
  }}

| busan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Busan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Busan Metro}}}}}}]]
  | bgl | bugim =[[File:Busan-Gimhae Line.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Busan–Gimhae Light Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Busan–Gimhae Light Rail Transit}}}}}}]]
  | donghae =[[File:Donghae Line.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Donghae Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Donghae Line}}}}}}]]
  | #default =[[File:Busan Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Busan Metro Line {{{2}}}]]
  }}

| cadiz | cádiz ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram | trambahia =[[File:Símbolo del Trambahía de Cádiz.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]]
  | t-1 =[[File:Trambahía T1.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]]
  | t-2 =[[File:Trambahía T2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cádiz Bay tram-train}}}]]
  | c-1 =[[File:Cercanías C1 (Rojo).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]]
  | c-1a =[[File:Cercanías C1a.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Cercanías Cádiz}}}]]
  }}

| cahsr =[[File:California High Speed Rail.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|California High-Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|California High-Speed Rail}}}}}}]]

| calgary ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | ctrain =[[File:CT Standard CTrain.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|CTrain}}}]]
  | max =[[File:CT MAX Generic.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|MAX (Calgary)}}}]]
  | bus =[[File:CT Standard bus.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Calgary Transit#Bus Routes}}}]]
  | #default = {{rail icon|CTrain|{{lc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
  }}

| caltrain =[[File:Caltrain roundel.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Caltrain}}}|alt={{{alt|{{{link|Caltrain}}}}}}]]

| canberra | au-act ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | metro
  | light rail ={{rail icon|Canberra Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | r1 ={{rail color box|Canberra Metro|R1|inline=croute}}
  | r2 ={{RouteBox|R2|ACTION#R2|#f3b2db|#000000|bold=yes}}
  | r3 ={{RouteBox|R3|ACTION#R3|#ffdd00|#000000|bold=yes}}
  | r4 ={{RouteBox|R4|R4 (Canberra)|#0097ce|#ffffff|bold=yes}}
  | r5 ={{RouteBox|R5|ACTION#R5|#dc2597|#ffffff|bold=yes}}
  | r6 ={{RouteBox|R6|ACTION#R6|#76bc21|#000000|bold=yes}}
  | r7 ={{RouteBox|R7|ACTION#R7|#e07c00|#ffffff|bold=yes}}
  | r8 ={{RouteBox|R8|ACTION#R8|#2d2a26|#ffffff|bold=yes}}
  | r9 ={{RouteBox|R9|ACTION#R9|#97989a|#000000|bold=yes}}
  | r10 ={{RouteBox|R10|ACTION#R10|#aa182c|#ffffff|bold=yes}}
  | 59 ={{RouteBox|59||#99bbe3|#0055b8|bold=yes}}
  | #default ={{RouteBox|{{{2}}}||#0055b8|#ffffff|bold=yes}}
  }}

| catalonia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | fgc =[[File:FGC.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya}}}]]
  | fgctim =[[File:FGC TiM.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya}}}]]
  | fvallvidrera =[[File:fvallvidrera.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Vallvidrera Funicular}}}]]
  | nuria =[[File:Cremallera de Núria.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Vall de Núria Rack Railway}}}]]
  | rdc =[[File:Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Rodalies de Catalunya}}}]]
  | r1 =[[File:R1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R1–RG1 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r2 =[[File:R2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r2n =[[File:R2N barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r2s =[[File:R2S barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r3 =[[File:R3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R3 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r4 =[[File:R4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R4 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r5 =[[File:R5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R5}}}]]
  | r50 =[[File:R50 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R50}}}]]
  | r6 =[[File:R6 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R6}}}]]
  | r60 =[[File:R60 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#R60}}}]]
  | r7 =[[File:R7 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R7 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r8 =[[File:R8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R8 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | rg1 =[[File:RG1 girona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R1–RG1 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | rt1 =[[File:RT1 tarragona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|RT1 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | rt2 =[[File:RT2 tarragona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|RT2 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r11 =[[File:R11 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R11 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r12 =[[File:R12 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R12 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r13 =[[File:R13 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R13 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r14 =[[File:R14 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R14 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r15 =[[File:R15 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R15 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | r16 =[[File:R16 Rodalies de Catalunya.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|R16 (Rodalies de Catalunya)}}}]]
  | s1 =[[File:S1 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s2 =[[File:S2 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s5 =[[File:S5 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s55 =[[File:S55 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Barcelona–Vallès Line#Rail services}}}]]
  | s3 =[[File:S3 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S3}}}]]
  | s33 =[[File:S33 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#Rail services}}}]]
  | s4 =[[File:S4 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S4}}}]]
  | s8 =[[File:S8 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S8}}}]]
  | s9 =[[File:S9 barcelona.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Llobregat–Anoia Line#S9}}}]]
  | tpc =[[File:TPC.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Catalonia#Transport}}}]]
  }}

| changchun ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | a | ap | airport ={{RouteBox|Airport|{{{link|Airport line (Changchun Subway)}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
    | b | bh | beihu ={{RouteBox|Beihu|{{{link|Beihu line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
    | s | sy | shuangyang ={{RouteBox|Shuangyang|{{{link|Shuangyang line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changchun Subway)|#{{rail color|Changchun Rail Transit|na}}}}
   }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | subway | rt = {{RouteBox|Subway|{{{link|Changchun Subway}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|#default}}}}
    | a | ap | airport ={{RouteBox|Airport|{{{link|Airport line (Changchun Subway)}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|ap}}}}
    | b | bh | beihu ={{RouteBox|Beihu|{{{link|Beihu line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|bh}}}}
    | s | sy | shuangyang ={{RouteBox|Shuangyang|{{{link|Shuangyang line}}}|#{{rail color|Changchun Rail Transit|sy}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changchun Subway)|#{{rail color|Changchun Rail Transit|{{{2}}}}}}}
   }}
  }}

| changsha ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Changsha Maglev Express}}}|#{{rail color|Changsha Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|na}}}}
   }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 3 | 5 ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Changsha Maglev Express}}}|#{{rail color|Changsha Metro|ml}}}}
    | metro =[[File:Changsha Metro logo.svg|{{{size|x13}}}px|link={{{link|Changsha Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Changsha Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changsha Metro)|#{{rail color|Changsha Metro|{{{2}}}}}}}
   }}
  }}

| changzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changzhou Metro)|#{{rail color|Changzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:ChangzhouMetro.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Changzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Changzhou Metro}}}}}}]]
    | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Changzhou Metro)|#{{rail color|Changzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| charleroi ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |metro|#default=[[File:Brussels Metro-simplified.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Charleroi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Charleroi Metro}}}}}}]]
  }}

| chengdu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Chengdu Metro)|#{{rail color|Chengdu Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Chengdu Metro icon.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Chengdu Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Chengdu Metro}}}}}}]]
    | #default={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Chengdu Metro)|#{{rail color|Chengdu Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| chennai ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai Suburban Railway}}}]]
  | m | metro =[[File:Chennai Metro logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai Metro}}}]]
  | blue ={{RouteBox|Blue Line|Blue Line (Chennai Metro)|#{{rail color|Chennai Metro|Blue}} }}
  | green ={{RouteBox|Green Line|Green Line (Chennai Metro)|#{{rail color|Chennai Metro|Green}} }}
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Transport in Chennai#Buses}}}]]
  | maa | airport =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Chennai International Airport}}}]]
  }}

| chicago ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
&lt;!-- commuter rail --&gt;
  | bnsf =[[BNSF Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|BNSF}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em&quot;&gt;BNSF&lt;/span&gt;]]
  | hc =[[Heritage Corridor|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|hc}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;HC&lt;/span&gt;]]
  | mdn =[[Milwaukee District North Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|mdn}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;MDN&lt;/span&gt;]]
  | mdw =[[Milwaukee District West Line|&lt;span style=&quot;color: #25327b; background-color: #{{rail color|Metra|mdw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;MDW&lt;/span&gt;]]
  | me =[[Metra Electric District|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|me}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;ME&lt;/span&gt;]]
  | me-bi =[[Metra Electric District|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|me|Blue Island}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;ME-BI&lt;/span&gt;]]
  | me-sc =[[Metra Electric District|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|me|South Chicago}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;ME-SC&lt;/span&gt;]]
  | metra =[[File:Metramlogo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metra}}}|alt=Metra]]
  | ncs =[[North Central Service|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|nc}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;NCS&lt;/span&gt;]]
  | ri =[[Rock Island District|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|ri}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;RI&lt;/span&gt;]]
  | ri-bev =[[Rock Island District|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|ri|Beverly Branch}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;RI-Bev&lt;/span&gt;]]
  | sws =[[SouthWest Service|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|sw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;SWS&lt;/span&gt;]]
  | upn =[[Union Pacific North Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metra|upn}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;UPN&lt;/span&gt;]]
  | upnw =[[Union Pacific Northwest Line|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|upnw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;UPNW&lt;/span&gt;]]
  | upw =[[Union Pacific West Line|&lt;span style=&quot;color: #0055a5; background-color: #{{rail color|Metra|upw}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;UPW&lt;/span&gt;]]
&lt;!-- rapid transit --&gt;
  | l =[[File:Chicago Transit Authority Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chicago &quot;L&quot;}}}]]
  | cta =[[File:Chicago Transit Authority Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chicago Transit Authority}}}]]
  | pink = [[Pink  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Pink}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Pink&lt;/span&gt;]]
  | red = [[Red  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Red}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Red&lt;/span&gt;]]
  | orange = [[Orange  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Orange}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Orange&lt;/span&gt;]]
  | yellow = [[Yellow  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|CTA|Yellow}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Yellow&lt;/span&gt;]]
  | green = [[Green  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Green}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Green&lt;/span&gt;]]
  | blue = [[Blue  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Blue}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Blue&lt;/span&gt;]]
  | purple = [[Purple  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Purple}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Purple&lt;/span&gt;]]
  | brown = [[Brown  Line (CTA)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|CTA|Brown}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;Brown&lt;/span&gt;]]
  | ats  =[[Airport Transit System|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #ed1c23; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;ATS&lt;/span&gt;]]
  | bus ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | 6 | 10 | 146 | 147 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#{{rcr|CTA|Express}}|#fff}}'''| }}}}
    | 1 | 48 | 54a | 55a | 108 | 130 | 165 | 206 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Local}}|border=#{{rcr|CTA|Local}} }}'''| }}}}
    | 2 | 19 | 26 | 100 | 120 | 121 | 125 | 128 | 134 | 135 | 136 | 143 | 148 | 169 | 192 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Express}}|border=#{{rcr|CTA|Express}} }}'''| }}}}
    | n4 | n5 | n9 | n20 | n22 | n34 | n49 | n53 | n55 | n60 | n62 | n63 | n66 | n77 | n79 | n81 | n87 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|Owl}}|border=#{{rcr|CTA|Owl}} }}'''| }}}}
    | x4 | x9 | x49 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#fff|#{{rcr|CTA|X}}|border=#{{rcr|CTA|X}} }}'''| }}}}
    | j14 = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Jeffery Jump|#{{rcr|CTA|Jump}}|#fff}}'''| }}}}
    | #default = {{Nowrap|{{#if:{{{3|}}} | '''{{rbox|{{{3|}}}|Chicago Transit Authority bus services|#{{rcr|CTA|Local}}|#fff}}'''| }}}}
    }}
  | pace = [[File:Pace_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pace (transit)}}}]]
  | pulse = [[File:Pace_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pace Pulse}}}]]
  }}

| cincinnati=[[File:Cincinnati Bell Connector logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Connector (Cincinnati)}}}|alt={{{alt|{{{link|Connector (Cincinnati)}}}}}}]]

| cleveland =[[File:Cleveland RTA logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|GCRTA}}}|alt={{{alt|{{{link|GCRTA}}}}}}]]

| cologne ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Cologne S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Cologne S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Cologne Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Cologne Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| cota =[[File:COTA alt logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|Central Ohio Transit Authority}}}|alt={{{alt|{{{link|Central Ohio Transit Authority}}}}}}]]

| copenhagen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 | m1 =[[File:M1 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M1 (Copenhagen)}}}]]
  | 2 | m2 =[[File:M2 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M2 (Copenhagen)}}}]]
  | 3 | m3 =[[File:M3 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|City Circle Line}}}]]
  | 4 | m4 =[[File:M4 icon.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|M4 (Copenhagen)}}}]]
  | metro =[[File:Copenhagen Metro Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Copenhagen Metro}}}]]
  | s =[[File:S-tog.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|S-train (Copenhagen)}}}]]
  | #default =[[File:S-train service {{{2}}}.svg|{{#if:{{{size|}}}|{{{size}}}|14}}px|link={{#if:{{{link|}}}|{{{link}}}|{{{2}}} (S-train)}}]]
  }}

| ctfastrak =[[File:CTfastrak symbol.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|CTfastrak}}}|alt={{{alt|{{{link|CTfastrak}}}}}}]]

| daegu ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Daegu Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Daegu Metro}}}}}}]]
  | #default =[[File:Daegu Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Daegu Metro Line {{{2}}}]]
  | daegyeong =[[File:Daegyeong Line.svg|x16px|link={{{link|Daegyeong Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Daegyeong Line}}}}}}]]
  }}

| dalian ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dalian Metro)|#{{rail color|Chongqing Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{uc: {{{2}}} }}|{{{link|Line {{uc: {{{2}}} }} (Dalian Metro)}}}|#{{rail color|Dalian Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| dallas ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m-line | mline | mata =[[File:M-Line Trolley logo no words.svg|M-Line Trolley|x16px|link={{{link|M-Line Trolley}}}|alt={{{alt|{{{link|M-Line Trolley}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[M-Line Trolley]]}}
  | lascolinas =[[File:Las Colinas APT Logo.svg|Las Colinas APT System|x18px|link={{{link|Las Colinas APT System}}}|alt={{{alt|{{{link|Las Colinas APT System}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Las Colinas APT System]]}}
  }}

| dammam ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Dammam Metro)|#748477}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Dammam Metro)|#748477}}
  }}

| dart ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | red | r =[[File:DART Red Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Red Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Red Line (DART)|Red Line]]}}
  | blue | b =[[File:DART Blue Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Blue Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Blue Line (DART)|Blue Line]]}}
  | green | g =[[File:DART Green Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Green Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Green Line (DART)|Green Line]]}}
  | orange | o =[[File:DART Orange Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Orange Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Orange Line (DART)|Orange Line]]}}
  | silver | s =[[File:DART Silver Line bullet 2025.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Silver Line (DART)}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Silver Line (DART)|Silver Line]]}}
  | streetcar | sc =[[File:Logo Dallas Streetcar 02.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Dallas Streetcar}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Dallas Streetcar]]}}
  | #default =[[File:Logo Dallas Area Rapid Transit.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Dallas Area Rapid Transit}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Dallas Area Rapid Transit]]}}
  }}

| delhi ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Delhi Suburban Railway}}}]]
  | m | metro =[[File:Delhi Metro logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Delhi Metro}}}]]
  | airport | airport express | orange ={{RouteBox|Airport Express|Delhi Airport Metro Express|#{{rail color|Delhi Metro|Airport}}}}
  | blue ={{RouteBox|Blue{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Blue Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Blue}}}}
  | grey ={{RouteBox|Grey{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Grey Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Grey}}}}
  | green ={{RouteBox|Green{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Green Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Green}}}}
  | magenta ={{RouteBox|Magenta{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Magenta Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Magenta}}}}
  | pink ={{RouteBox|Pink{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Pink Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Pink}}}}
  | red ={{RouteBox|Red{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Red Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Red}}}}
  | violet ={{RouteBox|Violet{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Violet Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Violet}}}}
  | yellow ={{RouteBox|Yellow{{#if:{{{3|}}}||&amp;#32;Line}}|Yellow Line (Delhi Metro)|#{{rail color|Delhi Metro|Yellow}}}}
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Delhi#Buses}}}]]
  }}

| denver | rtd ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | a =[[File:Denver RTD A.svg|{{{size|18}}}px|link=A Line (RTD)]]
  | b =[[File:Denver RTD B.svg|{{{size|18}}}px|link=B Line (RTD)]]
  | c =[[File:Denver RTD C.svg|{{{size|18}}}px|link=C Line (RTD)]]
  | c(old) | c (old) =&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|C}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; &quot;&gt;&amp;nbsp;[[{{{link|C Line (RTD)}}}|&lt;span style=&quot;color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;&quot;&gt;C&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | d =[[File:Denver RTD D.svg|{{{size|18}}}px|link=D Line (RTD)]]
  | e =[[File:Denver RTD E.svg|{{{size|18}}}px|link=E Line (RTD)]]
  | f =&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|F}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; &quot;&gt;&amp;nbsp;[[{{{link|F Line (RTD)}}}|&lt;span style=&quot;color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;&quot;&gt;F&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | g =[[File:Denver RTD G.svg|{{{size|18}}}px|link=G Line (RTD)]]
  | g(old) | g (old) =&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-family:Proxima Nova, sans-serif; width:{{#expr:{{{size|14}}} + 3}}px; height:{{{size|14}}}px; background-color:#{{rail color|RTD|G (old)}}; border:1px solid white; border-radius: 3px; padding-top:2px; line-height:{{#expr:{{{size|14}}} - 1}}px; text-align:center; &quot;&gt;&amp;nbsp;[[{{{link|R Line (RTD)#G Line service (2006–2009)}}}|&lt;span style=&quot;color:#fff; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:{{#expr:{{{size|14}}} - 2}}px; white-space:nowrap; margin-left:-2px;&quot;&gt;G&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | h =[[File:Denver RTD H.svg|{{{size|18}}}px|link=H Line (RTD)]]
  | l =[[File:Denver RTD L.svg|{{{size|18}}}px|link=L Line (RTD)]]
  | n =[[File:Denver RTD N.svg|{{{size|18}}}px|link=N Line (RTD)]]
  | r =[[File:Denver RTD R.svg|{{{size|18}}}px|link=R Line (RTD)]]
  | t =[[File:Denver RTD T.svg|{{{size|18}}}px|link=T Line (RTD)]]
  | w =[[File:Denver RTD W.svg|{{{size|18}}}px|link=W Line (RTD)]]
  | #default =[[File:Regional Transportation District logo.svg|{{{size|23}}}px|link=Regional Transportation District]]
  }}

| detroit ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | dpm | detroit people mover =[[File:DPM_icon.png|{{{size|16}}}px|link=Detroit People Mover]]
  | qline | q-line | q line | m1 | m-1 | m-1 rail =[[File:QLINE Logo.svg|{{{size|18}}}px|link=QLine]]
  }}

| dhaka ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|MRT Line 1|MRT Line 1 (Dhaka Metro)|#DA291C|WHITE|bold=yes}}
  | 2 ={{RouteBox|MRT Line 2|MRT Line 2 (Dhaka Metro)|#8031A7|WHITE|bold=yes}}
  | 4 ={{RouteBox|MRT Line 4|MRT Line 4 (Dhaka Metro)|#003DA5|WHITE|bold=yes}}
  | 5n ={{RouteBox|MRT Line 5N|MRT Line 5 (Northern Route)|#00B5E2|BLACK|bold=yes}}
  | 5s ={{RouteBox|MRT Line 5S|MRT Line 5 (Southern Route)|#FF8200|BLACK|bold=yes}}
  | 6 ={{RouteBox|MRT Line 6|MRT Line 6 (Dhaka Metro)|#006747|WHITE|bold=yes}}
  }}

| doha ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m1 | red = [[File:Red Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Red Line (Doha Metro)]]
  | m2 | green = [[File:Green Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Green Line (Doha Metro)]] 
  | m3 | gold = [[File:Gold Line Doha Icon 04.2019.svg|{{{size|16}}}px|link=Gold Line (Doha Metro)]]
  | m4 | blue = {{RouteBox|M4|Blue Line (Doha Metro)|#0354A6}}
  | l1 ={{RouteBox|L1|Red Line (Lusail Light Rail Transit)|#DC241F}}
  | l2 ={{RouteBox|L2|Green Line (Lusail Light Rail Transit)|#009530}}
  | l3 ={{RouteBox|L3|Purple Line (Lusail Light Rail Transit)|#9016B2}}
  | l4 ={{RouteBox|L4|Yellow Line (Lusail Light Rail Transit)|#FFD700}}
  }}

| dongguan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dongguan Rail Transit)|#{{rail color|Dongguan Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | rt | metro =[[File:Dongguan Rail Transit logo.svg|{{{size|16x16}}}px|link={{{link|Dongguan Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Dongguan Rail Transit}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Dongguan Rail Transit)|#{{rail color|Dongguan Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| donostialdea ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Símbolo del Metro Donostialdea.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Metro Donostialdea}}}|alt={{{alt|{{{link|Metro Donostialdea}}}}}}]]
}}

| dortmund ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Dortmund Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Dortmund Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| dresden={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link={{{link|Dresden S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Dresden S-Bahn}}}}}}]]
  }}

| dublin ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | dart =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Dublin Area Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Dublin Area Rapid Transit}}}}}}]]
  | commuter =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Dublin Suburban Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Dublin Suburban Rail}}}}}}]]
  | luas | #default =[[File:Luas simple logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Luas}}}|alt={{{alt|{{{link|Luas}}}}}}]]
  }}

| dubai ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m1 ={{RouteBox|M1|Red Line (Dubai Metro)|#DC241F}}
  | m2 ={{RouteBox|M2|Green Line (Dubai Metro)|#009530}}
  | m3 ={{RouteBox|M3|Purple Line (Dubai Metro)|#9016B2}}
  | m4 ={{RouteBox|M4|Blue Line (Dubai Metro)|#0354A6}}
  | l1 ={{RouteBox|L1|Palm Jumeirah Monorail|#748477}}
  | t1 ={{RouteBox|T1|Dubai Tram|#01a0b1}}
  | t2 ={{RouteBox|T2|Dubai Trolley|#800000}}
  }}

| duisburg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Duisburg Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Duisburg Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| düsseldorf ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Düsseldorf Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Düsseldorf Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| edinburgh =[[File:EdinburghTramsGeneric.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edinburgh Trams}}}|alt={{{alt|{{{link|Edinburgh Trams}}}}}}]]

| edmonton ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | ets =[[File:Edmonton Transit System logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edmonton Transit System}}}|alt={{{alt|{{{link|Edmonton Transit System}}}}}}]]
  | capital ={{rail icon|Edmonton LRT|Capital|size={{{size|10}}}|link={{{link|Capital Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Capital Line}}}}}}}}
  | metro ={{rail icon|Edmonton LRT|Metro|size={{{size|10}}}|link={{{link|Metro Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Metro Line}}}}}}}}
  | valley ={{rail icon|Edmonton LRT|Valley|size={{{size|10}}}|link={{{link|Valley Line (Edmonton)}}}|alt={{{alt|{{{link|Valley Line}}}}}}}}
  }}

| esfahan | isfahan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]]
  }}

| essen ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  | u | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Essen Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Essen Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| eurosleep =[[File:European Sleeper logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|European Sleeper}}}|alt={{{alt|{{{link|European Sleeper}}}}}}]]

| eurostar =[[File:Eurostar icon RDT (2023).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Eurostar}}}|alt={{{alt|{{{link|Eurostar}}}}}}]]

| euskotren ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tren =[[File:Euskotren Trena Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Trena}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Trena}}}}}}]]
  | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Tranbia}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Tranbia}}}}}}]]
  | autobusa =[[File:Euskotren Autobusa Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Euskotren Autobusa}}}|alt={{{alt|{{{link|Euskotren Autobusa}}}}}}]]
  }}

| everett ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | blue =[[File:Swift Blue Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Blue Line}}}]]
  | green =[[File:Swift Green Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Green Line}}}]]
  | orange =[[File:Swift Orange Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Orange Line}}}]]
  | gold =[[File:Swift Gold Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Swift Gold Line}}}]]
  }}

| flix ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Flix Logo 2016.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:FlixBus}}}|alt={{{alt|{{{link|w:FlixBus}}}}}}]]
  | train =[[File:Flix Logo 2016.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:FlixTrain}}}|alt={{{alt|{{{link|w:FlixTrain}}}}}}]]
  }}

| foshan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Foshan Metro|na}}|#000}}
    | n | nh | nanhai ={{RouteBox|Nanhai|Nanhai New Transit|#{{rail color|Foshan Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Foshan Metro)|#{{rail color|Foshan Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro = [[File:FMetro (cropped).svg|{{{size|x8}}}px|link={{{link|Foshan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Foshan Metro}}}}}}]]
    | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Foshan Metro|gf}}|#000}}
    | n | nh | nanhai ={{RouteBox|Nanhai|Nanhai New Transit|#{{rail color|Foshan Metro|nh}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Foshan Metro)|#{{rail color|Foshan Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| frankfurt = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
   | rmv  = [[File:Rhein-Main-Verkehrsverbund logo.svg|{{{size|50}}}px|link=Rhein-Main-Verkehrsverbund|alt=Rhein-Main-Verkehrsverbund (RMV)]]
   | rail = [[File:Eisenbahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Public transport in Frankfurt am Main#Rapid Transit]]
   | bus = [[File:Omnibus-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Public transport in Frankfurt am Main#Bus]]
   | s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Rhine-Main S-Bahn]]
   | tram = [[File:Straßenbahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Frankfurt am Main]]
   | u = [[File:U-Bahn-Logo traffiQ.svg|x{{{size|15}}}px|link=Frankfurt U-Bahn]]
   }}

| fuzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Fuzhou Metro)|#{{rail color|Fuzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Fuzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Fuzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Fuzhou Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Fuzhou Metro)|#{{rail color|Fuzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| geneva ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Transports Publics Genevois}}}|alt={{{alt|{{{link|Transports Publics Genevois}}}}}}]]
  | ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Mouettes Genevoises Navigation}}}|alt={{{alt|{{{link|Mouettes Genevoises Navigation}}}}}}]]
  }}

| glasgow =[[File:Glasgow Subway.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Glasgow Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Glasgow Subway}}}}}}]]

| gotransit | got={{#if:{{{2|}}}|{{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail | train={{#if:{{{4|}}}||[[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]}} {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | a | lw | lakeshore west =[[File:GO Lakeshore West logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore West line]]
  | b | le | lakeshore east =[[File:GO Lakeshore East logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore East line]]
  | c | mi | milton =[[File:GO Milton logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Milton line]]
  | d | ki | kitchener =[[File:GO Kitchener logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Kitchener line]]
  | e | br | barrie =[[File:GO Barrie logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Barrie line]]
  | f | rh | richmond hill =[[File:GO Richmond Hill logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Richmond Hill line]]
  | g | st | stouffville =[[File:GO Stouffville logo 2024.svg|{{{size|16}}}px|link=Stouffville line]]
  | midtown | seaton | locust hill =[[File:Midtown line GO logo.png|{{{size|16}}}px|link=Midtown corridor]]
  }}
  | bus ={{{icon|[[File:GO bus symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=GO Transit bus services]]}}} {{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|{{color box|black|'''{{{3|}}}'''|white}}|{{color box|white|{{{3|}}}}} }} }} }}
  | [[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]
}}

| granada ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Símbolo del Metro de Granada.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Granada metro}}}}}}]]
  | 1 =[[File:L1 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]]
  | 2 =[[File:L2 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]]
  | 3 =[[File:L3 Metro de Granada.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Granada Metro}}}]]
}}

| graz = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 = [[File:Linie {{{2|}}} Graz.png|16px|link=Straßenbahn Graz|Straßenbahn Graz]]
  | 23 = [[File:23 Graz.png|26px|link=Straßenbahn Graz|Straßenbahn Graz]]
  | s1 | s7 | s61 = [[File:{{{2|}}} Steiermark.svg|32px|link=S-Bahn Steiermark|S-Bahn Steiermark]]
 }}

| greece = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | r = [[File:OSE-Logo.svg|{{{size|x13}}}px|link={{{link|TrainOSE}}}|alt={{{alt|{{{link|TrainOSE}}}}}}]]
  | s = [[File:Proastiakos icon (no text).svg|{{{size|26}}}px|link={{{link|Proastiakos}}}|alt={{{alt|{{{link|Proastiakos}}}}}}]]
  }}

| guadalajara = {{#switch: {{{2}}}
  | TE = {{#if: {{{3|}}}
    | [[File:Guadalajara L{{{3|}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=Line {{{3}}} of the Guadalajara urban rail system|alt=Line {{{3}}} of the Guadalajara urban rail system]]
    | [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara urban rail system|alt=Guadalajara urban rail system]]
  }}
  | MM = {{#if: {{{3|}}}
    | [[File:Logo de Mi Macro {{{3|}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=Mi Macro {{{3}}}|alt=Mi Macro {{{3}}}]]
    | [[File:Logo del Macrobús.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara Mi Macro|alt=Guadalajara Mi Macro]]
  }}
  | ST = [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Sistema Integral del Tren Ligero|alt=Sistema Integral del Tren Ligero]]
  | #default = [[File:Logo de SITEUR T.svg|{{{size|16}}}px|link=Guadalajara urban rail system|alt=Guadalajara urban rail system]]
}}

| guangzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | a | apm ={{RouteBox|APM|Zhujiang New Town Automated People Mover System|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | g | gf | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | k | kc ={{RouteBox|Knowledge City|Knowledge City Line|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | thz1 ={{RouteBox|THZ1|Haizhu Tram|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 1 | 9 | 11 ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | a | apm ={{RouteBox|APM|Zhujiang New Town Automated People Mover System|#{{rail color|Guangzhou Metro|apm}}}}
    | g | gf | gfm | guangfo ={{RouteBox|Guangfo|Guangfo Metro|#{{rail color|Guangzhou Metro|gf}}|#000}}
    | k | kc ={{RouteBox|Knowledge City|Knowledge City Line|#{{rail color|Guangzhou Metro|kc}}}}
    | metro =[[File:Guangzhou Metro icon.svg|{{{size|x16px}}}|link={{{link|Guangzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Guangzhou Metro}}}}}}]]
    | thz1 ={{RouteBox|THZ1|Haizhu Tram|#{{rail color|Guangzhou Metro|thz1}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guangzhou Metro)|#{{rail color|Guangzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| guiyang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guiyang Metro)|#{{rail color|Guiyang Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:GuiyangMetro.png|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Guiyang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Guiyang Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Guiyang Metro)|#{{rail color|Guiyang Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| gwangju ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Gwangju Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Gwangju Metro}}}}}}]]
  | #default =[[File:Gwangju Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|x16}}}px|link=Gwangju Metro Line {{{2}}}]]
  }}

| hamburg = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s-bahn| s = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Hamburg S-Bahn]]
  | u-bahn| u = [[File:U-Bahn.svg|{{{size|15}}}px|link=Hamburg U-Bahn]]
  | bus = [[File:Hamburg Bus-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|Bus]]
  | db = [[File:Deutsche Bahn AG-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=List of railway stations in Hamburg]]
  | r = [[File:Regionalbahn Signet HVV.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]]
  | r20 = [[File:Hamburg R20.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]]
  | r50 = [[File:Hamburg R50.svg|x{{{size|15}}}px|link=Regionalbahn]]
  | akn| a = [[File:HVV Logo AKN.svg|x{{{size|15}}}px|link=AKN Eisenbahn]]
  }}

| hamilton ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | hsr =[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Hamilton Street Railway}}}]]
  | go | got | gotransit ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | train | a | lakeshore west | rail =[[File:Lakeshore West logo.png|{{{size|16}}}px|link=Lakeshore West line]]
    | bus ={{{icon|[[File:GO bus symbol.svg|{{{size|16}}}px|link=List of GO Transit bus routes]]}}}
    | #default =[[File:GO Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link=GO Transit]]
  }}
  | b=[[File:BLAST B.svg|{{{size|16}}}px|link=Hamilton LRT]]
  | a | t =[[File:BLAST {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{uc:{{{2}}}}}-Line (Hamilton)]]
  | l | s =[[File:BLAST {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
  | lrt ={{#switch: {{lc: {{{3|}}} }}
    | b =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
    | #default =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
  }} {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | b=[[File:BLAST B.svg|{{{size|16}}}px|link=Hamilton LRT]]
  | a | t =[[File:BLAST {{uc:{{{3}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{uc:{{{3}}}}}-Line (Hamilton)]]
  | l | s =[[File:BLAST {{uc:{{{3}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link=BLAST network]]
  }} }}

| hangzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 1b ={{RouteBox|1 branch|Line 1 (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | fy | fuyang ={{RouteBox|Fuyang|Fuyang line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | la | lin'an ={{RouteBox|Lin'an|Lin'an line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | sx | shaoxing ={{RouteBox|Shaoxing|Shaoxing line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 3 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)}}}|#{{rail color|Hangzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | 1b ={{RouteBox|1 branch|Line 1 (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|1b}}}}
    | fy | fuyang ={{RouteBox|Fuyang|Fuyang line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | la | lin'an ={{RouteBox|Lin'an|Lin'an line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | metro =[[File:Hangzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Hangzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Hangzhou Metro}}}}}}]]
    | sx | shaoxing ={{RouteBox|Shaoxing|Shaoxing line|#{{rail color|Hangzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hangzhou Metro)|#{{rail color|Hangzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| hannover | hanover = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Hanover S-Bahn}}}]]
 }}

| harbin ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Harbin Metro)|#{{rail color|Harbin Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Harbin Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Harbin Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Harbin Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Harbin Metro)|#{{rail color|Harbin Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| hartford =[[File:Hartford Line logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Hartford Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Hartford Line}}}}}}]]

| hblr =[[File:NJT_NJ_Symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Hudson–Bergen Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Hudson–Bergen Light Rail}}}}}}]]

| hefei ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|{{{2}}}}}}}
    | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|na}}}}
      | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Hefei Metro)|#{{rail color|Hefei Metro|s{{{3}}}}}}}
      }}
    }}
  }}

| heilbronn ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | stadtbahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Heilbronn Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Heilbronn Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| hk | hongkong ={{#switch: {{lc:{{{2|}}}}}
  | lightrail ={{ric|MTR Light Rail|{{{3|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | mtr ={{ric|MTR|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|MTR|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| houston ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Houston Metro icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Houston Metro}}}]]
  | red =[[File:Houston METRORail Red Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Red Line}}}]]
  | green =[[File:Houston METRORail Green Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Green Line}}}]]
  | purple =[[File:Houston METRORail Purple Line icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|METRORail Purple Line}}}]]
  }}

| hyderabad ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | m | metro =[[File:Seal of Hyderabad Metro Rail.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Hyderabad Metro}}}]]
  }}

| id ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logo PT Kereta Api Indonesia (Persero) 2020.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Kereta Api Indonesia}}}|alt={{{alt|{{{link|Kereta Api Indonesia}}}}}}]]
  | hsr =[[File:PT KCIC logo.png|{{{size|30}}}px|link={{{link|Kereta Cepat Indonesia China}}}|alt={{{alt|{{{link|Kereta Cepat Indonesia China}}}}}}]]
  }}

| incheon ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 = [[File:Incheon Metro Line 1.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Subway Line 1}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Subway Line 1}}}}}}]]
  | 2 = [[File:Incheon Metro Line 2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Subway Line 2}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Subway Line 2}}}}}}]]
  }}

| innsbruck ={{ÖPNV Innsbruck|{{{2|}}}}}

| isleofwight ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | vectis =[[File:Southern Vectis diamond logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Southern Vectis}}}|alt={{{alt|{{{link|Southern Vectis}}}}}}]]
  | wightbus =[[File:Wightbus yellow blue logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Wightbus}}}|alt={{{alt|{{{link|Wightbus}}}}}}]]
  }}

| istanbul ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | b | banliyö =[[File:Istanbul B{{{3|}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|{{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | 1 =link={{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}|alt={{{alt|{{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}}}}
    | 2 =link={{{link|Haydarpaşa-Gebze Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Haydarpaşa-Gebze Line}}}}}}
    | #default=link={{{link|İstanbul-Halkalı Line}}}
    }}]]
  | bus | metrobus | metrobüs =[[File:Metrobus İstanbul Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Metrobus (Istanbul)}}}|alt={{{alt|{{{link|Metrobus (Istanbul)}}}}}}]]
  | f1 | f2 | f3 | f4 | f5=[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|{{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}} (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}}}}}}}}]]
  | m | metro =[[File:Istanbul Metro Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Istanbul Metro}}}}}}]]
  | m1 | m1a | m1b | m2 | m3 | m4 | m5 | m6 | m7 | m8 | m9 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|{{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}} (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{#invoke:ustring|sub|\{{uc:{{{2}}}}}|1|2}}}}}}}}]]
  | m10 =[[File:Istanbul M10 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M10 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M10 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m11 =[[File:Istanbul M11 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M11 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M11 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m12 =[[File:Istanbul M12 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M12 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M12 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m13 =[[File:Istanbul M13 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M13 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M13 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m14 =[[File:Istanbul M14 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M14 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M14 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m20 =[[File:Istanbul M20 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|M20 (Istanbul Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M20 (Istanbul Metro)}}}}}}]]
  | m34 =[[File:Istanbul M34 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|HızRay}}}|alt={{{alt|{{{link|HızRay}}}}}}]]
  | marmaray =[[File:Marmaray logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Marmaray}}}|alt={{{alt|{{{link|Marmaray}}}}}}]]
  | t1 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T1 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | t2 =[[File:Istanbul T2 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T2}}}}}}]]
  | t3 =[[File:Istanbul T3 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T3}}}}}}]]
  | t4 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T4 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | t5 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T5 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | t6 =[[File:Istanbul {{uc:{{{2}}}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|T6 (Istanbul Tram)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line {{uc:{{{2}}}}}}}}}}}]]
  | nt | nostaljik tramvay =[[File:Istanbul public transport - Nostaljik Tramvay symbol.png|{{{size|17}}}px|link={{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}|alt={{{alt|{{{link|Istanbul nostalgic tramways}}}}}}]]
  | t | tunel | tünel =[[File:Istanbul F2 Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Tünel}}}|alt={{{alt|{{{link|Tünel}}}}}}]]
  | tf | teleferik | gondola =[[File:Istanbul TF{{{3}}} Line Symbol.svg|{{{size|17}}}px|{{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 1 =link={{{link|Maçka Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Maçka Gondola}}}}}}
      | 2 =link={{{link|Eyüp Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Eyüp Gondola}}}}}}
      }}]]
  | ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Ferries in Istanbul}}}|alt={{{alt|{{{link|Ferries in Istanbul}}}}}}]]
  | seabus =[[File:Translinkseabus icon blue.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İDO}}}|alt={{{alt|{{{link|İDO}}}}}}]]
  }}

| izmir ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | b | banliyo | banliyö | izban =[[File:İZBAN logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İZBAN}}}|alt={{{alt|{{{link|İZBAN}}}}}}]]
  | bus =[[File:ESHOT logo (blue).svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|ESHOT}}}|alt={{{alt|{{{link|ESHOT}}}}}}]]
  | m | metro =[[File:Metro İzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İzmir Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|İzmir Metro}}}}}}]]
  | m1 =[[File:İzmir Metro logo.svg |{{{size|17}}}px|link={{{link|M1 (İzmir Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|M1 (İzmir Metro)}}}}}}]]
  | t1 | karşıyakatram | karsiyakatram =[[File:Tramİzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Karşıyaka Tram}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T1}}}}}}]]
  | t2 | konaktram =[[File:Tramİzmir logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Konak Tram}}}|alt={{{alt|{{{link|Line T2}}}}}}]]
  | ferry | seabus =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|İzdeniz}}}|alt={{{alt|{{{link|İzdeniz}}}}}}]]
  }}

| jaen | jaén ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram =[[File:Símbolo del Tranvía de Jaén.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Jaén Tram}}}]]
  | 1 =[[File:L1 Tranvía de Jaén.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Jaén Tram}}}]]
}}

| jaipur ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | m | metro =[[File:Jaipur Metro Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Jaipur Metro}}}]]
  }}

| jakarta ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | a | arl =[[File:Jakarta KRL A.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Soekarno–Hatta Airport Rail Link}}}]]
  | b | central | red | bogor =[[File:Jakarta KRL B.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KAI Commuter Bogor Line}}}]]
  | c | bekasi | cikarang | blue =[[File:Jakarta KRL C.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KAI Commuter Cikarang Loop Line}}}]]
  | l | loop | loopline | yellow =[[File:Jakarta KRL L.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Jatinegara–Bogor}}}]]
  | r | serpong | rangkasbitung | green =[[File:Jakarta KRL R.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Tanah Abang–Rangkasbitung}}}]]
  | t | tangerang | brown =[[File:Jakarta KRL T.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Duri–Tangerang}}}]]
  | tp | tanjung priok | tanjung | pink =[[File:Jakarta KRL TP.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|KA Commuter Line Jakarta Kota–Tanjung Priok}}}]]
  | lrt =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Jakarta LRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Jakarta LRT}}}}}}}}}]]
  | s =[[File:Jakarta LRT S.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line S (Jakarta LRT)}}}]]
  | jabodebek =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Greater Jakarta LRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Greater Jakarta LRT}}}}}}}}}]]
  | cb | l1 =[[File:Jakarta LRT CB.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line 1 (Greater Jakarta LRT)}}}]]
  | l2 ={{RouteBox|L2|LRT Line 2 (Greater Jakarta LRT)|#9016B2}}
  | bk | l3 =[[File:Jakarta LRT BK.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|LRT Line 3 (Greater Jakarta LRT)}}}]]
  | mrt =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Jakarta MRT}}}|{{{alt={{{alt|{{{link|Jakarta MRT}}}}}}}}}]]
  | m1 | m =[[File:Jakarta - MRT Jakarta North South Line Icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|MRT Line 1 (Jakarta Mass Rapid Transit)}}}]]
  | m2 ={{RouteBox|M2|MRT Line 2 (Jakarta Mass Rapid Transit)|#009530}}
  | skytrain =[[File:Jakarta Skytrain.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Soekarno–Hatta Airport Skytrain}}}]]
  | tj =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|TransJakarta}}}]]
| tjk1 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 1 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 1}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 1}}}}}}]]
  | tjk2 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 2 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 2}}}}}}]]
  | tjk2a =[[File:Transjakarta BRT Route 2A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2#Route 2A (Pulo Gadung – Rawa_Buaya)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk2c =[[File:Transjakarta BRT Route 2C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 2#Route 2C (Balai Kota – JIExpo Kemayoran)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Special routes}}}}}}]]
  | tjk3 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 3 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 3}}}}}}]]
  | tjk3f =[[File:Transjakarta BRT Route 3F Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3#Route 3F (Kalideres – Senayan Bank Jakarta)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk3h =[[File:Transjakarta BRT Route 3H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 3#Route 3H (Damai – Kota)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk4 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 4 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 4}}}}}}]]
  | tjk4d =[[File:Transjakarta BRT Route 4D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4#Route 4D (Pulo Gadung – Patra Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk4h =[[File:Transjakarta BRT Route 4H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 4#Route 4H (Pulo Gadung – Ragunan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk5 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 5 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Corridor 5}}}}}}]]
  | tjk5c =[[File:Transjakarta BRT Route 5C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5C (Cililitan – Juanda)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk5d =[[File:Transjakarta BRT Route 5D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5D (Cililitan – Ancol)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk5h =[[File:Transjakarta BRT Route 5H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 5#Route 5H (Juanda – Ancol)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of Transjakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk6 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 6 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 6}}}}}}]]
  | tjk6a =[[File:Transjakarta BRT Route 6A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6A (Ragunan – Balai Kota via Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk6b =[[File:Transjakarta BRT Route 6B Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6B (Ragunan – Balai Kota via Semanggi)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk6v =[[File:Transjakarta BRT Route 6V Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 6#Route 6V (Ragunan – Senayan Bank Jakarta)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk7 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 7 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 7}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 7}}}}}}]]
  | tjk7f =[[File:Transjakarta BRT Route 7F Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 7#Route 7F (Kampung Rambutan – Juanda via Cempaka Putih)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk8 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 8 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 8}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 8}}}}}}]]
  | tjk8a =[[File:Transjakarta BRT Route 8A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 8#List of BRT stations}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 8}}}}}}]]
  | tjk9 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 9 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 9}}}}}}]]
  | tjk9a =[[File:Transjakarta BRT Route 9A Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9A (Cililitan – Grogol Reformasi)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk9c =[[File:Transjakarta BRT Route 9C Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9C (Pinang Ranti – Bundaran Senayan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk9n =[[File:Transjakarta BRT Route 9N Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 9#Route 9N (Pinang Ranti – Simpang Cawang)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk10 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 10 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 10}}}}}}]]
  | tjk10d =[[File:Transjakarta BRT Route 10D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10#Route 10D (Tanjung Priok – Kampung Rambutan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk10h =[[File:Transjakarta BRT Route 10H Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 10#Route 10H (Tanjung Priok – Bundaran Senayan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk11 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 11 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 11}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 11}}}}}}]]
  | tjk12 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 12 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 12}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 12}}}}}}]]
  | tjk13 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 13 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 13}}}}}}]]
  | tjk13b =[[File:Transjakarta BRT Route 13B Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13B (Puri Beta 2 – Pancoran)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk13d =[[File:Transjakarta BRT Route 13D Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13D (Puri Beta 2 – Ragunan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk13e =[[File:TransJakarta roundel 13E.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route 13E (Puri Beta 2 – Flyover Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjkl13e =[[File:Transjakarta BRT Route L13E Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 13#Route L13E (Puri Beta 2 – Flyover Kuningan)}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Cross-corridor routes}}}}}}]]
  | tjk14 =[[File:TransJakarta BRT Corridor 14 Icon.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Transjakarta Corridor 14}}}|alt={{{alt|{{{link|List of TransJakarta corridors#Corridor 14}}}}}}]]
 }}

| jeddah ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Jeddah Metro)|#0354A6}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Jeddah Metro)|#FF9A00}}
  | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Jeddah Metro)|#DC241F}}
  }}

| jinan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:JinanMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Jinan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Jinan Metro}}}}}}]]
    | 1 ={{RouteBox|1|{{{link|Line 1 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|1}}}}
    | 2 ={{RouteBox|2|{{{link|Line 2 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|2}}}}
    | 3 ={{RouteBox|3|{{{link|Line 3 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|3}}}}
    | 4 ={{RouteBox|4|{{{link|Line 4 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|4}}|#000}}
    | 5 ={{RouteBox|5|{{{link|Line 5 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|5}}|#000}}
    | 6 ={{RouteBox|6|{{{link|Line 6 (Jinan Metro)}}}|#{{rail color|Jinan Metro|6}}|#000}}
  }}

| kaohsiung ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Kaohsiung Metro|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | red | r ={{ric|Kaohsiung Metro|r|link={{{link|}}}}}
  | orange | o ={{ric|Kaohsiung Metro|o|link={{{link|}}}}}
  | circular | c ={{ric|Kaohsiung Metro|c|link={{{link|}}}}}
  | yellow | y ={{ric|Kaohsiung Metro|y|link={{{link|}}}}}
  | #default ={{ric|Kaohsiung Metro|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
 }}

| karaj ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:لوگو قطار شهری کرج و حومه.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link| Karaj Metro}}}]]
  | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 =[[File:لوگو قطار شهری کرج و حومه.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link| Karaj Metro}}}]] {{color box||'''LINE {{{2}}}'''}} [[File:Zeichen 123.svg|15px]]
}}

| karlsruhe = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 |s|s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Karlsruhe Stadtbahn}}}]]
 |rail = [[File:Logo_Deutsche_Bahn.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Deutsche Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Deutsche Bahn}}}}}}]]
 }}

| kharkiv ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:Kiev Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 1 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Red Line 1}}}}}}]]
  | 2 =[[File:Kiev Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 2 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Blue Line 2}}}}}}]]
  | 3 =[[File:Kiev Metro Line 3.svg|{{{size|15}}}px|border|link={{{link|Line 3 (Kharkiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Green Line 3}}}}}}]]
 }}

| kiev|kyiv ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:Kyiv Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sviatoshynsko–Brovarska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 1}}}}}}]]
  | 2 =[[File:Kyiv Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Obolonsko–Teremkivska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 2}}}}}}]]
  | 3 =[[File:Kyiv Metro Line 3.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Syretsko–Pecherska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 3}}}}}}]]
  | 4 =[[File:Kyiv Metro Line 4.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Podilsko–Vyhurivska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 4}}}}}}]]
  | 5 =[[File:Kyiv Metro Line 5.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Livoberezhna line (Kyiv Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 5}}}}}}]]
  | 6 =[[File:Kyiv Metro Line 6.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Vyshhorodsko–Darnytska line}}}|alt={{{alt|{{{link|Line 6}}}}}}]]
  | e | u =[[File:Kyiv Urban Electric Train.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Urban Electric Train}}}|alt={{{alt|{{{link|}}}}}}]]
  | f =[[File:Kiev Funicular logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Funicular}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular}}}}}}]]
  | t | l =[[File:Kiev T logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Light Rail}}}}}}]]
  | m | metro = [[File:Kyiv Metro logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kyiv Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyiv Metro}}}}}}]]
 }}

| kobe ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Kobe Municipal Subway Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kobe Municipal Subway}}}]]
  | k | kaigan =[[File:Subway KobeKaigan.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kaigan Line}}}]]
  | s | seishin =[[File:Subway KobeSeishin.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Seishin-Yamate Line}}}]]
  }}

| kolkata ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Suburban Railway}}}]]
  | m | metro =[[File:Kolkata Metro Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Metro}}}]]
  | ewm | ew metro =[[File:Kolkata Metro Rail Corporation Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kolkata Metro}}}]]
  | blue | blue line ={{RouteBox|Blue Line|Blue Line (Kolkata Metro)|#005EEE|WHITE|bold=yes}}
  | green | green line ={{RouteBox|Green Line|Green Line (Kolkata Metro)|GREEN|WHITE|bold=yes}}
  | purple | purple line ={{RouteBox|Purple Line|Purple Line (Kolkata Metro)|#800080|WHITE|bold=yes}}
  | yellow | yellow line ={{RouteBox|Yellow Line|Yellow Line (Kolkata Metro)|#FFE800|BLACK|bold=yes}}
  | pink | pink line ={{RouteBox|Pink Line|Pink Line (Kolkata Metro)|#FFADEC|BLACK|bold=yes}}
  | orange | orange line ={{RouteBox|Orange Line|Orange Line (Kolkata Metro)|#FF8F00|WHITE|bold=yes}}
  | tram =[[File:Calcutta Tramways Company (logo).gif|{{{size|15}}}px|link={{{link|Trams in Kolkata}}}]]
  | bus =[[File:Kolkata bus.png|{{{size|13}}}px|link={{{link|Transport in Kolkata#Buses}}}]]
  | ferry =[[File:BSicon FERRY.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Kolkata#Port and water-transport}}}]]
  }}

| kualalumpur | kuala lumpur =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]]

| kunming ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Kunming Metro)|#{{rail color|Kunming Metro|na}}}}
  | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Kunming Metro)|#{{rail color|Kunming Metro|{{{2}}}}}}}
  }}

| kyoto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Kyoto MTB Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kyoto Municipal Subway}}}]]
  | k | karasuma =[[File:Subway KyotoKarasuma.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Karasuma Line}}}]]
  | t | tozai =[[File:Subway KyotoTozai.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōzai Line (Kyoto)}}}]]
  }}

| lanzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (LanzhouMetro)|#{{rail color|Lanzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:LanzhouRailTransit.png|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Lanzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lanzhou Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Lanzhou Metro)|#{{rail color|Lanzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| lary ={{rbox|{{{2}}}|{{{2}}} (Los Angeles Railway)|#{{rail color|Los Angeles Railway}}|black}}

| laval = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | stl = [[File:Montreal public transit icons - STL.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Société de transport de Laval}}}|alt={{{alt|{{{link|Société de transport de Laval}}}}}}]]
  | bus = {{Nowrap|{{ric|Canada transit|STL|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}}}}px}}{{#if:{{{3|}}} |{{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Canada transit|STL}}|#fff}}'''| }}}}
  | #default = '''{{rbox|{{{2}}}||#{{rcr|Canada transit|STL}}|#fff}}'''
  }}

| lille ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Lille Metro Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille Metro}}}}}}]]
  | 1 | 2 =[[File:Symbole Lille {{{2}}}.svg|13x13px|link={{{link|Lille Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille Metro}}}}}}]]
  | tramway =[[File:Lille Tramway Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille tramway}}}}}}]]
  | r | t =[[File:Symbole Lille {{uc:{{{2}}}}}.svg|13x13px|link={{{link|Lille tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille tramway}}}}}}]]
  | bus =[[File:Lille Bus Logo 2017.svg|13x13px|link={{{link|Lille buses}}}|alt={{{alt|{{{link|Lille buses}}}}}}]]
  }}

| lisboa |lisbon ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metropolitano Lisboa logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Lisbon Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  | azul | blue =[[File:MetroLisboa-linha-azul.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Blue Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  | amarela | yellow =[[File:MetroLisboa-linha-amarela.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Yellow Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  | verde | green ={{nbsp}}&lt;!--[[File:MetroLisboa-linha-verde.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Green Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]--&gt;
  | vermelha | red =[[File:MetroLisboa-linha-vermelha.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Red Line (Lisbon Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lisbon Metro}}}}}}]]
  }}

| leeds =[[File:WestYorkshireMetro.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|West Yorkshire Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|West Yorkshire Metro}}}}}}]]

| liverpool =[[File:Merseyrail Icon.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Merseyrail}}}|alt={{{alt|{{{link|Merseyrail}}}}}}]]

| lombardy = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | r = [[File:Logomi r.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Trenord}}}|alt={{{alt|Regionale}}}]]
  | s = [[File:Linee S di Milano.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Milan suburban railway service}}}|alt={{{alt|Milan suburban railway service}}}]]
  }}

| london ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Buses roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Buses}}}|alt={{{alt|{{{link|London Buses}}}}}}]]
  | crossrail =[[File:Elizabeth line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Elizabeth line}}}|alt={{{alt|{{{link|Elizabeth line}}}}}}]]
  | crossrail2 =[[File:Crossrail2.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Crossrail 2}}}|alt={{{alt|{{{link|Crossrail 2}}}}}}]]
  | dlr =[[File:DLR no-text roundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Docklands Light Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Docklands Light Railway}}}}}}]]
  | cablecar =[[File:London Air Line roundel.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|London cable car}}}|alt={{{alt|{{{link|London Cable Car}}}}}}]]
  | heathrowexpress =[[File:Heathrow Express icon RDT.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Heathrow Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Heathrow Express}}}}}}]]
  | overground ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | north | east | south | west =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{3}}}}} London line}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{3}}}}} London line}}}}}}]]
    | gospel | goblin | barking =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Gospel Oak to Barking line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gospel Oak to Barking line}}}}}}]]
    | lea | lea valley =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Lea Valley lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Lea Valley lines}}}}}}]]
    | romford | upminster =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Romford–Upminster line}}}|alt={{{alt|{{{link|Romford–Upminster line}}}}}}]]
    | watford =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Watford DC line}}}|alt={{{alt|{{{link|Watford DC Line}}}}}}]]
	| liberty = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Liberty line}}}|alt={{{alt|{{{link|Liberty line}}}}}}]]
	| lioness = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Lioness line}}}|alt={{{alt|{{{link|Lioness line}}}}}}]]
	| mildmay = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Mildmay line}}}|alt={{{alt|{{{link|Mildmay line}}}}}}]]		
	| suffragette = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Suffragette line}}}|alt={{{alt|{{{link|Suffragette line}}}}}}]]		
	| weaver = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Weaver line}}}|alt={{{alt|{{{link|Weaver line}}}}}}]]		
	| windrush = [[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Windrush line}}}|alt={{{alt|{{{link|Windrush line}}}}}}]]				
    | #default =[[File:Overground roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Overground}}}|alt={{{alt|{{{link|London Overground}}}}}}]]
 }}
  | tram =[[File:Tramlink no-text roundel.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tramlink{{#if:{{{3|}}}| route {{{3}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Tramlink{{#if:{{{3|}}}| route {{{3}}}}}}}}}}}]]
  | rail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|National Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|National Rail}}}}}}]]
  | thameslink =[[File:ThameslinkSymbol.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Thameslink}}}|alt={{{alt|{{{link|Thameslink}}}}}}]]
  | underground =[[File:Underground no-text.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|London Underground}}}|alt={{{alt|{{{link|London Underground}}}}}}]]
  | river =[[File:BSicon FERRY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|London River Services}}}|alt={{{alt|{{{link|London River Services}}}}}}]]
  | bakerloo | district | elizabeth | jubilee | metropolitan | northern | piccadilly | victoria =[[File:{{ucfirst:{{{2}}}}} line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} Line}}}}}}]]
  | central | circle =[[File:{{ucfirst:{{{2}}}}} line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line (London Underground)}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} line (London Underground)}}}}}}]]
  | east london =[[File:East London line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|East London line#The London Underground era}}}|alt={{{alt|{{{link|East London line}}}}}}]]
  | fleet =[[File:Fleet line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Fleet line}}}|alt={{{alt|{{{link|Fleet Line}}}}}}]]
  | h&amp;c | hammersmith =[[File:H&amp;c line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Hammersmith &amp; City line}}}|alt={{{alt|{{{link|Hammersmith &amp; City Line}}}}}}]]
  | w&amp;c | waterloo =[[File:W&amp;c line roundel (no text).svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Waterloo &amp; City line}}}|alt={{{alt|{{{link|Waterloo &amp; City Line}}}}}}]]
  }}

| longueuil = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rtl = [[File:Montreal public transit icons - RTL.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Réseau de transport de Longueuil}}}|alt={{{alt|{{{link|Réseau de transport de Longueuil}}}}}}]]
  | bus = {{Nowrap|{{ric|Canada transit|RTL|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}}}}px}}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}{{#ifeq:{{{4|}}}|accessible|{{spaces}}{{emoji presentation|♿|text}}|}}||#{{rcr|Canada transit|RTL}}|#fff}}'''| }}}}
  | #default = '''{{rbox|{{{2}}}{{#ifeq:{{{3|}}}|accessible|{{spaces}}{{emoji presentation|♿|text}}|}}||#{{rcr|Canada transit|RTL}}|#fff}}'''
  }}

| losangeles ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metrolink = [[File:Metrolink icon 2022.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metrolink (California)}}}|alt={{{alt|{{{link|Metrolink (California)}}}}}}]]
  | 91/pv =[[91/Perris Valley Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|91/Perris Valley}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em&quot;&gt;91/PV&lt;/span&gt;]]
  | av =[[Antelope Valley Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Antelope Valley}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;AV&lt;/span&gt;]]
  | arrow =[[Arrow (rail service)|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Arrow}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;Arrow&lt;/span&gt;]]
  | ieoc =[[Inland Empire–Orange County Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Inland Empire–Orange County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;IEOC&lt;/span&gt;]]
  | oc =[[Orange County Line|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Orange County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;OC&lt;/span&gt;]]
  | metrolink =[[File:Metrolink icon 2022.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metrolink (California)}}}|alt=Metrolink (California)]]
  | riv =[[Riverside Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Riverside}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;RIV&lt;/span&gt;]]
  | sb =[[San Bernardino Line|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|San Bernardino}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;SB&lt;/span&gt;]]
  | vc =[[Ventura County Line|&lt;span style=&quot;color: #000; background-color: #{{rail color|Metrolink (California)|Ventura County}}; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.8em;&quot;&gt;VC&lt;/span&gt;]]
  | lacmta ={{LACMTA link logo{{#if:{{{3|}}}|{{!}}showtext{{=}}yes|}}}}
  | {{LACMTA icon|{{{2}}}{{#if:{{{3|}}}|{{!}}showtext=yes|}}}}
  }}

| lyon ={{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m | metro =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_metro-{{{3}}}|_logo-metro}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Lyon Metro {{#if:{{{3|}}}|Line {{uc:{{{3}}}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Lyon Metro {{#if:{{{3|}}}|Line {{uc:{{{3}}}}}}}}}}}}}]]
  | f | funicular =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_funi-{{{3}}}|_logo-funi}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Funiculars of Lyon}}}|alt={{{alt|{{{link|Funiculars of Lyon}}}}}}]]
  | t | tramway =[[File:Lyon tcl{{#if:{{{3|}}}|_tram-{{{3}}}|_logo-tram}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Lyon tramway{{#if:{{{3|}}}|&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;Line T{{{3}}}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Lyon tramway{{#if:{{{3|}}}|&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;Line T{{{3}}}}}}}}}}}]]
  | rx | rhonexpress =[[File:Lyon tcl logo-rx.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Rhônexpress}}}]]
  | c =[[File:Lyon tcl logo-cbus{{#ifeq:{{{3|}}}|full|-full}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Buses in Lyon}}}]]
  | b | bus =[[File:Lyon tcl logo-bus{{#ifeq:{{{3|}}}|full|-full}}.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|Buses in Lyon}}}]]
  }}

| macau | macao = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | x = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default = {{rcb|Macau LRT|{{{2}}}|xroute}}
    }}
  | #default = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | lrt =[[File:Metro Ligeiro de Macau logo.svg|{{{size|x16px}}}|link={{{link|Macau Light Rapid Transit}}}|alt=Logo of Macau Light Rapid Transit]]
    | #default = {{rcb|Macau LRT|{{{2}}}|croute}}
    }}
  }}

| madrid ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | renfe =[[File:Madrid-MetroRENFE.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Renfe Operadora}}}]]
  | c | cercanias | cercanías =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Madrid}}}]]
  | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-1 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-2 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-3 =[[File:C-3 dark pink.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-3 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-4 =[[File:C-4 dark blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-4 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-5 =[[File:C-5 yellow.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-5 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-7 =[[File:C-7 red.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-7 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-8 =[[File:C-8 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-8 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-9 =[[File:C-9 orange.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|C-9 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | c-10 =[[File:C-10 lime.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|C-10 (Cercanías Madrid)}}}]]
  | metro =[[File:MetroMadridLogoSimplified.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Madrid Metro}}}]]
  | #default =[[File:Madrid-MetroLinea{{{2}}}.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line {{{2}}} (Madrid Metro)}}}]]
  | r | ramal =[[File:Madrid-MetroRamal.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Ramal (Madrid Metro)}}}]]
  | l | ligero =[[File:Stadtbahn Madrid Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero}}}]]
  | l1 | ml1 | ml-1 =[[File:Madrid_MetroLigero1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-1}}}]]
  | l2 | ml2 | ml-2 =[[File:Madrid_MetroLigero2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-2}}}]]
  | l3 | ml3 | ml-3 =[[File:Madrid_MetroLigero3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metro Ligero#Line ML-3}}}]]
  | bus | e | emt =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | u | urbano =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | i | interurbano =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | lr | largo | recorrido | largorecorrido =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | b | buho =[[File:MadridBusBuho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | ib | interurbanobuho =[[File:MadridBusInterurbanoBuho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid#Buses}}}]]
  | a =[[File:Madrid-MetroZonaA.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | b1 =[[File:Madrid-MetroZonaB1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | b2 =[[File:Madrid-MetroZonaB2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | b3 =[[File:Madrid-MetroZonaB3.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | c1 =[[File:Madrid-MetroZonaC1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | c2 =[[File:Madrid-MetroZonaC2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | e1 =[[File:Madrid-MetroZonaE1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  | e2 =[[File:Madrid-MetroZonaE2.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Madrid Metro#Fares}}}]]
  }}

| malaga | málaga ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Logo metro málaga.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]]
  | 1 =[[File:MetroMalaga L1.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]]
  | 2 =[[File:MetroMalaga L2.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|Málaga Metro}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]]
  | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]]
  | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Málaga}}}]]
  }}

| manchester =[[File:Metrolink generic.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Manchester Metrolink}}}|alt={{{alt|{{{link|Manchester Metrolink}}}}}}]]

| manila ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | lrt-1 | lrt1 | 1 ={{rail icon|Manila LRT|1}}
  | lrt-2 | lrt2 | mrt-2 | mrt2 | 2 ={{rail icon|Manila LRT|2}}
  | mrt-3 | mrt3 | lrt-3 | lrt3 | 3 ={{rail icon|Manila MRT|3}}
  | mrt-4 | mrt4 | 4 ={{rail color box|Manila MRT|4|inline=route}}
  | lrt-5 | lrt5 | 5 ={{rail color box|Manila MRT|5|inline=route}}
  | lrt-6 | lrt6 | 6 ={{rail color box|Manila LRT|6|inline=route}}
  | mrt-7 | mrt7 | 7 ={{rail icon|Manila MRT|7}}
  | mrt-8 | mrt8 | 8 ={{rail color box|Manila MRT|8|inline=route}}
  | mrt-9 | mrt9 | 9 | mms ={{RouteBox|MMS|Metro Manila Subway|#{{rail color|Manila MRT|9}}}}
  | pnr | mc | orange = [[Image:Philippine National Railways (PNR).svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|PNR Metro Commuter Line}}}]]
  | nscr = {{RouteBox|NSCR|Philippine National Railways|#{{rail color|Philippine National Railways}}|black}}
  }}

| marta =[[File:MARTA stripes logo.svg|{{{size|30}}}px|link={{{link|Metropolitan Atlanta Rapid Transit Authority}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan Atlanta Rapid Transit Authority}}}}}}]]

| mashhad ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]]
  }}

| mecca ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | a ={{RouteBox|A|Line A (Mecca Metro)|#FFD700}}
  | b ={{RouteBox|B|Line B (Mecca Metro)|#009530}}
  | c ={{RouteBox|C|Line C (Mecca Metro)|#DC241F}}
  | d ={{RouteBox|D|Line D (Mecca Metro)|#0354A6}}
  | s | shuttle ={{RouteBox|S|Al Mashaaer Al Mugaddassah Metro line|#FFC0CB|#000000}}
  }}

| medina ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Jeddah Metro)|#009530}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Jeddah Metro)|#0354A6}}
  | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Jeddah Metro)|#DC241F}}
  }}
&lt;!-- &quot;melbourne&quot; is an alias for &quot;victoria&quot; --&gt;

| mexicocity | cdmx ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | cb ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 = [[File:CablebúsCDMX Línea {{{3}}}.svg|{{{size|16x16}}}px|link={{{link|Cablebús}}}|alt={{{alt|{{{link|Cablebús}}}}}}]]
    | #default =[[File:Logo del Cablebús.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Cablebús}}}|alt={{{alt|{{{link|Cablebús Line {{{3}}}}}}}}}]]
    }}
  | cetram =[[File:Movilidad Integrada (logo) Órgano Regulador de Transporte (CETRAM).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Centro de transferencia modal}}}|alt={{{alt|{{{link|Transfer hub}}}}}}]]
  | eb =[[File:Movilidad Integrada (logo) EcoBici.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ecobici (Mexico City)}}}|alt={{{alt|{{{link|Ecobici}}}}}}]]
  | etram =[[File:Logo ETRAM Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Centro de transferencia modal}}}|alt={{{alt|{{{link|Transfer hub}}}}}}]]
  | fs ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 = [[File:Logo del Sistema 1 del Tren suburbano del valle de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Suburbano}}}|alt={{{alt|Tren Suburbano Line {{{3}}}}}}]]
    | #default =[[File:Ferrocarril Suburbano.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Suburbano}}}|alt={{{alt|{{{link|Tren Suburbano}}}}}}]]
    }}
  | mcm =[[File:Metro de la Ciudad de México (logo) version 2019.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metro}}}}}}]]
  | mcmb =[[File:Logo del Metrobús.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metrobús}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metrobús}}}}}}]]
  | mnbcdmx =[[File:Movilidad Integrada (logo) Red de Autobuses de la CDMX.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pesero}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City minubus}}}}}}]]
  | mnbedomex =[[File:Logo de Colectivos del Movimex.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pesero}}}|alt={{{alt|{{{link|State of Mexico minubus}}}}}}]]
  | mxb =[[File:Logo Mexibús Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexibús}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexibús}}}}}}]]
  | mxc ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 | 2 | 3 = [[File:Línea {{{3}}} del Mexicable del Estado de México.svg|{{{size|16}}}px|{{{link|Mexicable}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexicable Line {{{3}}}}}}}}}]]
    | #default =[[File:Logo Mexicable Movimex.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexicable}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexicable}}}}}}]]
    }}
  | rtp =[[File:Logo de la Red de Transporte de Pasajeros de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Red de Transporte de Pasajeros}}}|alt={{{alt|{{{link|Red de Transporte de Pasajeros}}}}}}]]
  | tb = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 = [[File:Línea {{{3}}} del Trolebús de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trolleybuses in Mexico City}}}|alt={{{alt|{{{link|Trolleybus Line {{{3}}}}}}}}}]]
    | #default =[[File:Logo de los Servicio de Transportes Eléctricos de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Trolleybuses in Mexico City}}}|alt={{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}]]
    }}
  | ti =[[File:Movilidad Integrada (logo) El Insurgente.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tren Interurbano}}}|alt={{{alt|{{{link|Tren Interurbano}}}}}}]]
  | tl ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }} 
    | 1 = [[File:Logo de la línea 1 del tren ligero de la Ciudad de México.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Xochimilco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Xochimilco Light Rail Line {{{3}}}}}}}}}]]
    | #default =[[File:TrenLigeroCDMX.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Xochimilco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Xochimilco Light Rail}}}}}}]]
    }}
  | tledomex =[[File:Logo del TEM del Movimex.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Texcoco Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Texcoco Light Rail}}}}}}]]
  | #default =[[File:MetroDF Línea {{{2}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Mexico City Metro Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Mexico City Metro Line {{{2}}}}}}}}}]]
  }}

| miami ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metrobus =[[File:Logo Miami-Dade County.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Metrobus (Miami-Dade County)}}}|alt={{{alt|Metrobus (Miami-Dade County)}}}]]
  | metromover =[[File:BSicon_MONO.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Metromover}}}|alt={{{alt|Metromover}}}]]
  | metrorail | #default =[[File:Logo Miami-Dade Metrorail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Metrorail (Miami-Dade County)}}}|alt={{{alt|Metrorail (Miami-Dade County)}}}]]
  }}

| minnesota ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]]
  | blue =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|blue}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|blue}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Blue Line (Minnesota)|{{white|Blue Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | green =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Green Line (Minnesota)|{{white|Green Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | red =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|red}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|red}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Red Line (Minnesota)|{{white|Red Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | orange =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|orange}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|orange}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Orange Line (Minnesota)|{{white|Orange Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | gold = [[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}} px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|gold}}; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap; text-decoration:none;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Gold Line (Minnesota)|&lt;span style=&quot;color:#00539f&quot;&gt;Gold Line&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | greenextension|glx|southwest lrt|sw|southwest|lrt =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|Green Line Extension}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|green}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro Green Line Extension (Minnesota)|{{white|Green Line Extension}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | a =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|a}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|a}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro A Line (Minnesota)|{{white|A Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | b =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|b}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|b}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro B Line (Minnesota)|{{white|B Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | c =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|c}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|c}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro C Line (Minnesota)|{{white|C Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | d =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|d}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|d}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro D Line (Minnesota)|{{white|D Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  | e =[[File:Metro Minnesota icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Metro (Minnesota)]] &lt;span style=&quot;background-color:#{{rail color|Metro (Minnesota)|e}}; border:1px solid #{{rail color|Metro (Minnesota)|e}}; color:white; font-weight:bold; font-size:80%; white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;nbsp;[[Metro E Line (Minnesota)|{{white|E Line}}]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
  }}

| minsk ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Minsk metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link=Минскийн метро]] 
  | 1 | maskowskaya =[[File:Minsk Metro Line 1.svg|{{{size|15}}}px|link=Москауская шугам]]
  | 2 | awtazavodskaya =[[File: Minsk Metro Line 2.svg|{{{size|15}}}px|link=Автазаводская шугам]]  
  | 3 | zelenaluzhskaya =[[File:Minsk Metro Third Line logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Зеленалужская шугам]]
  | 4 | circle | ring =[[File:Minsk Metro Line 4.svg|{{{size|15}}}px|link=Ring line (Minsk)]]
  }}

| mississauga ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | miway =[[File:MiWay Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|MiWay}}}]]
  }}

| mitteldeutschland = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 | s | s-bahn = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|12}}}px|link={{{link|S-Bahn Mitteldeutschland}}}]]
 }}

| monterrey = {{#switch: {{{2}}}
  | MT = {{#if: {{{3|}}}
    | [[File:Linea{{{3|}}}mty.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey Line {{{3}}}|alt=Metrorrey Line {{{3}}}]]
    | [[File:Metrorrey logo 2007 relanzado oficialmente.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey|alt=Monterrey's Metrorrey metro system]]
  }}
  | TM = [[File:TransmetroMetrorrey.png|{{{size|16}}}px|link=TransMetro|alt=TransMetro]]
  | EV = [[File:EcoviaLogo.png|{{{size|16}}}px|link=Ecovía|alt=Ecovía]]
  | #default = [[File:Metrorrey logo 2007 relanzado oficialmente.svg|{{{size|16}}}px|link=Metrorrey|alt=Monterrey's Metrorrey metro system]]
}}

| montreal ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail = {{rail icon|Exo|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}px}}
  | exo ={{#if:{{{3|}}} 
    | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
        | bus = {{Nowrap|{{border |{{rail icon|Exo bus services|bus|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}|display=inline-block|color=#000|lh=18px|width=0.1em}}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}{{rbox|{{{4|}}}{{#if:{{{5|}}} | {{spaces}}{{rail icon|Exo bus services|{{{5|}}}|size=14px}}|}}||#{{rcr|Exo bus services|bus}}|#000|border=#000}} }} }}
        | #default = {{rail icon|Exo|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16px}}}}}
        }}
    | [[File:Montreal public transit icons - exo.svg|{{{size|16px}}}|link={{{link|Exo (public transit)}}}|alt={{{alt|{{{link|Exo (public transit)}}}}}}]]
    }}
  | metro = {{rail icon|Montreal Metro|{{lc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}}}
  | bus ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | night = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|night|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}} {{{emoji presentation|☾|text}}} ||#{{rcr|Société de transport de Montréal|night}}|#fff}}'''| }}}}
    | all-day high-frequency = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|{{{3|}}}|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}}|#fff}}'''| }}}}
    | rush-hour high-frequency = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|{{{3|}}}|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|rush-hour high-frequency}}|#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}}|border=#{{rcr|Société de transport de Montréal|all-day high-frequency}} }}'''| }}}}
    | 747 = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|20}}}px }}{{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}} {{{emoji presentation|✈|text}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''}}
    | 10min | reserved | navetteor | express | shuttle = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|{{#if:{{{4|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{4|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{4|}}} ||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''| }}}}
    | #default = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|bus|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|bus}}|#fff}}'''| }}}}
    }}
  | taxibus = {{Nowrap|{{rail icon|Société de transport de Montréal|taxibus|size={{{size|{{#if:{{{3|}}}|20|16}}px }}} }}{{#if:{{{3|}}} | {{spaces}}'''{{rbox|{{{3|}}}||#{{rcr|Société de transport de Montréal|taxibus}}|#fff}}'''| }} }}
  | rem = {{rail icon|REM|{{uc: {{{3}}} }}|size={{{size|16}}}px}}
  | brt = [[File:Montreal public transit icons - SRB.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pie-IX BRT}}}|alt={{{alt|{{{link|Pie-IX BRT}}}}}}]]
 }}

| mumbai ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | suburban =[[File:Indian Railways Suburban Railway Logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Mumbai Suburban Railway}}}]] 
  | nmm | navi | navi mumbai metro =[[File:NaviMumbaiMetro-Logo.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|Navi Mumbai Metro}}}]]
  | m | metro =[[File:Mmmocl-logo-cropped.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Mumbai Metro}}}]]
  | mr | monorail =[[File:Mumbai MonoRail Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Mumbai Monorail}}}]]
  }}

| munich={{ÖPNV München|{{{2}}}|{{{size|12}}}}}

| nagoya ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | h | higashiyama =[[File:Nagoya Subway Logo (Higashiyama Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Higashiyama Line}}}]]
  | m | meijō | meijo =[[File:Nagoya Subway Logo (Meijo &amp; Meiko Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Meijō Line}}}]]
  | e | meikō | meiko =[[File:Nagoya Subway Logo (Meijo &amp; Meiko Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Meikō Line}}}]]
  | t | tsurumai =[[File:Nagoya Subway Logo (Tsurumai Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tsurumai Line}}}]]
  | s | sakura-dōri | sakura-dori | sakuradori =[[File:Nagoya Subway Logo (Sakura-dori Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sakura-dōri Line}}}]]
  | k | kamiiida =[[File:Nagoya Subway Logo (Kamiiida Line).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Kamiiida Line}}}]]
  | metro =[[File:Nagoya Subway Logo (black).svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nagoya Municipal Subway}}}]]
  }}

| nanchang ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rt | metro = {{ric|Nanchang Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Nanchang Metro|{{{2}}}}}
  }}

| nanjing ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|na}}}} 
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Nanjing Metro Logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Nanjing Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Nanjing Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|{{{2}}}}}}}
    | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|na}}}}
      | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Nanjing Metro)|#{{rail color|Nanjing Metro|s{{{3}}}}}}}
      }}
    }}
  }}

| nanning ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rt | metro = {{ric|Nanning Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Nanning Metro|{{{2}}}}}
  }}

| newcastle =[[File:Tyne Wear Metro logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tyne and Wear Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tyne and Wear Metro}}}}}}]]

| newark =[[File:NJT_NJ_Symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Newark Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Newark Light Rail}}}}}}]]

| neworleans ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | #default = {{ric|NORTA|{{lc: {{{2}}} }}}}
  }}

| newtaipei ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|New Taipei Metro|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | danhai | v = {{ric|New Taipei Metro|v|link={{{link|}}}}}
  | ankeng | k = {{ric|New Taipei Metro|k|link={{{link|}}}}}
  | circular | y = {{ric|New Taipei Metro|y|link={{{link|}}}}}
  | sanying | lb = {{ric|New Taipei Metro|lb|link={{{link|}}}}}
  | shenkeng | s = {{ric|New Taipei Metro|s|link={{{link|}}}}}
  | wugu–taishan | f = {{ric|New Taipei Metro|f|link={{{link|}}}}}
  | #default = {{ric|New Taipei Metro|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| newyork | newyorkcity | nycs | nycs-h = {{#switch: {{lc:{{{2}}}}}
  | mta =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metropolitan Transportation Authority}}}]]
  | lirr =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Long Island Rail Road}}}]]
  | mnr =[[File:MTA NYC logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metro-North Railroad}}}]]
  | sir =[[File:NYCS-bull-trans-SIR-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|2016-2017|Std}}.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|15|20}}}}}px|link={{{link|Staten Island Railway}}}]]
  | airtrainjfk =[[File:AirTrain_JFK_notext_logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|AirTrain JFK}}}]]
  | subway =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|New York City Subway}}}]]
  | #default =[[File:NYCS-bull-trans-{{ucfirst:{{{2}}}}}{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=&quot;{{{2}}}&quot; train|link={{{link|{{ucfirst:{{{2}}}}} (New York City Subway service)}}}]]
  | 4d | 4x =[[File:NYCS-bull-trans-4d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;4&quot; express train|link={{{link|4 (New York City Subway service)}}}]]
  | 5d | 5x =[[File:NYCS-bull-trans-5d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;5&quot; express train|link={{{link|5 (New York City Subway service)}}}]]
  | 6d | 6x =[[File:NYCS-bull-trans-6d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;6&quot; express train|link={{{link|6d (New York City Subway service)}}}]]
  | 7d | 7x =[[File:NYCS-bull-trans-7d{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;7&quot; express train|link={{{link|7d (New York City Subway service)}}}]]
  | 8 =[[File:8 (1967-1979 New York City Subway bullet).svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;8&quot; train|link={{{link|8 (New York City Subway service)}}}]]
  | ad | ax =[[File:NYCS-bull-trans-Ad{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;A&quot; express train|link={{{link|A (New York City Subway service)}}}]]
  | bd | bx =[[File:NYCS-bull-trans-Bd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;B&quot; express train|link={{{link|B (New York City Subway service)}}}]]
  | fd | fx =[[File:NYCS-bull-trans-Fd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;F&quot; express train|link={{{link|Fd (New York City Subway service)}}}]]
  | j | z =[[File:NYCS-bull-trans-{{{2}}}{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;{{{2}}}&quot; train|link={{{link|J/Z (New York City Subway service)}}}]]
  | mex =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|M brown|M-Std-brown}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=brown &quot;M&quot; train|link={{{link|M (New York City Subway service)}}}]]
  | md | mx =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|Md brown|Md-Std-brown}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;M&quot; express train|link={{{link|M (New York City Subway service)}}}]]
  | nd | nx =[[File:NYCS-bull-trans-Nd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;N&quot; express train|link={{{link|N (New York City Subway service)}}}]]
  | qd | qx =[[File:NYCS-bull-trans-Qd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=&quot;Q&quot; express train|link={{{link|Qd (New York City Subway service)}}}]]
  | s | ss =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|x20}}}px|alt=shuttle train|link={{{link|S (New York City Subway service)}}}]]{{#ifeq:{{{2}}}|s|[[Category:Pages using Rail-interchange with newyork-s]]&lt;nowiki/&gt;}}
  | sb | sblue =[[File:NYCS-bull-trans-{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h|S blue|SR-Std-blue}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=&quot;A&quot; Shuttle train|link={{{link|A (New York City Subway service)}}}]]
  | sf | franklin =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Franklin Avenue Shuttle|link={{{link|Franklin Avenue Shuttle}}}]]
  | sr | rockaway =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Rockaway Park Shuttle|link={{{link|Rockaway Park Shuttle}}}]]
  | s42 | 42nd =[[File:NYCS-bull-trans-S{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=42nd Street Shuttle|link={{{link|42nd Street Shuttle}}}]]
  | ssf =[[File:NYCS-bull-trans-SF{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Franklin Avenue Shuttle|link={{{link|Franklin Avenue Shuttle}}}]]
  | ssr =[[File:NYCS-bull-trans-SR{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=Rockaway Park Shuttle|link={{{link|Rockaway Park Shuttle}}}]]
  | wd | wx =[[File:NYCS-bull-trans-Wd{{#ifeq:{{{1}}}|nycs-h||-Std}}.svg|{{{size|20}}}px|alt=W express train|link={{{link|W (New York City Subway service)}}}]]
  | jfk =[[File:NYCS-bull-trans-JFK.svg|{{{size|x20}}}px|alt=JFK Express|link={{{link|JFK Express}}}]]
  }}

| nictd =[[File:BSicon South Shore Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|South Shore Line}}}|alt={{{alt|{{{link|South Shore Line}}}}}}]]

| ningbo ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | fh | fenghua ={{RouteBox|Fenghua|Ningbo–Fenghua intercity railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}}
    | yy | yongyu|yuyao ={{RouteBox|Yongyu|Ningbo–Yuyao Intercity Railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Ningbo Rail Transit)|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | rt | metro =
    | fh | fenghua ={{RouteBox|Fenghua|Ningbo–Fenghua intercity railway|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|fh}}}}
    | yy | yongyu|yuyao ={{RouteBox|Yongyu|Ningbo–Yuyao intercity railway|#{{rail color|CRH|Ningbo–Yuyao intercity}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Ningbo Rail Transit)|#{{rail color|Ningbo Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| nizhny | nizhny novgorod ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:NNMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Nizhny Novgorod Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Nizhny Novgorod Metro}}}}}}]]
  | 1 =[[File:NNMetro Line 1.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 1 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Avtozavodskaya Line (1)}}}}}}]]
  | 2 =[[File:NNMetro Line 2.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 2 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Sormovskaya Line (2)}}}}}}]]
  | 3 =[[File:NNMetro Line 3.svg|{{{size|x15}}}px|link={{{link|Line 3 (Nizhny Novgorod Metro)}}}|alt={{{alt|{{{link|Nagornaya Line (3)}}}}}}]]
  }}

| njt ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |#default =[[File:NJT logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|NJ Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|NJ Transit}}}}}}]]
  | acl | atlantic city =[[Atlantic City Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Atlantic City}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;ACL&lt;/span&gt;]]
  | bcl | brg | bergen | bergen county =[[Bergen County Line|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Bergen County}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;BCL&lt;/span&gt;]]
  | glad | gladstone =[[Gladstone Branch|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Gladstone}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;GLAD&lt;/span&gt;]]
  | main  =[[Main Line (NJ Transit)|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Main}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;MAIN&lt;/span&gt;]]
  | mdw | meadowlands =[[Meadowlands Rail Line|&lt;span style=&quot;color: black; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Meadowlands}}; border: 1px; border-style: solid; border-color: black; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;MDW&lt;/span&gt;]]
  | mobo | montclair-boonton =[[Montclair-Boonton Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Montclair-Boonton}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;MOBO&lt;/span&gt;]]
  | me | morristown =[[Morristown Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Morristown}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;M&amp;E&lt;/span&gt;]]
  | njcl | north jersey coast line =[[North Jersey Coast Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|North Jersey Coast}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;NJCL&lt;/span&gt;]]
  | nec | northeast corridor =[[Northeast Corridor Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Northeast Corridor}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;NEC&lt;/span&gt;]]
  | pvl | pascack valley =[[Pascack Valley Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Pascack Valley}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;PVL&lt;/span&gt;]]
  | prin | princeton =[[Princeton Branch|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Princeton}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;PRIN&lt;/span&gt;]]
  | rvl | raritan valley =[[Raritan Valley Line|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|NJ Transit|Raritan Valley}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;RVL&lt;/span&gt;]]
}}

| nottingham =[[File:NET notext logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Nottingham Express Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Nottingham Express Transit}}}}}}]]

| nuremberg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus = [[File:Bus Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Verkehrsverbund Großraum Nürnberg|Bus]]
  | r | r-bahn = [[File:R-Bahn Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Verkehrsverbund Großraum Nürnberg|R-Bahn]]
  | s | s-bahn = {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 = [[File:Nürnberg S{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=S{{{3}}} (Nuremberg)|S{{{3}}}]]
      | #default = [[File:S-Bahn-Logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Nuremberg S-Bahn|S-Bahn]]
    }}
  | t | tram={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 = [[File:Nürnberg T{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Nuremberg|Nuremberg tramway]]
      | #default = [[File:Tram Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Trams in Nuremberg|Nuremberg tramway]]
    }}
  | u | u-bahn={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | 1 | 2 | 3 | 11 | 21 = [[File:Nürnberg U{{{3}}}.svg|x{{{size|15}}}px|link=U{{{3}}} (Nuremberg U-Bahn)|U{{{3}}}]]
      | #default = [[File:U-Bahn Nürnberg logo.svg|x{{{size|15}}}px|link=Nuremberg U-Bahn|U-Bahn]]
    }}
}}

| octa =[[File:Logo Orange County Transportation Authority 02.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|OC Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|OC Streetcar}}}}}}]]

| okc ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | embark =[[File:EMBARK icon.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Embark (transit authority)}}}]]
  | streetcar =[[File:OKC Streetcar icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Oklahoma City Streetcar}}}]]
  | rapid =[[File:EMBARK RAPID icon.svg|{{{size|x20}}}px|link={{{link|RAPID (EMBARK)}}}]]
  }}

| orientexpress =[[File:Crown Silhouette.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Venice Simplon-Orient-Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Venice Simplon-Orient-Express}}}}}}]]

| orlando ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | lynx =[[File:LYNX Transportation Logo (Symbol Only).svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Lynx (Orlando)}}}|alt={{{alt|{{{link|Lynx (Orlando)}}}}}}]]}}

| osaka ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Osaka Metro logo 2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Osaka Metro}}}]]
  | 1 | m | midosuji =[[File:Osaka Metro Midosuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Midōsuji Line}}}]]
  | 2 | t | tanimachi =[[File:Osaka Metro Tanimachi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tanimachi Line}}}]]
  | 3 | y | yotsubashi =[[File:Osaka Metro Yotsubashi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Yotsubashi Line}}}]]
  | 4 | c | chuo =[[File:Osaka Metro Chuo line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Chūō Line (Osaka)}}}]]
  | 5 | s | sennichimae =[[File:Osaka Metro Sennichimae line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sennichimae Line}}}]]
  | 6 | k | sakaisuji =[[File:Osaka Metro Sakaisuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Sakaisuji Line}}}]]
  | 7 | n | nagahori =[[File:Osaka Metro Nagahori Tsurumi-ryokuchi line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nagahori Tsurumi-ryokuchi Line}}}]]
  | 8 | i | imazatosuji =[[File:Osaka Metro Imazatosuji line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Imazatosuji Line}}}]]
  | p | nanko =[[File:Osaka Metro Nanko Port Town line symbol.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Nankō Port Town Line}}}]]
  }}

| oslo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram = [[File:Oslo_Tramway_Piktogram.svg|15px|link=Trams in Oslo]]
  | 11 | 12 | 13 | 17 | 18 | 19 = [[File:Oslo Tramway new {{{2}}}.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Trams in Oslo#Line {{{2}}}}}}]]
  }}

| ottawa ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | otrain ={{#switch: {{lc:{{{3|}}}}}
    | #default =[[File:O-Train icon.svg|{{{size|16}}}px|link=O-Train]]
    }} {{#if:{{{3|}}}|{{#switch: {{lc:{{{3}}}}}
    | #default = {{rail icon|OC Transpo|{{lc:{{{3}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
    }}}}
  | transitway =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link=Transitway (Ottawa)]]
  | bus =[[File:Bus-logo.svg|{{{size|14}}}px|link=List of OC Transpo routes]]
  | octranspo =[[File:OC Transpo logo.svg|{{{size|72}}}px|link=OC Transpo]]
&lt;!-- Since Infobox station forces the use of this in the header without a size option, a larger icon is needed to match the text height --&gt;
  | 1big =[[File:O-Train Line 1 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 1 (O-Train)]]
  | 2big =[[File:O-Train Line 2 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 2 (O-Train)]]
  | 3big =[[File:O-Train Line 3 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 3 (O-Train)]]
  | 4big =[[File:O-Train Line 4 with white border.svg|{{{size|20}}}px|link=Line 4 (O-Train)]]
&lt;!-- Handled by OC Transpo module --&gt;
  | #default = {{rail icon|OC Transpo|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
  }}

| palma ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Símbolo del Metro de Palma.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Palma Metro}}}}}}]]
  | 1 | m1 =[[File:Metro Palma M1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}]]
  | 2 | m2 =[[File:Metro Palma M2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Palma Metro}}}]]
  | cercanias | sfm =[[File:SFM.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  | t1 =[[File:SFM T1.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  | t2 =[[File:SFM T2.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  | t3 =[[File:SFM T3.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Serveis Ferroviaris de Mallorca}}}]]
  }}

| paris ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m|metro = Paris Metro
  | r|rer = Réseau Express Régional
  | t|tram = Tramways in Île-de-France
  | i|transilien = Transilien
  | cable = Île-de-France cable car
  | #default = Paris Other
  }}|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | a = a
  | b|bus = b
  | c|cdgval = vc
  | g|gdslignes = g
  | mo|montmartre = m
  | n|noctilien = n
  | o|orlyval = vo
  | te|ter = t
  | #default = {{{3|}}}
  }}|size={{{size|16}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}

| path ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | white =[[File:PATH logo white.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}}}}]]
  | #default =[[File:PATH logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Authority Trans-Hudson}}}}}}]]
  }}

| pearlriverdelta | prd ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | suishen = {{RouteBox|Suishen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| eastring = {{RouteBox|East Ring|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| er = {{RouteBox|ER|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guanghui = {{RouteBox|Guanghui|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gh = {{RouteBox|GH|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangzhao = {{RouteBox|Guangzhao|Guangzhou–Zhaoqing intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangshen = {{RouteBox|Guangshen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gs = {{RouteBox|GS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| ss = {{RouteBox|SS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangzhu = {{RouteBox|Guangzhu|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gz = {{RouteBox|GZ|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangfocircular = {{RouteBox|Guangfo Circular|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gfc = {{RouteBox|GFC|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| guangqing = {{RouteBox|Guangqing|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| gq = {{RouteBox|GQ|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| zhuji = {{RouteBox|Zhuji|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| zj = {{RouteBox|ZJ|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| palian = {{RouteBox|Palian|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
	| pl = {{RouteBox|PL|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} intercity railway|#{{rail color|PRDIR|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | suishen = {{RouteBox|Suishen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|suishen}}}}
	| eastring = {{RouteBox|East Ring|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|east ring}}}}
	| er = {{RouteBox|ER|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|er}}}}
	| guanghui = {{RouteBox|Guanghui|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guanghui}}}}
	| gh = {{RouteBox|GH|Guangzhou–Huizhou intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gh}}}}
	| guangzhao = {{RouteBox|Guangzhao|Guangzhou–Zhaoqing intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangzhao}}}}
	| guangshen = {{RouteBox|Guangshen|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangshen}}}}
	| gs = {{RouteBox|GS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gs}}}}
	| ss = {{RouteBox|SS|Guangzhou–Shenzhen intercity railway|#{{rail color|PRDIR|ss}}}}
	| guangzhu = {{RouteBox|Guangzhu|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangzhu}}}}
	| gz = {{RouteBox|GZ|Guangzhou–Zhuhai intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gz}}}}
	| guangfocircular = {{RouteBox|Guangfo Circular|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangfo circular}}}}
	| gfc = {{RouteBox|GFC|Guangzhou–Foshan circular intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gfc}}}}
	| guangqing = {{RouteBox|Guangqing|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|guangqing}}}}
	| gq = {{RouteBox|GQ|Guangzhou–Qingyuan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|gq}}}}
	| zhuji = {{RouteBox|Zhuji|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|zhuji}}}}
	| zj = {{RouteBox|ZJ|Zhuhai–Zhuhai Airport intercity railway|#{{rail color|PRDIR|zj}}}}
	| palian = {{RouteBox|Palian|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|palian}}}}
	| pl = {{RouteBox|PL|Pazhou–Lianhuashan intercity railway|#{{rail color|PRDIR|pl}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} intercity railway|#{{rail color|PRDIR|{{{2}}} intercity}}}}
    }}
  | short ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default = {{RouteBox|{{{2}}}|{{#invoke:String|sub|{{lnl|PRDIR|{{{2}}}}}|3|-3}}|#{{rcr|PRDIR|{{{2}}}}}}}
  }}
  | shortna ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default = {{RouteBox|{{{2}}}|{{#invoke:String|sub|{{lnl|PRDIR|{{{2}}}}}|3|-3}}|#{{rcr|PRDIR|na}}}}
  }}
  }}

| perc | pery =[[File:PE Bolt.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pacific Electric}}}|alt={{{alt|{{{link|Pacific Electric}}}}}}]] {{#if:{{{2|{{{showtext|}}}}}}|[[Pacific Electric]]|}}

| perth ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:Aiga bus trans.svg|{{{size|11}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus transfer}}}}}}]]
  | circle =[[File:CircleRoute icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CircleRoute}}}|alt={{{alt|{{{link|CircleRoute}}}}}}]]
  | event =[[File:Transperth special event.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Special event station}}}}}}]]
  | indian =[[File:Indian Pacific icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Indian Pacific}}}|alt={{{alt|{{{link|Indian Pacific}}}}}}]]
  | train
  | transperth ={{ric|Transperth|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | transwa ={{ric|Transwa|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|Transperth|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  }}

| phoenix | valleymetro ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail | rail&amp;streetcar =[[File:Valley Metro logo simplified.svg|{{{size|20}}}px|link=Valley Metro Rail &amp; Streetcar]]
  | a =[[File:Logo A Line (Valley Metro Rail).svg|{{{size|20}}}px|link=A Line (Valley Metro)]]
  | b =[[File:Logo B Line (Valley Metro Rail).svg|{{{size|20}}}px|link=B Line (Valley Metro)]]
  | s | tempe | streetcar =[[File:Logo Valley Metro Streetcar.svg|{{{size|20}}}px|link=S Line (Valley Metro)]]
  | #default =[[File:Valley Metro logo simplified.svg|{{{size|20}}}px|link=Valley Metro]]
  }}

| philadelphia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
&lt;!-- transit --&gt;
  | septa =[[File:SEPTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]]
  | septa-old =[[File:SEPTA logo 1970s.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]]
  | septa-metro =[[File:SEPTA Metro.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA Metro}}}]]
  | b | b lines =[[File:SEPTA B icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]]
  | b1 | b1 line =[[File:SEPTA B1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]]
  | b2 | b2 line =[[File:SEPTA B2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)}}}]]
  | b3 | b3 line =[[File:SEPTA B3 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|B (SEPTA Metro)#Broad–Ridge Spur}}}]]
  | d | d lines =[[File:SEPTA D icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]]
  | d1 | d1 line =[[File:SEPTA D1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]]
  | d2 | d2 line =[[File:SEPTA D2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|D (SEPTA Metro)}}}]]
  | g | g lines =[[File:SEPTA G icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|G (SEPTA Metro)}}}]]
  | g1 | g1 line =[[File:SEPTA G1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|G (SEPTA Metro)}}}]]
  | l | l lines =[[File:SEPTA L icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L (SEPTA Metro)}}}]]
  | l1 | l1 line =[[File:SEPTA L1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L (SEPTA Metro)}}}]]
  | m | m lines =[[File:SEPTA M icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M (SEPTA Metro)}}}]]
  | m1 | m1 lines =[[File:SEPTA M1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M (SEPTA Metro)}}}]]
  | t | t lines =[[File:SEPTA T icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T (SEPTA Metro)}}}]]
  | t1 | t1 line =[[File:SEPTA T1 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T1 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t2 | t2 line =[[File:SEPTA T2 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T2 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t3 | t3 line =[[File:SEPTA T3 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T3 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t4 | t4 line =[[File:SEPTA T4 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T4 (SEPTA Metro)}}}]]
  | t5 | t5 line =[[File:SEPTA T5 icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T5 (SEPTA Metro)}}}]]
  | patco  =[[PATCO Speedline|&lt;span style=&quot;color:#fff; background-color: #{{rail color|PATCO}}; border-radius: 2px; font-weight: bold; padding: 0 3px 0 3px; font-size:0.9em&quot;&gt;PATCO&lt;/span&gt;]]

&lt;!-- regional rail --&gt;
  | air | che | chw | cyn | gln | fox | lan | med | nor | pao | tre | war | wil | wtr = {{ric|SEPTA|{{{2}}}}}

  | #default ={{RouteBox|{{ucfirst:{{{2}}}}}|{{{link|SEPTA Route {{{2}}} }}}|#{{rail color|SEPTA|{{{2}}}}} }}
}}

| pittsburgh ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | white =[[File:Pittsburgh Light Rail (logo) white.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pittsburgh Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Pittsburgh Light Rail}}}}}}]]
  | #default =[[File:Pittsburgh Light Rail (logo).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Pittsburgh Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Pittsburgh Light Rail}}}}}}]]
  }}

| portland ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | blue | green | red = {{ric|TriMet|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}}}}}}
  | orange | yellow = {{ric|TriMet|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line (TriMet)}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX {{ucfirst:{{lc: {{{2}}} }}}} Line}}}}}}}}
  | a | b | ns = {{rcb|Portland Streetcar|{{{2}}}|inline=route}}
  | wes =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link| WES Commuter Rail}}}}}}]]
  | max = {{ric|TriMet|size={{{size|16}}}px|link={{{link|MAX Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|MAX Light Rail}}}}}}}}
  | streetcar = {{ric|Portland Streetcar|size={{{size|16}}}px|link={{{link|Portland Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Portland Streetcar}}}}}}}}
  | trimet | #default ={{ric|TriMet|size={{{size|16}}}px|link={{{link|TriMet}}}|alt={{{alt|{{{link|TriMet}}}}}}}}
  }}

| porto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Porto Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Porto Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Porto Metro}}}}}}]]
  | funicular =[[File:Funicular guindais logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Funicular dos Guindais}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular dos Guindais}}}}}}]]
  | #default =[[File:Metro do Porto linha {{uc:{{{2}}}}}.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Porto Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Porto Metro}}}}}}]]
  }}

| prague ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | esko|e =[[File:Prag Esko Logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Esko Prague}}}|alt={{{alt|{{{link|Prague Esko}}}}}}]]
  | #default =[[Line {{{2}}} (Prague Metro)|&lt;span style=&quot;color: #fff; background-color: #{{rail color|Prague Metro|{{{2}}}}}; font-size: {{{size|12}}}px; font-weight: bold; padding: 2px 3px 0 3px&quot;&gt;{{{2}}}&lt;/span&gt;]] {{#if:{{{3|{{{text|}}}}}}|&lt;span style=&quot;font-size: {{#if:{{{4|{{{small|}}}}}}|85|100}}%;&quot;&gt;[[Line {{{2}}} (Prague Metro)|Line {{{2}}}]]&lt;/span&gt;|}}
  }}

| qingdao ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Qingdao Metro)|#{{rail color|Qingdao Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Qingdao Metro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Qingdao Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Qingdao Metro}}}}}}]]
    | o | ov | oceantec valley ={{RouteBox|Oceantec Valley|{{{link|Oceantec Valley Line}}}|#{{rail color|Qingdao Metro|ov}}}}
    | w | wc | west coast ={{RouteBox|West Coast|{{{link|West Coast Line (Qingdao Metro)}}}|#{{rail color|Qingdao Metro|wc}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Qingdao Metro)|#{{rail color|Qingdao Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| qom ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123.svg|15px]]
  }}

| rhine-neckar ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Rhine-Neckar S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Neckar S-Bahn}}}}}}]]
  }}

| rhine-ruhr ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |s|s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Rhine-Ruhr S-Bahn}}}}}}]]
  }}

| riyadh ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Riyadh Metro)|#0354A6}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Riyadh Metro)|#DC241F}}
  | 3 ={{RouteBox|3|Line 3 (Riyadh Metro)|#FF9A00}}
  | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Riyadh Metro)|#FFD700}}
  | 5 ={{RouteBox|5|Line 5 (Riyadh Metro)|#009530}}
  | 6 ={{RouteBox|6|Line 6 (Riyadh Metro)|#9016B2}}
  }}

| riodejaneiro ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metrorioicon.png|{{{size|15}}}px|link={{{link|Rio de Janeiro Metro}}}]]
  | 1 ={{RouteBox|1|Line 1 (Rio de Janeiro)|#FF8500|black}}
  | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Rio de Janeiro)|#00AE27}}
  | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Rio de Janeiro)|#FFC400|black}}
  | sv =[[File:Logo da SuperVia.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SuperVia}}}]]
  | lrt =[[File:Vlt carioca logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rio de Janeiro Light Rail}}}]]
  | 1l ={{RouteBox|1|Line 1 (Rio LRT)|#0D73B9}}
  | 2l ={{RouteBox|2|Line 2 (Rio LRT)|#008000}}
  | 3l ={{RouteBox|3|Line 3 (Rio LRT)|#F1C232|black}}
  | 4l ={{RouteBox|4|Line 4 (Rio LRT)|#FF8500}}
  }}

| rostock ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  |s|s-bahn = {{ric|Rostock S-Bahn|size=x{{{size|12}}}px}}
  |s1|s2|s3 = {{rcb|Rostock S-Bahn|{{{2}}}|croute}}
  |tram = [[File:BSicon TRAM.svg|x{{{size|12}}}px|link={{{link|Trams in Rostock}}}]]
  }}

| rotterdam ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | ret =[[File:Rotterdamsche Elektrische Tram logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Rotterdamse Elektrische Tram}}}]]
  | metro =[[File:RET metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rotterdam Metro}}}]]
  | a ={{RouteBox|A|{{{link|Rotterdam Metro line A}}}|#00AA50}}
  | b ={{RouteBox|B|{{{link|Rotterdam Metro line B}}}|#FFD301|black}}
  | c ={{RouteBox|C|{{{link|Rotterdam Metro line C}}}|#EF1F1F}}
  | d ={{RouteBox|D|{{{link|Rotterdam Metro line D}}}|#1BC5E9}}
  | e ={{RouteBox|E|{{{link|Rotterdam Metro line E}}}|#1A389A}}
  | 3 ={{RouteBox|3|{{{link|Zoetermeer Stadslijn#Line 3}}}|#A9218E}}
  | 4 ={{RouteBox|4|{{{link|Zoetermeer Stadslijn#Line 4}}}|#F4901D}}
   }}

| sacramento =[[File:Logomark_Sacramento_Regional_Transit 2024.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|SacRT light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|SacRT light rail}}}}}}]]

| saintlouis | stlouis = [[File:Logo Metro Transit St. Louis 02.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|MetroLink (St. Louis)}}}|alt={{{alt|{{{link|MetroLink (St. Louis)}}}}}}]]

| saintpetersburg | stpetersburg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 1 =[[File:Spb metro line1.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Кировско-Выборгская шугам}}}]]
  | 2 =[[File:Spb metro line2.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Московско-Петроградская шугам}}}]]
  | 3 =[[File:Spb metro line3.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Невско-Василеостровская шугам}}}]]
  | 4 =[[File:Spb metro line4.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Лахтинско-Правобережная шугам}}}]]
  | 5 =[[File:Spb metro line5.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Фрунзенско-Приморская шугам}}}]]
  | 6 =[[File:Spb metro line6.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Красносельско-Калининская шугам}}}]]
  }}

| salzburg={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
 | s = {{ric|Salzburg S-Bahn}}
}}

| sandiego ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:MTS_Bus_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|San Diego MTS bus system}}}]]
  | coaster =[[File:NCTD COASTER Icon (2019).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Coaster (rail service)}}}]]
  | sprinter =[[File:NCTD SPRINTER Icon (2019).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sprinter (rail service)}}}]]
  | trolley =[[File:MTS_Trolley_icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|San Diego Trolley}}}]]
    | blue | b =[[File:Logo Blue Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Blue Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | copper | c =[[File:Logo Copper Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Copper Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | orange | o =[[File:Logo Orange Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Orange Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | green | g =[[File:Logo Green Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Green Line (San Diego Trolley)}}}]]
    | silver | s =[[File:Logo Silver Line (San Diego Trolley).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Silver Line (San Diego Trolley)}}}]]
  }}{{#if:{{{3|{{{showtext|}}}}}}|&amp;nbsp;[[{{#switch:{{#invoke:ustring|sub|\{{lc:{{{2}}}}}|1|1}}|b=Blue|c=Copper|g=Green|o=Orange|s=Silver}} Line (San Diego Trolley)|{{#switch:{{#invoke:ustring|sub|\{{lc:{{{2}}}}}|1|1}}|b=Blue|c=Copper|g=Green|o=Orange|s=Silver}} Line]]
   }}

| sanfrancisco ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | muni =[[File:BSicon LOGO SFmuni.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|San Francisco Municipal Railway}}}]]
  | metro =[[File:BSicon LOGO SFmuni.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Muni Metro}}}]]
  | e =[[File:E Embarcadero logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|E Embarcadero}}}|alt={{{alt|{{{link|E Embarcadero}}}}}}]]
  | f =[[File:F Market &amp; Wharves logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|F Market &amp; Wharves}}}|alt={{{alt|{{{link|F Market &amp; Wharves}}}}}}]]
  | j =[[File:J Church logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|J Church}}}|alt={{{alt|{{{link|J Church}}}}}}]]
  | k =[[File:K Ingleside logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|K Ingleside}}}|alt={{{alt|{{{link|K Ingleside}}}}}}]]
  | l =[[File:L Taraval logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|L Taraval}}}|alt={{{alt|{{{link|L Taraval}}}}}}]]
  | m =[[File:M Ocean View logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|M Ocean View}}}|alt={{{alt|{{{link|M Ocean View}}}}}}]]
  | n =[[File:N Judah logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|N Judah}}}|alt={{{alt|{{{link|N Judah}}}}}}]]
  | s =[[File:S Shuttle logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|S Shuttle}}}|alt={{{alt|{{{link|S Shuttle}}}}}}]]
  | t =[[File:T Third Street logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|T Third Street}}}|alt={{{alt|{{{link|T Third Street}}}}}}]]
  | cable =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | california =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#California Street line}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | powell-hyde | hyde =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#Powell–Hyde line}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | powell-mason | mason =[[File:BSicon CCAR.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|San Francisco cable car system#Powell–Mason line}}}|alt={{{alt|}}}]]
  | samtrans = [[File:SamTrans logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|SamTrans}}}|alt={{{alt|{{{link|SamTrans}}}}}}]]
   }}

| santaclara ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | blue =[[File:VTA-Blue-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Blue Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Blue Line (VTA)}}}}}}]]
  | green =[[File:VTA-Green-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Green Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Green Line (VTA)}}}}}}]]
  | orange =[[File:VTA-Orange-icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Orange Line (VTA)}}}|alt={{{alt|{{{link|Orange Line (VTA)}}}}}}]]
  | #default =[[File:BSicon LOGO SCvta.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|VTA light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Santa Clara Valley Transportation Authority}}}}}}]]
    }}

| santiago ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Santiago Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro}}}]]
  | 1 =[[File:Santiago_de_Chile_L1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 1}}}]] 
  | 2 =[[File:Santiago_de_Chile_L2.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 2}}}]] 
  | 3 =[[File:Santiago_de_Chile_L3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 3}}}]] 
  | 4 =[[File:Santiago_de_Chile_L4.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 4}}}]]
  | 4a =[[File:Santiago_de_Chile_L4A.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 4A}}}]] 
  | 5 =[[File:Santiago_de_Chile_L5.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 5}}}]] 
  | 6 =[[File:Santiago_de_Chile_L6.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 6}}}]]
  | 7 =[[File:Santiago_de_Chile_L7.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 7}}}]]
  | 8 =[[File:Santiago_de_Chile_L8.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 8}}}]]
  | 9 =[[File:Santiago_de_Chile_L9.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Santiago Metro Line 9}}}]]
   }}

| saopaulo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Metrô-SP icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Сан-Паулугийн метро}}}]]
  | 1 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|1-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 2 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|2-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 3 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|3-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 4 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|4-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 5 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|5-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 6 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|6-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 15 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|15-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 16 ={{RouteBox|16|Line 16с)|#8F00FF}}
  | 17 ={{ric|São Paulo Metro|{{{2}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|17-р шугам (Сан-Паулугийн метро)}}}}}
  | 18 ={{RouteBox|18|18-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|#964b00}}
  | 19 ={{RouteBox|19|19-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|#0099cc}}
  | 20 ={{RouteBox|20|20-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|#ff3366}}
  | cptm =[[File:Cptmsymbol.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Companhia Paulista de Trens Metropolitanos}}}]]
  | 7 =[[File:Cptm 7.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 7 (CPTM)}}}]]
  | 8 =[[File:Cptm 8.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 8 (CPTM)}}}]]
  | 9 =[[File:Cptm 9.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 9 (CPTM)}}}]]
  | 10 =[[File:Cptm 10.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 10 (CPTM)}}}]]
  | 10+ ={{RouteBox|10+|Line 10 (CPTM)|#0088B0}}
  | 10E | 10e ={{RouteBox|10E|Line 10 (CPTM)|#0088B0}}
  | 11 =[[File:Cptm 11.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 11 (CPTM)}}}]]
  | 12 =[[File:Cptm 12.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 12 (CPTM)}}}]]
  | 13 =[[File:Cptm 13.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 13 (CPTM)}}}]]
  | 13AC | 13ac | ac ={{RouteBox|AC|Line 13 (CPTM)|#8FFF1F|black}}
  | 13AE | 13ae | ae =[[File:Spairportexpress.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 13 (CPTM)#Airport Express}}}]]
  | 14 =[[File:L14 C.png|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 14 (CPTM)}}}]]
  | emtu | EMTU =[[File:Spemtusymbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Empresa Metropolitana de Transportes Urbanos de São Paulo}}}]]
  }}

| sapporo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:ST Logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Sapporo Municipal Subway}}}]]
  | n | namboku =[[File:Subway SapporoNamboku.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Namboku Line (Sapporo)}}}|alt={{{link|Namboku Line}}}]]
  | t | tozai |tōzai =[[File:Subway SapporoTozai.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tōzai Line (Sapporo)}}}|alt={{{link|Tōzai Line}}}]]
  | h | toho | tōhō =[[File:Subway SapporoToho.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Tōhō Line}}}]]
  }}

| seattle ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | link =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Link light rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Link light rail}}}}}}]]
    | line 1 | 1 line | 1 =[[File:Line 1 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=1 Line (Sound Transit)]]
    | line 2 | 2 line | 2 =[[File:Line 2 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=2 Line (Sound Transit)]]
    | line 3 | 3 line | 3 =[[File:Line 3 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=3 Line (Sound Transit)]]
    | line 4 | 4 line | 4 =[[File:Line 4 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=4 Line (Sound Transit)]]
    | line t | t line | t =[[File:Line T (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=T Line (Sound Transit)]]
  | sounder =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sounder commuter rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Sounder commuter rail}}}}}}]]
    | n line | n | north | line n =[[File:Line N (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=N Line (Sound Transit)]]
    | s line | s | south | line s =[[File:Line S (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=S Line (Sound Transit)]]
  | rapidride =[[File:RapidRide blank icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|RapidRide}}}]]
    | a | b | c | d | e | f | g | h =[[File:RapidRide {{{2}}} Line icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|RapidRide {{{2}}} Line}}}]]
  | streetcar =[[File:Seattle Streetcar symbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Seattle Streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Seattle Streetcar}}}}}}]]
  | stride =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Stride (bus rapid transit)}}}|alt={{{alt|{{{link|Stride (bus rapid transit)}}}}}}]]
    | s1 | stride s1 =[[File:Line S1 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S1 Line]]
    | s2 | stride s2 =[[File:Line S2 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S2 Line]]
    | s3 | stride s3 =[[File:Line S3 (Sound Transit) icon.svg|{{{size|16}}}px|link=Stride S3 Line]]
  | stex =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sounder Transit Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Sound Transit Express}}}}}}]]
  | soundtransit =[[File:Sound Transit logo simplified.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Sound Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Sound Transit}}}}}}]]
  }}

| seoul ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | arx =[[File:Seoul Metro Line Arex.svg|{{{size|20}}}px|link=AREX]]{{#switch: {{lc: {{{3|}}} }}
    | l | local =&amp;nbsp;Local
    | e | x | express =&amp;nbsp;Express
    }}
  | chun =[[File:Gyeongchun Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeongchun Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeongchun Line}}}}}}]]
  | ever =[[File:Seoul Metro Line EverLine Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Everline}}}|alt={{{alt|{{{link|Everline}}}}}}]]
  | gimpo =[[File:Seoul Metro Line Gimpo Goldline Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gimpo Goldline}}}|alt={{{alt|{{{link|Gimpo Goldline}}}}}}]]
  | gtxa =[[File:GTX-A Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Great Train eXpress}}}|alt={{{alt|{{{link|Great Train eXpress}}}}}}]]
  | gyeongjung | gye | jun =[[File:Gyeongui-Jungang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeongui–Jungang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeongui–Jungang Line}}}}}}]]
  | gg|gyeonggang | yeoju =[[File:Gyeonggang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Gyeonggang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Gyeonggang Line}}}}}}]]
  | maglev | im =[[File:Incheon Airport Maglev Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Incheon Airport Maglev}}}|alt={{{alt|{{{link|Incheon Airport Maglev}}}}}}]]
  | seo | seohae =[[File:Seohae Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Seohae Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Seohae Line}}}}}}]]
  | sil | sillim =[[File:Seoul Metro Line Sillim Line Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Sillim Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Sillim Line}}}}}}]]
  | sin =[[File:Shinbundang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Shinbundang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Shinbundang Line}}}}}}]]
  | su | bun | suin-bundang = [[File:Suin-Bundang Line.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Suin–Bundang Line}}}|alt={{{alt|{{{link|Suin–Bundang Line}}}}}}]]
  | subway =[[File:South Korea subway logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Seoul Metropolitan Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Seoul Metropolitan Subway}}}}}}]]
  | ui =[[File:Seoul Metro Line Ui LRT Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Ui LRT}}}|alt={{{alt|{{{link|Ui LRT}}}}}}]]
  | uij =[[File:Seoul Metro Line U Line Bilingual.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|U Line}}}|alt={{{alt|{{{link|U Line}}}}}}]]
  | [[File:Seoul Metro Line {{{2}}}.svg|{{{size|20}}}px|link=Seoul Subway Line {{{2}}}]]{{#switch: {{lc: {{{3|}}} }}
    | l | local =&amp;nbsp;Local
    | e | x | express =&amp;nbsp;Express
    }}
  }}

| septa =[[File:SEPTA.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|SEPTA}}}]]

| sevilla | seville ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Logo Metro Sevilla 2024.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Seville Metro}}}]]
  | 1 =[[File:L1 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 1 (Seville Metro)}}}]]
  | 2 =[[File:L2 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 2 (Seville Metro)}}}]]
  | 3 =[[File:L3 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 3 (Seville Metro)}}}]]
  | 4 =[[File:L4 Metro de Sevilla.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Line 4 (Seville Metro)}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-1 =[[File:C-1 light blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-2 =[[File:C-2 green.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-3 =[[File:C-3 dark pink.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-4 =[[File:C-4 dark blue.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  | c-5 =[[File:C-5 yellow.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Cercanías Sevilla}}}]]
  }}

| shanghai ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 10b ={{RouteBox|10&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 10 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | 11b ={{RouteBox|11&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 11 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | c | cm | chongming ={{RouteBox|Chongming|{{{link|Chongming line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | j | jm | jinshan ={{RouteBox|Jinshan|{{{link|Jinshan railway}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Shanghai maglev train}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | p | pj | pujiang ={{RouteBox|Pujiang|{{{link|Pujiang line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    | ap | all | airport link = {{RouteBox|Airport Link|{{{link|Airport link line (Shanghai Suburban Railway)|Airport Link}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|ap}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)|#{{rail color|Shanghai Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Shanghai Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shanghai Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shanghai Metro}}}}}}]]
    | 2 | 3 | 7 | 9 | 10 | 13 | 15 | 16 | 18 | 21 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | 10b ={{RouteBox|10&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 10 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|10}}|#000}}
    | 11b ={{RouteBox|11&amp;nbsp;branch|{{{link|Line 11 (Shanghai Metro)#Branch line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|11}}}}
    | c | cm | chongming ={{RouteBox|Chongming|{{{link|Chongming line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Chongming}}}}
    | j | js | jinshan ={{RouteBox|Jinshan|{{{link|Jinshan railway}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Jinshan}}}}
    | m | ml | maglev ={{RouteBox|Maglev|{{{link|Shanghai maglev train}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Maglev}}}}
    | p | pj | pujiang ={{RouteBox|Pujiang|{{{link|Pujiang line}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|Pujiang}}}}
    | ap | all | airport link = {{RouteBox|Airport Link|{{{link|Airport link line (Shanghai Suburban Railway)|Airport Link}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|ap}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Shanghai Metro)}}}|#{{rail color|Shanghai Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| shaoxing ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Shaoxing Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Shaoxing Metro|{{{2}}}}}
  }}

| shenyang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|{{{2}}}}}}}
    | 2 ={{RouteBox|2|Line 2 (Shenyang Metro)|#{{rail color|Shenyang Metro|2}}|#000}}
    }}
  }}

| sheffield =[[File:South Yorkshire Supertram RDT icon.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|South Yorkshire Supertram}}}|alt={{{alt|{{{link|South Yorkshire Supertram}}}}}}]]

| shenzhen ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | lb | luobao ={{RouteBox|Luobao|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | sk | shekou ={{RouteBox|Shekou|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | lg | longgang ={{RouteBox|Longgang|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | lh | longhua ={{RouteBox|Longhua|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | hz | huanzhong ={{RouteBox|Huanzhong|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 1lb ={{RouteBox|1 (Luobao)|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 2sk ={{RouteBox|2 (Shekou)|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 3lg ={{RouteBox|3 (Longgang)|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 4lh ={{RouteBox|4 (Longhua)|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | 5hz ={{RouteBox|5 (Huanzhong)|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shenzhen Metro)|#{{rail color|Shenzhen Metro|na}}}}
   }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Shenzhen Metro Corporation logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shenzhen Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shenzhen Metro}}}}}}]]
    | lb | luobao = {{ric|Shenzhen Metro|1|link={{{link|}}}}}
    | sk | shekou = {{ric|Shenzhen Metro|2|link={{{link|}}}}}
    | lg | longgang = {{ric|Shenzhen Metro|3|link={{{link|}}}}}
    | lh | longhua = {{ric|Shenzhen Metro|4|link={{{link|}}}}}
    | hz | huanzhong = {{ric|Shenzhen Metro|5|link={{{link|}}}}}
    | 1lb ={{RouteBox|1 (Luobao)|{{{link|Line 1 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|1}}}}
    | 2sk ={{RouteBox|2 (Shekou)|{{{link|Line 2 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|2}}}}
    | 3lg ={{RouteBox|3 (Longgang)|{{{link|Line 3 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|3}}}}
    | 4lh ={{RouteBox|4 (Longhua)|{{{link|Line 4 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|4}}}}
    | 5hz ={{RouteBox|5 (Huanzhong)|{{{link|Line 5 (Shenzhen Metro)}}}|#{{rail color|Shenzhen Metro|5}}}}
    | #default = {{ric|Shenzhen Metro|{{{2}}}|link={{{link|}}}}}
   }}
  }}

| shijiazhuang ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shijiazhuang Metro)|#{{rail color|Shijiazhuang Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Shijiazhuang Metro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Shijiazhuang Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Shijiazhuang Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Shijiazhuang Metro)|#{{rail color|Shijiazhuang Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| shoreline =[[File:Hartford Line logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Shore Line East}}}|alt={{{alt|{{{link|Shore Line East}}}}}}]]

| smart =[[File:Sonoma-Marin Area Rail Transit logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Sonoma–Marin Area Rail Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Sonoma–Marin Area Rail Transit}}}}}}]]

| stockholm ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | 7 =[[File:SL line 7 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Spårväg City]]
  | 10 | 11 | t10 | t11 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Blue Line (Stockholm Metro)]]
  | 13 | 14 | t13 | t14 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Red Line (Stockholm Metro)]]
  | 17 | 18 | 19 | t17 | t18 | t19 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|27px|link=Green Line (Stockholm Metro)]]
  | 12 =[[File:SL line 12 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Nockebybanan]]
  | 21 =[[File:SL line 21 icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Lidingöbanan]]
  | 25 | 26 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Saltsjöbanan]]
  | 27 | 28 | 29 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|{{{size|28}}}px|link=Roslagsbanan]]
  | 30 | 31 =[[File:SL line {{{2}}} icon.svg|28px|link=Tvärbanan]]
  | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 48 | j40 | j41 | j42 | j43 | j44 | j48 =[[File:SL line {{str rightc|{{{2}}}|2}} icon.svg|29px|link=Stockholm commuter rail]]
  | bus =[[File:SL Bus Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Buses in Stockholm County]]
  | boat =[[File:SL Boat Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Waxholmsbolaget]]
  | commuter =[[File:SL Rail Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Stockholm commuter rail]]
  | local =[[File:SL Rail Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Storstockholms Lokaltrafik]]
  | metro =[[File:SL Metro Symbol.svg|{{{size|20}}}px|link=Stockholm Metro]]
  }}

| stuttgart ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|15}}}px|link=Stuttgart S-Bahn|S-Bahn|alt=S-Bahn]]
  | u | stadtbahn = [[File:Logo Stadtbahn Stuttgart.svg|{{{size|15}}}px|link=Stuttgart Stadtbahn|alt={{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}]]
  | sb|seilbahn = [[File:Seilbahn-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Standseilbahn Stuttgart|alt=Seilbahn]]
  | vvs = [[File:VVS-Logo.svg|{{{size|18}}}px|link=Verkehrs- und Tarifverbund Stuttgart|alt=VVS]]
  | bus = [[File:Bus-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Stuttgarter Straßenbahnen#Bus system|alt=Bus]]
  | z|zacke = [[File:Zahnradbahn-Logo VVS.svg|{{{size|18}}}px|link=Stuttgart Rack Railway|alt=Zacke]]
  }}

| sunrail =[[File:Logo SunRail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|SunRail}}}|alt={{{alt|{{{link|SunRail}}}}}}]]

| suzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Suzhou Metro)|#{{rail color|Suzhou Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | rt | srt | metro =[[File:Suzhou Rail Transit logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Suzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Suzhou Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Suzhou Metro)|#{{rail color|Suzhou Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| sydney | nsw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:TfNSW B.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Buses in Sydney}}}]]
  | tway | t =[[File:Sydney T-Way logo (simplified).svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|T-way}}}]]
  | monorail | mono =[[File:Sydney metro logo.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Sydney Monorail}}}]]
  | train =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Railways in Sydney}}}]]
  | t1 | t2 | t3 | t4 | t5 | t6 | t7 | t8 | t9 = {{rail icon|Sydney Trains|{{uc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|}}}}}
  | carlingford =[[File:TfNSW T6 (2013–2020).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Carlingford Line}}}]]
  | south west =[[South West Rail Link|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Sydney Trains|South West}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | metro =[[File:TfNSW M.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sydney Metro}}}]]
  | m1 | north west | bankstown =[[File:TfNSW M1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metro North West &amp; Bankstown Line}}}]]
  | nswtrainlink | regional train | countrylink | cl =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|NSW TrainLink}}}]]
  | blue | bmt =[[File:TfNSW BMT alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Blue Mountains Line}}}]]
  | hunter | hun =[[File:TfNSW HUN alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Hunter Line}}}]]
  | central coast | newcastle | ccn =[[File:TfNSW CCN alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Central Coast &amp; Newcastle Line}}}]]
  | coast | sco =[[File:TfNSW SCO alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|South Coast Line}}}]]
  | highlands | shl =[[File:TfNSW SHL alt.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Southern Highlands Line}}}]]
  | light rail =[[File:TfNSW L.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Light rail in Sydney}}}]]
  | l1 | dulwich hill | lightrail | light =[[File:TfNSW L1.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Dulwich Hill Line}}}]]
  | l2 | cbd | southeast | randwick =[[File:TfNSW L2.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CBD and South East Light Rail}}}]]
  | l3 | kingsford =[[File:TfNSW L3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|CBD and South East Light Rail}}}]]
  | l4 | parramatta =[[File:TfNSW L4.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Parramatta Light Rail}}}]]
  | coach = [[File:TfNSW C.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|NSW TrainLink#Coach services}}}]]
  | ferry =[[File:TfNSW F.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Sydney Ferries}}}]]
  | f1 | manly | f2 | tarongazoo | f3 | parramattariver | f4 | pyrmontbay | f5 | neutralbay | f6 | mosmanbay | f7 | doublebay | f8 | cockatooisland | f9 | watsonsbay | f10 | blackwattlebay = {{rail icon|Ferries in NSW|{{lc:{{{2|}}}}}|size={{{size|16}}}px|link={{{link|}}}}}
  }}
| taichung ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | mrt ={{ric|Taichung MRT|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default ={{ric|Taichung MRT|{{{2|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| tainan ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | t ={{RouteBox|T|{{{link|TRA Line (Tainan)}}}|#{{rail color|Tainan Metro|t}}}}
  | s ={{RouteBox|Shalun|{{{link|Shalun Line}}}|#{{rail color|Tainan Metro|t}}}}
  | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{2}}} Line (Tainan Metro)|#{{rail color|Tainan Metro|{{{2}}}}}}}
 }}

| taipei ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Taipei Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | bannan | bl = {{ric|Taipei Metro|bl|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | maokong | m = [[File:Maokong Gondola Logo(Logo Only).svg|{{{size|25}}}px|size={{{size|}}}|link={{{link|Maokong Gondola}}}|alt={{{alt|{{{link|Maokong Gondola}}}}}}]]
  | minsheng–xizhi | sb = {{ric|Taipei Metro|sb|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | songshan–xindian | g = {{ric|Taipei Metro|g|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | tamsui–xinyi | r = {{ric|Taipei Metro|r|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | wanda–zhonghe–shulin | lg = {{ric|Taipei Metro|lg|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | wenhu | br = {{ric|Taipei Metro|br|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | xiaobitan = {{ric|Taipei Metro|xiaobitan|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | xinbeitou = {{ric|Taipei Metro|xinbeitou|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | zhonghe–xinlu | o = {{ric|Taipei Metro|o|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | #default = {{ric|Taipei Metro|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| taoyuan ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Taoyuan Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | airport | a = {{ric|Taoyuan Metro|a|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | blue | b = {{ric|Taoyuan Metro|b|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | brown | br = {{ric|Taoyuan Metro|br|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | green | g = {{ric|Taoyuan Metro|g|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | orange | o = {{ric|Taoyuan Metro|o|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | red | r = {{ric|Taoyuan Metro|r|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  | #default ={{ric|Taoyuan Metro|{{{2|}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}}}
  }}

| tbilisi = {{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = [[File:Metro Tbilisi logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Tbilisi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tbilisi Metro}}}}}}]]
  }}

| tehran ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | uc =[[File:Zeichen 123 - Baustelle, StVO 1992.svg|15px]]
  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 = {{ric|Tehran Metro|{{{2}}}|size={{{size|x15px}}}|link={{{link|Tehran Metro Line {{{2}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|Tehran Metro Line {{{2}}}}}}}}}}}
  }}

| texas ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | a-train | atrain =[[File:Logo DCTA A-train 02.svg|20px|link={{{link|A-train (Texas)}}}|alt={{{alt|{{{link|A-train (Texas)}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[A-train (Texas)|A-train]]}}
  | tre =[[File:TRE logo no label.svg|x14px|link={{{link|Trinity Railway Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Trinity Railway Express}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Trinity Railway Express]]}}
  | texrail | tex =[[File:Trinity Metro TEX only.svg|20px|link={{{link|TEXRail}}}|alt={{{alt|{{{link|TEXRail}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[TEXRail]]}}
  }}

| thessaloniki|thessalonika ={{rail icon|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m =Thessaloniki Metro
  | r =Hellenic Train
  | p =Thessaloniki Regional Railway
  | #default =Thessaloniki Other
  }}|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}
  | m|p ={{{3|}}}
  | #default ={{{2|}}}
  }}|size={{{size|}}}|alt={{{alt|}}}|link={{{link|}}}}}

| tianjin ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:TianjinMetro.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Tianjin Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tianjin Metro (Tianjin Metro Group Co., Ltd.)}}}}}}]]
  | #default = {{rail icon|Tianjin Metro|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|x16}}}px}}
  }}

| tokyo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Tokyo Metro logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tokyo Metro}}}]]
  | c | chiyoda ={{ric|Tokyo Metro|C|size={{{size|13}}}|link={{{link|Chiyoda Line}}}}}
  | f | fukutoshin | 13 ={{ric|Tokyo Metro|F|size={{{size|13}}}|link={{{link|Fukutoshin Line}}}}}
  | g | ginza | 3 ={{ric|Tokyo Metro|G|size={{{size|13}}}|link={{{link|Ginza Line}}}}}
  | h | hibiya ={{ric|Tokyo Metro|H|size={{{size|13}}}|link={{{link|Hibiya Line}}}}}
  | m | marunouchi | 4 ={{ric|Tokyo Metro|M|size={{{size|13}}}|link={{{link|Marunouchi Line}}}}}
  | mn | mb | nakano | 4n | 4b ={{ric|Tokyo Metro|M|branch|size={{{size|13}}}|link={{{link|Marunouchi Line}}}}}
  | n | namboku | 7 ={{ric|Tokyo Metro|N|size={{{size|13}}}|link={{{link|Namboku Line (Tokyo Metro)}}}}}
  | t | tozai | tōzai | 5 ={{ric|Tokyo Metro|T|size={{{size|13}}}|link={{{link|Tōzai Line (Tokyo Metro)}}}}}
  | y | yurakucho | yūrakuchō | 8 ={{ric|Tokyo Metro|Y|size={{{size|13}}}|link={{{link|Yūrakuchō Line (Tokyo Metro)}}}}}
  | z | hanzomon | hanzōmon ={{ric|Tokyo Metro|Z|size={{{size|13}}}|link={{{link|Hanzōmon Line}}}}}
  | toei  =[[File:PrefSymbol-Tokyo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tokyo Metropolitan Bureau of Transportation}}}]]
  | a | asakusa | 1 ={{ric|Toei Subway|A|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Asakusa Line}}}}}
  | e | oedo | ōedo ={{ric|Toei Subway|E|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Ōedo Line}}}}}
  | i | mita ={{ric|Toei Subway|I|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Mita Line}}}}}
  | s | shinjuku ={{ric|Toei Subway|S|size={{{size|13}}}|link={{{link|Toei Shinjuku Line}}}}}
  | toden ={{#ifeq:{{lc:{{{3|}}}}}|arakawa|[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Toden Arakawa Line}}}]]|[[File:BSicon exTRAM.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Tokyo Toden}}}]]}}
  | ks | keisei =[[File:Number prefix Keisei.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keisei Electric Railway}}}]]
  | sa | skyaccess =[[File:Number prefix SkyAccess.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keisei Narita Airport Line}}}]]
  | sl | shin-keisei =[[File:Number prefix Shin-Keisei.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shin-Keisei Line}}}]]
  | hs | hokuso =[[File:Number prefix Hokusō.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokusō Line}}}]]
  | sr | shibayama =[[File:Number prefix Shibayama.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shibayama Railway}}}]]
  | kk | keikyu =[[File:Number prefix Keikyū.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keikyu}}}]]
  | tr | toyo =[[File:Number prefix Toyo-Rapid.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōyō Rapid Railway Line}}}]]
  | ko | keio =[[File:Number prefix Keio-line.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keio Corporation}}}]]
  | in | inokashira =[[File:Number prefix Keio-Inokashira-line.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Keio Inokashira Line}}}]]
  | en | enoden =[[File:Number prefix Enoden.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Enoshima Electric Railway Line}}}]]
  }}

| toronto ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | subway ={{#switch: {{lc:{{{3|}}}}}
    | 3 =[[File:BSicon ICTS.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 Scarborough}}}]]
    | 5 | 6 | dm | fw | j | se | sm | ww =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto subway]]
    | #default =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto subway]]
    }} {{#switch: {{lc:{{{3}}}}}
    | #default = {{#if:{{{3|}}}|{{rail icon|Toronto Transit Commission|{{lc:{{{3}}}}}|size={{{size|16}}}px}}}}
    }}
  | icts =[[File:BSicon ICTS.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Line 3 Scarborough}}}]]
  | streetcar =[[File:BSicon CLRV.svg|{{{size|16}}}px|link=Toronto streetcar system]] {{#switch: {{{3}}}
    | 501 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[501 Queen|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;501&lt;/span&gt;|501}}]]}}
    | 502 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[502 Downtowner|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;502&lt;/span&gt;|502}}]]}}
    | 503 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[503 Kingston Rd|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;503&lt;/span&gt;|503}}]]}}
    | 504 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[504 King|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;504&lt;/span&gt;|504}}]]}}
    | 505 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[505 Dundas|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;505&lt;/span&gt;|505}}]]}}
    | 506 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[506 Carlton|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;506&lt;/span&gt;|506}}]]}}
    | 508 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[508 Lake Shore|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;508&lt;/span&gt;|508}}]]}}
    | 509 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[509 Harbourfront|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;509&lt;/span&gt;|509}}]]}}
    | 510 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[510 Spadina|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;510&lt;/span&gt;|510}}]]}}
    | 511 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[511 Bathurst|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;511&lt;/span&gt;|511}}]]}}
    | 512 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[512 St. Clair|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;512&lt;/span&gt;|512}}]]}}
    | 514 ={{color box|{{#if:{{{4|}}}|black}}|[[514 Cherry|{{#if:{{{4|}}}|&lt;span style{{=}}&quot;font-weight:bold;color:#fff;&quot;&gt;514&lt;/span&gt;|514}}]]}}
    }}
  | bus ={{{icon|[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link=List of Toronto Transit Commission bus routes]]}}} {{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|{{color box|black|'''{{{3|}}}'''|white}}|{{color box|white|{{{3|}}}}} }} }}
  | up | upx | up express =[[File:UP Express icon 2024.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Union Pearson Express}}}]]
  | metrolinx =[[File:Metrolinx 2017 logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Metrolinx}}}]]
  &lt;!-- Since Infobox station forces the use of this in the header without a size option, a larger icon is needed to match the text height --&gt;
  | 1big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|1|size={{{size|20}}}px}}
  | 2big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|2|size={{{size|20}}}px}}
  | 3big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|3|size={{{size|20}}}px}}
  | 4big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|4|size={{{size|20}}}px}}
  | 5big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|5|size={{{size|20}}}px}}
  | 6big = {{rail icon|Toronto Transit Commission|6|size={{{size|20}}}px}}
  &lt;!-- Passthrough to Module:Adjacent stations/Toronto Transit Commission by default --&gt;
  | #default = {{rail icon|Toronto Transit Commission|{{lc:{{{2}}}}}|size={{{size|16}}}px}}
  }}

| trirail =[[File:Tri-Rail.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Tri-Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Tri-Rail}}}}}}]]

| uta ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | s | 720 =[[File:UTA_S-Line_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|S Line (Utah Transit Authority)}}}]]
  | trax =[[File:UTA_icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TRAX (light rail)}}}]]
  | frontrunner | purple =[[File:UTA_FrontRunner_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|FrontRunner}}}]]
  | blue  =[[File:UTA_Blue_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Blue Line (TRAX)}}}]]
  | red  =[[File:UTA_Red_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Red Line (TRAX)}}}]]
  | green  =[[File:UTA_Green_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Green Line (TRAX)}}}]]
  | uvx  =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Utah Valley Express}}}]]
  | ogx  =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Ogden Express}}}]]
  | mvx =[[File:UTA_BRT_Icon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Midvalley Express}}}]]
  | 701 ={{RouteBox|701|Blue Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Blue Line}}}}
  | 703 ={{RouteBox|703|Red Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Red Line}}}}
  | 704 ={{RouteBox|704|Green Line (TRAX)|#{{rail color|Utah Transit Authority|Green Line}}}}
  | 750 ={{RouteBox|750|FrontRunner|#{{rail color|Utah Transit Authority|FrontRunner}}}}
  | #default =[[File:UTA_icon.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Utah Transit Authority}}}]]
 }}

| utrecht ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | u-ov =[[File:U-OV Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Utrechtse sneltram}}}|alt={{{alt|{{{link|Utrechtse sneltram}}}}}}]]}}

| valencia ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:Isotip de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 1 =[[File:Línia 1 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 1 (Metrovalencia)}}}]]
  | 2 =[[File:Línia 2 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 2 (Metrovalencia)}}}]]
  | 3 =[[File:Línia 3 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 3 (Metrovalencia)}}}]]
  | 4 =[[File:Línia 4 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 5 =[[File:Línia 5 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 6 =[[File:Línia 6 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 7 =[[File:Línia 7 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 8 =[[File:Línia 8 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 9 =[[File:Línia 9 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Metrovalencia}}}]]
  | 10 =[[File:Línia 10 de Metrovalència.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Line 10 (Metrovalencia)}}}]]
  }}

| vancouver ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus ={{#if: {{{3|}}}
    | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | bl =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=Coast Mountain Bus Company#B-Line]]
      | 95 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=95 B-Line]]
      | 96 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=96 B-Line]]
      | 97 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=97 B-Line]]
      | 99 =[[File:Translinkbus.svg|{{{size|x20}}}px|link=99 B-Line]]
      }}
    | [[File:Translinkbuses.svg|{{{size|x20}}}px|link=List of bus routes in Metro Vancouver]]
    }}
  | rapidbus ={{#if: {{{3|}}}
    | {{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
      | r1 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R1 King George Blvd]]
      | r2 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R2 Marine Dr]]
      | r3 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R3 Lougheed Hwy]]
      | r4 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R4 41st Ave]]
      | r5 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R5 Hastings St]]
      | r6 =[[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=R6 Scott Rd]]
     }}
    | [[File:Translinkbusrapid.svg|{{{size|x20}}}px|link=RapidBus (TransLink)]]
    }}
  | canada =[[File:Translinkcanada.svg|{{{size|x20}}}px|link=Canada Line]]
  | evergreen =[[File:Translinkevergreen.svg|{{{size|x20}}}px|link=Evergreen Extension]]
  | expo =[[File:Translinkexpo.svg|{{{size|x20}}}px|link=Expo Line (SkyTrain)]]
  | millennium =[[File:Translinkmillennium.svg|{{{size|x20}}}px|link=Millennium Line]]
  | seabus =[[File:Translinkseabus.svg|{{{size|x20}}}px|link=SeaBus]]
  | translink={{#if:{{{3|}}}||[[File:Translinkwaypoint.svg|{{{size|x20}}}px|link=TransLink (British Columbia)]]}} 
  | wce =[[File:Translinkwce.svg|{{{size|x20}}}px|link=West Coast Express]]
  }}

| victoria | melbourne ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | train ={{error|Specify region – replace &quot;train&quot; with &quot;met train&quot; or &quot;reg train&quot;}}
  | metropolitan | metropolitan train | metro | met | met train =[[File:Melbourne train logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Railways in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan train}}}}}}]]
  | regional | regional train | vline | v/line | reg | reg train =[[File:Victoria train logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Railways in Victoria}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional train}}}}}}]]
  | alamein
  | belgrave
  | craigieburn
  | cranbourne
  | frankston
  | hurstbridge
  | lilydale
  | mernda
  | pakenham
  | sandringham
  | sunbury
  | upfield
  | werribee
  | williamstown =[[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | albury
  | ararat
  | bairnsdale
  | ballarat
  | bendigo
  | echuca
  | geelong
  | maryborough
  | seymour
  | shepparton
  | traralgon
  | warrnambool =[[{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}} V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|{{ucfirst:{{lc:{{{2}}}}}}}}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | epsom | eaglehawk =[[Bendigo V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Bendigo}};font-size:125%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | flemington racecourse  | flemington =[[Flemington Racecourse railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Flemington Racecourse}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | glen waverley =[[Glen Waverley railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Glen Waverley}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | south morang =[[South Morang railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Mernda}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | stony point =[[Stony Point railway line|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Melbourne|Stony Point}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | swan hill =[[Swan Hill V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Swan Hill}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | waurn ponds =[[Geelong V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Geelong}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | wendouree =[[Ballarat V/Line rail service|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|V/Line|Ballarat}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | tram =[[File:Melbourne Tram Logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Trams in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan tram}}}}}}]]
  | 1 | 3 | 3a | 5 | 6 | 11 | 12 | 16 | 19 | 30 | 35 | 48 | 57 | 58 | 59 | 64 | 67 | 70 | 72 | 75 | 78 | 82 | 86 | 96 | 109 =[[Melbourne tram route {{lc:{{{2}}}}}|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Yarra Trams|{{{2}}}}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | cc | city circle =[[City Circle tram|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Yarra Trams|35}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;■&lt;/span&gt;]]
  | bus ={{error|Specify region – replace &quot;bus&quot; with &quot;met bus&quot; or &quot;reg bus&quot;}}
  | metropolitan bus | met bus =[[File:Victoria bus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Buses in Melbourne}}}|alt={{{alt|{{{link|Metropolitan bus}}}}}}]]
  | regional bus | reg bus =[[File:Victoria bus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional bus}}}}}}]]
  | coach =[[File:Victoria coach logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Regional coach}}}}}}]]
  | ferry =[[File:Melbourne ferry logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Ferry}}}}}}]]
  | skybus =[[File:Melbourne skybus logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Skybus}}}}}}]]
  | adelaide | the overland | overland | gsr | great southern rail =[[The Overland|&lt;span style=&quot;color:#{{rail color|Journey Beyond|The Overland}};font-size:120%;line-height:100%&quot;&gt;●&lt;/span&gt;]]
  | sydney | xpt | melbourne xpt | trainlink | nsw trainlink =[[File:TfNSW T.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|NSW TrainLink#Southern}}}|alt={{{alt|{{{link|NSW TrainLink Southern}}}}}}]]
  | #default ={{error|Unknown value for second argument}}
  }}

| taiyuan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Taiyuan Metro)|#{{rail color|Taiyuan Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Taiyuan Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Taiyuan Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiyuan Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Taiyuan Metro)|#{{rail color|Taiyuan Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| vienna ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | train   =[[File:Train Austria.svg|16px|link=Transportation in Vienna#Railways]]
  | s-bahn | s =[[File:S-Bahn Austria.svg|16px|link=Vienna S-Bahn]]
  | s-main =[[File:Stammstrecke Wien.svg|16px|link=Vienna S-Bahn]]
  | s1 | s2 | s3 | s4 | s7 | s40 | s45 | s50 | s60 | s80 | vorortelinie = {{ric|Vienna S-Bahn|{{{2}}}|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | u-bahn | u =[[File:U-Bahn Wien.svg|16px|link=Vienna U-Bahn]]
  | u1 =[[File:Wien U1.svg|16px|link=U1 (Vienna U-Bahn)]]
  | u2 =[[File:Wien U2.svg|16px|link=U2 (Vienna U-Bahn)]]
  | u3 =[[File:Wien U3.svg|16px|link=U3 (Vienna U-Bahn)]]
  | u4 =[[File:Wien U4.svg|16px|link=U4 (Vienna U-Bahn)]]
  | u5 =[[File:Wien U5.svg|16px|link=U5 (Vienna U-Bahn)]]
  | u6 =[[File:Wien U6.svg|16px|link=U6 (Vienna U-Bahn)]]
  | cat =[[City Airport Train|{{Bahnlinie|RB||CAT|white|#B1D355}}]]
  | wlb | lokalbahn =[[File:Logo Wiener Lokalbahn.svg|16px|link=Wiener Lokalbahn]]
  | tram ={{#if:{{{3|}}}|{{ric|Trams in Vienna|{{{3|}}}}}|[[File:Tram-Logo.svg|16px|link=Trams in Vienna]]}}
  | bus =[[Buses in Vienna|{{Bahnlinie|U||{{{3|Bus}}}|black|white|black}}]]
  | r =[[Transportation in Vienna#Railways|{{Bahnlinie|RB||R|black|white|black}}]]
  | rex =[[Transportation in Vienna#Railways|{{Bahnlinie|RB||REX|black|white|black}}]]
  | wiener lokalbahnen =[[File:Logo Wiener Lokalbahn.svg|16px|link=Wiener Lokalbahnen]]
&lt;!-- depreceated, use tram|line instead --&gt;
  | 1 | 2 | 5 | 6 | 9 | 10 | 18 | 25 | 26 | 30 | 31 | 33 | 37 | 38 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 46 | 49 | 52 | 58 | 60 | 62 | 67 | 71 | d | e | o =[[Trams in Vienna|{{Bahnlinie|U||{{{2}}}|white|black}}]]
  | vor | #default =[[File:Logo VOR.svg|32px|link=Verkehrsverbund Ost-Region]]
  }}
| virgin =[[File:Virgin-logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Virgin Trains USA}}}|alt={{{alt|{{{link|Virgin Trains USA}}}}}}]]
| vorarlberg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | s1 | s3 | s4 = [[File:{{uc: {{{2}}}}} Vorarlberg.png|{{{size|32}}}px|link={{{link|Vorarlberg S-Bahn}}}|alt={{{alt|{{uc: {{{2}}}}}}}}]]
  | s-bahn | s = [[File:S-Bahn Austria.svg|16px|link=Vorarlberg S-Bahn]]
  }}
| vre =[[File:Virginia Railway Express.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Virginia Railway Express}}}|alt={{{alt|{{{link|Virginia Railway Express}}}}}}]]

| vitoria-gasteiz={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram | tranbia =[[File:Euskotren Tranbia Logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Vitoria-Gasteiz tram}}}]]
}}

| warsaw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:PKP.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Polish State Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Polish State Railways}}}}}}]]
  | metro =[[File:Warsaw Metro logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Warsaw Metro}}}}}}]]
  | m1 =[[File:M1-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M1}}}]]
  | m2 =[[File:M2-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M2}}}]]
  | m3 =[[File:M3-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M3}}}]]
  | m4 =[[File:M4-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M4}}}]]
  | m5 =[[File:M5-20px.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Warsaw Metro}}}|alt={{{alt|Line M5}}}]]
  | skm =[[File:PL-SKMWA logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Szybka Kolej Miejska (Warszawa)}}}|alt={{{alt|{{{link|Szybka Kolej Miejska}}}}}}]]
  }}

| washington ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro =[[File:WMATA Metro Logo small.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Washington Metro}}}]]
  | blue | bl | b =[[File:WMATA Blue New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Blue Line (Washington Metro)}}}]]
  | green | gr | g =[[File:WMATA Green New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Green Line (Washington Metro)}}}]]
  | orange | or | o =[[File:WMATA Orange New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Orange Line (Washington Metro)}}}]]
  | purple | pu | p =[[File:MTA_Purple_Line_logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Purple Line (Maryland)}}}]]
  | red | rd | r =[[File:WMATA Red New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Red Line (Washington Metro)}}}]]
  | silver | sv | s =[[File:WMATA Silver New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Silver Line (Washington Metro)}}}]]
  | yellow | yl | y =[[File:WMATA Yellow New.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Yellow Line (Washington Metro)}}}]]
  | metroway = [[File:Metroway logo (cropped).svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Metroway}}}]]
  | streetcar = [[File:BSicon TRAM1.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|DC Streetcar}}}]]
  | art = [[File:Arlington transit logo notext.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Arlington Transit}}}]]
  | dash = [[File:ATC DASH Bus Logo 2025.png|{{{size|24}}}px|link={{{link|DASH (bus)}}}]]
  | omniride = [[File:Omniride logo no text.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Potomac and Rappahannock Transportation Commission}}}]]
  }}

| waterloo ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:BSicon BUS1.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Grand River Transit}}}]]
  | ion =[[File:Waterloo ION logo.svg|{{{size|25}}}px|link={{{link|Ion rapid transit}}}]]
 }}

| westmidlands ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus | red =[[File:West Midlands Bus generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transport for West Midlands#West Midlands Bus}}}]]
  | cycle | cycle hire | green =[[File:West Midlands Cycle generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transport for West Midlands#West Midlands Cycle Hire}}}]]
  | metro | tram | blue =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|West Midlands Metro}}}]]
  | rail | railway | trains | orange =[[File:West Midlands Railway generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|West Midlands Trains}}}]]
  | roads | road | pink =[[File:West Midlands Roads generic symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Category:Roads_in_the_West_Midlands_(county)}}}]]
 }}

| wuhan ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 21 | yl | yangluo ={{RouteBox|Yangluo|Yangluo line|#{{rail color|Wuhan Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)|#{{rail color|Wuhan Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | 11 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)}}}|#{{rail color|Wuhan Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | 21 | yl | yangluo ={{RouteBox|Yangluo|Yangluo line|#{{rail color|Wuhan Metro|yl}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhan Metro)|#{{rail color|Wuhan Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| wuhu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|{{{2}}}}}}}
    | s ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | na ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|na}}}}
      | #default ={{RouteBox|S{{{3}}}|Line S{{{3}}} (Wuhu Rail Transit)|#{{rail color|Wuhu Rail Transit|s{{{3}}}}}}}
      }}
    }}
  }}

| wuxi ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuxi Metro)|#{{rail color|Wuxi Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Wuxi Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Wuxi Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Wuxi Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Wuxi Metro)|#{{rail color|Wuxi Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| xi'an ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Xian Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Xi'an Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Xi'an Metro}}}}}}]]
    | 4 ={{RouteBox|4|Line 4 (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|4}}|#000}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xi'an Metro)|#{{rail color|Xi'an Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| xiamen ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xiamen Metro)|#{{rail color|Xiamen Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Amoy Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Xiamen Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Xiamen Metro}}}}}}]]
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Xiamen Metro)|#{{rail color|Xiamen Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

| xuzhou ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | metro = {{ric|Xuzhou Metro|size={{{size|}}}|link={{{link|}}}|alt={{{alt|}}}}}
  | #default = {{ric|Xuzhou Metro|{{{2}}}}}
  }}

| yokohama ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | subway =[[File:Yokohama Municipal Subway Logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Yokohama Municipal Subway}}}]]
  | blue =[[File:Yokohama Municipal Subway Blue Line symbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Blue Line (Yokohama)}}}]]
  | green =[[File:Yokohama Municipal Subway Green Line symbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Green Line (Yokohama)}}}]]
  }}

| york ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | yrt =[[File:York Region Transit logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|York Region Transit}}}]]
  | viva =[[File:Viva blue logo.svg|{{{size|38}}}px|link={{{link|Viva Rapid Transit}}}]]
  | blue =[[File:Viva blue.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Blue}}}]]
  | green =[[File:Viva green.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Green}}}]]
  | orange =[[File:Viva orange.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Orange}}}]]
  | pink =[[File:Viva pink.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Pink}}}]]
  | purple =[[File:Viva purple.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Purple}}}]]
  | yellow =[[File:Viva yellow.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Viva Yellow}}}]]
  }}

| zaragoza ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tram =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Zaragoza tram}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías Zaragoza}}}]]
  | tuzsa =[[File:Aiga bus on red circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Transportes Urbanos de Zaragoza}}}]]
  | ctaz =[[File:Aiga bus on green circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Consorcio de Transportes del Área de Zaragoza}}}]]
  }}

| zhengzhou ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
  | na ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | c | cj | suburban | chengjiao ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}}
    | c1 | suburban1 | chengjiao1 ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)|#{{rail color|Zhengzhou Metro|na}}}}
    }}
  | #default ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
    | metro =[[File:Zhengzhou Metro logo.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Zhengzhou Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Zhengzhou Metro}}}}}}]]
    | 2 ={{RouteBox|{{{2}}}|{{{link|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)}}}|#{{rail color|Zhengzhou Metro|{{{2}}}}}|#000}}
    | c | cj | suburban | chengjiao ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|cj}}}}
    | c1 | suburban1 | chengjiao1 ={{RouteBox|Chengjiao|Chengjiao line|#{{rail color|Zhengzhou Metro|cj1}}}}
    | #default ={{RouteBox|{{{2}}}|Line {{{2}}} (Zhengzhou Metro)|#{{rail color|Zhengzhou Metro|{{{2}}}}}}}
    }}
  }}

&lt;!-- GENERIC --&gt;

| air ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | base =[[File:BSicon {{#if:{{{3|}}}|ex|}}FIGHTER.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Air base}}}|alt={{{alt|{{{link|Airbase}}}}}}|class=skin-invert]]
  | field =[[File:Airplane GA Black.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Aerodrome}}}|alt={{{alt|{{{link|Private airfield}}}}}}|class=skin-invert]]
  | #default =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Lists of airports}}}|alt={{{alt|{{{link|Airport interchange}}}}}}|class=skin-invert]]
  }}

  | airbase =[[File:BSicon {{#if:{{{2|}}}|ex|}}FIGHTER.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Air base}}}|alt={{{alt|{{{link|Airbase}}}}}}|class=skin-invert]]

| airfield =[[File:Airplane GA Black.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Aerodrome}}}|alt={{{alt|{{{link|Private airfield}}}}}}|class=skin-invert]]

| bike | bicycle =[[File:BSicon BICYCLE.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Bicycle}}}|alt={{{alt|{{{link|Bicycle facilities}}}}}}|class=skin-invert]]

| bus ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rapid | brt =[[File:BSicon BUS3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Bus rapid transit}}}|{{{alt|{{{link|Bus rapid transit}}}}}}|class=skin-invert]]
  | trolley | trolleybus | tb =[[File:BSicon OBUS.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Trolleybus}}}|{{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}|class=skin-invert]]
  | 1 =[[File:Bus-logo.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|Bus}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus interchange}}}}}}|class=skin-invert]]
  | #default =[[File:BSicon BUS2.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|Bus}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus interchange}}}}}}|class=skin-invert]]
 }}

| cable =[[File:BSicon AETRAM.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Aerial lift}}}|{{{alt|{{{link|Cable car}}}}}}|class=skin-invert]]

| express =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Express train}}}|{{{alt|{{{link|Express train}}}}}}|class=skin-invert]]

| ferry =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Ferry}}}|alt={{{alt|{{{link|ferry/water interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| funicular | incline =[[File:BSicon FUNI.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Funicular}}}|alt={{{alt|{{{link|Funicular}}}}}}|class=skin-invert]]

| heliport =[[File:Aiga heliport.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Heliport}}}|alt={{{alt|{{{link|Heliport}}}}}}|class=skin-invert]]

| heritage ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:BSicon {{#if:{{{3|}}}|ex|}}lDAMPF.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Heritage railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage railway}}}}}}|class=skin-invert]]
  | tram =[[File:BSicon BRILL.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Heritage streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage streetcar}}}}}}|class=skin-invert]]
  | pcc =[[File:BSicon PCC.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Heritage streetcar}}}|alt={{{alt|{{{link|Heritage streetcar}}}}}}|class=skin-invert]]
 }}

| metro | subway | underground =[[File:BSicon SUBWAY.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Rapid transit}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{1}}}}} interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| mono | monorail =[[File:BSicon_MONO.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Monorail}}}|alt={{{alt|{{{link|Monorail}}}}}}|class=skin-invert]]

| park | parking =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|Centro other car parking large.svg|BSicon PARKING.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|15|16}}}}}px|link={{{link|Parking}}}|alt={{{alt|{{{link|Parking}}}}}}]]

| rail =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|BSicon BAHN.svg|Aiga railtransportation 25.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|16|10}}}}}px|link={{{link|}}}|alt={{{alt|{{{link|Mainline rail interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| tram | light rail =[[File:BSicon TRAM{{#ifeq:{{{2|}}}|1||1}}.svg|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|14|18}}}}}px|link={{{link|{{{1}}}}}}|alt={{{alt|{{{link|{{ucfirst:{{{1}}}}} interchange}}}}}}|class=skin-invert]]

| trolley | trolleybus =[[File:BSicon OBUS.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Trolleybus}}}|{{{alt|{{{link|Trolleybus}}}}}}|class=skin-invert]]

| wheelchair =[[File:{{#ifeq:{{{2|}}}|1|Handicapped Accessible sign.svg|Wheelchair symbol.svg}}|{{{size|{{#ifeq:{{{2|}}}|1|16|13}}}}}px|link={{{link|Accessibility#Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|Handicapped/disabled access}}}}}}|class=skin-invert]]

| no_wheelchair =[[File:Handicapped Not Accessible sign.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Accessibility#Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|Handicapped/disabled access}}}}}}|class=skin-invert]]

&lt;!-- COUNTRIES --&gt;

| at ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | öbb | obb =[[File:Logo ÖBB.svg|{{{size|36}}}px|link={{{link|Austrian Federal Railways}}}]]
  | westbahn =[[File:Westbahn-logo-pantone.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|WESTbahn}}}]]
  }}

| be ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | eul =[[File:Eurolines logo.svg|{{{size|32}}}px|link={{{link|w:Eurolines}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Eurolines}}}}}}]]
  | rail =[[File:SNCB logo.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|National Railway Company of Belgium}}}]]
  }}

| bg ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Bulgarian National Railways.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Bulgarian State Railways}}}]]
  }}

| by ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Belarus-RW-Logo-notext.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Belarusian Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Belarusian Railway}}}}}}]]
  }}

| ca ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | cn =[[File:CN Railway logo.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Canadian National Railway}}}]]
  | cp =[[File:Canadian Pacific Railway logo 2014.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Canadian Pacific Railway}}}]]
  | cpkc =[[File:CPKC Wordmark.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Canadian Pacific Kansas City}}}]]
  | onr=[[File:Ontario Northland logo icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ontario Northland Railway}}}]]
  | ontcbus=[[File:Ontario Northland logo icon.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Ontario Northland Motor Coach Services}}}]]
  | rail | via =[[File:VIA Rail Canada simplified.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Via Rail}}}]]
  }}

| ch ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:SBB logo simplified.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Swiss Federal Railways}}}]]
  }}

| cn ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:China Railways.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|China Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|China Railway}}}}}}]]
  | crh = [[File:CRH-logo.svg|link={{{link|China_Railway_High-speed}}}|alt={{{alt|{{{link|China Railway High-speed}}}}}}|{{{size|x16}}}px]]
  | metro =[[File:BSicon SUBWAY-CHN.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Urban rail transit in China}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban rail transit in China}}}}}}|class=skin-invert]]
  | prdir =[[File:PRDIR logo without text.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Pearl River Delta Metropolitan Region intercity railway}}}|alt={{{alt|{{{link|PRDIR}}}}}}]] 
  | mono =[[File:BSicon Mono-CHN.svg|{{{size|x16}}}px|link={{{link|Urban rail transit in China}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban rail transit in China}}}}}}|class=skin-invert]]
  }}

| de ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logo_Deutsche_Bahn.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Deutsche Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Deutsche Bahn}}}}}}]]
  | s-bahn =[[File:S-Bahn-Logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|S-Bahn#Germany}}}|alt={{{alt|{{{link|S-Bahn}}}}}}]]
  | u-bahn =[[File:U-Bahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|U-Bahn}}}|alt={{{alt|{{{link|U-Bahn}}}}}}]]
  | stadtbahn =[[File:Stadtbahn.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Stadtbahn}}}|alt={{{alt|{{{link|Stadtbahn}}}}}}]]
  }}

| es ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Lgotipo de Renfe Operadora.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Renfe}}}|alt={{{alt|{{{link|Renfe}}}}}}]]
  | cercanias =[[File:Cercanias Logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Cercanías}}}]]
  | feve =[[File:Símbolo Renfe Feve.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|Renfe Feve}}}|alt={{{alt|{{{link|Feve}}}}}}]]
  }}

| fr ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Sncf-logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|SNCF}}}|alt={{{alt|{{{link|SNCF}}}}}}]]
  | ouigo =[[File:TGV Ouigo 2013 logo.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Ouigo}}}|alt={{{alt|{{{link|Ouigo}}}}}}]]
  | ter =[[File:Ter.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Transport express régional}}}|alt={{{alt|{{{link|TER}}}}}}]]
  | tgv =[[File:TGV text (2012).svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV}}}}}}]]
  | tgvinoui =[[File:TGV inOui logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV inOui}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV inOui}}}}}}]]
  | tgvlyria =[[File:TGV Lyria logo RDT.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|TGV Lyria}}}|alt={{{alt|{{{link|TGV Lyria}}}}}}]]
  }}

| gb ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|National Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|National Rail}}}}}}]]
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in the United Kingdom}}}]]
  | birmingham =[[File:MidlandMetroGenericSymbol.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Midland Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Midland Metro}}}}}}]]
  | blackpool =[[File:Uk tram icon.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|Blackpool tramway}}}|alt={{{alt|{{{link|Blackpool tramway}}}}}}]]
  | edinburgh =[[File:EdinburghTramsNoText.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Edinburgh Trams}}}|alt={{{alt|{{{link|Edinburgh Trams}}}}}}]]
  | glasgow =[[File:Glasgow Subway.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Glasgow Subway}}}|alt={{{alt|{{{link|Glasgow Subway}}}}}}]]
  | leeds =[[File:WestYorksireMetro.png|{{{size|20}}}px|link={{{link|West Yorkshire Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|West Yorkshire Metro}}}}}}]]
  | liverpool =[[File:Merseyrail alternative logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Merseyrail}}}|alt={{{alt|{{{link|Merseyrail}}}}}}]]
  | manchester | metrolink =[[File:Metrolink generic.png|{{{size|10}}}px|link={{{link|Manchester Metrolink}}}|alt={{{alt|{{{link|Manchester Metrolink}}}}}}]]
  | newcastle =[[File:TWMetro logo no text.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Tyne and Wear Metro}}}|alt={{{alt|{{{link|Tyne and Wear Metro}}}}}}]]
  | nottingham =[[File:NET notext logo.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Nottingham Express Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Nottingham Express Transit}}}}}}]]  
  | sheffield =[[File:Supertram generic logo.PNG|{{{size|10}}}px|link={{{link|Sheffield Supertram}}}|alt={{{alt|{{{link|Sheffield Supertram}}}}}}]]
  | calmac =[[File:Ferry symbol.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Caledonian MacBrayne}}}|alt={{{alt|{{{link|Caledonian MacBrayne}}}}}}]]
  | brail =[[File:National Rail logo.svg|{{{size|12}}}px|link={{{link|British Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|British Rail}}}}}}]]
  }}

| ie ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Irish Rail logo.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Iarnród Éireann}}}|alt={{{alt|{{{link|Iarnród Éireann}}}}}}]]
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Transport in Ireland#Bus services}}}|alt={{{alt|Transport in Ireland#Bus services}}}}}}]]
  }}

| il | israel ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in Israel}}}|alt={{{alt|{{{link|Bus transport in Israel}}}}}}]]
  | carmelit =[[File:Carmelit-logo-crop.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Carmelit}}}|alt={{{alt|{{{link|Carmelit}}}}}}]]
  | egged =[[File:Egged_logo.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Egged (company)}}}|alt={{{alt|{{{link|Egged (company)}}}}}}]]
  | rail = [[File:IsraelTrainLogoSymbolOnly.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Israel Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Israel Railways}}}}}}]]
  | railw = [[File:IsraelTrainLogoSymbolOnly (White).svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Israel Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Israel Railways}}}}}}]]
  | jerusalem light rail =[[File:BSicon TRAM.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Jerusalem Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Jerusalem Light Rail}}}}}}]]
  | tel aviv light rail | dankal =[[File:Dankal Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Tel Aviv Light Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Tel Aviv Light Rail}}}}}}]]
}}

| ir | iran ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | rail = [[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Islamic Republic of Iran Railways}}}]]
  }}

| it ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Trenitalia logo RDT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Trenitalia}}}|alt={{{alt|{{{link|Trenitalia}}}}}}]]
  }}

| jp | ja ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | jrh =[[File:JR_logo_(hokkaido).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Hokkaido Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokkaido Railway Company}}}}}}]]
  | jre =[[File:JR_logo_(east).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|East Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|East Japan Railway Company}}}}}}]]
  | jrc =[[File:JR_logo_(central).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Central Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Central Japan Railway Company}}}}}}]]
  | jrw =[[File:JR_logo_(west).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|West Japan Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|West Japan Railway Company}}}}}}]]
  | jrs =[[File:JR_logo_(shikoku).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Shikoku Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Shikoku Railway Company}}}}}}]]
  | jrk =[[File:JR_logo_(kyushu).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Kyushu Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyushu Railway Company}}}}}}]]
  | jrf =[[File:JR_logo_(freight).svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Japan Freight Railway Company}}}|alt={{{alt|{{{link|Japan Freight Railway Company}}}}}}]]
    | shr =[[File:Donan_Isaribi_Logomark.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|South Hokkaido Railway Company}}}]]
  | shinkansen ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | a | akita =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Akita Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Akita Shinkansen}}}}}}]]
    | ho | hokkaidō | hokkaido =[[File:Shinkansen jrh.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokkaido Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokkaido Shinkansen}}}}}}]]
    | hu | hokuriku =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Hokuriku Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Hokuriku Shinkansen}}}}}}]]
    | j | jōetsu | joetsu =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Jōetsu Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Jōetsu Shinkansen}}}}}}]]
    | k | kyushu =[[File:Shinkansen jrk.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Kyushu Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Kyushu Shinkansen}}}}}}]]
    | n | nagano =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Nagano Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Nagano Shinkansen}}}}}}]]
    | s | sanyō | sanyo =[[File:Shinkansen jrw.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sanyō Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Sanyō Shinkansen}}}}}}]]
    | to | tōkaidō | tokaido =[[File:Shinkansen jrc.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōkaidō Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Tōkaidō Shinkansen}}}}}}]]
    | tu | tōhoku | tohoku =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Tōhoku Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Tōhoku Shinkansen}}}}}}]]
    | y | yamagata =[[File:Shinkansen jre.svg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Yamagata Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Yamagata Shinkansen}}}}}}]]
    | #default =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Shinkansen}}}|alt={{{alt|{{{link|Shinkansen}}}}}}]]
    }}
  | jrwest ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | h | hiroshima ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | b | blue | kabe ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kabe_Line}}}|#09C0B0|bold=no}}
      | g | green ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#5fAD3C|bold=no}}
      | p | purple | geibi ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Geibi_Line}}}|#947EB9|bold=no}}
      | r | red ={{RouteBox|{{font|text=R|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#cB332E|bold=no}}
      | y | yellow | kure ={{RouteBox|{{font|text=Y|font=Lucida Console||}}|{{{link|Kure_Line}}}|#EE8F17|#000|bold=no}}
      }}
    | k | kinki ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | hokuriku ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hokuriku_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | biwako ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Biwako_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | jrkyoto ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR Kyōto_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | jrkobe ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR Kōbe_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | sanyo ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | ako ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Akō_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | b | kosei ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kosei_Line}}}|#039be5|bold=no}}
      | c | kusatsu ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kusatsu_Line}}}|#4caf50|bold=no}}
      | d | nara ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Nara_Line}}}|#b67c2b|bold=no}}
      | sagano ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sagano_Line}}}|#878DDC|bold=no}}
      | sanin ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-in_Line}}}|#878DDC|bold=no}}
      | f | osakahigashi ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ōsaka_Higashi_Line}}}|#546e7a|bold=no}}
      | jrtakarazuka ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||}}|{{{link|JR_Takarazuka_Line}}}|#ffc107|#000|bold=no}}
      | fukuchiyama ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||}}|{{{link|Fukuchiyama_Line}}}|#ffc107|#000|bold=no}}
      | jrtozai ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR_Tōzai_Line}}}|#ec407a|bold=no}}
      | gakkentoshi ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Gakkentoshi_Line}}}|#ec407a|bold=no}}
      | i | kakogawa ={{RouteBox|{{font|text=I|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kakogawa Line}}}|#009688|bold=no}}
      | j | bantan ={{RouteBox|{{font|text=J|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Bantan_Line}}}|#ad1457|bold=no}}
      | k | kishin ={{RouteBox|{{font|text=K|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kishin_Line}}}|#f4511e}} 
      | l | maizuru ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||}}|{{{link|Maizuru_Line}}}|#ff9800|#000|bold=no}}
      | o | osakaloop ={{RouteBox|{{font|text=O|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ōsaka_Loop_Line}}}|#ef5350|bold=no}}
      | p | jryumesaki ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|JR_Yumesaki_Line}}}|#283593|bold=no}}
      | q | yamatoji ={{RouteBox|Q|{{{link|Yamatoji_Line}}}|#009688|bold=no}}
      | r | hanwa ={{RouteBox|{{font|text=R|font=Lucida Console||}}|{{{link|Hanwa_Line}}}|#ff9800|#000|bold=no}}
      | s | kansaiairport ={{RouteBox|{{font|text=S|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kansai-airport_Line}}}|#0000f2|bold=no}}
      | t | wakayama ={{RouteBox|{{font|text=T|font=Lucida Console||}}|{{{link|Wakayama_Line}}}|#f48fb1|#000|bold=no}}
      | u | manyomahoroba ={{RouteBox|{{font|text=U|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Man-yo_Mahoroba_Line}}}|#c62828|bold=no}}
      | v | kansai ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kansai_Line}}}|#53479d|bold=no}}
      | w | kisei ={{RouteBox|W|{{{link|Kisei_Line}}}|#00acc1|bold=no}}
      }}
    | o | okayama ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | l | unoport ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||}}|{{{link|Uno-port_Line}}}|#7acccd|#000|bold=no}}
      | m | setoohashi ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Seto-Ōhashi_Line}}}|#0072bc|bold=no}}
      | n | ako ={{RouteBox|{{font|text=N|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Akō_Line}}}|#f16369|bold=no}}
      | s ={{RouteBox|{{font|text=S|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#b0d136|#000|bold=no}}
      | t | tsuyama ={{RouteBox|{{font|text=T|font=Lucida Console||}}|{{{link|Tsuyama_Line}}}|#fdbd18|#000|bold=no}}
      | u | momotaro ={{RouteBox|{{font|text=U|font=Lucida Console||}}|{{{link|Momotarō_Line}}}|#f6a4b4|#000|bold=no}}
      | v | hakubi ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hakubi_Line}}}|#35934a|bold=no}}
      | w ={{RouteBox|W|{{{link|San-yō_Line}}}|#f69036|bold=no}}
      | x ={{RouteBox|{{font|text=X|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-yō_Line}}}|#00aeef|#000|bold=no}}
      | z | fukuen ={{RouteBox|{{font|text=Z|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Fukuen_Line}}}|#49479e|bold=no}}
      }}
    | s | sanin ={{#switch: {{lc: {{{4}}} }}
      | a ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||}}|{{{link|San-in_Line}}}|#b2d33e|#000|bold=no}}
      | b | imbi ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Imbi_Line}}}|#ba7c32|bold=no}}
      | c | sakai ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sakai_Line}}}|#0066b3|bold=no}}
      | d ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|San-in_Line}}}|#f26122|bold=no}}
      | e | kisuki ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||}}|{{{link|Kisuki_Line}}}|#ffc20e|#000|bold=no}}
      | f | sanko ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Sankō_Line}}}|#00b2e5|bold=no}}
      | v | hakubi ={{RouteBox|{{font|text=V|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Hakubi_Line}}}|#35934a|bold=no}}
      }}
    }}
  | kintetsu ={{#switch: {{lc: {{{3}}} }}
    | a | namba/nara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|a}}|bold=no}}
    | namba | nara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|a}}|bold=no}}
    | b | kyoto/kashihara ={{RouteBox|{{font|text=B|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|b}}|bold=no}}
    | kyoto | kashihara ={{RouteBox|{{font|text=A|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|b}}|bold=no}}
    | c | keihanna ={{RouteBox|{{font|text=C|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Keihanna Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|c}}|bold=no}}
    | d | osaka ={{RouteBox|{{font|text=D|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Osaka Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|d}}|bold=no}}
    | e | nagoya ={{RouteBox|{{font|text=E|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu Nagoya Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|e}}|bold=no}}
    | f | minami osaka/yoshino ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|f}}|bold=no}}
    | minami osaka | yoshino ={{RouteBox|{{font|text=F|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|{{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|f}}|bold=no}}
    | g | ikoma ={{RouteBox|{{font|text=G|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ikoma Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|g}}|bold=no}}
    | h | tenri ={{RouteBox|{{font|text=H|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Tenri Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|h}}|bold=no}}
    | i | tawaramoto ={{RouteBox|{{font|text=I|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Tawaramoto Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|i}}|bold=no}}
    | j | shigi ={{RouteBox|{{font|text=J|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Shigi Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|j}}|bold=no}}
    | k | yunoyama ={{RouteBox|{{font|text=K|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Yunoyama Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|k}}|bold=no}}
    | l | suzuka ={{RouteBox|{{font|text=L|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Suzuka Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|l}}|bold=no}}
    | m | yamada/toba/shima ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}||#{{rail color|Kintetsu|m}}|bold=no}}
    | yamada | toba | shima ={{RouteBox|{{font|text=M|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu {{{3}}} Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|m}}|bold=no}}
    | n | domyoji ={{RouteBox|{{font|text=N|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Domyoji Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|n}}|bold=no}}
    | o | nagano ={{RouteBox|{{font|text=O|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Kintetsu Nagano Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|o}}|bold=no}}
    | p | gose ={{RouteBox|{{font|text=P|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Gose Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|p}}|bold=no}}
    | y | ikoma cable ={{RouteBox|{{font|text=Y|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Ikoma Cable Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|y}}|bold=no}}
    | z | nishi-shigi cable ={{RouteBox|{{font|text=Z|font=Lucida Console||color=#fff}}|{{{link|Nishi-Shigi Cable Line}}}|#{{rail color|Kintetsu|z}}|bold=no}}
    | isl =[[File:KINTETSU23000_MARK.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Ise-Shima Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Ise-Shima Liner}}}}}}]]
    | shimakaze =[[File:しまかぜマーク.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Shimakaze}}}|alt={{{alt|{{{link|Shimakaze}}}}}}]]
    | sl =[[File:SLマーク.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Sakura Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Sakura Liner}}}}}}]]
    | ul =[[File:KINTETSU_UL_038.jpg|{{{size|13}}}px|link={{{link|Urban Liner}}}|alt={{{alt|{{{link|Urban Liner}}}}}}]]
    | #default =[[File:KintetsuLogo.svg|{{{size|19}}}px|link={{{link|Kintetsu Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Kintetsu Railway}}}}}}]]
    }}
  }}

| kr ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Korail logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Korail}}}|alt={{{alt|{{{link|Korail}}}}}}]]
  | ktx =[[File:KTX logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Korea Train Express}}}|alt={{{alt|{{{link|KTX}}}}}}]]
  | srt =[[File:SRT logo.svg|{{{size|x12}}}px|link={{{link|Super Rapid Train}}}|alt={{{alt|{{{link|SRT}}}}}}]]
  }}

| my ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | ktm ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | k1 ={{RouteBox|1|Seremban Line|#{{rail color|KLRT|1}}}}
    | k2 ={{RouteBox|2|Port Klang Line|#{{rail color|KLRT|2}}}}
    | komuter =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] 
    |#default =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]]
  }}
  | ktmkomuter =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] 
  | rapidkl =[[File:Rapid KL Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid KL (brand)}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid KL (brand)}}}}}}]]
  | rapidpenang =[[File:Rapid Penang Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid Penang}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid Penang}}}}}}]]
  | erl =[[File:Logo Express Rail Link 03.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Express Rail Link}}}|alt={{{alt|{{{link|Express Rail Link}}}}}}]]
  | mrt =[[File:Aiga railtransportation 25.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Malaysia Rapid Transit Corporation}}}|alt={{{alt|{{{link|Malaysia Rapid Transit Corporation}}}}}}]]
  | rail ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | ic =[[File:BSicon BAHN.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM Intercity}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Intercity}}}}}}]]
    | knorth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}}}}]]
    | ksouth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}}}}]]
    | ktm =[[File:Keretapi Tanah Melayu Berhad Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}|alt={{{alt|{{{link|Keretapi Tanah Melayu}}}}}}]]
    | ktmk =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter}}}}}}]] 
    | rapidkl =[[File:Rapid KL Logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Rapid KL}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid KL}}}}}}]]
    | rapidpenang =[[File:Rapid Penang Logo.svg|{{{size|22}}}px|link={{{link|Rapid Penang}}}|alt={{{alt|{{{link|Rapid Penang}}}}}}]]
  }}
  | railic =[[File:BSicon BAHN.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM Intercity}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Intercity}}}}}}]]
  | railets =[[File:BSicon LDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|KTM ETS}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM ETS}}}}}}]]
  | railknorth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Northern Sector}}}}}}]]
  | railksouth =[[File:KTM Komuter logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}|alt={{{alt|{{{link|KTM Komuter Southern Sector}}}}}}]]
  | railhsr =[[File:BSicon exLDER.svg|{{{size|17}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail}}}}}}]]
  | ferrypk =[[File:BSicon BOOT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Port Klang International Passenger Terminal}}}|alt={{{alt|{{{link|Port Klang International Passenger Terminal}}}}}}]]
  | ferrypg =[[File:BSicon BOOT.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Penang ferry service}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang ferry service}}}}}}]]
  | air ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | klia =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}}}}]]
    | klia2 =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}}}}]]
    | pen =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Penang International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang International Airport}}}}}}]]
    | sbg =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}}}}]]
  }}
  | airklia =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport}}}}}}]]
  | airklia2 =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}|alt={{{alt|{{{link|Kuala Lumpur International Airport#klia2}}}}}}]]
  | airpen= =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Penang International Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Penang International Airport}}}}}}]]
  | airsbg =[[File:BSicon FLUG.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}|alt={{{alt|{{{link|Sultan Abdul Aziz Shah Airport}}}}}}]]
  | mono | monorail =[[File:Access monorail inv.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Putrajaya Monorail}}}|alt={{{alt|{{{link|Putrajaya Monorail}}}}}}]]
  | bus ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | pudu =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Pudu Sentral}}}|alt={{{alt|{{{link|Pudu Sentral}}}}}}]]
    | sunway|sw =[[File:Aiga bus on green circle.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|BRT Sunway Line}}}]]
    | tbs =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}|alt={{{alt|{{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}}}}]]
  }}
  | buspudu =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Pudu Sentral}}}|alt={{{alt|{{{link|Pudu Sentral}}}}}}]]
  | bustbs =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}|alt={{{alt|{{{link|Terminal Bersepadu Selatan}}}}}}]]
  | go ={{#switch:  {{lc: {{{3}}} }}
    | klb =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
    | klg =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
    | klp =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
    | klr =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  }}
  | 1 | ktmk1 ={{rail icon|KLRT|1}}
  | 2 | ktmk2 ={{rail icon|KLRT|2}}
  | 3 | rkl1 ={{rail icon|KLRT|3}}
  | 4 | rkl2 ={{rail icon|KLRT|4}}
  | 5 | rkl3 ={{rail icon|KLRT|5}}
  | 8 | rkl4 ={{rail icon|KLRT|8}}
  | 6 | erl1 ={{rail icon|KLRT|6}}
  | 7 | erl2 ={{rail icon|KLRT|7}}
  | 9 | mrt1 ={{rail icon|KLRT|9}}
  | 10 | ktmk3 ={{rail icon|KLRT|10}}
  | 11 | lrt3 ={{rail icon|KLRT|11}}
  | 12 | mrt2 ={{rail icon|KLRT|12}}
  | 13 | mrt3 ={{rail icon|KLRT|13}}
  | 14 | pm ={{rail icon|KLRT|14}}
  | 21 ={{rail icon|KLRT|21}}
  | 22 ={{rail icon|KLRT|22}}
  | n1 | padang besar | pbl ={{RouteBox|1|KTM Komuter Northern Sector|#1964b7|white|bold=}}
  | n2 | padang rengas | prl ={{RouteBox|2|KTM Komuter Northern Sector|green|white|bold=}}
  | blue | goklb =[[File:MadridMetro-EMT.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | green | goklg =[[File:MadridMetro-BusInterurbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | purple | goklp =[[File:MadridMetro-LargoRecorrido.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | red|goklr =[[File:MadridMetro-BusUrbano.svg|{{{size|14}}}px|link={{{link|Go KL City Bus}}}]]
  | ets ={{RouteBox|ETS|KTM ETS|gold|black}}
  | rts ={{RouteBox|RTS|Johor Bahru–Singapore Rapid Transit System|skyblue|black}}
  | ecr ={{RouteBox|ECR|MRL East Coast Rail Link|#{{rail color|KLRT|blue}}}}
  | hsr ={{RouteBox|HSR|Kuala Lumpur-Singapore High Speed Rail|#{{rail color|KLRT|red}}}}
  | multi =[[File:BSicon WALKl.svg|Multiple fare trips|link=|17px]]
  }}

| ni ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logomark NI Railways.svg|{{{size|15}}}px|link={{{link|NI Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|NI Railways}}}}}}]]
  | rail2 =[[File:NI Railways icon.svg|{{{size|x20}}}px|link={{{link|NI Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|NI Railways}}}}}}]]
  | bus =[[File:BSicon BUS.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Bus transport in the United Kingdom}}}]]
  | bangor =[[File:NIRsymbol_Bangor.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Bangor railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Bangor railway line}}}}}}]]
  | derry | londonderry | derry~londonderry = [[File:NIRsymbol_DLD.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Derry railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Derry railway line}}}}}}]]
  | dublin =[[File:NIRsymbol_Dublin.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Dublin railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Dublin railway line}}}}}}]]
  | larne =[[File:NIRsymbol_Larne.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Larne railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Larne railway line}}}}}}]]
  | newry =[[File:NIRsymbol_Newry.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Belfast-Newry railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Belfast-Newry railway line}}}}}}]]
  | portrush =[[File:NIRsymbol_Portrush.svg|{{{size|10}}}px|link={{{link|Coleraine-Portrush railway line}}}|alt={{{alt|{{{link|Coleraine-Portrush railway line}}}}}}]]
  }}

| nl ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | abl =[[File:Abellio_logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Abellio Deutschland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Abellio Deutschland}}}}}}]]
  | arr =[[File:Arriva-Logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Arriva}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Arriva}}}}}}]]
  | brg =[[File:Breng_logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Breng}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Breng}}}}}}]]
  | cnx =[[File:Connexxion_logo_2.svg|{{{size|45}}}px|link={{{link|w:Connexxion}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Connexxion}}}}}}]]
  | ice =[[File:ICE-Logo.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:Intercity-Express}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Intercity-Express}}}}}}]]
  | keo =[[File:Keolis-Logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Keolis Nederland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Keolis Nederland}}}}}}]]
  | nsr | rail | ns =[[File:Logo_NS.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|w:Nederlandse Spoorwegen}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Nederlandse Spoorwegen}}}}}}]]
  | qbz =[[File:Qbuzz logo.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Qbuzz}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Qbuzz}}}}}}]]
  | tha =[[File:Thalys.svg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Thalys}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Thalys}}}}}}]]
  | twe =[[File:Twents.jpg|{{{size|35}}}px|link={{{link|w:Keolis Nederland}}}|alt={{{alt|{{{link|w:Keolis Nederland}}}}}}]]
  }}

| pt ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Logo CP 2.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Comboios de Portugal}}}|alt={{{alt|{{{link|Comboios de Portugal}}}}}}]]
  }}

| ru ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Russian Railways Logo.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Russian Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Russian Railways}}}}}}]]
  }}

| sg ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | branch ={{RouteBox|B|Branch MRT line|#{{rail color|SMRT|Branch}}}}
  | bp | l1 ={{RouteBox|BPLRT|Bukit Panjang LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|bp}}}}
  | cc | m4 ={{RouteBox|CCL|Circle MRT line|#{{rail color|SMRT|cc}}|#000000}}
  | cr | m8 ={{RouteBox|CRL|Cross Island MRT line|#{{rail color|SMRT|cr}}|#000000}}
  | dt | m5 ={{RouteBox|DTL|Downtown MRT line|#{{rail color|SMRT|dt}}}}
  | ew | m2 ={{RouteBox|EWL|East–West MRT line|#{{rail color|SMRT|ew}}}}
  | jr | m7 ={{RouteBox|JRL|Jurong Region MRT line|#{{rail color|SMRT|jr}}}}
  | ne | m3 ={{RouteBox|NEL|North East MRT line|#{{rail color|SMRT|ne}}}}
  | ns | m1 ={{RouteBox|NSL|North–South MRT line|#{{rail color|SMRT|ns}}}}
  | pg | l3 ={{RouteBox|PGLRT|Punggol LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|pg}}}}
  | sk | l2 ={{RouteBox|SKLRT|Sengkang LRT line|#{{rail color|Singapore LRT|sk}}}}
  | te | m6 ={{RouteBox|TEL|Thomson–East Coast MRT line|#{{rail color|SMRT|te}}}}
}}

| tw ={{#switch: {{lc: {{{2}}} }}
  | tra | rail =[[File:Taiwan Railways Administration Logo plain.svg|{{{size|18x18}}}px|link={{{link|Taiwan Railway}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiwan Railway}}}}}}]]
  | thsr =[[File:Taiwan High Speed Rail Logo(Log Only).svg|{{{size|23x23}}}px|link={{{link|Taiwan High Speed Rail}}}|alt={{{alt|{{{link|Taiwan High Speed Rail}}}}}}]]
  | cbrt =[[File:Chiayi Bus Rapid Transit Logo(Logo Only).svg|{{{size|30x30}}}px|link={{{link|Chiayi Bus Rapid Transit}}}|alt={{{alt|{{{link|Chiayi Bus Rapid Transit}}}}}}]]
  }}

| ua ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:Ukrzaliznytsya.svg|{{{size|24}}}px|link={{{link|Ukrainian Railways}}}|alt={{{alt|{{{link|Ukrainian Railways}}}}}}]]
  }}

  &lt;!-- United Arab Emirates --&gt;
| ae ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | er ={{RouteBox|ER|Etihad Rail|#748477}}
  }}

| us ={{#switch:  {{lc: {{{2}}} }}
  | rail =[[File:BSicon TRAIN3.svg|{{{size|16}}}px|link={{{link|Rail transportation in the United States#Passenger railroads}}}|alt={{{alt|{{{link|US Passenger rail transport}}}}}}]]
  | amtrak =[[File:BSicon LOGO Amtrak2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Amtrak}}}|alt={{{alt|{{{link|Amtrak}}}}}}]] {{#if:{{{showtext|}}}|[[Amtrak]]}}
  | amtrakbus =[[File:BSicon LOGO Amtrak2.svg|{{{size|20}}}px|link={{{link|Amtrak Thruway}}}|alt={{{alt|{{{link|Amtrak}}}}}}]]
  | csx | csxt =[[File:CSX transp logo.svg|{{{size|x14}}}px|link={{{link|CSX Transportation}}}|alt={{{alt|{{{link|CSX Transportation}}}}}}]]
  | greyhound =[[File:Greyhound no dog.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Greyhound Lines}}}|alt={{{alt|{{{link|Greyhound Lines}}}}}}]]
  | megabus =[[File:MegabusIcon.svg|{{{size|18}}}px|link={{{link|Megabus (North America)}}}|alt={{{alt|{{{link|Megabus (North America)}}}}}}]]
  }}
  
&lt;!-- DEFAULT --&gt;

| #default ='''Add→{{tl|rail-interchange}}'''
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>36opedr1hw8cbdvvgra7c8f83z4zwlu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дамдинсүрэнгийн Дулмаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148626</id>
    <revision>
      <id>871630</id>
      <timestamp>2026-09-24T12:44:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:A.D.Cendina.jpg|thumb]] '''Дамдинсүрэнгийн Дулмаа''' буюу '''Анна Цендина''' ([[Орос хэл|орос.]] ''А́нна Дамди́новна Це́ндина'' , 1954 оны 8-р сарын 11-нд БНМАУ-ын Улаанбаатар хотод төрсөн) — зөвлөлтийн болон оросын монгол болон төвөд судлаач. Оросын Хэл зүйн шинжлэх ухаан...&quot;</comment>
      <origin>871630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8361" sha1="c8xnjxgsb3i6jpuzw3vuqj80iy5wuuh" xml:space="preserve">[[Файл:A.D.Cendina.jpg|thumb]]
'''Дамдинсүрэнгийн Дулмаа''' буюу '''Анна Цендина''' ([[Орос хэл|орос.]] ''А́нна Дамди́новна Це́ндина'' , 1954 оны 8-р сарын 11-нд БНМАУ-ын Улаанбаатар хотод төрсөн) — зөвлөлтийн болон оросын монгол болон төвөд судлаач. Оросын Хэл зүйн шинжлэх ухааны доктор. Оросын Үндэсний Судалгааны Их Сургуулийн Эдийн Засгийн Дээд Сургуулийн Дорно дахины болон Сонгодог Судлалын Хүрээлэнгийн профессор. Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Гавьяат Зүтгэлтэн (2025) бөгөөд Монгол Улсын &quot;Алтан гадас&quot; одон 2021 онд хүртсэн. Монголын эрдэмтэн [[Цэндийн Дамдинсүрэн|'''Цэндийн Дамдинсүрэнгийн''']] охин. 

== Намтар ==
Д.Дулмаа 1954 оны 8-р сарын 11-нд Улаанбаатар хотод төрсөн.

Түүний эцэг Цэндийн Дамдинсүрэн (1908-1986) нь Монголын сонгодог утга зохиолын зүтгэлтэн, эрдэмтэн байсан бөгөөд төрийн дууллын үг, &quot;Монголын нууц товчоо&quot; уран зохиолын бүтээлийг орчин үеийн монгол хэл рүү орчуулсан зохиолч гэдгээрээ Монголын түүхэнд нэрээ мөнхөлсөн юм. Түүний эх Любовь Владимировна Зевина нь Зөвлөлтийн дорно дахины судлаач, монгол эрдэмтэн, угсаатны зүйч (антропологич), музейн мэргэжилтэн байв.

Д.Дулмаа буюу Анна Цендина айлын дөрөв дэх отгон хүүхэд, цорын ганц охин байв. Тэрээр бага наснаасаа хойш монгол хэлээр чөлөөтэй ярьдаг байсан энэ нь эхийн нь монгол сургуульд явуулах шийдвэртэй холбоотой (ах нар нь орос сургуульд явсан).

Эх нь Любовь Владимировна Зевина нь Зөвлөлтийн дорно дахины судлаач, Монголын мэргэжилтэн, угсаатны зүйч (антропологич), музейн мэргэжилтэн байсан.

Тэрээр Улаанбаатарын Хөгжим, Бүжгийн Сургуульд суралцаж, Григорьева (Монголын дуучин [[Доржийн Банди|Доржийн Бандигийн]] эхнэр) багшийн төгөлдөр хуурын ангид суралцжээ. 

1967 онд тэдний гэр бүл нь ЗХУ-ын [[Ленинград]] руу нүүж, тэрээр Анна нэртэй болж Зөвлөлтийн дунд сургуулийг төгссөн байна. Сургуульд байхдаа тэрээр математикийн гайхалтай авьяас чадвараа харуулж, математикийн олимпиадуудад идэвхтэй оролцдог байжээ. Гэсэн хэдий ч охиноо аавынхаа шинжлэх ухааны уламжлалыг залгамжлагч гэж үздэг эхийнхээ нөлөөгөөр Анна монгол судлалаар мэргэшихээр шийджээ.

1971 онд тэрээр А.Ждановын нэрэмжит Ленинградын Улсын Их Сургуулийн Монгол-Төвөд хэлний филологийн тэнхимд элсэн орсон. Суралцах хугацаандаа [[Зоя Касьяненко]], Л.К.Герасимович нарын удирдлага дор монгол хэл, Б.И.Кузнецовын удирдлага дор [[төвөд хэл]] сурч байжээ. 1977 онд Их сургуулиа төгсөөд [[Москва]] руу нүүж, ЗХУ-ын Улсын Телевиз, Радиогийн өргөн нэвтрүүлгийн компанийн Өвөр Монголын радиогийн өргөн нэвтрүүлгийн хэлтэст орчуулагч, хөтлөгчөөр 1990 он хүртэл ажиллажээ. Ажлынхаа хажуугаар тэрээр эрдэм шинжилгээний ажил хийж байсан ажээ. 

1982 онд тэрээр А.М.Горькийн нэрэмжит Дэлхийн уран зохиолын дээд сургуулийн эчнээ магистрын ангид элсэн орсон. 1984 онд &quot;XVII-XIX зууны монгол богино өгүүллэгүүд ба Энэтхэг-Төвөдийн хүүрнэл зохиолын уламжлал&quot; сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан байна.

1990-ээд онд тус хүрээлэнд ажиллаж байхдаа тэрээр Хятадад ажиллах урилга хүлээн авчээ. Анна Цендина нэг жилийн турш Хятад, Монгол, Төвдийн соёлын бүсийн уулзвар дээр орших [[Ганьсү муж|Ганьсү мужид]] орос хэл заажээ. Хятадад байх хугацаандаа тэрээр тухайн үед гадаадын иргэдийг оруулахыг хязгаарласан [[Төвөдийн өөртөө засах орон]] руу аялах зөвшөөрөл хүсэхэд нь татгалзсан байна. Гэсэн хэдий ч Хятадаас буцахаасаа өмнөхөн Ганьсу мужийн захиргааны өндөр албан тушаалтантай уулзах боломж олдсон нь түүнд эцэст [[Лхас]] руу очих боломжийг олгосон байна. Төвөдөд очиж биечлэн танилцсан туршлага нь түүний дараагийн судалгааны ажилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг юм.

Филологийн ухааны доктор [[Лидия Скородумова|Лидия Григорьевна Скородумоватай]] хамтран Анна Цендина Оросын Улсын Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургуулийн Дорно дахины соёл, эртний эдлэлийн хүрээлэнгийн Москвагийн Сонгодог Монгол Судлалын Сургуулийг байгуулж, хөгжүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Энэхүү хөтөлбөрийг бүтээх санаачилга нь ардын аман зохиолын тэргүүлэх судлаач, дорно дахины судлаач [[Сергей Неклюдов|Сергей Неклюдовт]] харьяалагддаг бөгөөд Анна Цендина түүнтэй хэдэн арван жилийн турш хамтран ажиллаж, Монголын ардын аман зохиолыг цуглуулах экспедицэд оролцож, &quot;Монголын ардын аман зохиолын ландшафт&quot; (2019) гэсэн хоёр боть үндсэн бүтээлийг бэлтгэхэд оролцож, ерөнхий редактороор ажиллаж байжээ.

Дөрөв дэх бүлэг оюутнууд 2025 онд төгсөхөөр төлөвлөж байна. Энэхүү хүчин чармайлт нь Оросын монгол судлалын уламжлалыг хадгалж, хөгжүүлэх, өндөр мэргэшсэн боловсон хүчин бэлтгэх зорилготой юм.

== Шагнал ==

* «2017 оны шилдэг монгол судлаач» цол Ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулга гардуулсан.
* Алтан гадас одон — Монгол Улсын Төрийн дээд одон (2021).
* Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан (2025) цол тэмдэг хүртсэн.</text>
      <sha1>c8xnjxgsb3i6jpuzw3vuqj80iy5wuuh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871747</id>
      <parentid>871630</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T05:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8131" sha1="cjmz7ag1kmls4uo4hpjwest40xxn1s2" xml:space="preserve">[[Файл:A.D.Cendina.jpg|thumb]]
'''Дамдинсүрэнгийн Дулмаа''' буюу '''Анна Цендина''' ([[Орос хэл|орос.]] ''А́нна Дамди́новна Це́ндина'' , 1954 оны 8-р сарын 11-нд БНМАУ-ын Улаанбаатар хотод төрсөн) — зөвлөлтийн болон оросын монгол, төвөд судлаач. Оросын Хэл зүйн шинжлэх ухааны доктор. Оросын Үндэсний Судалгааны Их Сургуулийн Эдийн Засгийн Дээд Сургуулийн Дорно дахины болон Сонгодог Судлалын Хүрээлэнгийн профессор. Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Гавьяат Зүтгэлтэн (2025) бөгөөд Монгол Улсын &quot;Алтан гадас&quot; одон 2021 онд хүртсэн. Монголын эрдэмтэн [[Цэндийн Дамдинсүрэн|'''Цэндийн Дамдинсүрэнгийн''']] охин. 

== Намтар ==
Д.Дулмаа 1954 оны 8-р сарын 11-нд Улаанбаатар хотод төрсөн.

Түүний эцэг Цэндийн Дамдинсүрэн (1908-1986) нь Монголын сонгодог утга зохиолын зүтгэлтэн, эрдэмтэн байсан бөгөөд төрийн дууллын үг, &quot;Монголын нууц товчоо&quot; уран зохиолын бүтээлийг орчин үеийн монгол хэл рүү орчуулсан зохиолч гэдгээрээ Монголын түүхэнд нэрээ мөнхөлсөн юм. Түүний эх [[Любовь Зевина|Любовь Владимировна Зевина]] нь Зөвлөлтийн дорно дахины судлаач, монгол эрдэмтэн, угсаатны зүйч (антропологич), музейн мэргэжилтэн байв.

Д.Дулмаа нь Ц.Дамдинсүрэн, Любовь Зевина нарын 4 дэх отгон хүүхэд бөгөөд цорын ганц охин юм. Тэрээр бага наснаасаа хойш монгол хэлээр чөлөөтэй ярьдаг байсан энэ нь эхийн нь монгол сургуульд явуулах шийдвэртэй холбоотой (ах нар нь орос сургуульд явсан).

Тэрээр Улаанбаатарын Хөгжим, Бүжгийн Сургуульд суралцаж, Григорьева (Монголын дуучин [[Доржийн Банди|Доржийн Бандигийн]] эхнэр) багшийн төгөлдөр хуурын ангид суралцжээ.

1967 онд тэдний гэр бүл нь ЗХУ-ын [[Ленинград]] руу нүүж, тэрээр Анна нэртэй болж Зөвлөлтийн дунд сургуулийг төгссөн байна. Сургуульд байхдаа тэрээр математикийн гайхалтай авьяас чадвараа харуулж, математикийн олимпиадуудад идэвхтэй оролцдог байжээ. Гэсэн хэдий ч охиноо аавынхаа шинжлэх ухааны уламжлалыг залгамжлагч гэж үздэг эхийнхээ нөлөөгөөр Анна монгол судлалаар мэргэшихээр шийджээ.

1971 онд тэрээр А.Ждановын нэрэмжит Ленинградын Улсын Их Сургуулийн Монгол-Төвөд хэлний филологийн тэнхимд элсэн орсон. Суралцах хугацаандаа [[Зоя Касьяненко]], Л.К.Герасимович нарын удирдлага дор монгол хэл, Б.И.Кузнецовын удирдлага дор [[төвөд хэл]] сурч байжээ. 1977 онд Их сургуулиа төгсөөд [[Москва]] руу нүүж, ЗХУ-ын Улсын Телевиз, Радиогийн өргөн нэвтрүүлгийн компанийн Өвөр Монголын радиогийн өргөн нэвтрүүлгийн хэлтэст орчуулагч, хөтлөгчөөр 1990 он хүртэл ажиллажээ. Ажлынхаа хажуугаар тэрээр эрдэм шинжилгээний ажил хийж байсан ажээ. 

1982 онд тэрээр А.М.Горькийн нэрэмжит Дэлхийн уран зохиолын дээд сургуулийн эчнээ магистрын ангид элсэн орсон. 1984 онд &quot;XVII-XIX зууны монгол богино өгүүллэгүүд ба Энэтхэг-Төвөдийн хүүрнэл зохиолын уламжлал&quot; сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан байна.

1990-ээд онд тус хүрээлэнд ажиллаж байхдаа тэрээр Хятадад ажиллах урилга хүлээн авчээ. Анна Цендина нэг жилийн турш Хятад, Монгол, Төвдийн соёлын бүсийн уулзвар дээр орших [[Ганьсү муж|Ганьсү мужид]] орос хэл заажээ. Хятадад байх хугацаандаа тэрээр тухайн үед гадаадын иргэдийг оруулахыг хязгаарласан [[Төвөдийн өөртөө засах орон]] руу аялах зөвшөөрөл хүсэхэд нь татгалзсан байна. Гэсэн хэдий ч Хятадаас буцахаасаа өмнөхөн Ганьсу мужийн захиргааны өндөр албан тушаалтантай уулзах боломж олдсон нь түүнд эцэст [[Лхас]] руу очих боломжийг олгосон байна. Төвөдөд очиж биечлэн танилцсан туршлага нь түүний дараагийн судалгааны ажилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг юм.

Филологийн ухааны доктор [[Лидия Скородумова|Лидия Григорьевна Скородумоватай]] хамтран Анна Цендина Оросын Улсын Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургуулийн Дорно дахины соёл, эртний эдлэлийн хүрээлэнгийн Москвагийн Сонгодог Монгол Судлалын Сургуулийг байгуулж, хөгжүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Энэхүү хөтөлбөрийг бүтээх санаачилга нь ардын аман зохиолын тэргүүлэх судлаач, дорно дахины судлаач [[Сергей Неклюдов|Сергей Неклюдовт]] харьяалагддаг бөгөөд Анна Цендина түүнтэй хэдэн арван жилийн турш хамтран ажиллаж, Монголын ардын аман зохиолыг цуглуулах экспедицэд оролцож, &quot;Монголын ардын аман зохиолын ландшафт&quot; (2019) гэсэн хоёр боть үндсэн бүтээлийг бэлтгэхэд оролцож, ерөнхий редактороор ажиллаж байжээ.

Дөрөв дэх бүлэг оюутнууд 2025 онд төгсөхөөр төлөвлөж байна. Энэхүү хүчин чармайлт нь Оросын монгол судлалын уламжлалыг хадгалж, хөгжүүлэх, өндөр мэргэшсэн боловсон хүчин бэлтгэх зорилготой юм.

== Шагнал ==

* «2017 оны шилдэг монгол судлаач» цол Ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулга гардуулсан.
* Алтан гадас одон — Монгол Улсын Төрийн дээд одон (2021).
* Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан (2025) цол тэмдэг хүртсэн.</text>
      <sha1>cjmz7ag1kmls4uo4hpjwest40xxn1s2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Adjacent stations/Kyiv Metro</title>
    <ns>828</ns>
    <id>148627</id>
    <revision>
      <id>871638</id>
      <timestamp>2026-09-24T14:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;local name_format = &quot;font-size: 140%; font-family: Arial, sans; font-weight: bolder; line-height: 100%;&quot;  local p = { 	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Kyiv Metro]]&quot;, 	[&quot;system icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro logo 2015.svg|15px|link=Kyiv Metro]]&quot;, 	[&quot;name format&quot;] = { 		name_format .. &quot; color: #000000;&quot;, 		[&quot;Sviatoshynsko–Brovarska&quot;] = name_format .. &quot; color: #FFFFFF; background-color: #DC241F;&quot;, 		[&quot;Obolonsko–Teremkivska&quot;] = name_format .. &quot;  color: #FFFFFF; background-co...&quot;</comment>
      <origin>871638</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2932" sha1="6lts1p8iyu5exwm0mwvszzuk0ybnoin" xml:space="preserve">local name_format = &quot;font-size: 140%; font-family: Arial, sans; font-weight: bolder; line-height: 100%;&quot;

local p = {
	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Kyiv Metro]]&quot;,
	[&quot;system icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro logo 2015.svg|15px|link=Kyiv Metro]]&quot;,
	[&quot;name format&quot;] = {
		name_format .. &quot; color: #000000;&quot;,
		[&quot;Sviatoshynsko–Brovarska&quot;] = name_format .. &quot; color: #FFFFFF; background-color: #DC241F;&quot;,
		[&quot;Obolonsko–Teremkivska&quot;] = name_format .. &quot;  color: #FFFFFF; background-color: #2581C4;&quot;,
		[&quot;Syretsko–Pecherska&quot;] = name_format .. &quot; color: #FFFFFF; background-color: #35AB52;&quot;,
		[&quot;Podilsko–Vyhurivska&quot;] = name_format .. &quot; color: #FFFFFF; background-color: #F0AB00;&quot;,
	},
	[&quot;header background color&quot;] = {
		[&quot;Sviatoshynsko–Brovarska&quot;] = &quot;DC241F&quot;,
		[&quot;Obolonsko–Teremkivska&quot;] = &quot;2581C4&quot;,
		[&quot;Syretsko–Pecherska&quot;] = &quot;35AB52&quot;,
		[&quot;Podilsko–Vyhurivska&quot;] = &quot;F0AB00&quot;,
	},
	[&quot;header text color&quot;] = {
		[&quot;Sviatoshynsko–Brovarska&quot;] = &quot;FFF&quot;,
		[&quot;Obolonsko–Teremkivska&quot;] = &quot;FFF&quot;,
		[&quot;Syretsko–Pecherska&quot;] = &quot;FFF&quot;,
		[&quot;Podilsko–Vyhurivska&quot;] = &quot;FFF&quot;,
	},
	[&quot;station type&quot;] = &quot;[[File:KyivMetroLogo.png|20px|link=Kyiv Metro]] Kyiv Metro station&quot;,
	[&quot;station format&quot;] = {
		&quot;%1 (Kyiv Metro)&quot;,
	},
	[&quot;lines&quot;] = {
		[&quot;_default&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[%1 line]]&quot;,
		},
		-- Line 1
		[&quot;Sviatoshynsko–Brovarska&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro Line 1.svg|15px|alt=]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;DC241F&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Akademmistechko&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Lisova&quot;,
		},
		-- Line 2
		[&quot;Obolonsko–Teremkivska&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro Line 2.svg|15px|alt=]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;2581C4&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Heroiv Dnipra&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Teremky&quot;,
		},
		-- Line 3
		[&quot;Syretsko–Pecherska&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro Line 3.svg|15px|alt=]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;35AB52&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Syrets&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Chervonyi Khutir&quot;,
		},
		-- Line 4
		[&quot;Podilsko–Vyhurivska&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro Line 4.svg|15px|alt=]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;F0AB00&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Hlybochytska&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Raiduzhna&quot;,
		},
		[&quot;Livoberezhna&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Livoberezhna line (Kyiv Metro)|Livoberezhna line]]&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro Line 5.svg|15px|alt=]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;00BFFF&quot;,
		},	
		[&quot;Vyshhorodsko–Darnytska&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro Line 6.svg|15px|alt=]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;ffe680&quot;,
		},
	},
	[&quot;aliases&quot;] = {
		[&quot;1&quot;] = &quot;Sviatoshynsko–Brovarska&quot;,
		[&quot;2&quot;] = &quot;Obolonsko–Teremkivska&quot;,
		[&quot;3&quot;] = &quot;Syretsko–Pecherska&quot;,
		[&quot;4&quot;] = &quot;Podilsko–Vyhurivska&quot;,
		[&quot;5&quot;] = &quot;Livoberezhna&quot;,
		[&quot;6&quot;] = &quot;Vyshhorodsko–Darnytska&quot;,
		[&quot;obolonsko-teremkivska&quot;] = &quot;Obolonsko–Teremkivska&quot;,
		[&quot;podilsko-vyhurivska&quot;] = &quot;Podilsko–Vyhurivska&quot;,
		[&quot;sviatoshynsko-brovarska&quot;] = &quot;Sviatoshynsko–Brovarska&quot;,
		[&quot;syretsko-pecherska&quot;] = &quot;Syretsko–Pecherska&quot;,
		[&quot;vyshhorodsko-Darnytska&quot;] = &quot;Vyshhorodsko–Darnytska&quot;,
	},
}

return p</text>
      <sha1>6lts1p8iyu5exwm0mwvszzuk0ybnoin</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871639</id>
      <parentid>871638</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T14:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871639</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3016" sha1="aravkvhkitzdps73g948frvrtkmsll9" xml:space="preserve">local name_format = &quot;font-size: 140%; font-family: Arial, sans; font-weight: bolder; line-height: 100%;&quot;

local p = {
	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Киевийн метро]]&quot;,
	[&quot;system icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro logo 2015.svg|15px|link=Киевийн метро]]&quot;,
	[&quot;name format&quot;] = {
		name_format .. &quot; color: #000000;&quot;,
		[&quot;Sviatoshynsko–Brovarska&quot;] = name_format .. &quot; color: #FFFFFF; background-color: #DC241F;&quot;,
		[&quot;Obolonsko–Teremkivska&quot;] = name_format .. &quot;  color: #FFFFFF; background-color: #2581C4;&quot;,
		[&quot;Syretsko–Pecherska&quot;] = name_format .. &quot; color: #FFFFFF; background-color: #35AB52;&quot;,
		[&quot;Podilsko–Vyhurivska&quot;] = name_format .. &quot; color: #FFFFFF; background-color: #F0AB00;&quot;,
	},
	[&quot;header background color&quot;] = {
		[&quot;Sviatoshynsko–Brovarska&quot;] = &quot;DC241F&quot;,
		[&quot;Obolonsko–Teremkivska&quot;] = &quot;2581C4&quot;,
		[&quot;Syretsko–Pecherska&quot;] = &quot;35AB52&quot;,
		[&quot;Podilsko–Vyhurivska&quot;] = &quot;F0AB00&quot;,
	},
	[&quot;header text color&quot;] = {
		[&quot;Sviatoshynsko–Brovarska&quot;] = &quot;FFF&quot;,
		[&quot;Obolonsko–Teremkivska&quot;] = &quot;FFF&quot;,
		[&quot;Syretsko–Pecherska&quot;] = &quot;FFF&quot;,
		[&quot;Podilsko–Vyhurivska&quot;] = &quot;FFF&quot;,
	},
	[&quot;station type&quot;] = &quot;[[File:KyivMetroLogo.png|20px|link=Киевийн метро]] Киевийн метроны буудал&quot;,
	[&quot;station format&quot;] = {
		&quot;%1 (Киевийн метро)&quot;,
	},
	[&quot;lines&quot;] = {
		[&quot;_default&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[%1 line]]&quot;,
		},
		-- Line 1
		[&quot;Sviatoshynsko–Brovarska&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro Line 1.svg|15px|alt=]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;DC241F&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Akademmistechko&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Lisova&quot;,
		},
		-- Line 2
		[&quot;Obolonsko–Teremkivska&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro Line 2.svg|15px|alt=]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;2581C4&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Heroiv Dnipra&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Teremky&quot;,
		},
		-- Line 3
		[&quot;Syretsko–Pecherska&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro Line 3.svg|15px|alt=]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;35AB52&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Syrets&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Chervonyi Khutir&quot;,
		},
		-- Line 4
		[&quot;Podilsko–Vyhurivska&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro Line 4.svg|15px|alt=]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;F0AB00&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Hlybochytska&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Raiduzhna&quot;,
		},
		[&quot;Livoberezhna&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Livoberezhna line (Kyiv Metro)|Livoberezhna line]]&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro Line 5.svg|15px|alt=]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;00BFFF&quot;,
		},	
		[&quot;Vyshhorodsko–Darnytska&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Kyiv Metro Line 6.svg|15px|alt=]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;ffe680&quot;,
		},
	},
	[&quot;aliases&quot;] = {
		[&quot;1&quot;] = &quot;Sviatoshynsko–Brovarska&quot;,
		[&quot;2&quot;] = &quot;Obolonsko–Teremkivska&quot;,
		[&quot;3&quot;] = &quot;Syretsko–Pecherska&quot;,
		[&quot;4&quot;] = &quot;Podilsko–Vyhurivska&quot;,
		[&quot;5&quot;] = &quot;Livoberezhna&quot;,
		[&quot;6&quot;] = &quot;Vyshhorodsko–Darnytska&quot;,
		[&quot;obolonsko-teremkivska&quot;] = &quot;Obolonsko–Teremkivska&quot;,
		[&quot;podilsko-vyhurivska&quot;] = &quot;Podilsko–Vyhurivska&quot;,
		[&quot;sviatoshynsko-brovarska&quot;] = &quot;Sviatoshynsko–Brovarska&quot;,
		[&quot;syretsko-pecherska&quot;] = &quot;Syretsko–Pecherska&quot;,
		[&quot;vyshhorodsko-Darnytska&quot;] = &quot;Vyshhorodsko–Darnytska&quot;,
	},
}

return p</text>
      <sha1>aravkvhkitzdps73g948frvrtkmsll9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Rail icon</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148628</id>
    <revision>
      <id>871640</id>
      <timestamp>2026-09-24T14:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Adjacent stations|icon}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{documentation}} &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>871640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="nf44jlki17lvz51z36jzomdujd55y7h" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Adjacent stations|icon}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nf44jlki17lvz51z36jzomdujd55y7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871641</id>
      <parentid>871640</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T14:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Ric]] to [[Загвар:Rail icon]]</comment>
      <origin>871640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="nf44jlki17lvz51z36jzomdujd55y7h" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Adjacent stations|icon}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nf44jlki17lvz51z36jzomdujd55y7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Ric</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148629</id>
    <redirect title="Загвар:Rail icon" />
    <revision>
      <id>871642</id>
      <timestamp>2026-09-24T14:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Ric]] to [[Загвар:Rail icon]]</comment>
      <origin>871642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="5f3nha8tdyilirzxv7lprnbpdkm8gkl" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Rail icon]]</text>
      <sha1>5f3nha8tdyilirzxv7lprnbpdkm8gkl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:BSsrws</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148630</id>
    <revision>
      <id>871643</id>
      <timestamp>2026-09-24T14:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Routemap/styles.css&quot;/&gt;{{#invoke:Routemap|BSsrws}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{Documentation}} &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>871643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="juwt6poozb4yc5y709y22a942se8k1p" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Routemap/styles.css&quot;/&gt;{{#invoke:Routemap|BSsrws}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>juwt6poozb4yc5y709y22a942se8k1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Float</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148631</id>
    <revision>
      <id>871644</id>
      <timestamp>2026-09-24T14:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;text-align:left;&quot;&gt;&lt;!--     --&gt;&lt;div style=&quot;width:{{{width|}}};height:{{{height|}}};position:absolute;&lt;!--                 --&gt;top:{{{top|0}}};right:{{{right|0}}};bottom:{{{bottom|}}};left:{{{left|}}};&lt;!--                 --&gt;{{#if:{{{2|}}} |{{#ifeq:{{{1}}}|left |left:0;}}}}&quot;&gt;&lt;!--         --&gt;{{#if:{{{2|}}} |{{{2}}} |{{{1|{{color|red|'''Error: Parameter missing''' {{smaller|([[Template:Float]])}}}}}}} }}&lt;!--     --&gt;&lt;/div&gt;&lt;/d...&quot;</comment>
      <origin>871644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="611" sha1="6fxb6zcqc71f58tkhlks2zbahpax9d3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;text-align:left;&quot;&gt;&lt;!--
    --&gt;&lt;div style=&quot;width:{{{width|}}};height:{{{height|}}};position:absolute;&lt;!--
                --&gt;top:{{{top|0}}};right:{{{right|0}}};bottom:{{{bottom|}}};left:{{{left|}}};&lt;!--
                --&gt;{{#if:{{{2|}}} |{{#ifeq:{{{1}}}|left |left:0;}}}}&quot;&gt;&lt;!--
        --&gt;{{#if:{{{2|}}} |{{{2}}} |{{{1|{{color|red|'''Error: Parameter missing''' {{smaller|([[Template:Float]])}}}}}}} }}&lt;!--
    --&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- Please add categories to the /doc subpage; interwikis go to Wikidata --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6fxb6zcqc71f58tkhlks2zbahpax9d3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Киевийн метроны шугамын схем</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148632</id>
    <revision>
      <id>871645</id>
      <timestamp>2026-09-24T14:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Routemap |navbar = Киевийн метроны шугамын схем |navbar pos = 2 |title = Киевийн метро |title-color = #fef406 |title-bg = #00923f |inline = &lt;includeonly&gt;1&lt;/includeonly&gt; |map =  ''{{stl|Kyiv Metro|Варшавска}}''! !fexKBHFa\uKBHFa~~{{stl|Kyiv Metro|Героив Днипра}} {{ric|Kyiv Metro|2}} ''{{stl|Kyiv Metro|Мостицка}}''! !fexBHF\uBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Минска}} {{ric|Kyiv Metro|3}} {{stl|Kyiv Metr...&quot;</comment>
      <origin>871645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5790" sha1="rzngod36le8rek8djkdgim6f16sx23j" xml:space="preserve">{{Routemap
|navbar = Киевийн метроны шугамын схем
|navbar pos = 2
|title = Киевийн метро
|title-color = #fef406
|title-bg = #00923f
|inline = &lt;includeonly&gt;1&lt;/includeonly&gt;
|map = 
''{{stl|Kyiv Metro|Варшавска}}''! !fexKBHFa\uKBHFa~~{{stl|Kyiv Metro|Героив Днипра}} {{ric|Kyiv Metro|2}}
''{{stl|Kyiv Metro|Мостицка}}''! !fexBHF\uBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Минска}}
{{ric|Kyiv Metro|3}} {{stl|Kyiv Metro|Сырец}}! !fBHF\uBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Оболонь}}
{{stl|Kyiv Metro|Дорогожичи}}! !\fBHF\uBHF\~~{{stl|Kyiv Metro|Почайна}}
\fSTR\uSTR\
''Новобилычи''! !exKBHFa red\fSTR\uSTR\
{{ric|Kyiv Metro|1}} {{stl|Kyiv Metro|Академмистечко}}! !BHF red\fSTR\uSTR\
{{stl|Kyiv Metro|Житомирска}}! !BHF red\fSTR\uSTR\
{{stl|Kyiv Metro|Святошин}}! !BHF red\fSTR\uSTR\exKBHFa orange~~''Райдужна'' {{ric|Kyiv Metro|4}}
{{stl|Kyiv Metro|Нивки}}! !BHF red\fSTR\uSTR\exBHF orange~~''Затока Десенка''
{{stl|Kyiv Metro|Берестейска}}! !BHF red\fSTR\uSTR\exBHF orange~~''{{stl|Kyiv Metro|Труханив острив}}''
{{stl|Kyiv Metro|Шулявска}}! !BHF red\fSTR\uSTR\exBHF orange~~''{{stl|Kyiv Metro|Суднобудивна}}''
{{BSsrws|Политехничный|институт|(Киевийн метро)}}! !BHF red\fSTR\d!~uSTR2\d!~exlINT~F!~ulHST~F\exSTR3 orange~~{{float|top=3px|left=-1px|{{BSsplit|{{stl|Kyiv Metro|Тараса Шевченка}} /|''Подильска''}}}}
{{float|top=3px|{{BSsplit|{{stl|Kyiv Metro|Лукьянивска}} /|''Глыбочицка''|align=right}}}}! !STR red\d!~fSTR2\d!~exlINT~F!~flHST~F\d!~exSTR3+1 orange!~exlINTc3!~flHSTc3\d!~exlINT~G!~ulHST~G\uSTR+4
STR red\d!~exSTR+1 orange\d!~exlINT~G!~flHST~G\fSTR+4\uSTR
''Площа Перемогы''! !STR red!~exSTRc2 orange\exBHF3 orange\fSTR\uBHF~~{{BSsrws|Контрактова|площа|(Киевийн метро)}}
{{rint|rail|1|link=Киев-Пассажирский өртөө|alt=Киев-Пассажирский}}~~{{ric|Kyiv Metro|4}} {{stl|Kyiv Metro|Вокзальна}}~~! !INT red!~exKBHF1 orange!~exlINT!~lHST red\exSTRc4 orange\fSTR\uBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Поштова площа}}
{{stl|Kyiv Metro|Универсытет}}! !BHF2 red\STRc3 red\fepBHF\uSTR~~''{{stl|Kyiv Metro|Львовска брама}}''
{{float|top=3px|{{BSsplit|{{stl|Kyiv Metro|Театральна}} /|{{stl|Kyiv Metro|Золоти ворота}}|align=right}}}}! !STRc1 red\STR2+4 red!~lINTc2\fSTR3!~lINTc3\uSTR
\fSTR+1!~lINTc1\STR2+4 red!~lINTc4!~lINTc2\uSTR3!~lINTc3~~{{float|top=3px|left=-1px|{{BSsplit|{{stl|Kyiv Metro|Хрещатик}} /|{{stl|Kyiv Metro|Майдан Незалежности}}}}}}
{{float|top=3px|{{BSsplit|{{BSsrws|Площа Украинских|Героив|(Kyiv Metro)}} /|{{stl|Kyiv Metro|Палац Спорту}}|align=right}}}}! !\fSTR2!~lINTc2\uSTR3+1!~lINTc3!~lINTc1\STR+4 red!~lINTc4
\uSTR+1!~lINTc1\fSTR+4!~lINTc4\BHF red~~{{stl|Kyiv Metro|Арсенальна}}
{{stl|Kyiv Metro|Олимпийська}}! !\uBHF\fSTR\BHF red~~{{stl|Kyiv Metro|Днипро}}
{{stl|Kyiv Metro|Палац Украина}}! !\uBHF\fSTR\BHF red~~{{stl|Kyiv Metro|Гидропарк}}
{{stl|Kyiv Metro|Лыбидска}}! !\uBHF\fSTR\BHF red~~{{stl|Kyiv Metro|Ливобережна}}
{{stl|Kyiv Metro|Демийвска}}! !\uBHF\fSTR\BHF red~~{{stl|Kyiv Metro|Дарниця}}
{{stl|Kyiv Metro|Голосийвка}}! !\uBHF\fSTR\BHF red~~{{stl|Kyiv Metro|Черниговска}}
{{stl|Kyiv Metro|Василькивска}}! !\uBHF\fSTR\KBHFe red~~{{stl|Kyiv Metro|Лисова}} {{ric|Kyiv Metro|1}}
{{stl|Kyiv Metro|Выставковый центр}}! !uBHF\fSTR
{{stl|Kyiv Metro|Иподром}}! !uBHF\fBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Кловска}}
{{ric|Kyiv Metro|2}} {{stl|Kyiv Metro|Теремкы}}! !uKBHFxe\fBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Печерска}}
''Одесска''! !uexKBHFe\fBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Звирынецка}}
\fBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Выдубичи}} {{rint|rail|1|link=Выдубичи өртөө|alt=Выдубичи}}
\fepBHF~~''{{stl|Kyiv Metro|Теличка}}''
\fBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Славутич}}
\fBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Осокорки}}
\fBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Позняки}}
\fBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Харьковска}}
\fBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Вырлиця}}
\fBHF~~{{stl|Kyiv Metro|Бориспольска}}
\fKBHFe~~{{stl|Kyiv Metro|Червоный хутир}} {{ric|Kyiv Metro|3}}
|bottom = 
&lt;div style=&quot;width:400px; text-align:justify; margin:auto; line-height:1.33&quot;&gt;Вокзальнагаас Райдужна хүртэлх [[Подильско–Вигуривска шугам|4-р шугамын]] барилгын ажил, 2-р шугамын өргөтгөлийн ажил үргэлжилж байна. 3-р шугамын Теличка, Львовска брама буудлууд ашиглалтад ороогүй буудлууд. Санал болгосон [[Ливобережна шугам (Киевийн метро)|Ливобережна шугамыг]] харуулаагүй.&lt;/div&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
{{Railway-routemap|UKR|Kyiv Metro|type=[[rapid transit]] system}}
* The icons may require revision to reflect actual colors used by Kyivski Metropoliten to represent metro lines in informational material. Currently the template uses icons already available at [[:commons:Category:Icons for railway descriptions/other colors|Commons]].
* This diagram is accurate as of April 2011, according to the operator's website {{URL|1=http://www.metro.kyiv.ua/?q=node/101}}.

[[Ангилал:Загвар:Киевийн метро|Шугамын схем]]
[[Ангилал:Загвар:Төмөр замын тээврийн систем]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rzngod36le8rek8djkdgim6f16sx23j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Adjacent stations/Minsk Metro</title>
    <ns>828</ns>
    <id>148633</id>
    <revision>
      <id>871649</id>
      <timestamp>2026-09-24T15:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;local p = { 	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Минскийн метро]]&quot;, 	[&quot;system icon&quot;] = &quot;[[File:Minsk metro logo.svg|22px|link=Минскийн метро]]&quot;, 	[&quot;system color&quot;] = &quot;993333&quot;, 	[&quot;name format&quot;] = { 		&quot;font-size: 140%; font-family:Arial, sans; font-weight: bolder; line-height: 100%; color:#000; border-bottom: 10px solid #000;&quot;, 		[&quot;1&quot;] = &quot;font-size: 140%; font-family:Arial, sans; font-weight: bolder; line-height: 100%; color:#000; border-bottom: 10px so...&quot;</comment>
      <origin>871649</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2242" sha1="offokkf1uq06qzzvf9dfrabtnbsjpri" xml:space="preserve">local p = {
	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Минскийн метро]]&quot;,
	[&quot;system icon&quot;] = &quot;[[File:Minsk metro logo.svg|22px|link=Минскийн метро]]&quot;,
	[&quot;system color&quot;] = &quot;993333&quot;,
	[&quot;name format&quot;] = {
		&quot;font-size: 140%; font-family:Arial, sans; font-weight: bolder; line-height: 100%; color:#000; border-bottom: 10px solid #000;&quot;,
		[&quot;1&quot;] = &quot;font-size: 140%; font-family:Arial, sans; font-weight: bolder; line-height: 100%; color:#000; border-bottom: 10px solid #167ABC;&quot;,
		[&quot;2&quot;] = &quot;font-size: 140%; font-family:Arial, sans; font-weight: bolder; line-height: 100%; color:#000; border-bottom: 10px solid #DA1E4C;&quot;,
		[&quot;3&quot;] = &quot;font-size: 140%; font-family:Arial, sans; font-weight: bolder; line-height: 100%; color:#000; border-bottom: 10px solid #168E44;&quot;,
		[&quot;4&quot;] = &quot;font-size: 140%; font-family:Arial, sans; font-weight: bolder; line-height: 100%; color:#000; border-bottom: 10px solid #7B4894;&quot;,
	
	},
	[&quot;station format&quot;] = {
		&quot;%1 (Минскийн метро)&quot;,
		[&quot;Barysaŭski trakt&quot;] = &quot;%1&quot;,
		[&quot;Kamyennaya Horka&quot;] = &quot;%1&quot;,
		[&quot;Spartywnaya&quot;] = &quot;%1&quot;,
		[&quot;Uschod&quot;] = &quot;%1&quot;,
	},
	[&quot;lines&quot;] = {
		[&quot;1&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Minsk Metro First Line logo.svg|15px|link=Maskowskaya line]]&quot;,
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Maskoŭskaja line]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;167ABC&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Uručča&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Malinawka&quot;,
		},
		[&quot;2&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Minsk Metro Second Line logo.svg|15px|link=Awtazavodskaya line]]&quot;,
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Awtazavodskaya line]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;DA1E4C&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Kamyennaya Horka&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Mahilyowskaya&quot;,
		},
		[&quot;3&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Minsk Metro Third Line logo.svg|15px|link=Zelenaluzhskaya line]]&quot;,
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Zelenaluzhskaya line]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;168E44&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Jubiliejnaja plošča&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Kavaĺskaja Slabada&quot;,
		},
		[&quot;4&quot;] = {
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Minsk Metro Fourth-line-logo.svg|15px|link=Ring line (Minsk)]]&quot;,
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Ring line (Minsk)]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;7B4984&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Tivali&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Tuchinka&quot;,
		},
	},
	[&quot;aliases&quot;] = {
		[&quot;maskowskaya&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;awtazavodskaya&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;zelenaluzhskaya&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;ring&quot;] = &quot;4&quot;,
	}
}

return p</text>
      <sha1>offokkf1uq06qzzvf9dfrabtnbsjpri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Rail color</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148634</id>
    <revision>
      <id>871650</id>
      <timestamp>2026-09-24T15:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Adjacent stations|color}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{documentation}} &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>871650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="cfa85z7hifa1q3t1k6yi0kgyrfiolkk" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Adjacent stations|color}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cfa85z7hifa1q3t1k6yi0kgyrfiolkk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871651</id>
      <parentid>871650</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T15:10:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Rcr]] to [[Загвар:Rail color]]</comment>
      <origin>871650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="cfa85z7hifa1q3t1k6yi0kgyrfiolkk" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Adjacent stations|color}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cfa85z7hifa1q3t1k6yi0kgyrfiolkk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Rcr</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148635</id>
    <redirect title="Загвар:Rail color" />
    <revision>
      <id>871652</id>
      <timestamp>2026-09-24T15:10:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Rcr]] to [[Загвар:Rail color]]</comment>
      <origin>871652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="4a8rem4fzzpt7q1fye36whbkgng8sck" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Rail color]]</text>
      <sha1>4a8rem4fzzpt7q1fye36whbkgng8sck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tsonjin Resort</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148636</id>
    <revision>
      <id>871657</id>
      <timestamp>2026-09-24T16:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shijircom</username>
        <id>8838</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Infobox | above     = Цонжин Ресорт | subheader = Tsonjin Resort | image     = &lt;!-- [[Файл:Цонжин Ресорт.jpg|frameless|upright=1.15]] --&gt; | caption   = &lt;!-- Зургийн тайлбар --&gt; | header1   = Ерөнхий мэдээлэл | label2    = Төрөл | data2     = Кондотель (кондо зочид буудал) | label3    = Төлөв | data3     = Баригдаж буй (2026 оны 9 дүгээр сарын б...&quot;</comment>
      <origin>871657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10908" sha1="8ir3n6t7pbbiiacc069b9wpt4nzz0tt" xml:space="preserve">{{Infobox
| above     = Цонжин Ресорт
| subheader = Tsonjin Resort
| image     = &lt;!-- [[Файл:Цонжин Ресорт.jpg|frameless|upright=1.15]] --&gt;
| caption   = &lt;!-- Зургийн тайлбар --&gt;
| header1   = Ерөнхий мэдээлэл
| label2    = Төрөл
| data2     = Кондотель (кондо зочид буудал)
| label3    = Төлөв
| data3     = Баригдаж буй (2026 оны 9 дүгээр сарын байдлаар)&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;
| label4    = Байршил
| data4     = [[Цонжин болдог]], Эрдэнэ сум, [[Төв аймаг]], [[Монгол Улс]]
| label5    = Солбицол
| data5     = {{Coord|47.8059|107.5510|display=inline,title}}&lt;!-- Цонжин Кибер Ситигийн нийтэлсэн солбицол; 1-р блокийн яг цэгээр солиж болно --&gt;
| label6    = Шав тавьсан
| data6     = 2026 оны 9 дүгээр сарын 5&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;
| label7    = Ашиглалтад оруулах
| data7     = 2027 он (1-р блок, төлөвлөгөөгөөр)&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;
| label8    = Хөгжүүлэгч
| data8     = «Шижир Цонжин Ресорт» ХХК&lt;ref name=&quot;resort&quot; /&gt;
| label9    = Төсөл
| data9     = [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Сити]] («Амжилт Групп»)
| header10  = 1-р блок
| label11   = Давхар
| data11    = 5
| label12   = Өрөө
| data12    = 128 (давхарт 32)
| label13   = Өрөөний талбай
| data13    = 72 м² + 36 м² тагт
| label14   = Авто зогсоол
| data14    = 128, дулаан
| label15   = Даацын бүтэц
| data15    = Ган каркас
| label16   = Вэбсайт
| data16    = [https://tsonjin.com/resort tsonjin.com/resort]
}}
'''Цонжин Ресорт''' (англ. ''Tsonjin Resort'') нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] Эрдэнэ сумын нутаг, [[Цонжин болдог|Цонжин болдогт]] баригдаж буй кондотель буюу кондо зочид буудал юм.&lt;ref name=&quot;resort&quot; /&gt; Ресорт нь «Амжилт Групп»-ийн хэрэгжүүлж буй [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Сити]] төслийн нэг хэсэг бөгөөд [[Чингис хааны морьт хөшөө|Чингис хааны морьт хөшөөний]] ойролцоо байрлана.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;

Эхний ээлжийн 1-р блок нь 5 давхар, 128 өрөөтэй бөгөөд шавыг 2026 оны 9 дүгээр сарын 5-нд тавьсан.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt; Өрөөнүүдийг худалдан авагчдад өмчлүүлэн худалдах бөгөөд эзэмшигч нь өрөөгөө өөрөө ашиглах, эсвэл зочид буудлын үйл ажиллагаанд оруулах боломжтой.&lt;ref name=&quot;resort&quot; /&gt; Хөгжүүлэгчийн мастер төлөвлөгөөгөөр ресортыг тус бүр 128 өрөөтэй блокуудаар үе шаттай өргөтгөж, нийт 1,000 гаруй өрөөтэй болгох зорилттой.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;

== Байршил ==
Цонжин Ресорт нь [[Улаанбаатар]] хотоос зүүн тийш 54 км зайд, [[Туул гол|Туул голын]] хөндийд орших Цонжин Кибер Ситигийн нутаг дэвсгэрт баригдаж байна.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt; Цонжин болдогт суурийн хамт 40 метр өндөр [[Чингис хааны морьт хөшөө]] бүхий, 212 га талбайтай хөшөөт цогцолбор оршдог.&lt;ref name=&quot;tic&quot; /&gt; Түүхэн домогт өгүүлснээр Чингис хаан 1177 онд энэ толгойгоос ташуур олсон гэдэг.&lt;ref name=&quot;tic&quot; /&gt; Ресортын барилгын урд талын өрөөнүүд хөшөөний зүг, хойд талынх нь тал нутгийн зүг харахаар төлөвлөгдсөн.&lt;ref name=&quot;resort&quot; /&gt;

== Түүх ==
=== Төслийн үүсэл ===
Цонжин Кибер Сити нь 2007 онд байгуулагдсан «Амжилт Групп»-ийн санаачилж, хэрэгжүүлж буй хот байгуулалтын төсөл юм. Мэдээллийн технологи, боловсрол, контент үйлдвэрлэлээр үйл ажиллагаагаа эхэлсэн тус групп сургуулиудынхаа барилгыг өөрсдөө барьж ирсэн туршлагадаа тулгуурлан 2020 онд хот байгуулалтын салбарт орсон.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt; Хотын мастер төлөвлөгөөнд амины сууц, таунхаусны хорооллууд, боардинг сургууль, цэцэрлэг, худалдааны зах, ресорт, эмнэлгийн парк, морин спортын төв зэрэг багтдаг.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arslan&quot; /&gt; Хөгжүүлэгч салбар бүрт олон жижиг байгууламж биш, нэг том байгууламж барих бодлого баримталдгаа мэдэгдсэн бөгөөд энэ бодлогын хүрээнд хотод нэг ресорт байхаар төлөвлөжээ.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;

=== Барилгын явц ===
1-р блокийн шавыг 2026 оны 9 дүгээр сарын 5-нд тавьж, ган каркас үйлдвэрлэх гэрээ байгуулсан.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt; Хөгжүүлэгчийн төлөвлөгөөгөөр 2026–2027 оны өвөл ган каркасыг угсарч, давхар хоорондын хучилтын бетоныг цутгаж, 2027 онд 1-р блокийг ашиглалтад оруулан, дараагийн блокуудын суурийн ажлыг эхлүүлнэ.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt; 2026 оны 9 дүгээр сарын байдлаар өрөөнүүдийг ашиглалтад орохоос өмнөх урьдчилсан борлуулалтаар санал болгож байна.&lt;ref name=&quot;resort&quot; /&gt;

== Архитектур ба зохион байгуулалт ==
1-р блок нь 5 давхар бөгөөд 1-р давхарт лобби болон 128 автомашины дулаан зогсоол, 2–5-р давхарт зочид буудлын өрөөнүүд байрлана.&lt;ref name=&quot;resort&quot; /&gt; Давхар бүр 32 өрөөтэй бөгөөд өрөө бүр 72 м² дотор талбай, 36 м² баганат тагттай.&lt;ref name=&quot;resort&quot; /&gt;

Өрөөнүүд давхар бүрийн төв коридорын хоёр талд эгнэж, хойд талд 01–16, урд талд 17–32 дугаартай байх ба дугаарын өмнө давхрын дугаар залгагдана (жишээлбэл 2-р давхарт 201–232).&lt;ref name=&quot;resort&quot; /&gt; Шат, хоёр лифт, лобби, үйлчилгээний өрөөнүүд барилгын голд төвлөрсөн.&lt;ref name=&quot;resort&quot; /&gt; Өвлийн −30 °C хүйтэнд тохируулан дүүжин тагт (балкон) хийгээгүй бөгөөд бүх тагт баганад тулгуурладаг.&lt;ref name=&quot;resort&quot; /&gt; Барилгын даацын бүтэц нь ган каркас юм.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;

== Эзэмшил ба үйл ажиллагаа ==
Кондотель (англ. ''condotel'', ''condo hotel'') нь зочид буудлын өрөөнүүдийг тус тусад нь өмчлөлд худалдаж, нэгдсэн удирдлагаар зочид буудал хэлбэрээр ажиллуулдаг үл хөдлөх хөрөнгийн загвар юм. Хөгжүүлэгчийн тайлбарласнаар Цонжин Ресортын өрөө эзэмшигч өрөөгөө амралтаараа өөрөө ашиглах, эсвэл буудлын үйл ажиллагаанд оруулж орлого олох боломжтой.&lt;ref name=&quot;resort&quot; /&gt; Худалдах-худалдан авах гэрээг «Шижир Цонжин Ресорт» ХХК-тай байгуулна.&lt;ref name=&quot;resort&quot; /&gt;

Хотын барилгын явц, гэрээ, төлбөр зэрэг ажлыг tsonjin.com цахим платформоор зохион байгуулдаг бөгөөд хөгжүүлэгчийн мэдээлснээр өрөө эзэмшигч бүр өрөөнийхөө захиалгыг платформоос хүссэн үедээ харах боломжтой.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;

== Ирээдүйн төлөвлөгөө ==
Цонжин Кибер Ситигийн мастер төлөвлөгөөгөөр ресорт нь тус бүр 128 өрөөтэй блокуудаас бүрдэж, бүрэн хэмжээндээ 1,000 гаруй өрөөтэй болно.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt; Хөгжүүлэгч үүнийг Монгол дахь хамгийн том ресорт болгох зорилт тавьснаа мэдэгдсэн.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;

== Мөн үзэх ==
* [[Цонжин Кибер хот]]
* [[Цонжин болдог]]
* [[Чингис хааны морьт хөшөө]]

== Эшлэл ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;resort&quot;&gt;[https://tsonjin.com/resort «Цонжин Ресорт — 128 люкс өрөө · кондотель»]. ''tsonjin.com''. Цонжин Кибер Сити. Хандсан: 2026-09-25.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;city&quot;&gt;[https://tsonjin.com/city «Манай хот — Цонжин Кибер Сити: зорилго, бодлого, төслүүд»]. ''tsonjin.com''. Цонжин Кибер Сити. 2026-09-24-ний байдлаар. Хандсан: 2026-09-25.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;arslan&quot;&gt;[https://www.arslan.mn/social/news/669550.shtml «Түгжрэл, төвлөрлийг сааруулах Монголын хамгийн урт худалдааны “Цонжин Зах”-ын талбайн борлуулалт эхэллээ»]. ''Arslan.mn''. 2026-06-23. Хандсан: 2026-09-25.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tic&quot;&gt;[https://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=48 «Цонжинболдог — Чингис хааны морьт хөшөө»]. ''touristinfocenter.mn''. Хандсан: 2026-09-25.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== Гадаад холбоос ==
* [https://tsonjin.com/resort Цонжин Ресорт] — албан ёсны вэбсайт

[[Ангилал:Монгол Улсын зочид буудал]]
[[Ангилал:Төв аймгийн барилга байгууламж]]
[[Ангилал:Баригдаж буй барилга байгууламж]]</text>
      <sha1>8ir3n6t7pbbiiacc069b9wpt4nzz0tt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148637</id>
    <redirect title="Зүүнгар–Чин улсын дайн" />
    <revision>
      <id>871664</id>
      <timestamp>2026-09-24T16:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>871664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="9tdd0sz2mwhp3e2kqzntupynx1hp5sh" xml:space="preserve">#REDIRECT[[Зүүнгар–Чин_улсын_дайн#Галдан_бошигт_хаан_ба_Энх_амгалан_хоёрын_дайн]]</text>
      <sha1>9tdd0sz2mwhp3e2kqzntupynx1hp5sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148638</id>
    <redirect title="Зүүнгар–Чин улсын дайн" />
    <revision>
      <id>871665</id>
      <timestamp>2026-09-24T16:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>871665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="m2042ll1myo3zx6gxk6iil8jhnfy5qw" xml:space="preserve">#REDIRECT[[Зүүнгар–Чин_улсын_дайн#Цэвээнравдан_хаан_ба_Энх_амгалан_хоёрын_мөргөлдөөн]]</text>
      <sha1>m2042ll1myo3zx6gxk6iil8jhnfy5qw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148639</id>
    <redirect title="Зүүнгар–Чин улсын дайн" />
    <revision>
      <id>871667</id>
      <timestamp>2026-09-24T17:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>871667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="9oycyq5ni2zg2zf7vyzd2hlcqe3infg" xml:space="preserve">#REDIRECT[[Зүүнгар–Чин_улсын_дайн#Галданцэрэн_хаан_ба_Найралт_төв_хоёрын_дайн]]</text>
      <sha1>9oycyq5ni2zg2zf7vyzd2hlcqe3infg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148640</id>
    <redirect title="Зүүнгар–Чин улсын дайн" />
    <revision>
      <id>871668</id>
      <timestamp>2026-09-24T17:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>871668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="hcnnj0ga478f4lfxygmn2r4cformt4x" xml:space="preserve">#REDIRECT[[Зүүнгар–Чин_улсын_дайн#Чин_улс_Зүүнгарын_Хаант_Улсыг_эзэлсэн_нь]]</text>
      <sha1>hcnnj0ga478f4lfxygmn2r4cformt4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Минскийн метроны шугамын схем</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148641</id>
    <revision>
      <id>871678</id>
      <timestamp>2026-09-24T20:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Routemap |navbar = Минскийн метроны шугамын схем |navbar pos = 2 |title = Минскийн метро |title-bg= #{{rcr|Minsk Metro}} |collapsed = &lt;includeonly&gt;y&lt;/includeonly&gt; |inline = &lt;includeonly&gt;{{{inline|y}}}&lt;/includeonly&gt; |map = \\KBHFa blue~~{{stl|Minsk Metro|Уручча}} {{rint|Minsk|1}} \\BHF blue~~[[Барысауски тракт]] {{rint|Minsk|2}} [[Каменная Горка]]! !KBHFa\\BHF blue~~[[Усход]] {{stl|Mi...&quot;</comment>
      <origin>871678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2465" sha1="2d910n53t9spprqinh3nlea1mmgxs8s" xml:space="preserve">{{Routemap
|navbar = Минскийн метроны шугамын схем
|navbar pos = 2
|title = Минскийн метро
|title-bg= #{{rcr|Minsk Metro}}
|collapsed = &lt;includeonly&gt;y&lt;/includeonly&gt;
|inline = &lt;includeonly&gt;{{{inline|y}}}&lt;/includeonly&gt;
|map =
\\KBHFa blue~~{{stl|Minsk Metro|Уручча}} {{rint|Minsk|1}}
\\BHF blue~~[[Барысауски тракт]]
{{rint|Minsk|2}} [[Каменная Горка]]! !KBHFa\\BHF blue~~[[Усход]]
{{stl|Minsk Metro|Кунцаушчына}}! !BHF\\BHF blue~~{{stl|Minsk Metro|Маскоуская}}
[[Спартыуная]]! !BHF\\BHF blue~~{{stl|Minsk Metro|Парк Чалюскинцау}}
{{stl|Minsk Metro|Пушкинская}}! !BHF\\BHF blue~~{{stl|Minsk Metro|Акадэмія навук}}
{{stl|Minsk Metro|Маладзёжная}}! !BHF\\BHF blue~~{{stl|Minsk Metro|Плошча Якуба Коласа}}
{{stl|Minsk Metro|Фрунзенская}}! !INT2!~4HUBa@L\STRc3!~4HUBa@L~RR\BHF blue~~{{stl|Minsk Metro|Плошча Перамоги}}
{{rint|Minsk|3}} {{stl|Minsk Metro|Юбилейная плошча}}! !fKINTa!~STRc1!~HUBe\BHF+4\STR blue~~{{stl|Minsk Metro|Нямига}}
{{stl|Minsk Metro|Плошча Францишка Багушэвича}}! !fBHF\STR2!~4HUBa@R~LL\INT3 blue!~STRc3!~4HUBa@R~~{{stl|Minsk Metro|Кастрычницкая}}
{{stl|Minsk Metro|Вакзальная}}! !fINT2!~STRc2 blue!~4HUBa@L\STR3+1 blue!~STRc1!~4HUBa@L~RR!~4HUBe@R~LL\INT+4!~4HUBe@R~~{{stl|Minsk Metro|Купалауская}}
{{stl|Minsk Metro|Плошча Ленина}}! !INT+1 blue!~4HUBe@L\fKBHF4!~STRc4 blue!~4HUBe@L~RR\STR~~{{stl|Minsk Metro|Кавальская Слабада}} {{rint|Minsk|3}}
{{stl|Minsk Metro|Инстытут Культуры}}! !BHF blue\\BHF~~{{stl|Minsk Metro|Першамайская}}
{{stl|Minsk Metro|Грушаука}}! !BHF blue\\BHF~~{{stl|Minsk Metro|Пралетарская}}
{{stl|Minsk Metro|Михалова}}! !BHF blue\\BHF~~{{stl|Minsk Metro|Трактарны завод}}
{{stl|Minsk Metro|Пятроушчына}}! !BHF blue\\BHF~~{{stl|Minsk Metro|Партызанская}}
{{rint|Minsk|1}} {{stl|Minsk Metro|Малинаука}}! !KBHFe blue\\BHF~~{{stl|Minsk Metro|Аутазаводская}}
\\KBHFe~~{{stl|Minsk Metro|Магилёуская}} {{rint|Minsk|2}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{Railway-routemap|BLR|Minsk Metro|type=[[rapid transit]] system}}
[[Ангилал:Загвар:Төмөр замын тээврийн систем]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2d910n53t9spprqinh3nlea1mmgxs8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Maplink-road</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148643</id>
    <revision>
      <id>871690</id>
      <timestamp>2026-09-24T21:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Template wrapper|wrap |_template=Maplink |_alias-map=1:zoom,lat:frame-lat,2:frame-lat,long:frame-long,3:frame-long,4:id,5:from,6:raw | frame = yes | frame-width = 290 | frame-height = 240 | frame-align = center | plain = yes | type = line | stroke-width = 2 | stroke-color = #cc0000 }}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>871690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="362" sha1="pc0q5hnrm2v9jbcv6igikgsql169j9z" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Template wrapper|wrap
|_template=Maplink
|_alias-map=1:zoom,lat:frame-lat,2:frame-lat,long:frame-long,3:frame-long,4:id,5:from,6:raw
| frame = yes
| frame-width = 290
| frame-height = 240
| frame-align = center
| plain = yes
| type = line
| stroke-width = 2
| stroke-color = #cc0000
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pc0q5hnrm2v9jbcv6igikgsql169j9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Adjacent stations/São Paulo Metro</title>
    <ns>828</ns>
    <id>148644</id>
    <revision>
      <id>871693</id>
      <timestamp>2026-09-24T21:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;local p = { 	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[São Paulo Metro]]&quot;, 	[&quot;system color&quot;] = &quot;&quot;, 	[&quot;name format&quot;] = &quot;font-size: 180%; font-family: sans-serif; font-weight: bolder; line-height: 100%; color: #1266af; background-color: transparent;&quot;, 	[&quot;header background color&quot;] = &quot;4A92E4&quot;, 	[&quot;header text color&quot;] = &quot;FFFFFF&quot;, 	[&quot;station format&quot;] = { 		&quot;%1 (São Paulo Metro)&quot;, 		[&quot;CPTM&quot;] = &quot;Aeroporto–Guarulhos (CPTM)&quot;, 	}, 	[&quot;lines&quot;] = { 		[&quot;_default&quot;] = { 			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Line %1...&quot;</comment>
      <origin>871693</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3679" sha1="8gp6rhqkj5o8u4wmd5b7kcsce6g1uor" xml:space="preserve">local p = {
	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[São Paulo Metro]]&quot;,
	[&quot;system color&quot;] = &quot;&quot;,
	[&quot;name format&quot;] = &quot;font-size: 180%; font-family: sans-serif; font-weight: bolder; line-height: 100%; color: #1266af; background-color: transparent;&quot;,
	[&quot;header background color&quot;] = &quot;4A92E4&quot;,
	[&quot;header text color&quot;] = &quot;FFFFFF&quot;,
	[&quot;station format&quot;] = {
		&quot;%1 (São Paulo Metro)&quot;,
		[&quot;CPTM&quot;] = &quot;Aeroporto–Guarulhos (CPTM)&quot;,
	},
	[&quot;lines&quot;] = {
		[&quot;_default&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Line %1 (São Paulo Metro)|Line %1]]&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Spmetro %1.svg|16px|link=Line %1 (São Paulo Metro)]]&quot;,
		},
		[&quot;1&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;171796&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Tucuruvi&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Jabaquara&quot;,
		},
		[&quot;2&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;007A5E&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Vila Madalena&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Penha&quot;,
		},
		[&quot;3&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;ED2E38&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Palmeiras–Barra Funda&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Corinthians-Itaquera&quot;,
		},
		[&quot;4&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;ffd525&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Vila Sônia-Professora Elisabeth Tenreiro&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Luz&quot;,
		},
		[&quot;5&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;BA1FB5&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Capão Redondo&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Chácara Klabin&quot;,
		},
		[&quot;6&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;ed6f00&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Brasilândia&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;São Joaquim&quot;,
		},
		[&quot;15&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;8F8F8C&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Vila Prudente&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Jacu-Pêssego&quot;,
		},
		[&quot;16&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;8000FF&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(proposed)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Oscar Freire&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Cidade Tiradentes&quot;,
		},
		[&quot;17&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;d48500&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Morumbi&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = {&quot;Aeroporto de Congonhas&quot;, &quot;Washington Luís&quot;},
			[&quot;types&quot;] = {
				[&quot;Washington Luís&quot;] = {
					[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
					[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Washington Luís&quot;,
				},
				[&quot;Aeroporto de Congonhas&quot;] = {
					[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
					[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Aeroporto de Congonhas&quot;,
				},
			},
		},
		[&quot;18&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;945a28&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(cancelled)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Tamanduateí&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Djalma Dutra&quot;,
		},
		[&quot;19&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;01a2e2&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(planned)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Anhangabaú&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Bosque Maia&quot;,
		},
		[&quot;20&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;e63272&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(proposed)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Santa Marina&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Pref. Celso Daniel-Santo André&quot;,
		},
		[&quot;22&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[São Paulo Metro#Future developments|Line %1]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;8b0000&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(proposed)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Cotia&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Santuário Nossa Senhora de Fátima-Sumaré&quot;,
		},
		[&quot;Aeromóvel&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[GRU Airport People Mover]]&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:GRUairportlogo.svg|16px|link=GRU Airport People Mover]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;03ACCB&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;CPTM&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Terminal 3&quot;,
		},
		[&quot;Cityred&quot;] = {     -- City of São Paulo color
			[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;A2102D&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
		},
		[&quot;Text&quot;] = {        -- Metro logo color 
			[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;1266af&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
		},
	},
	[&quot;aliases&quot;] = {
		[&quot;line 1&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;line 2&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;line 3&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;line 4&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;line 5&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;line 6&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;line 15&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;line 16&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;line 17&quot;] = &quot;17&quot;,
		[&quot;line 18&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;line 19&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;line 20&quot;] = &quot;20&quot;,
		[&quot;text&quot;] = &quot;Text&quot;,
		[&quot;logoblue&quot;] = &quot;Text&quot;,
		[&quot;cityred&quot;] = &quot;Cityred&quot;,
	}
}

return p</text>
      <sha1>8gp6rhqkj5o8u4wmd5b7kcsce6g1uor</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871694</id>
      <parentid>871693</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871694</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3748" sha1="t8mk0dy8pq4l49wogpyxac6mty1zmng" xml:space="preserve">local p = {
	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Сан-Паулугийн метро]]&quot;,
	[&quot;system color&quot;] = &quot;&quot;,
	[&quot;name format&quot;] = &quot;font-size: 180%; font-family: sans-serif; font-weight: bolder; line-height: 100%; color: #1266af; background-color: transparent;&quot;,
	[&quot;header background color&quot;] = &quot;4A92E4&quot;,
	[&quot;header text color&quot;] = &quot;FFFFFF&quot;,
	[&quot;station format&quot;] = {
		&quot;%1 (Сан-Паулугийн метро)&quot;,
		[&quot;CPTM&quot;] = &quot;Aeroporto–Guarulhos (CPTM)&quot;,
	},
	[&quot;lines&quot;] = {
		[&quot;_default&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[%1-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|Line %1]]&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Spmetro %1.svg|16px|link=Line %1 (São Paulo Metro)]]&quot;,
		},
		[&quot;1&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;171796&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Tucuruvi&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Jabaquara&quot;,
		},
		[&quot;2&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;007A5E&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Vila Madalena&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Penha&quot;,
		},
		[&quot;3&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;ED2E38&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Palmeiras–Barra Funda&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Corinthians-Itaquera&quot;,
		},
		[&quot;4&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;ffd525&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Vila Sônia-Professora Elisabeth Tenreiro&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Luz&quot;,
		},
		[&quot;5&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;BA1FB5&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Capão Redondo&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Chácara Klabin&quot;,
		},
		[&quot;6&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;ed6f00&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Brasilândia&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;São Joaquim&quot;,
		},
		[&quot;15&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;8F8F8C&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Vila Prudente&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Jacu-Pêssego&quot;,
		},
		[&quot;16&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;8000FF&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(proposed)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Oscar Freire&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Cidade Tiradentes&quot;,
		},
		[&quot;17&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;d48500&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Morumbi&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = {&quot;Aeroporto de Congonhas&quot;, &quot;Washington Luís&quot;},
			[&quot;types&quot;] = {
				[&quot;Washington Luís&quot;] = {
					[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
					[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Washington Luís&quot;,
				},
				[&quot;Aeroporto de Congonhas&quot;] = {
					[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
					[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Aeroporto de Congonhas&quot;,
				},
			},
		},
		[&quot;18&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;945a28&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(cancelled)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Tamanduateí&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Djalma Dutra&quot;,
		},
		[&quot;19&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;01a2e2&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(planned)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Anhangabaú&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Bosque Maia&quot;,
		},
		[&quot;20&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;e63272&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(proposed)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Santa Marina&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Pref. Celso Daniel-Santo André&quot;,
		},
		[&quot;22&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[São Paulo Metro#Future developments|Line %1]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;8b0000&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(proposed)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Cotia&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Santuário Nossa Senhora de Fátima-Sumaré&quot;,
		},
		[&quot;Aeromóvel&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[GRU Airport People Mover]]&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:GRUairportlogo.svg|16px|link=GRU Airport People Mover]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;03ACCB&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;CPTM&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Terminal 3&quot;,
		},
		[&quot;Cityred&quot;] = {     -- City of São Paulo color
			[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;A2102D&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
		},
		[&quot;Text&quot;] = {        -- Metro logo color 
			[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;1266af&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
		},
	},
	[&quot;aliases&quot;] = {
		[&quot;line 1&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;line 2&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;line 3&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;line 4&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;line 5&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;line 6&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;line 15&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;line 16&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;line 17&quot;] = &quot;17&quot;,
		[&quot;line 18&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;line 19&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;line 20&quot;] = &quot;20&quot;,
		[&quot;text&quot;] = &quot;Text&quot;,
		[&quot;logoblue&quot;] = &quot;Text&quot;,
		[&quot;cityred&quot;] = &quot;Cityred&quot;,
	}
}

return p</text>
      <sha1>t8mk0dy8pq4l49wogpyxac6mty1zmng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871695</id>
      <parentid>871694</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871695</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3777" sha1="ewco50tg0rq3xp73nvtc988kx5nbmwj" xml:space="preserve">local p = {
	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Сан-Паулугийн метро]]&quot;,
	[&quot;system color&quot;] = &quot;&quot;,
	[&quot;name format&quot;] = &quot;font-size: 180%; font-family: sans-serif; font-weight: bolder; line-height: 100%; color: #1266af; background-color: transparent;&quot;,
	[&quot;header background color&quot;] = &quot;4A92E4&quot;,
	[&quot;header text color&quot;] = &quot;FFFFFF&quot;,
	[&quot;station format&quot;] = {
		&quot;%1 (Сан-Паулугийн метро)&quot;,
		[&quot;CPTM&quot;] = &quot;Aeroporto–Guarulhos (CPTM)&quot;,
	},
	[&quot;lines&quot;] = {
		[&quot;_default&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[%1-р шугам (Сан-Паулугийн метро)|Line %1]]&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Spmetro %1.svg|16px|link=%1-р шугам (Сан-Паулугийн метро)]]&quot;,
		},
		[&quot;1&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;171796&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Tucuruvi&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Jabaquara&quot;,
		},
		[&quot;2&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;007A5E&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Vila Madalena&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Penha&quot;,
		},
		[&quot;3&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;ED2E38&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Palmeiras–Barra Funda&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Corinthians-Itaquera&quot;,
		},
		[&quot;4&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;ffd525&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Vila Sônia-Professora Elisabeth Tenreiro&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Luz&quot;,
		},
		[&quot;5&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;BA1FB5&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Capão Redondo&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Chácara Klabin&quot;,
		},
		[&quot;6&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;ed6f00&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Brasilândia&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;São Joaquim&quot;,
		},
		[&quot;15&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;8F8F8C&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Vila Prudente&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Jacu-Pêssego&quot;,
		},
		[&quot;16&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;8000FF&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(proposed)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Oscar Freire&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Cidade Tiradentes&quot;,
		},
		[&quot;17&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;d48500&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Morumbi&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = {&quot;Aeroporto de Congonhas&quot;, &quot;Washington Luís&quot;},
			[&quot;types&quot;] = {
				[&quot;Washington Luís&quot;] = {
					[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
					[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Washington Luís&quot;,
				},
				[&quot;Aeroporto de Congonhas&quot;] = {
					[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
					[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Aeroporto de Congonhas&quot;,
				},
			},
		},
		[&quot;18&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;945a28&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(cancelled)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Tamanduateí&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Djalma Dutra&quot;,
		},
		[&quot;19&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;01a2e2&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(planned)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Anhangabaú&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Bosque Maia&quot;,
		},
		[&quot;20&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;e63272&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(proposed)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Santa Marina&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Pref. Celso Daniel-Santo André&quot;,
		},
		[&quot;22&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[São Paulo Metro#Future developments|Line %1]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;8b0000&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;note-mid&quot;] = &quot;''(proposed)''&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Cotia&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Santuário Nossa Senhora de Fátima-Sumaré&quot;,
		},
		[&quot;Aeromóvel&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[GRU Airport People Mover]]&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:GRUairportlogo.svg|16px|link=GRU Airport People Mover]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;03ACCB&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;CPTM&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Terminal 3&quot;,
		},
		[&quot;Cityred&quot;] = {     -- City of São Paulo color
			[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;A2102D&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
		},
		[&quot;Text&quot;] = {        -- Metro logo color 
			[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;1266af&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;&quot;,
		},
	},
	[&quot;aliases&quot;] = {
		[&quot;line 1&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;line 2&quot;] = &quot;2&quot;,
		[&quot;line 3&quot;] = &quot;3&quot;,
		[&quot;line 4&quot;] = &quot;4&quot;,
		[&quot;line 5&quot;] = &quot;5&quot;,
		[&quot;line 6&quot;] = &quot;6&quot;,
		[&quot;line 15&quot;] = &quot;15&quot;,
		[&quot;line 16&quot;] = &quot;16&quot;,
		[&quot;line 17&quot;] = &quot;17&quot;,
		[&quot;line 18&quot;] = &quot;18&quot;,
		[&quot;line 19&quot;] = &quot;19&quot;,
		[&quot;line 20&quot;] = &quot;20&quot;,
		[&quot;text&quot;] = &quot;Text&quot;,
		[&quot;logoblue&quot;] = &quot;Text&quot;,
		[&quot;cityred&quot;] = &quot;Cityred&quot;,
	}
}

return p</text>
      <sha1>ewco50tg0rq3xp73nvtc988kx5nbmwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Rail color box</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148645</id>
    <revision>
      <id>871701</id>
      <timestamp>2026-09-24T21:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Adjacent stations|box}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{documentation}} &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>871701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="0z5wsspuhn41s44huksyg8mmcifp924" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Adjacent stations|box}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0z5wsspuhn41s44huksyg8mmcifp924</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871702</id>
      <parentid>871701</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Rcb]] to [[Загвар:Rail color box]]</comment>
      <origin>871701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="0z5wsspuhn41s44huksyg8mmcifp924" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Adjacent stations|box}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0z5wsspuhn41s44huksyg8mmcifp924</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Rcb</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148646</id>
    <redirect title="Загвар:Rail color box" />
    <revision>
      <id>871703</id>
      <timestamp>2026-09-24T21:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Rcb]] to [[Загвар:Rail color box]]</comment>
      <origin>871703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="h6howp8nxevv6kizwg1ngqz08izfqrk" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Rail color box]]</text>
      <sha1>h6howp8nxevv6kizwg1ngqz08izfqrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Adjacent stations/Tashkent Metro</title>
    <ns>828</ns>
    <id>148647</id>
    <revision>
      <id>871704</id>
      <timestamp>2026-09-24T21:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;local p = { 	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Ташкентын метро]]&quot;, 	[&quot;system icon&quot;] = &quot;&quot;, 	[&quot;station format&quot;] = { 		&quot;%1 (Ташкентын метро)&quot;, 	}, 	[&quot;lines&quot;] = { 		[&quot;_default&quot;] = { 			[&quot;color&quot;] = &quot;009900&quot;, 			[&quot;title&quot;] = &quot;[[%1|%1]]&quot;, 		}, 		[&quot;Chilonzor Line&quot;] = { 			[&quot;color&quot;] = &quot;FF0000&quot;, 			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Buyuk Ipak Yoli&quot;, 			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Chinor&quot; 		}, 		[&quot;Oʻzbekiston Line&quot;] = { 			[&quot;color&quot;] = &quot;000099&quot;, 			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Beruniy...&quot;</comment>
      <origin>871704</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="954" sha1="4ywcqajan7exqoe5xshjzob6ff5e0x3" xml:space="preserve">local p = {
	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Ташкентын метро]]&quot;,
	[&quot;system icon&quot;] = &quot;&quot;,
	[&quot;station format&quot;] = {
		&quot;%1 (Ташкентын метро)&quot;,
	},
	[&quot;lines&quot;] = {
		[&quot;_default&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;009900&quot;,
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[%1|%1]]&quot;,
		},
		[&quot;Chilonzor Line&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;FF0000&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Buyuk Ipak Yoli&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Chinor&quot;
		},
		[&quot;Oʻzbekiston Line&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;000099&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Beruniy&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Doʻstlik&quot;
		},
		[&quot;Yunusobod Line&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;009900&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Turkiston&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Ming O‘rik&quot;
		},
		[&quot;Circle Line&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Tashkent Metro#Circle Line (gold)|Circle Line]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;D5A72B&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Texnopark&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Qipchoq&quot;
		},
	},
	[&quot;aliases&quot;] = {
		[&quot;circle (halqa) line&quot;] = &quot;Circle Line&quot;,
		[&quot;o'zbekiston line&quot;] = &quot;Oʻzbekiston Line&quot;,
	}
}

return p</text>
      <sha1>4ywcqajan7exqoe5xshjzob6ff5e0x3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871705</id>
      <parentid>871704</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T21:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871705</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1016" sha1="9xntoxb02rzuams6wxp3cllmjeia51k" xml:space="preserve">local p = {
	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Ташкентын метро]]&quot;,
	[&quot;system icon&quot;] = &quot;&quot;,
	[&quot;station format&quot;] = {
		&quot;%1 (Ташкентын метро)&quot;,
	},
	[&quot;lines&quot;] = {
		[&quot;_default&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;009900&quot;,
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[%1|%1]]&quot;,
		},
		[&quot;Чиланзарын шугам&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;FF0000&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Buyuk Ipak Yoli&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Chinor&quot;
		},
		[&quot;Узбекистаны шугам&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;000099&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Beruniy&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Doʻstlik&quot;
		},
		[&quot;Юнусабадын шугам&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;009900&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Turkiston&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Ming O‘rik&quot;
		},
		[&quot;Тойрог шугам&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Tashkent Metro#Circle Line (gold)|Circle Line]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;D5A72B&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Texnopark&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Qipchoq&quot;
		},
	},
	[&quot;aliases&quot;] = {
		[&quot;circle (halqa) line&quot;] = &quot;Circle Line&quot;,
		[&quot;o'zbekiston line&quot;] = &quot;Oʻzbekiston Line&quot;,
	}
}

return p</text>
      <sha1>9xntoxb02rzuams6wxp3cllmjeia51k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Ташкентын метро</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148648</id>
    <revision>
      <id>871706</id>
      <timestamp>2026-09-24T21:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Routemap |navbar = Ташкентын метро |navbar pos = {{#if:{{{inline|}}}|2|}} |title = Ташкентын метро |title-bg = #3E65B0 |collapsible = y |collapse = {{{collapse|}}} |inline = {{{inline|}}} |map = {{stl|Tashkent Metro|Туркистон}}! !ftKBHFa\\ {{stl|Tashkent Metro|Юнусабад}}! !ftBHF\\ {{stl|Tashkent Metro|Шахристон}}! !ftBHF\\tKBHFa~~{{stl|Tashkent Metro|Буюк Ипак йўли}} {{stl|Tashkent Metro|Бод...&quot;</comment>
      <origin>871706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3248" sha1="3tk7irxo98fg7hh2n612507ct75rns6" xml:space="preserve">{{Routemap
|navbar = Ташкентын метро
|navbar pos = {{#if:{{{inline|}}}|2|}}
|title = Ташкентын метро
|title-bg = #3E65B0
|collapsible = y
|collapse = {{{collapse|}}}
|inline = {{{inline|}}}
|map =
{{stl|Tashkent Metro|Туркистон}}! !ftKBHFa\\
{{stl|Tashkent Metro|Юнусабад}}! !ftBHF\\
{{stl|Tashkent Metro|Шахристон}}! !ftBHF\\tKBHFa~~{{stl|Tashkent Metro|Буюк Ипак йўли}}
{{stl|Tashkent Metro|Бодомзор}}! !ftBHF2\ftSTRc3\tBHF~~{{stl|Tashkent Metro|Пушкин}}
{{stl|Tashkent Metro|Минор}}! !ftSTRc1\ftBHF+4\tBHF~~{{stl|Tashkent Metro|Хамид Олимжон}}
{{stl|Tashkent Metro|Беруни}}! !utKBHFa\ftBHF\tSTR~~{{stl|Tashkent Metro|Абдулла Кодирий}}
{{stl|Tashkent Metro|Тинчлик}}! !utBHF\ftSTR2!~lINT!~HUBa\tSTR3~~{{stl|Tashkent Metro|Юнус Ражабий}}
{{stl|Tashkent Metro|Чорсу}}! !utBHF\tSTR+1!~lINT!~HUBe\ftSTR+4~~{{stl|Tashkent Metro|Амир Темур хиёбони}}
{{stl|Tashkent Metro|Гафур Гулом}}! !utBHF\tBHF\ftSTR~~{{stl|Tashkent Metro|Мустакиллик майдони}}
{{stl|Tashkent Metro|Алишер Навоий}}! !utSTR2!~lINT!~HUBaq\tSTR3!~lINT!~HUBeq\ftSTR~~{{stl|Tashkent Metro|Пахтакор}}
{{stl|Tashkent Metro|Халклар дустлиги}}! !tSTR+1!~lBHF\utSTR+4!~ulBHF\ftSTR~~{{stl|Tashkent Metro|Узбекистан}}
{{stl|Tashkent Metro|Миллий бог}}! !tBHF\utBHF\ftSTR~~{{stl|Tashkent Metro|Космонавтлар}}
{{stl|Tashkent Metro|Айбек}}! !tSTR\utINT!~HUBaq\ftKINTe!~HUBeq~~{{stl|Tashkent Metro|Минг Урик}}
{{stl|Tashkent Metro|Новза}}! !tBHF\utBHF\~~{{stl|Tashkent Metro|Ташкент}} [[File:BSicon_BAHN.svg|18px]]
{{stl|Tashkent Metro|Мирзо Улугбек}}! !tBHF\utBHF\~~{{stl|Tashkent Metro|Машинасозлар}} [[File:BSicon_BAHN.svg|18px]]
{{stl|Tashkent Metro|Чиланзар}}! !tBHF\utKINTe!~HUB2\HUBc3~~{{stl|Tashkent Metro|Дустлик}}
{{stl|Tashkent Metro|Олмазор}}! !tBHFe@f\HUBc1\KINTa golden!~HUB4~~{{stl|Tashkent Metro|Технопарк}}
{{stl|Tashkent Metro|Чоштепа}}! !BHF\\BHF golden~~{{stl|Tashkent Metro|Яшнобод}}
{{stl|Tashkent Metro|Узгариш}}! !BHF\\BHF golden~~{{stl|Tashkent Metro|Тузел}}
{{stl|Tashkent Metro|Сиргали}}! !BHF\\BHF golden~~{{stl|Tashkent Metro|Олмос}}
{{stl|Tashkent Metro|Янгихаёт}}! !BHF\\BHF golden~~{{stl|Tashkent Metro|Рохат}}
{{stl|Tashkent Metro|Чинор}}! !KINTe!~HUBa\\BHF golden~~{{stl|Tashkent Metro|Янгиобод}}
{{stl|Tashkent Metro|Кипчок}}! !KINTa golden!~HUBe\\BHF golden~~{{stl|Tashkent Metro|Куйлюк}}
{{stl|Tashkent Metro|Турон}}! !BHF golden\\BHF golden~~{{stl|Tashkent Metro|Матонат}}
{{stl|Tashkent Metro|Курувчилар}}! !BHF golden\\BHF golden~~{{stl|Tashkent Metro|Киёт}}
{{stl|Tashkent Metro|Хонобод}}! !3BHF2 golden\-3STRq golden\3BHF3 golden~~{{stl|Tashkent Metro|Толарик}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{Railway-routemap|UZ|Tashkent Metro|type=[[rapid transit|metro]] system}}

[[Ангилал:Загвар:Ташкентын метро]]
[[Ангилал:Загвар:Төмөр замын тээврийн систем]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3tk7irxo98fg7hh2n612507ct75rns6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Hohhot Metro logo.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>148649</id>
    <revision>
      <id>871708</id>
      <timestamp>2026-09-24T21:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Logo of Urumqi Metro.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>148650</id>
    <revision>
      <id>871711</id>
      <timestamp>2026-09-24T21:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Adjacent stations/Tbilisi Metro</title>
    <ns>828</ns>
    <id>148651</id>
    <revision>
      <id>871712</id>
      <timestamp>2026-09-24T21:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;local p = { 	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Тбилисийн метро]]&quot;, 	[&quot;system icon&quot;] = &quot;[[File:Metro Tbilisi logo.svg|20px|alt=Тбилисийн метро]]&quot;, 	[&quot;station format&quot;] = { 		&quot;%1 (Тбилисийн метро)&quot;, 	}, 	[&quot;lines&quot;] = { 		[&quot;1&quot;] = { 			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Akhmeteli–Varketili Line]]&quot;, 			[&quot;color&quot;] = &quot;ff505b&quot;, 			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Akhmetelis Teatri&quot;, 			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Varketili&quot;, 			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Akhmeteli–Varketili Line.svg|2...&quot;</comment>
      <origin>871712</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="836" sha1="n7pnhfisazn5glpiwwkwrvm8wdan47i" xml:space="preserve">local p = {
	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Тбилисийн метро]]&quot;,
	[&quot;system icon&quot;] = &quot;[[File:Metro Tbilisi logo.svg|20px|alt=Тбилисийн метро]]&quot;,
	[&quot;station format&quot;] = {
		&quot;%1 (Тбилисийн метро)&quot;,
	},
	[&quot;lines&quot;] = {
		[&quot;1&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Akhmeteli–Varketili Line]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;ff505b&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Akhmetelis Teatri&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Varketili&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Akhmeteli–Varketili Line.svg|20px|alt=Akhmeteli–Varketili Line]]&quot;,
		},
		[&quot;2&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Saburtalo Line]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;5ca330&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;State University&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Station Square&quot;,
			[&quot;icon&quot;] = &quot;[[File:Saburtalo Line.svg|20px|alt=Saburtalo Line]]&quot;,
		},
	},
	[&quot;aliases&quot;] = {
		[&quot;akhmeteli–varketili&quot;] = &quot;1&quot;,
		[&quot;saburtalo&quot;] = &quot;2&quot;,
	}
}

return p</text>
      <sha1>n7pnhfisazn5glpiwwkwrvm8wdan47i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тависуплебис моедани (өртөө)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148652</id>
    <redirect title="Тависуплебис моедани (Тбилисийн метро)" />
    <revision>
      <id>871714</id>
      <timestamp>2026-09-24T22:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Тависуплебис моедани (өртөө)]] to [[Тависуплебис моедани (Тбилисийн метро)]]</comment>
      <origin>871714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="c4fk1imdlrnnnab27l4ei3g6r8py6zo" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Тависуплебис моедани (Тбилисийн метро)]]</text>
      <sha1>c4fk1imdlrnnnab27l4ei3g6r8py6zo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Тбилисийн метро</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148653</id>
    <revision>
      <id>871715</id>
      <timestamp>2026-09-24T22:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Routemap |navbar = Тбилисийн метро |navbar pos = {{#if:{{{inline|}}}|2|}} |title = Тбилисийн метро |title-bg = #E81E00 |collapsible = y |collapse = {{{collapse|}}} |inline = {{{inline|}}} |map = \\tKBHFa red~~{{stl|Tbilisi Metro|Ахметелис театри}} \\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Саражишвили}} {{stl|Tbilisi Metro|Сахелмципо-Университети}}! !tKBHFa green\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Г...&quot;</comment>
      <origin>871715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1856" sha1="q2v09og221ddl909n8vo182x7gh04vm" xml:space="preserve">{{Routemap
|navbar = Тбилисийн метро
|navbar pos = {{#if:{{{inline|}}}|2|}}
|title = Тбилисийн метро
|title-bg = #E81E00
|collapsible = y
|collapse = {{{collapse|}}}
|inline = {{{inline|}}}
|map =
\\tKBHFa red~~{{stl|Tbilisi Metro|Ахметелис театри}}
\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Саражишвили}}
{{stl|Tbilisi Metro|Сахелмципо-Университети}}! !tKBHFa green\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Гурамишвили}}
{{stl|Tbilisi Metro|Важа-Пшавела}}! !tBHF green\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Грмагеле}}
{{stl|Tbilisi Metro|Делиси}}! !tBHF green\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Дидубе}} {{rint|rail|1}}
{{stl|Tbilisi Metro|Самедицино Университети}}! !tBHF green\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Гоциридзе}}
{{stl|Tbilisi Metro|Текникури Университети}}! !tkBHF2 green\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Надзаладеви}}
{{stl|Tbilisi Metro|Церетели}}! !tkSTRc1 green\tkBHFl+4 green\tKINTeq green!~tINT red~~{{stl|Tbilisi Metro|Садгурис моедани}} {{rint|rail|1}}
\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Маржанишвили}}
\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Руставели}}
\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Тависуплебис моедани}}
\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Авлабари}}
\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Самаси Арагвели}}
\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Исани}}
\\tBHF red~~{{stl|Tbilisi Metro|Самгори}} {{rint|rail|1}}
\\tKBHFe red~~{{stl|Tbilisi Metro|Варкетили}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{Railway-routemap|GE|Tbilisi Metro|type=[[rapid transit|metro]] system}}

[[Ангилал:Загвар:Тбилисийн метро]]
[[Ангилал:Загвар:Төмөр замын тээврийн систем]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q2v09og221ddl909n8vo182x7gh04vm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Icheri Sheher, Baku (P1090266).jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>148654</id>
    <revision>
      <id>871717</id>
      <timestamp>2026-09-24T22:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Adjacent stations/Baku Metro</title>
    <ns>828</ns>
    <id>148655</id>
    <revision>
      <id>871718</id>
      <timestamp>2026-09-24T23:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;local p = { 	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Baku Metro]]&quot;, 	[&quot;system icon&quot;] = &quot;[[File:Baku metro logo.svg|16px|alt=]]&quot;, 	[&quot;system color&quot;] = &quot;009900&quot;, 	[&quot;station format&quot;] = { 		&quot;%1 (Baku Metro)&quot;, 	}, 	[&quot;lines&quot;] = { 		[&quot;_default&quot;] = { 			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Baku Metro#Lines|%1 line]]&quot;, 		}, 		[&quot;Green&quot;] = { 			[&quot;color&quot;] = &quot;00AB5B&quot;, 			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Darnagul&quot;, 			[&quot;right terminus&quot;] = {&quot;Hazi Aslanov&quot;, &quot;Bakmil&quot;}, 			[&quot;types&quot;] = { 				[&quot;Aslanov&quot;] = { 					[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,...&quot;</comment>
      <origin>871718</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1109" sha1="0he7lipp88ryyjr2kopv7x7sdfa02l9" xml:space="preserve">local p = {
	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Baku Metro]]&quot;,
	[&quot;system icon&quot;] = &quot;[[File:Baku metro logo.svg|16px|alt=]]&quot;,
	[&quot;system color&quot;] = &quot;009900&quot;,
	[&quot;station format&quot;] = {
		&quot;%1 (Baku Metro)&quot;,
	},
	[&quot;lines&quot;] = {
		[&quot;_default&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Baku Metro#Lines|%1 line]]&quot;,
		},
		[&quot;Green&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;00AB5B&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Darnagul&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = {&quot;Hazi Aslanov&quot;, &quot;Bakmil&quot;},
			[&quot;types&quot;] = {
				[&quot;Aslanov&quot;] = {
					[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
					[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Hazi Aslanov&quot;,
				},
			},
		},
		[&quot;Green part&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Baku Metro#Lines|Green line (separated part)]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;9BCA3B&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Jafar Jabbarly&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Shah Ismail Khatai&quot;,
		},
		[&quot;Purple&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;8E177C&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Khojasan&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;8 Noyabr&quot;,
		},
		[&quot;Red&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;EE1D23&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Icheri Sheher&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = {&quot;Hazi Aslanov&quot;, &quot;Bakmil&quot;},
			[&quot;types&quot;] = {
				[&quot;Aslanov&quot;] = {
					[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
					[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Hazi Aslanov&quot;,
				},
			},
		},
	},
}

return p</text>
      <sha1>0he7lipp88ryyjr2kopv7x7sdfa02l9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871719</id>
      <parentid>871718</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871719</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1143" sha1="cffmr5w2i33uo0bzh9gtaow1xe8w8k1" xml:space="preserve">local p = {
	[&quot;system title&quot;] = &quot;[[Бакугийн метро]]&quot;,
	[&quot;system icon&quot;] = &quot;[[File:Baku metro logo.svg|16px|alt=]]&quot;,
	[&quot;system color&quot;] = &quot;009900&quot;,
	[&quot;station format&quot;] = {
		&quot;%1 (Бакугийн метро)&quot;,
	},
	[&quot;lines&quot;] = {
		[&quot;_default&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Baku Metro#Lines|%1 line]]&quot;,
		},
		[&quot;Green&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;00AB5B&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Darnagul&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = {&quot;Hazi Aslanov&quot;, &quot;Bakmil&quot;},
			[&quot;types&quot;] = {
				[&quot;Aslanov&quot;] = {
					[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
					[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Hazi Aslanov&quot;,
				},
			},
		},
		[&quot;Green part&quot;] = {
			[&quot;title&quot;] = &quot;[[Baku Metro#Lines|Green line (separated part)]]&quot;,
			[&quot;color&quot;] = &quot;9BCA3B&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Jafar Jabbarly&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Shah Ismail Khatai&quot;,
		},
		[&quot;Purple&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;8E177C&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Khojasan&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = &quot;8 Noyabr&quot;,
		},
		[&quot;Red&quot;] = {
			[&quot;color&quot;] = &quot;EE1D23&quot;,
			[&quot;left terminus&quot;] = &quot;Icheri Sheher&quot;,
			[&quot;right terminus&quot;] = {&quot;Hazi Aslanov&quot;, &quot;Bakmil&quot;},
			[&quot;types&quot;] = {
				[&quot;Aslanov&quot;] = {
					[&quot;title&quot;] = &quot;&quot;,
					[&quot;right terminus&quot;] = &quot;Hazi Aslanov&quot;,
				},
			},
		},
	},
}

return p</text>
      <sha1>cffmr5w2i33uo0bzh9gtaow1xe8w8k1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс шашны барилга</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148656</id>
    <revision>
      <id>871722</id>
      <timestamp>2026-09-24T23:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс | child       = {{{child|}}} | autoheaders = yes | bodyclass   = vcard | bodystyle   = border-spacing:2px; | abovestyle  = color:var(--color-base-fixed,#202122);background-color:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}} | headerstyle = color:var(--color-base-fixed,#202122);background-color:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}  &lt;!-- check for c...&quot;</comment>
      <origin>871722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16064" sha1="bvvkqvi8t7koqj13ro9s5oxpmuik0ib" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
| child       = {{{child|}}}
| autoheaders = yes
| bodyclass   = vcard
| bodystyle   = border-spacing:2px;
| abovestyle  = color:var(--color-base-fixed,#202122);background-color:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
| headerstyle = color:var(--color-base-fixed,#202122);background-color:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}

&lt;!-- check for correct microformat: title, native_name, --&gt;
| titleclass = fn org 

| above = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}
| subheader = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt;}}

| image   = {{#invoke:InfoboxImage |InfoboxImage |image={{#invoke:Wikidata|getValue|P18|{{if empty|{{{image|}}}|FETCH_WIKIDATA}}}}|size={{{image_size|}}} |upright={{{image_upright|}}} |alt={{{alt|}}} }}
| caption = {{{caption|}}}

&lt;!-- RELIGION ----- ----- ----- ----- ----- --&gt;
| header1   = Шашин

| label2    = [[Шашны жагсаалт|Харьяалал]]
| data2     = {{br separated entries|{{{religious_affiliation|}}}|{{{category|}}}}}&lt;!-- category???/2019 --&gt;

| label3    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|1={{{religious_affiliation}}}}}
 |#9BE89B&lt;!-- islam --&gt; = [[Islamic schools and branches|Branch/tradition]]
 |#default = [[Sect]]
 }}
| data3     = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|1={{{religious_affiliation}}}}}
 |#9BE89B&lt;!-- islam --&gt; = {{{tradition|}}}
 |#default = {{{sect|}}}
 }}
&lt;!-- religious organisation strutture here: --&gt;

| label4    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
|#FFCC99 = [[Diocese]]
|District}}
| class4    = label
| data4     = {{{district|}}}

| label5    = [[Prefecture]]&lt;!-- religious or secular? --&gt;
| data5     = {{{prefecture|}}}

| label6    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
|#FFCC99&lt;!-- Roman Catholic --&gt; = [[Ecclesiastical province|Province]]
|Province}}
| data6     = {{{province|}}}

| label7    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
|#FFCC99 = [[Ecclesiastical region|Region]]
|Region}}
| data7     = {{{region|}}}

| label8    = [[Deity]]
| data8     = {{{deity|}}}

| label9    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
|#9BB4EB |#87CEFA |#ADD8E6 = [[Nusach (Jewish custom)|Rite]]&lt;!-- this kludge is used because the people of Wikipedia do not have {{#pos}} or so!  I do not want to list all flavours of Judaism just here --&gt;
|Rite}}
| data9     = {{{rite|}}}

| label10   = Festival{{pluralize from text|{{{festival|}}}|plural=s}}
| data10    = {{{festival|}}}

| label11   = {{longitem|{{#switch:{{{religious_affiliation}}}|
 |[[Shinto]] = Type
 |#default = {{#if:{{{status|}}}
   |[[Ecclesiastical polity|Ecclesiastical or organisational status]]
   |[[Ecclesiastical polity|Ecclesiastical or organizational status]]
 }}
 }}}}
| data11    = {{#switch:{{{religious_affiliation}}}|
 |[[Shinto]] = {{{type|}}}
 |#default = {{{status|}}}
 }}

| label12   = Ownership
| data12    = {{{ownership|}}}

| label13   = Governing body
| data13    = {{{governing_body|}}}

| label14   = Leadership
| data14    = {{{leadership|}}}

| label15   = [[Bhattaraka]]&lt;!-- Jainism --&gt;
| data15    = {{{bhattaraka|}}}

| label16   = Patron
| data16    = {{{patron|}}}

| label17   = {{longitem|[[Consecration|Year consecrated]]}}
| data17    = {{{consecration_year|}}}

| label18   = Төлөв
| data18    = {{{functional_status|}}}

| label19   = {{longitem|{{if empty|{{{religious_features_label|}}}|Religious features}}}}
| data19    = {{{religious_features|}}}

&lt;!-- LOCATION ----- ----- ----- ----- ----- ----- ----- --&gt;
| header20  = Байршил

| label21   = Байршил
| data21    = {{{location|}}}

| label22   = Municipality
| class22   = label
| data22    = {{{municipality|}}}

| label23   = [[Circle (administrative division)|Cercle]]
| class23   = label
| data23    = {{{cercle|}}}

| label24   = Муж
| data24    = {{{state|}}}

| label25   = Улс
| data25    = {{{country|}}}

| image2  = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map
   | pushpin_mark = {{#switch:{{{religious_affiliation|}}}
     | [[Armenian Apostolic Church]]
     | [[Mekhitarist Order]] = Set01-church1.svg
     | [[Shinto]] = Shinto torii icon vermillion.svg
     | [[Tibetan Buddhism]] = Gold temple icon.png
     | #default = }}
   | pushpin_mark_size = {{#switch:{{{religious_affiliation|}}}
     | [[Armenian Apostolic Church]]
     | [[Mekhitarist Order]] = 16
     | [[Tibetan Buddhism]] = 8
     | [[Shinto]] = 20
     | #default = }}
}}

| data27    = {{#invoke:Infobox mapframe
 | autoWithCaption
 | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|no|yes}}
 | mapframe-marker = {{#switch:{{{religious_affiliation|}}}
   | [[Buddhism]]|[[Tibetan Buddhism]]|[[Zen Buddhism]] = religious-buddhist
   | [[Judaism]] = religious-jewish
   | [[Islam]] = religious-muslim
   | [[Shinto]] = religious-shinto
   | #default = landmark
 }}
 | mapframe-type = landmark
 | mapframe-marker-color = #919090
 | mapframe-stroke-color = #525252
 | mapframe-stroke-width = 3
 | mapframe-shape-fill = #dbdbdb
 | mapframe-caption = Interactive map of {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}
}}

| label28   = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&amp;nbsp;position}}&lt;!-- Palestine --&gt;
| data28    = {{{grid_position|}}}

| label29   = Sector
| class29   = label
| data29    = {{{sector|}}}

| label30   = Territory
| data30    = {{{territory|}}}

| label31   = Prefecture
| data31    = {{{prefecture|}}}

| label32   = Administration
| class32   = label
| data32    = {{{administration|}}}

| label33   = Солбицол
| data33    = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark}}{{{coordinates_footnotes|}}}}}

&lt;!-- ARCHITECTURE ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- --&gt;
| header34  = Архитектур

| label35   = [[Архитектор|Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}}]]
| class35   = note
| data35    = {{{architect|}}}

| label36   = Төрөл
| data36    = {{{architecture_type|}}}

| label37   = [[Архитектурын хэв маяг|Хэв маяг]]
| data37    = {{{architecture_style|}}}

| label38   = Байгуулагч
| data38    = {{{founded_by|}}}

| label39   = Creator
| data39    = {{{creator|}}}

| label40   = Funded&amp;nbsp;by
| data40    = {{{funded_by|}}}

| label41   = {{longitem|[[General contractor]]}}
| data41    = {{{general_contractor|}}}

| label42   = Established
| data42    = {{{established|}}}

| label43   = Шавын ёслол
| class43   = note
| data43    = {{{groundbreaking|}}}

| label44   = Нээлт
| class44   = note
| data44    = {{{completed|}}}

| label45   = {{longitem|Construction cost}}
| data45    = {{{construction_cost|}}}

| label46   = Destroyed
| data46    = {{{date_destroyed|}}}

| label47   = Demolished
| data47    = {{{date_demolished|}}}

| header48  = {{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|facade_direction|capacity|length|width|width_nave|interior_area|height_max|dome_quantity|dome_height_outer|dome_height_inner|dome_dia_outer|dome_dia_inner|minaret_quantity|minaret_height|spire_quantity|spire_height|site_area|temple_quantity|monument_quantity|shrine_quantity|materials|elevation_m|elevation_ft}} &gt; 1 |Үзүүлэлт}}&lt;!--Show Specifications header only if there is more than one of these items, per 2016 discussion available in Talk Archive 1 --&gt;

| label49   = {{longitem|Direction of façade}}
| data49    = {{{facade_direction|}}}

| label50   = Capacity
| data50    = {{{capacity|}}}

| label51   = Урт
| data51    = {{{length|}}}

| label52   = Өргөн
| data52    = {{{width|}}}

| label53   = {{longitem|Width ([[nave]])}}
| data53    = {{{width_nave|}}}

| label54   = {{longitem|Interior area}}
| data54    = {{{interior_area|}}}

| label55   = Өндөр&amp;nbsp;(дээд)
| data55    = {{{height_max|}}}

| label56   = [[Dome|Dome{{pluralize from text|{{{dome_quantity|}}}|plural=s}}]]
| data56    = {{{dome_quantity|}}}

| label57   = {{longitem|Dome height (outer)}}
| data57    = {{{dome_height_outer|}}}

| label58   = {{longitem|Dome height (inner)}}
| data58    = {{{dome_height_inner|}}}

| label59   = {{longitem|Dome dia. (outer)}}
| data59    = {{{dome_dia_outer|}}}

| label60   = {{longitem|Dome dia. (inner)}}
| data60    = {{{dome_dia_inner|}}}

| label61   = [[Minaret|Minaret{{pluralize from text|{{{minaret_quantity|}}}|plural=s}}]]
| data61    = {{{minaret_quantity|}}}

| label62   = {{longitem|Minaret height}}
| data62    = {{{minaret_height|}}}

| label63   = [[Spire|Spire{{pluralize from text|{{{spire_quantity|}}}|plural=s}}]]
| data63    = {{{spire_quantity|}}}

| label64   = Spire&amp;nbsp;height
| data64    = {{{spire_height|}}}

| label65   = Site&amp;nbsp;area
| data65    = {{{site_area|}}}

| label66   = Temple{{pluralize from text|{{{temple_quantity|}}}|plural=s}}
| data66    = {{{temple_quantity|}}}

| label67   = Monument{{pluralize from text|{{{monument_quantity|}}}|plural=s}}
| data67    = {{{monument_quantity|}}}

| label68   = Shrine{{pluralize from text|{{{shrine_quantity|}}}|plural=s}}
| data68    = {{{shrine_quantity|}}}

| label69   = Бичээс
| data69    = {{{inscriptions|}}}

| label70   = [[Барилгын материал|Материал]]
| data70    = {{{materials|}}}

| label71   = Elevation
| data71    = {{#if:{{{elevation_m|}}}
 |{{convert|{{{elevation_m}}}|m|ft|0|abbr=on}}{{{elevation_footnotes|}}}
 |{{#if:{{{elevation_ft|}}}
    |{{convert|{{{elevation_ft|}}}|ft|m|0|abbr=on}}{{{elevation_footnotes|}}}
    }}
 }}

| header72  = {{#ifeq:{{{nrhp|}}}|yes|{{#if:{{{designated|}}}|[[United States|U.S.]] [[National Historic Landmark]]|[[United States|U.S.]] [[National Register of Historic Places]]}}}}

| label73   = {{longitem|Added to [[National Register of Historic Places|NRHP]]}}
| data73    = {{#ifeq:{{{nrhp|}}}|yes|{{{added|}}}}}

| label74   = {{longitem|NRHP Reference no.}}
| data74    = {{#ifeq:{{{nrhp|}}}|yes|{{{refnum|}}}}}

| label75   = {{longitem|Designated as [[National Historic Landmark|NHL]]}}
| data75    = {{{designated|}}}

&lt;!--designation1 section--&gt;
| data76    = {{#if:{{{designation1|}}}|{{#invoke:Designation|divbox|{{{designation1|}}}|delisted={{{delisted1_date|}}}}}}}

| data77    = {{#if:{{{designation1_offname|}}}|''Official name: {{{designation1_offname}}}''}}

| label78   = Type
| data78    = {{{designation1_type|}}}

| label79   = Criteria
| data79    = {{{designation1_criteria|}}}

| label80   = Designated
| data80    = {{{designation1_date|}}}

| label81   = Delisted
| data81    = {{{delisted1_date|}}}

| label82   = Parent listing
| data82    = {{{designation1_parent|}}}

| label83   = Reference no.
| data83    = {{{designation1_number|}}}

| label84   = {{longitem|{{{designation1_free1name}}}}}
| data84    = {{#if:{{{designation1_free1name|}}}|{{{designation1_free1value|}}}}}

| label85   = {{longitem|{{{designation1_free2name}}}}}
| data85    = {{#if:{{{designation1_free2name|}}}|{{{designation1_free2value|}}}}}

| label86   = {{longitem|{{{designation1_free3name}}}}}
| data86    = {{#if:{{{designation1_free3name|}}}|{{{designation1_free3value|}}}}}

&lt;!--designation2 section--&gt;
| data87    = {{#if:{{{designation2|}}}|{{#invoke:Designation|divbox|{{{designation2|}}}|delisted={{{delisted2_date|}}}}}}}

| data88    = {{#if:{{{designation2_offname|}}}| ''Official name: {{{designation2_offname}}}''}}

| label89   = Type
| data89    = {{{designation2_type|}}}

| label90   = Criteria
| data90    = {{{designation2_criteria|}}}

| label91   = Designated
| data91    = {{{designation2_date|}}}

| label92   = Delisted
| data92    = {{{delisted2_date|}}}

| label93   = Parent listing
| data93    = {{{designation2_parent|}}}

| label94   = Reference no.
| data94    = {{{designation2_number|}}}

| label95   = {{longitem|{{{designation2_free1name}}}}}
| data95    = {{#if:{{{designation2_free1name|}}}|{{{designation2_free1value|}}}}}

| label96   = {{longitem|{{{designation2_free2name}}}}}
| data96    = {{#if:{{{designation2_free2name|}}}|{{{designation2_free2value|}}}}}

| label97   = {{longitem|{{{designation2_free3name}}}}}
| data97    = {{#if:{{{designation2_free3name|}}}|{{{designation2_free3value|}}}}}

| header98  = Website&lt;!-- same as infobox building --&gt;
| data99    = {{{website|}}}

| header100 = _BLANK_
| data101   = {{{module|}}}
| data102   = {{{embedded|}}}

| belowstyle = {{#switch:{{{religious_affiliation|}}}|[[Shinto]] = background-color: #EBEBEB;color:inherit;|#default = text-align:left; font-weight:normal; font-size:88%;}}
| below      = {{#ifeq:{{{religious_affiliation|}}}|[[Shinto]]|[[File:Icon of Shinto.svg|25px|link=]] [[Glossary of Shinto]]}}{{{footnotes|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox religious building}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox religious building}}]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot; | ignoreblank = y | mapframe_args = y | pushpin_map_args = y | added | administration | alt | architect | architecture_style | architecture_type | bhattaraka | capacity | caption | category | cercle | child | completed | consecration_year | construction_cost | coordinates | coordinates_footnotes | country | creator | date_demolished | date_destroyed | deity | delisted1_date | delisted2_date | designated | designation1 | designation1_criteria | designation1_date | designation1_number | designation1_offname | designation1_parent | designation1_type | designation2 | designation2_criteria | designation2_date | designation2_number | designation2_offname | designation2_parent | designation2_type | designation1_free1name | designation1_free1value | designation1_free2name | designation1_free2value | designation1_free3name | designation1_free3value | designation2_free1name | designation2_free1value | designation2_free2name | designation2_free2value | designation2_free3name | designation2_free3value | district | dome_dia_inner | dome_dia_outer | dome_height_inner | dome_height_outer | dome_quantity | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_m | embedded | established | facade_direction | festival | footnotes | founded_by | functional_status | funded_by | general_contractor | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking | height_max | heritage_designation |  image | image_size | image_upright | inscriptions | interior_area | leadership | length | location | materials | minaret_height | minaret_quantity | module | monument_quantity | municipality | name | native_name | native_name_lang | nocat_wdimage | nrhp | ownership | patron | prefecture | province | refnum | region | religious_affiliation | religious_features | religious_features_label | rite | sect | sector | shrine_quantity | site_area | spire_height | spire_quantity | state | status | temple_quantity | territory | tradition | type | website | width | width_nave | template_name}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:{{{child|}}}|yes||{{Wikidata image|1={{if empty|{{{image|}}}|{{#invoke:Wikidata|getValue|P18|FETCH_WIKIDATA}}}}|2={{main other|{{{nocat_wdimage|}}}|yes}}}}}}&lt;!--

--&gt;{{main other|{{#if:{{{religious_affiliation|}}}
|{{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|1={{{religious_affiliation|}}}}}

 |#D3D3D3 = [[Category:Infobox religious building with unknown affiliation|{{#invoke:String|replace|source={{{religious_affiliation|}}}|pattern=[%]%[]+|replace=|plain=false}}]]}}
|[[Category:Infobox religious building with unknown affiliation|*]]}}}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:{{{nrhp|}}}|yes|{{main other|[[Category:Pages using infobox religious building with nrhp]]}}
}}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bvvkqvi8t7koqj13ro9s5oxpmuik0ib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871728</id>
      <parentid>871722</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16048" sha1="tkolmehwo49610jgwo5d0geqrchsm22" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
| child       = {{{child|}}}
| autoheaders = yes
| bodyclass   = vcard
| bodystyle   = border-spacing:2px;
| abovestyle  = color:var(--color-base-fixed,#202122);background-color:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
| headerstyle = color:var(--color-base-fixed,#202122);background-color:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}

&lt;!-- check for correct microformat: title, native_name, --&gt;
| titleclass = fn org 

| above = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}
| subheader = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt;}}

| image   = {{#invoke:InfoboxImage |InfoboxImage |image={{#invoke:Wikidata|getValue|P18|{{if empty|{{{image|}}}|FETCH_WIKIDATA}}}}|size={{{image_size|}}} |upright={{{image_upright|}}} |alt={{{alt|}}} }}
| caption = {{{caption|}}}

&lt;!-- RELIGION ----- ----- ----- ----- ----- --&gt;
| header1   = Шашин

| label2    = [[Шашны жагсаалт|Харьяалал]]
| data2     = {{br separated entries|{{{religious_affiliation|}}}|{{{category|}}}}}&lt;!-- category???/2019 --&gt;

| label3    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|1={{{religious_affiliation}}}}}
 |#9BE89B&lt;!-- islam --&gt; = [[Islamic schools and branches|Branch/tradition]]
 |#default = [[Sect]]
 }}
| data3     = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|1={{{religious_affiliation}}}}}
 |#9BE89B&lt;!-- islam --&gt; = {{{tradition|}}}
 |#default = {{{sect|}}}
 }}
&lt;!-- religious organisation strutture here: --&gt;

| label4    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
|#FFCC99 = [[Diocese]]
|District}}
| class4    = label
| data4     = {{{district|}}}

| label5    = [[Prefecture]]&lt;!-- religious or secular? --&gt;
| data5     = {{{prefecture|}}}

| label6    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
|#FFCC99&lt;!-- Roman Catholic --&gt; = [[Ecclesiastical province|Province]]
|Province}}
| data6     = {{{province|}}}

| label7    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
|#FFCC99 = [[Ecclesiastical region|Region]]
|Region}}
| data7     = {{{region|}}}

| label8    = [[Deity]]
| data8     = {{{deity|}}}

| label9    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
|#9BB4EB |#87CEFA |#ADD8E6 = [[Nusach (Jewish custom)|Rite]]&lt;!-- this kludge is used because the people of Wikipedia do not have {{#pos}} or so!  I do not want to list all flavours of Judaism just here --&gt;
|Rite}}
| data9     = {{{rite|}}}

| label10   = Festival{{pluralize from text|{{{festival|}}}|plural=s}}
| data10    = {{{festival|}}}

| label11   = {{longitem|{{#switch:{{{religious_affiliation}}}|
 |[[Shinto]] = Type
 |#default = {{#if:{{{status|}}}
   |[[Ecclesiastical polity|Ecclesiastical or organisational status]]
   |[[Ecclesiastical polity|Ecclesiastical or organizational status]]
 }}
 }}}}
| data11    = {{#switch:{{{religious_affiliation}}}|
 |[[Shinto]] = {{{type|}}}
 |#default = {{{status|}}}
 }}

| label12   = Ownership
| data12    = {{{ownership|}}}

| label13   = Governing body
| data13    = {{{governing_body|}}}

| label14   = Leadership
| data14    = {{{leadership|}}}

| label15   = [[Bhattaraka]]&lt;!-- Jainism --&gt;
| data15    = {{{bhattaraka|}}}

| label16   = Patron
| data16    = {{{patron|}}}

| label17   = {{longitem|[[Consecration|Year consecrated]]}}
| data17    = {{{consecration_year|}}}

| label18   = Төлөв
| data18    = {{{functional_status|}}}

| label19   = {{longitem|{{if empty|{{{religious_features_label|}}}|Religious features}}}}
| data19    = {{{religious_features|}}}

&lt;!-- LOCATION ----- ----- ----- ----- ----- ----- ----- --&gt;
| header20  = Байршил

| label21   = Байршил
| data21    = {{{location|}}}

| label22   = Municipality
| class22   = label
| data22    = {{{municipality|}}}

| label23   = [[Circle (administrative division)|Cercle]]
| class23   = label
| data23    = {{{cercle|}}}

| label24   = Муж
| data24    = {{{state|}}}

| label25   = Улс
| data25    = {{{country|}}}

| image2  = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map
   | pushpin_mark = {{#switch:{{{religious_affiliation|}}}
     | [[Armenian Apostolic Church]]
     | [[Mekhitarist Order]] = Set01-church1.svg
     | [[Shinto]] = Shinto torii icon vermillion.svg
     | [[Tibetan Buddhism]] = Gold temple icon.png
     | #default = }}
   | pushpin_mark_size = {{#switch:{{{religious_affiliation|}}}
     | [[Armenian Apostolic Church]]
     | [[Mekhitarist Order]] = 16
     | [[Tibetan Buddhism]] = 8
     | [[Shinto]] = 20
     | #default = }}
}}

| data27    = {{#invoke:Infobox mapframe
 | autoWithCaption
 | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|no|yes}}
 | mapframe-marker = {{#switch:{{{religious_affiliation|}}}
   | [[Buddhism]]|[[Tibetan Buddhism]]|[[Zen Buddhism]] = religious-buddhist
   | [[Judaism]] = religious-jewish
   | [[Islam]] = religious-muslim
   | [[Shinto]] = religious-shinto
   | #default = landmark
 }}
 | mapframe-type = landmark
 | mapframe-marker-color = #919090
 | mapframe-stroke-color = #525252
 | mapframe-stroke-width = 3
 | mapframe-shape-fill = #dbdbdb
 | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг
}}

| label28   = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&amp;nbsp;position}}&lt;!-- Palestine --&gt;
| data28    = {{{grid_position|}}}

| label29   = Sector
| class29   = label
| data29    = {{{sector|}}}

| label30   = Territory
| data30    = {{{territory|}}}

| label31   = Prefecture
| data31    = {{{prefecture|}}}

| label32   = Administration
| class32   = label
| data32    = {{{administration|}}}

| label33   = Солбицол
| data33    = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark}}{{{coordinates_footnotes|}}}}}

&lt;!-- ARCHITECTURE ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- --&gt;
| header34  = Архитектур

| label35   = [[Архитектор|Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}}]]
| class35   = note
| data35    = {{{architect|}}}

| label36   = Төрөл
| data36    = {{{architecture_type|}}}

| label37   = [[Архитектурын хэв маяг|Хэв маяг]]
| data37    = {{{architecture_style|}}}

| label38   = Байгуулагч
| data38    = {{{founded_by|}}}

| label39   = Creator
| data39    = {{{creator|}}}

| label40   = Funded&amp;nbsp;by
| data40    = {{{funded_by|}}}

| label41   = {{longitem|[[General contractor]]}}
| data41    = {{{general_contractor|}}}

| label42   = Established
| data42    = {{{established|}}}

| label43   = Шавын ёслол
| class43   = note
| data43    = {{{groundbreaking|}}}

| label44   = Нээлт
| class44   = note
| data44    = {{{completed|}}}

| label45   = {{longitem|Construction cost}}
| data45    = {{{construction_cost|}}}

| label46   = Destroyed
| data46    = {{{date_destroyed|}}}

| label47   = Demolished
| data47    = {{{date_demolished|}}}

| header48  = {{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|facade_direction|capacity|length|width|width_nave|interior_area|height_max|dome_quantity|dome_height_outer|dome_height_inner|dome_dia_outer|dome_dia_inner|minaret_quantity|minaret_height|spire_quantity|spire_height|site_area|temple_quantity|monument_quantity|shrine_quantity|materials|elevation_m|elevation_ft}} &gt; 1 |Үзүүлэлт}}&lt;!--Show Specifications header only if there is more than one of these items, per 2016 discussion available in Talk Archive 1 --&gt;

| label49   = {{longitem|Direction of façade}}
| data49    = {{{facade_direction|}}}

| label50   = Capacity
| data50    = {{{capacity|}}}

| label51   = Урт
| data51    = {{{length|}}}

| label52   = Өргөн
| data52    = {{{width|}}}

| label53   = {{longitem|Width ([[nave]])}}
| data53    = {{{width_nave|}}}

| label54   = {{longitem|Interior area}}
| data54    = {{{interior_area|}}}

| label55   = Өндөр&amp;nbsp;(дээд)
| data55    = {{{height_max|}}}

| label56   = [[Dome|Dome{{pluralize from text|{{{dome_quantity|}}}|plural=s}}]]
| data56    = {{{dome_quantity|}}}

| label57   = {{longitem|Dome height (outer)}}
| data57    = {{{dome_height_outer|}}}

| label58   = {{longitem|Dome height (inner)}}
| data58    = {{{dome_height_inner|}}}

| label59   = {{longitem|Dome dia. (outer)}}
| data59    = {{{dome_dia_outer|}}}

| label60   = {{longitem|Dome dia. (inner)}}
| data60    = {{{dome_dia_inner|}}}

| label61   = [[Minaret|Minaret{{pluralize from text|{{{minaret_quantity|}}}|plural=s}}]]
| data61    = {{{minaret_quantity|}}}

| label62   = {{longitem|Minaret height}}
| data62    = {{{minaret_height|}}}

| label63   = [[Spire|Spire{{pluralize from text|{{{spire_quantity|}}}|plural=s}}]]
| data63    = {{{spire_quantity|}}}

| label64   = Spire&amp;nbsp;height
| data64    = {{{spire_height|}}}

| label65   = Site&amp;nbsp;area
| data65    = {{{site_area|}}}

| label66   = Temple{{pluralize from text|{{{temple_quantity|}}}|plural=s}}
| data66    = {{{temple_quantity|}}}

| label67   = Monument{{pluralize from text|{{{monument_quantity|}}}|plural=s}}
| data67    = {{{monument_quantity|}}}

| label68   = Shrine{{pluralize from text|{{{shrine_quantity|}}}|plural=s}}
| data68    = {{{shrine_quantity|}}}

| label69   = Бичээс
| data69    = {{{inscriptions|}}}

| label70   = [[Барилгын материал|Материал]]
| data70    = {{{materials|}}}

| label71   = Elevation
| data71    = {{#if:{{{elevation_m|}}}
 |{{convert|{{{elevation_m}}}|m|ft|0|abbr=on}}{{{elevation_footnotes|}}}
 |{{#if:{{{elevation_ft|}}}
    |{{convert|{{{elevation_ft|}}}|ft|m|0|abbr=on}}{{{elevation_footnotes|}}}
    }}
 }}

| header72  = {{#ifeq:{{{nrhp|}}}|yes|{{#if:{{{designated|}}}|[[United States|U.S.]] [[National Historic Landmark]]|[[United States|U.S.]] [[National Register of Historic Places]]}}}}

| label73   = {{longitem|Added to [[National Register of Historic Places|NRHP]]}}
| data73    = {{#ifeq:{{{nrhp|}}}|yes|{{{added|}}}}}

| label74   = {{longitem|NRHP Reference no.}}
| data74    = {{#ifeq:{{{nrhp|}}}|yes|{{{refnum|}}}}}

| label75   = {{longitem|Designated as [[National Historic Landmark|NHL]]}}
| data75    = {{{designated|}}}

&lt;!--designation1 section--&gt;
| data76    = {{#if:{{{designation1|}}}|{{#invoke:Designation|divbox|{{{designation1|}}}|delisted={{{delisted1_date|}}}}}}}

| data77    = {{#if:{{{designation1_offname|}}}|''Official name: {{{designation1_offname}}}''}}

| label78   = Type
| data78    = {{{designation1_type|}}}

| label79   = Criteria
| data79    = {{{designation1_criteria|}}}

| label80   = Designated
| data80    = {{{designation1_date|}}}

| label81   = Delisted
| data81    = {{{delisted1_date|}}}

| label82   = Parent listing
| data82    = {{{designation1_parent|}}}

| label83   = Reference no.
| data83    = {{{designation1_number|}}}

| label84   = {{longitem|{{{designation1_free1name}}}}}
| data84    = {{#if:{{{designation1_free1name|}}}|{{{designation1_free1value|}}}}}

| label85   = {{longitem|{{{designation1_free2name}}}}}
| data85    = {{#if:{{{designation1_free2name|}}}|{{{designation1_free2value|}}}}}

| label86   = {{longitem|{{{designation1_free3name}}}}}
| data86    = {{#if:{{{designation1_free3name|}}}|{{{designation1_free3value|}}}}}

&lt;!--designation2 section--&gt;
| data87    = {{#if:{{{designation2|}}}|{{#invoke:Designation|divbox|{{{designation2|}}}|delisted={{{delisted2_date|}}}}}}}

| data88    = {{#if:{{{designation2_offname|}}}| ''Official name: {{{designation2_offname}}}''}}

| label89   = Type
| data89    = {{{designation2_type|}}}

| label90   = Criteria
| data90    = {{{designation2_criteria|}}}

| label91   = Designated
| data91    = {{{designation2_date|}}}

| label92   = Delisted
| data92    = {{{delisted2_date|}}}

| label93   = Parent listing
| data93    = {{{designation2_parent|}}}

| label94   = Reference no.
| data94    = {{{designation2_number|}}}

| label95   = {{longitem|{{{designation2_free1name}}}}}
| data95    = {{#if:{{{designation2_free1name|}}}|{{{designation2_free1value|}}}}}

| label96   = {{longitem|{{{designation2_free2name}}}}}
| data96    = {{#if:{{{designation2_free2name|}}}|{{{designation2_free2value|}}}}}

| label97   = {{longitem|{{{designation2_free3name}}}}}
| data97    = {{#if:{{{designation2_free3name|}}}|{{{designation2_free3value|}}}}}

| header98  = Website&lt;!-- same as infobox building --&gt;
| data99    = {{{website|}}}

| header100 = _BLANK_
| data101   = {{{module|}}}
| data102   = {{{embedded|}}}

| belowstyle = {{#switch:{{{religious_affiliation|}}}|[[Shinto]] = background-color: #EBEBEB;color:inherit;|#default = text-align:left; font-weight:normal; font-size:88%;}}
| below      = {{#ifeq:{{{religious_affiliation|}}}|[[Shinto]]|[[File:Icon of Shinto.svg|25px|link=]] [[Glossary of Shinto]]}}{{{footnotes|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox religious building}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox religious building}}]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot; | ignoreblank = y | mapframe_args = y | pushpin_map_args = y | added | administration | alt | architect | architecture_style | architecture_type | bhattaraka | capacity | caption | category | cercle | child | completed | consecration_year | construction_cost | coordinates | coordinates_footnotes | country | creator | date_demolished | date_destroyed | deity | delisted1_date | delisted2_date | designated | designation1 | designation1_criteria | designation1_date | designation1_number | designation1_offname | designation1_parent | designation1_type | designation2 | designation2_criteria | designation2_date | designation2_number | designation2_offname | designation2_parent | designation2_type | designation1_free1name | designation1_free1value | designation1_free2name | designation1_free2value | designation1_free3name | designation1_free3value | designation2_free1name | designation2_free1value | designation2_free2name | designation2_free2value | designation2_free3name | designation2_free3value | district | dome_dia_inner | dome_dia_outer | dome_height_inner | dome_height_outer | dome_quantity | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_m | embedded | established | facade_direction | festival | footnotes | founded_by | functional_status | funded_by | general_contractor | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking | height_max | heritage_designation |  image | image_size | image_upright | inscriptions | interior_area | leadership | length | location | materials | minaret_height | minaret_quantity | module | monument_quantity | municipality | name | native_name | native_name_lang | nocat_wdimage | nrhp | ownership | patron | prefecture | province | refnum | region | religious_affiliation | religious_features | religious_features_label | rite | sect | sector | shrine_quantity | site_area | spire_height | spire_quantity | state | status | temple_quantity | territory | tradition | type | website | width | width_nave | template_name}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:{{{child|}}}|yes||{{Wikidata image|1={{if empty|{{{image|}}}|{{#invoke:Wikidata|getValue|P18|FETCH_WIKIDATA}}}}|2={{main other|{{{nocat_wdimage|}}}|yes}}}}}}&lt;!--

--&gt;{{main other|{{#if:{{{religious_affiliation|}}}
|{{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|1={{{religious_affiliation|}}}}}

 |#D3D3D3 = [[Category:Infobox religious building with unknown affiliation|{{#invoke:String|replace|source={{{religious_affiliation|}}}|pattern=[%]%[]+|replace=|plain=false}}]]}}
|[[Category:Infobox religious building with unknown affiliation|*]]}}}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:{{{nrhp|}}}|yes|{{main other|[[Category:Pages using infobox religious building with nrhp]]}}
}}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tkolmehwo49610jgwo5d0geqrchsm22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мечет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148657</id>
    <redirect title="Мечеть" />
    <revision>
      <id>871725</id>
      <timestamp>2026-09-24T23:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Мечет]] to [[Мечеть]]</comment>
      <origin>871725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="6fpmdnbejbmzhl4wgyuu2ddofkkhhey" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Мечеть]]</text>
      <sha1>6fpmdnbejbmzhl4wgyuu2ddofkkhhey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Мечет</title>
    <ns>1</ns>
    <id>148658</id>
    <redirect title="Хэлэлцүүлэг:Мечеть" />
    <revision>
      <id>871727</id>
      <timestamp>2026-09-24T23:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Хэлэлцүүлэг:Мечет]] to [[Хэлэлцүүлэг:Мечеть]]</comment>
      <origin>871727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="ra631fpmwhud423mk7gbadb309lv354" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэлэлцүүлэг:Мечеть]]</text>
      <sha1>ra631fpmwhud423mk7gbadb309lv354</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс бичгийн систем</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148659</id>
    <revision>
      <id>871730</id>
      <timestamp>2026-09-25T00:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Инфобокс|infoboxTemplate | autoheaders = y | bodystyle = {{{bodystyle|}}} | headerstyle = background:#ddd; color:inherit; | labelstyle = padding-right:0.6em;&lt;!-- ensures at least 0.6em between a label's end and its data --&gt;  &lt;!-- Main heading (`|above=`) --&gt; | abovestyle =        padding:0.25em;     background:{{#switch:{{lc:{{{type|}}}}}                 |abjad|[[abjad]]|impure abjad|impure [[abjad]]|consonantary|[[consonantary]]=p...&quot;</comment>
      <origin>871730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8273" sha1="nyepqplqkhku7v4pzlku1ymzmavprwp" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Инфобокс|infoboxTemplate
| autoheaders = y
| bodystyle = {{{bodystyle|}}}
| headerstyle = background:#ddd; color:inherit;
| labelstyle = padding-right:0.6em;&lt;!-- ensures at least 0.6em between a label's end and its data --&gt;

&lt;!-- Main heading (`|above=`) --&gt;
| abovestyle =
       padding:0.25em;
    background:{{#switch:{{lc:{{{type|}}}}}
                |abjad|[[abjad]]|impure abjad|impure [[abjad]]|consonantary|[[consonantary]]=palegreen
                |цагаан толгой|[[цагаан толгой]]=lightblue   |abugida|[[abugida]]=navajowhite
                |syllabary|[[syllabary]]=pink      |semisyllabary|[[semisyllabary]]|semi-syllabary|[[semi-syllabary]]=violet
                |manual|[[manual alphabets|manual]]|[[manual]]=paleturquoise   |pictographic|[[pictographic]]=palegoldenrod
                |ideographic|[[ideographic]]=gold  |logographic|[[logographic]]|[[logosyllabic]]=mistyrose
                |stenography|[[stenography]] |shorthand|[[shorthand]] =
                  {{#switch:{{lc:{{{SHtype|}}}}}
                   |abjad|[[abjad]]|impure abjad|impure [[abjad]]|consonantal|[[consonantal]]=palegreen
                   |alphabetic|[[alphabetic]]=lightblue   |abugida|[[abugida]]=navajowhite
                   |syllabic|[[syllabic]]=pink            |semisyllabic|[[semisyllabic]]|semi-syllabary|[[semi-syllabary]]=violet
                   |undeciphered|[[undeciphered writing systems|undeciphered]]=gainsboro
                   |alternative|[[list of writing systems#alternative alphabets|alternative]]=khaki
                   |#default=turquoise
                  }}
                |undeciphered|[[undeciphered writing systems|undeciphered]]=gainsboro
                |alternative|[[list of writing systems#alternative alphabets|alternative]]=khaki
                |tactile|[[tactile alphabet|tactile]]=white;font-variant:small-caps
                |#default=white
               }}; color:inherit;

| above = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{altname|{{{native_name|}}}}}}&lt;/div&gt;

&lt;!-- IMAGE --&gt;
| imagestyle = padding-top:0.4em;padding-bottom:0.4em;{{{imagestyle|}}}
| image     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{sample|}}}|size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|upright={{{image upright|{{{image_upright|{{{imageupright|}}}}}}}}}|alt={{{alt|}}}|class={{{imageclass|skin-invert-image}}}}} 
| captionstyle = border-bottom:1px solid #aaa;&lt;!-- to ensure caption and first line of info kept distinct --&gt;{{{captionstyle|}}}
| caption = {{{caption|}}}

&lt;!-- TOP --&gt;
| label3 = Бичгийн төрөл
|  data3 = {{{typedesc-prefix|}}} {{#if:{{{SHline|}}}{{{SHform|}}}{{{SHtype|}}}{{{mode|}}}{{{type|}}}
           | {{longitem|style=line-height:1.25em
              | {{#if:{{{SHline|}}}|{{{SHline|}}}-line|}} {{{SHform|}}} {{{SHtype|}}} {{{mode|}}} {{{type|}}}
          }} }} {{{typedesc|}}}

| label5 = Зохиогч
|  data5 = {{{creator|}}}

| label7 = Зохиогдсон
|  data7 = {{#if:{{{date|}}} |{{{date}}} }}

| label9 = Нийтлэгдсэн
|  data9 = {{#if:{{{SHdates|}}}{{{published|}}}
           | {{longitem|style=line-height:1.25em
              |   {{#if:{{{SHdates|}}} |{{{SHdates}}}}} {{#if:{{{published|}}} |{{{published}}}}}
          }} }}

| label11 = {{longitem|Үе}}
|  data11 = {{{time|}}}

| label13 = Төлөв
|  data13 = {{{status|}}}

| label15 = Чиглэл
|  data15 = {{#invoke:String2 | ucfirst | {{#invoke:WikidataIB|getValue |P1406 |{{{direction|}}} |qid={{{qid|}}} |onlysourced=no |fwd=ALL}} }} {{{direction comment|}}}

| label17 = Official script
|  data17 = {{{official script|}}}
| label18 = Бүс нутаг
|  data18 = {{{region|}}}

| label19 = {{longitem|Print basis}}
|  data19 = {{{print|}}}

| label21 = {{engvar|defaultWord=Romanized |defaultLang=en-US |en-US=Romanized |us=Romanized | gb=Romanised |engvar={{{engvar|}}} }} from
|  data21 = {{{romanised-from|{{{romanized-from|}}}}}}

&lt;!-- LANGUAGES --&gt;
| label25 = Хэл
|  data25 = {{{language|}}}

| label26 = Хэлнүүд
|  data26 = {{{languages|}}}

&lt;!-- RELATED SCRIPTS --&gt;
| header30= Холбоотой бичиг

| label33 = {{#if:{{{fam1|{{{family|}}}}}} |{{longitem|Эх систем}}}}
|  data33 = {{#if:{{{fam1|{{{family|}}}}}}
           | &lt;div style=&quot;padding-top:0.15em;&quot;&gt;{{{fam1|{{{family}}}}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam2|}}}|{{{fam2}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam3|}}}|{{{fam3}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam4|}}}|{{{fam4}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam5|}}}|{{{fam5}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam6|}}}|{{{fam6}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam7|}}}|{{{fam7}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam8|}}}|{{{fam8}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam9|}}}|{{{fam9}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam10|}}}|{{{fam10}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam11|}}}|{{{fam11}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam12|}}}|{{{fam12}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam13|}}}|{{{fam13}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam14|}}}|{{{fam14}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam15|}}} |{{{fam15}}} &lt;ul style=&quot;margin-left:0.3em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} }}&lt;/li&gt;&lt;!--
 --&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;/div&gt; }}

| label37 = {{longitem|Child systems}}
|  data37 = {{{children|}}}

| label39 = {{longitem|Sister systems}}
|  data39 = {{{sisters|}}}

&lt;!-- ISO 15924 --&gt;
| header40= ISO 15924

| label43 = [[ISO 15924]]
|  data43 = {{#if:{{ISO 15924 code|{{{iso15924|}}}|default=}} |{{mono|1={{ISO 15924 code|{{{iso15924|}}} }}}} {{mono|1=({{ISO 15924 number|alpha4={{{iso15924|}}}}})}},&amp;#x20;&amp;#x200B;{{ISO 15924 name|{{{iso15924|}}}}}{{Main other|[[Category:Scripts with ISO 15924 four-letter codes]]}}}} {{{iso15924 note|}}}

&lt;!-- UNICODE --&gt;
| header50= [[Unicode]]

| label53 = {{longitem|Unicode alias}}
|  data53 = {{#if:{{{iso15924|}}} |{{ISO 15924 alias|{{{iso15924|}}}}}}}

| label55 = {{longitem|[[Unicode range]]}}
|  data55 = {{#switch:{{lc:{{{unicode|}}}}}
 |no|not|none|not in unicode=Not in Unicode
 |#default={{{unicode|}}}}}

|  data56 = {{{module|}}}

&lt;!-- FOOTNOTES --&gt;
|header60 = _BLANK_
|  data61 = {{#if:{{{footnotes|}}} |&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #aaa;text-align:left;&quot;&gt;{{{footnotes}}}&lt;/div&gt;}}

| belowclass = noprint selfref
| belowstyle = text-align:left; background:#eee; color:inherit;
| below = {{#switch:{{lc:{{{note|{{{ipa-note|yes}}}}}}}}
 |none|no|0=
 |#default={{Infobox writing system/ipa-note}}}}
}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox writing system with unknown parameters|_VALUE_]]}}|preview = Page using [[Template:Infobox writing system]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y
| SHdates | SHform | SHline | SHtype | alt | altname | bodystyle | caption | captionstyle | children | creator | date | direction comment | direction | engvar | fam10 | fam11 | fam12 | fam13 | fam14 | fam15 | fam1 | fam2 | fam3 | fam4 | fam5 | fam6 | fam7 | fam8 | fam9 | family | footnotes | image size | imagesize | image_size | image upright | imageupright | image_upright | imagestyle | imageclass | ipa-note | iso15924 note | iso15924 | language | languages | mode | module | name | native_name | note | official script | print | published | qid | region | romanized_from | romanised_from | sample | sisters | status | time | type | typedesc | typedesc-prefix | unicode
}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nyepqplqkhku7v4pzlku1ymzmavprwp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871731</id>
      <parentid>871730</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8302" sha1="q40rumkf42ff60fbhzdiplmbogiy038" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Инфобокс|infoboxTemplate
| autoheaders = y
| bodystyle = {{{bodystyle|}}}
| headerstyle = background:#ddd; color:inherit;
| labelstyle = padding-right:0.6em;&lt;!-- ensures at least 0.6em between a label's end and its data --&gt;

&lt;!-- Main heading (`|above=`) --&gt;
| abovestyle =
       padding:0.25em;
    background:{{#switch:{{lc:{{{type|}}}}}
                |abjad|[[abjad]]|impure abjad|impure [[abjad]]|consonantary|[[consonantary]]=palegreen
                |цагаан толгой|[[цагаан толгой]]=lightblue   |abugida|[[abugida]]=navajowhite
                |syllabary|[[syllabary]]=pink      |semisyllabary|[[semisyllabary]]|semi-syllabary|[[semi-syllabary]]=violet
                |manual|[[manual alphabets|manual]]|[[manual]]=paleturquoise   |pictographic|[[pictographic]]=palegoldenrod
                |ideographic|[[ideographic]]=gold  |logographic|[[logographic]]|[[logosyllabic]]=mistyrose
                |stenography|[[stenography]] |shorthand|[[shorthand]] =
                  {{#switch:{{lc:{{{SHtype|}}}}}
                   |abjad|[[abjad]]|impure abjad|impure [[abjad]]|consonantal|[[consonantal]]=palegreen
                   |alphabetic|[[alphabetic]]=lightblue   |abugida|[[abugida]]=navajowhite
                   |syllabic|[[syllabic]]=pink            |semisyllabic|[[semisyllabic]]|semi-syllabary|[[semi-syllabary]]=violet
                   |undeciphered|[[undeciphered writing systems|undeciphered]]=gainsboro
                   |alternative|[[list of writing systems#alternative alphabets|alternative]]=khaki
                   |#default=turquoise
                  }}
                |undeciphered|[[undeciphered writing systems|undeciphered]]=gainsboro
                |alternative|[[list of writing systems#alternative alphabets|alternative]]=khaki
                |tactile|[[tactile alphabet|tactile]]=white;font-variant:small-caps
                |#default=white
               }}; color:inherit;

| above = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{altname|{{{native_name|}}}}}}&lt;/div&gt;

&lt;!-- IMAGE --&gt;
| imagestyle = padding-top:0.4em;padding-bottom:0.4em;{{{imagestyle|}}}
| image     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{sample|}}}|size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|upright={{{image upright|{{{image_upright|{{{imageupright|}}}}}}}}}|alt={{{alt|}}}|class={{{imageclass|skin-invert-image}}}}} 
| captionstyle = border-bottom:1px solid #aaa;&lt;!-- to ensure caption and first line of info kept distinct --&gt;{{{captionstyle|}}}
| caption = {{{caption|}}}

&lt;!-- TOP --&gt;
| label3 = Бичгийн төрөл
|  data3 = {{{typedesc-prefix|}}} {{#if:{{{SHline|}}}{{{SHform|}}}{{{SHtype|}}}{{{mode|}}}{{{type|}}}
           | {{longitem|style=line-height:1.25em
              | {{#if:{{{SHline|}}}|{{{SHline|}}}-line|}} {{{SHform|}}} {{{SHtype|}}} {{{mode|}}} {{{type|}}}
          }} }} {{{typedesc|}}}

| label5 = Зохиогч
|  data5 = {{{creator|}}}

| label7 = Зохиогдсон
|  data7 = {{#if:{{{date|}}} |{{{date}}} }}

| label9 = Нийтлэгдсэн
|  data9 = {{#if:{{{SHdates|}}}{{{published|}}}
           | {{longitem|style=line-height:1.25em
              |   {{#if:{{{SHdates|}}} |{{{SHdates}}}}} {{#if:{{{published|}}} |{{{published}}}}}
          }} }}

| label11 = {{longitem|Үе}}
|  data11 = {{{time|}}}

| label13 = Төлөв
|  data13 = {{{status|}}}

| label15 = Чиглэл
|  data15 = {{#invoke:String2 | ucfirst | {{#invoke:WikidataIB|getValue |P1406 |{{{direction|}}} |qid={{{qid|}}} |onlysourced=no |fwd=ALL}} }} {{{direction comment|}}}

| label17 = Official script
|  data17 = {{{official script|}}}
| label18 = Бүс нутаг
|  data18 = {{{region|}}}

| label19 = {{longitem|Print basis}}
|  data19 = {{{print|}}}

| label21 = {{engvar|defaultWord=Romanized |defaultLang=en-US |en-US=Romanized |us=Romanized | gb=Romanised |engvar={{{engvar|}}} }} from
|  data21 = {{{romanised-from|{{{romanized-from|}}}}}}

&lt;!-- LANGUAGES --&gt;
| label25 = Хэл
|  data25 = {{{language|}}}

| label26 = Хэлнүүд
|  data26 = {{{languages|}}}

&lt;!-- RELATED SCRIPTS --&gt;
| header30= Холбоотой бичиг

| label33 = {{#if:{{{fam1|{{{family|}}}}}} |{{longitem|Эх систем}}}}
|  data33 = {{#if:{{{fam1|{{{family|}}}}}}
           | &lt;div style=&quot;padding-top:0.15em;&quot;&gt;{{{fam1|{{{family}}}}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam2|}}}|{{{fam2}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam3|}}}|{{{fam3}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam4|}}}|{{{fam4}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam5|}}}|{{{fam5}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam6|}}}|{{{fam6}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam7|}}}|{{{fam7}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam8|}}}|{{{fam8}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam9|}}}|{{{fam9}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam10|}}}|{{{fam10}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam11|}}}|{{{fam11}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam12|}}}|{{{fam12}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam13|}}}|{{{fam13}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam14|}}}|{{{fam14}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam15|}}} |{{{fam15}}} &lt;ul style=&quot;margin-left:0.3em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} }}&lt;/li&gt;&lt;!--
 --&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;/div&gt; }}

| label37 = {{longitem|Үүссэн систем}}
|  data37 = {{{children|}}}

| label39 = {{longitem|Холбоотой систем}}
|  data39 = {{{sisters|}}}

&lt;!-- ISO 15924 --&gt;
| header40= ISO 15924

| label43 = [[ISO 15924]]
|  data43 = {{#if:{{ISO 15924 code|{{{iso15924|}}}|default=}} |{{mono|1={{ISO 15924 code|{{{iso15924|}}} }}}} {{mono|1=({{ISO 15924 number|alpha4={{{iso15924|}}}}})}},&amp;#x20;&amp;#x200B;{{ISO 15924 name|{{{iso15924|}}}}}{{Main other|[[Category:Scripts with ISO 15924 four-letter codes]]}}}} {{{iso15924 note|}}}

&lt;!-- UNICODE --&gt;
| header50= [[Unicode]]

| label53 = {{longitem|Unicode alias}}
|  data53 = {{#if:{{{iso15924|}}} |{{ISO 15924 alias|{{{iso15924|}}}}}}}

| label55 = {{longitem|[[Unicode range]]}}
|  data55 = {{#switch:{{lc:{{{unicode|}}}}}
 |no|not|none|not in unicode=Not in Unicode
 |#default={{{unicode|}}}}}

|  data56 = {{{module|}}}

&lt;!-- FOOTNOTES --&gt;
|header60 = _BLANK_
|  data61 = {{#if:{{{footnotes|}}} |&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #aaa;text-align:left;&quot;&gt;{{{footnotes}}}&lt;/div&gt;}}

| belowclass = noprint selfref
| belowstyle = text-align:left; background:#eee; color:inherit;
| below = {{#switch:{{lc:{{{note|{{{ipa-note|yes}}}}}}}}
 |none|no|0=
 |#default={{Infobox writing system/ipa-note}}}}
}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox writing system with unknown parameters|_VALUE_]]}}|preview = Page using [[Template:Infobox writing system]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y
| SHdates | SHform | SHline | SHtype | alt | altname | bodystyle | caption | captionstyle | children | creator | date | direction comment | direction | engvar | fam10 | fam11 | fam12 | fam13 | fam14 | fam15 | fam1 | fam2 | fam3 | fam4 | fam5 | fam6 | fam7 | fam8 | fam9 | family | footnotes | image size | imagesize | image_size | image upright | imageupright | image_upright | imagestyle | imageclass | ipa-note | iso15924 note | iso15924 | language | languages | mode | module | name | native_name | note | official script | print | published | qid | region | romanized_from | romanised_from | sample | sisters | status | time | type | typedesc | typedesc-prefix | unicode
}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q40rumkf42ff60fbhzdiplmbogiy038</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871732</id>
      <parentid>871731</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8267" sha1="fgpppevhz5bj4fwthjncm0858wkunly" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Инфобокс|infoboxTemplate
| autoheaders = y
| bodystyle = {{{bodystyle|}}}
| headerstyle = background:#ddd; color:inherit;
| labelstyle = padding-right:0.6em;&lt;!-- ensures at least 0.6em between a label's end and its data --&gt;

&lt;!-- Main heading (`|above=`) --&gt;
| abovestyle =
       padding:0.25em;
    background:{{#switch:{{lc:{{{type|}}}}}
                |abjad|[[abjad]]|impure abjad|impure [[abjad]]|consonantary|[[consonantary]]=palegreen
                |цагаан толгой|[[цагаан толгой]]=lightblue   |abugida|[[abugida]]=navajowhite
                |syllabary|[[syllabary]]=pink      |semisyllabary|[[semisyllabary]]|semi-syllabary|[[semi-syllabary]]=violet
                |manual|[[manual alphabets|manual]]|[[manual]]=paleturquoise   |pictographic|[[pictographic]]=palegoldenrod
                |ideographic|[[ideographic]]=gold  |logographic|[[logographic]]|[[logosyllabic]]=mistyrose
                |stenography|[[stenography]] |shorthand|[[shorthand]] =
                  {{#switch:{{lc:{{{SHtype|}}}}}
                   |abjad|[[abjad]]|impure abjad|impure [[abjad]]|consonantal|[[consonantal]]=palegreen
                   |alphabetic|[[alphabetic]]=lightblue   |abugida|[[abugida]]=navajowhite
                   |syllabic|[[syllabic]]=pink            |semisyllabic|[[semisyllabic]]|semi-syllabary|[[semi-syllabary]]=violet
                   |undeciphered|[[undeciphered writing systems|undeciphered]]=gainsboro
                   |alternative|[[list of writing systems#alternative alphabets|alternative]]=khaki
                   |#default=turquoise
                  }}
                |undeciphered|[[undeciphered writing systems|undeciphered]]=gainsboro
                |alternative|[[list of writing systems#alternative alphabets|alternative]]=khaki
                |tactile|[[tactile alphabet|tactile]]=white;font-variant:small-caps
                |#default=white
               }}; color:inherit;

| above = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{altname|{{{native_name|}}}}}}&lt;/div&gt;

&lt;!-- IMAGE --&gt;
| imagestyle = padding-top:0.4em;padding-bottom:0.4em;{{{imagestyle|}}}
| image     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{sample|}}}|size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|upright={{{image upright|{{{image_upright|{{{imageupright|}}}}}}}}}|alt={{{alt|}}}|class={{{imageclass|skin-invert-image}}}}} 
| captionstyle = border-bottom:1px solid #aaa;&lt;!-- to ensure caption and first line of info kept distinct --&gt;{{{captionstyle|}}}
| caption = {{{caption|}}}

&lt;!-- TOP --&gt;
| label3 = Бичгийн төрөл
|  data3 = {{{typedesc-prefix|}}} {{#if:{{{SHline|}}}{{{SHform|}}}{{{SHtype|}}}{{{mode|}}}{{{type|}}}
           | {{longitem|style=line-height:1.25em
              | {{#if:{{{SHline|}}}|{{{SHline|}}}-line|}} {{{SHform|}}} {{{SHtype|}}} {{{mode|}}} {{{type|}}}
          }} }} {{{typedesc|}}}

| label5 = Зохиогч
|  data5 = {{{creator|}}}

| label7 = Зохиогдсон
|  data7 = {{#if:{{{date|}}} |{{{date}}} }}

| label9 = Нийтлэгдсэн
|  data9 = {{#if:{{{SHdates|}}}{{{published|}}}
           | {{longitem|style=line-height:1.25em
              |   {{#if:{{{SHdates|}}} |{{{SHdates}}}}} {{#if:{{{published|}}} |{{{published}}}}}
          }} }}

| label11 = {{longitem|Үе}}
|  data11 = {{{time|}}}

| label13 = Төлөв
|  data13 = {{{status|}}}

| label15 = Чиглэл
|  data15 = {{#invoke:String2 | ucfirst | {{#invoke:WikidataIB|getValue |P1406 |{{{direction|}}} |qid={{{qid|}}} |onlysourced=no |fwd=ALL}} }} {{{direction comment|}}}

| label17 = Official script
|  data17 = {{{official script|}}}
| label18 = Бүс нутаг
|  data18 = {{{region|}}}

| label19 = {{longitem|Print basis}}
|  data19 = {{{print|}}}

| label21 = {{engvar|defaultWord=Romanized |defaultLang=en-US |en-US=Romanized |us=Romanized | gb=Romanised |engvar={{{engvar|}}} }} from
|  data21 = {{{romanised-from|{{{romanized-from|}}}}}}

&lt;!-- LANGUAGES --&gt;
| label25 = Хэл
|  data25 = {{{language|}}}

| label26 = Хэлнүүд
|  data26 = {{{languages|}}}

&lt;!-- RELATED SCRIPTS --&gt;
| header30= Холбоотой бичиг

| label33 = {{#if:{{{fam1|{{{family|}}}}}} |{{longitem|Эх систем}}}}
|  data33 = {{#if:{{{fam1|{{{family|}}}}}}
           | &lt;div style=&quot;padding-top:0.15em;&quot;&gt;{{{fam1|{{{family}}}}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam2|}}}|{{{fam2}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam3|}}}|{{{fam3}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam4|}}}|{{{fam4}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam5|}}}|{{{fam5}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam6|}}}|{{{fam6}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam7|}}}|{{{fam7}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam8|}}}|{{{fam8}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam9|}}}|{{{fam9}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam10|}}}|{{{fam10}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam11|}}}|{{{fam11}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam12|}}}|{{{fam12}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam13|}}}|{{{fam13}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam14|}}}|{{{fam14}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam15|}}} |{{{fam15}}} &lt;ul style=&quot;margin-left:0.3em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} }}&lt;/li&gt;&lt;!--
 --&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;/div&gt; }}

| label37 = {{longitem|Үүссэн систем}}
|  data37 = {{{children|}}}

| label39 = {{longitem|Холбоотой систем}}
|  data39 = {{{sisters|}}}

&lt;!-- ISO 15924 --&gt;
| header40= ISO 15924

| label43 = [[ISO 15924]]
|  data43 = {{#if:{{ISO 15924 code|{{{iso15924|}}}|default=}} |{{mono|1={{ISO 15924 code|{{{iso15924|}}} }}}} {{mono|1=({{ISO 15924 number|alpha4={{{iso15924|}}}}})}},&amp;#x20;&amp;#x200B;{{ISO 15924 name|{{{iso15924|}}}}}{{Main other|[[Category:Scripts with ISO 15924 four-letter codes]]}}}} {{{iso15924 note|}}}

&lt;!-- UNICODE --&gt;
| header50= [[Unicode]]

| label53 = {{longitem|Unicode alias}}
|  data53 = {{#if:{{{iso15924|}}} |{{ISO 15924 alias|{{{iso15924|}}}}}}}

| label55 = {{longitem|[[Unicode range]]}}
|  data55 = {{#switch:{{lc:{{{unicode|}}}}}
 |no|not|none|not in unicode=Not in Unicode
 |#default={{{unicode|}}}}}

|  data56 = {{{module|}}}

&lt;!-- FOOTNOTES --&gt;
|header60 = _BLANK_
|  data61 = {{#if:{{{footnotes|}}} |&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #aaa;text-align:left;&quot;&gt;{{{footnotes}}}&lt;/div&gt;}}

| belowclass = noprint selfref
| belowstyle = text-align:left; background:#eee; color:inherit;
| below = {{#switch:{{lc:{{{note|{{{ipa-note|yes}}}}}}}}
 |none|no|0=
 |#default=}}
}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox writing system with unknown parameters|_VALUE_]]}}|preview = Page using [[Template:Infobox writing system]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y
| SHdates | SHform | SHline | SHtype | alt | altname | bodystyle | caption | captionstyle | children | creator | date | direction comment | direction | engvar | fam10 | fam11 | fam12 | fam13 | fam14 | fam15 | fam1 | fam2 | fam3 | fam4 | fam5 | fam6 | fam7 | fam8 | fam9 | family | footnotes | image size | imagesize | image_size | image upright | imageupright | image_upright | imagestyle | imageclass | ipa-note | iso15924 note | iso15924 | language | languages | mode | module | name | native_name | note | official script | print | published | qid | region | romanized_from | romanised_from | sample | sisters | status | time | type | typedesc | typedesc-prefix | unicode
}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fgpppevhz5bj4fwthjncm0858wkunly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871737</id>
      <parentid>871732</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T00:09:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8288" sha1="9h4dfhwpwn80hl0ofaj7tjjkgztljyk" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Инфобокс|infoboxTemplate
| autoheaders = y
| bodystyle = {{{bodystyle|}}}
| headerstyle = background:#ddd; color:inherit;
| labelstyle = padding-right:0.6em;&lt;!-- ensures at least 0.6em between a label's end and its data --&gt;

&lt;!-- Main heading (`|above=`) --&gt;
| abovestyle =
       padding:0.25em;
    background:{{#switch:{{lc:{{{type|}}}}}
                |abjad|[[abjad]]|impure abjad|impure [[abjad]]|consonantary|[[consonantary]]=palegreen
                |цагаан толгой|[[цагаан толгой]]=lightblue   |abugida|[[abugida]]=navajowhite
                |syllabary|[[syllabary]]=pink      |semisyllabary|[[semisyllabary]]|semi-syllabary|[[semi-syllabary]]=violet
                |manual|[[manual alphabets|manual]]|[[manual]]=paleturquoise   |pictographic|[[pictographic]]=palegoldenrod
                |ideographic|[[ideographic]]=gold  |logographic|[[logographic]]|[[logosyllabic]]=mistyrose
                |stenography|[[stenography]] |shorthand|[[shorthand]] =
                  {{#switch:{{lc:{{{SHtype|}}}}}
                   |abjad|[[abjad]]|impure abjad|impure [[abjad]]|consonantal|[[consonantal]]=palegreen
                   |alphabetic|[[alphabetic]]=lightblue   |abugida|[[abugida]]=navajowhite
                   |syllabic|[[syllabic]]=pink            |semisyllabic|[[semisyllabic]]|semi-syllabary|[[semi-syllabary]]=violet
                   |undeciphered|[[undeciphered writing systems|undeciphered]]=gainsboro
                   |alternative|[[list of writing systems#alternative alphabets|alternative]]=khaki
                   |#default=turquoise
                  }}
                |undeciphered|[[undeciphered writing systems|undeciphered]]=gainsboro
                |alternative|[[list of writing systems#alternative alphabets|alternative]]=khaki
                |tactile|[[tactile alphabet|tactile]]=white;font-variant:small-caps
                |#default=white
               }}; color:inherit;

| above = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{altname|{{{native_name|}}}}}}&lt;/div&gt;

&lt;!-- IMAGE --&gt;
| imagestyle = padding-top:0.4em;padding-bottom:0.4em;{{{imagestyle|}}}
| image     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{sample|}}}|size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|upright={{{image upright|{{{image_upright|{{{imageupright|}}}}}}}}}|alt={{{alt|}}}|class={{{imageclass|skin-invert-image}}}}} 
| captionstyle = border-bottom:1px solid #aaa;&lt;!-- to ensure caption and first line of info kept distinct --&gt;{{{captionstyle|}}}
| caption = {{{caption|}}}

&lt;!-- TOP --&gt;
| label3 = Бичгийн төрөл
|  data3 = {{{typedesc-prefix|}}} {{#if:{{{SHline|}}}{{{SHform|}}}{{{SHtype|}}}{{{mode|}}}{{{type|}}}
           | {{longitem|style=line-height:1.25em
              | {{#if:{{{SHline|}}}|{{{SHline|}}}-line|}} {{{SHform|}}} {{{SHtype|}}} {{{mode|}}} {{{type|}}}
          }} }} {{{typedesc|}}}

| label5 = Зохиогч
|  data5 = {{{creator|}}}

| label7 = Зохиогдсон
|  data7 = {{#if:{{{date|}}} |{{{date}}} }}

| label9 = Нийтлэгдсэн
|  data9 = {{#if:{{{SHdates|}}}{{{published|}}}
           | {{longitem|style=line-height:1.25em
              |   {{#if:{{{SHdates|}}} |{{{SHdates}}}}} {{#if:{{{published|}}} |{{{published}}}}}
          }} }}

| label11 = {{longitem|Үе}}
|  data11 = {{{time|}}}

| label13 = Төлөв
|  data13 = {{{status|}}}

| label15 = Чиглэл
|  data15 = {{#invoke:String2 | ucfirst | {{#invoke:WikidataIB|getValue |P1406 |{{{direction|}}} |qid={{{qid|}}} |onlysourced=no |fwd=ALL}} }} {{{direction comment|}}}

| label17 = Official script
|  data17 = {{{official script|}}}
| label18 = Бүс нутаг
|  data18 = {{{region|}}}

| label19 = {{longitem|Print basis}}
|  data19 = {{{print|}}}

| label21 = {{engvar|defaultWord=Romanized |defaultLang=en-US |en-US=Romanized |us=Romanized | gb=Romanised |engvar={{{engvar|}}} }} from
|  data21 = {{{romanised-from|{{{romanized-from|}}}}}}

&lt;!-- LANGUAGES --&gt;
| label25 = Хэл
|  data25 = {{{language|}}}

| label26 = Хэлнүүд
|  data26 = {{{languages|}}}

&lt;!-- RELATED SCRIPTS --&gt;
| header30= Холбоотой бичиг

| label33 = {{#if:{{{fam1|{{{family|}}}}}} |{{longitem|Эх систем}}}}
|  data33 = {{#if:{{{fam1|{{{family|}}}}}}
           | &lt;div style=&quot;padding-top:0.15em;&quot;&gt;{{{fam1|{{{family}}}}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam2|}}}|{{{fam2}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam3|}}}|{{{fam3}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam4|}}}|{{{fam4}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam5|}}}|{{{fam5}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam6|}}}|{{{fam6}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam7|}}}|{{{fam7}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam8|}}}|{{{fam8}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam9|}}}|{{{fam9}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam10|}}}|{{{fam10}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam11|}}}|{{{fam11}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam12|}}}|{{{fam12}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam13|}}}|{{{fam13}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam14|}}}|{{{fam14}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam15|}}} |{{{fam15}}} &lt;ul style=&quot;margin-left:0.3em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} }}&lt;/li&gt;&lt;!--
 --&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;/div&gt; }}

| label37 = {{longitem|Үүссэн систем}}
|  data37 = {{{children|}}}

| label39 = {{longitem|Холбоотой систем}}
|  data39 = {{{sisters|}}}

&lt;!-- ISO 15924 --&gt;
| header40= ISO 15924

| label43 = [[ISO 15924]]
|  data43 = {{#if:{{ISO 15924 code|{{{iso15924|}}}|default=}} |{{mono|1={{ISO 15924 code|{{{iso15924|}}} }}}} {{mono|1=({{ISO 15924 number|alpha4={{{iso15924|}}}}})}},&amp;#x20;&amp;#x200B;{{ISO 15924 name|{{{iso15924|}}}}}{{Main other|[[Category:Scripts with ISO 15924 four-letter codes]]}}}} {{{iso15924 note|}}}

&lt;!-- UNICODE --&gt;
| header50= [[Юникод]]

| label53 = {{longitem|Юникод нэр}}
|  data53 = {{#if:{{{iso15924|}}} |{{ISO 15924 alias|{{{iso15924|}}}}}}}

| label55 = {{longitem|[[Юникодын муж]]}}
|  data55 = {{#switch:{{lc:{{{unicode|}}}}}
 |no|not|none|not in unicode=Not in Unicode
 |#default={{{unicode|}}}}}

|  data56 = {{{module|}}}

&lt;!-- FOOTNOTES --&gt;
|header60 = _BLANK_
|  data61 = {{#if:{{{footnotes|}}} |&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #aaa;text-align:left;&quot;&gt;{{{footnotes}}}&lt;/div&gt;}}

| belowclass = noprint selfref
| belowstyle = text-align:left; background:#eee; color:inherit;
| below = {{#switch:{{lc:{{{note|{{{ipa-note|yes}}}}}}}}
 |none|no|0=
 |#default=}}
}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox writing system with unknown parameters|_VALUE_]]}}|preview = Page using [[Template:Infobox writing system]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y
| SHdates | SHform | SHline | SHtype | alt | altname | bodystyle | caption | captionstyle | children | creator | date | direction comment | direction | engvar | fam10 | fam11 | fam12 | fam13 | fam14 | fam15 | fam1 | fam2 | fam3 | fam4 | fam5 | fam6 | fam7 | fam8 | fam9 | family | footnotes | image size | imagesize | image_size | image upright | imageupright | image_upright | imagestyle | imageclass | ipa-note | iso15924 note | iso15924 | language | languages | mode | module | name | native_name | note | official script | print | published | qid | region | romanized_from | romanised_from | sample | sisters | status | time | type | typedesc | typedesc-prefix | unicode
}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9h4dfhwpwn80hl0ofaj7tjjkgztljyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871766</id>
      <parentid>871737</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8334" sha1="p71qqvszk08lt4f3kbjmntrvv9tbvns" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Инфобокс|infoboxTemplate
| autoheaders = y
| bodystyle = {{{bodystyle|}}}
| headerstyle = background:#ddd; color:inherit;
| labelstyle = padding-right:0.6em;&lt;!-- ensures at least 0.6em between a label's end and its data --&gt;

&lt;!-- Main heading (`|above=`) --&gt;
| abovestyle =
       padding:0.25em;
    background:{{#switch:{{lc:{{{type|}}}}}
                |abjad|[[abjad]]|impure abjad|impure [[abjad]]|consonantary|[[consonantary]]=palegreen
                |цагаан толгой|[[цагаан толгой]]=lightblue   |abugida|[[abugida]]=navajowhite
                |үет цагаан толгой|[[үет цагаан толгой]]=pink      |semisyllabary|[[semisyllabary]]|semi-syllabary|[[semi-syllabary]]=violet
                |manual|[[manual alphabets|manual]]|[[manual]]=paleturquoise   |pictographic|[[pictographic]]=palegoldenrod
                |ideographic|[[ideographic]]=gold  |logographic|[[logographic]]|[[logosyllabic]]=mistyrose
                |stenography|[[stenography]] |shorthand|[[shorthand]] =
                  {{#switch:{{lc:{{{SHtype|}}}}}
                   |abjad|[[abjad]]|impure abjad|impure [[abjad]]|consonantal|[[consonantal]]=palegreen
                   |alphabetic|[[alphabetic]]=lightblue   |abugida|[[abugida]]=navajowhite
                   |syllabic|[[syllabic]]=pink            |semisyllabic|[[semisyllabic]]|semi-syllabary|[[semi-syllabary]]=violet
                   |undeciphered|[[undeciphered writing systems|undeciphered]]=gainsboro
                   |alternative|[[list of writing systems#alternative alphabets|alternative]]=khaki
                   |#default=turquoise
                  }}
                |undeciphered|[[undeciphered writing systems|undeciphered]]=gainsboro
                |alternative|[[list of writing systems#alternative alphabets|alternative]]=khaki
                |tactile|[[tactile alphabet|tactile]]=white;font-variant:small-caps
                |#default=white
               }}; color:inherit;

| above = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{altname|{{{native_name|}}}}}}&lt;/div&gt;

&lt;!-- IMAGE --&gt;
| imagestyle = padding-top:0.4em;padding-bottom:0.4em;{{{imagestyle|}}}
| image     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{sample|}}}|size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|upright={{{image upright|{{{image_upright|{{{imageupright|}}}}}}}}}|alt={{{alt|}}}|class={{{imageclass|skin-invert-image}}}}} 
| captionstyle = border-bottom:1px solid #aaa;&lt;!-- to ensure caption and first line of info kept distinct --&gt;{{{captionstyle|}}}
| caption = {{{caption|}}}

&lt;!-- TOP --&gt;
| label3 = Бичгийн төрөл
|  data3 = {{{typedesc-prefix|}}} {{#if:{{{SHline|}}}{{{SHform|}}}{{{SHtype|}}}{{{mode|}}}{{{type|}}}
           | {{longitem|style=line-height:1.25em
              | {{#if:{{{SHline|}}}|{{{SHline|}}}-line|}} {{{SHform|}}} {{{SHtype|}}} {{{mode|}}} {{{type|}}}
          }} }} {{{typedesc|}}}

| label5 = Зохиогч
|  data5 = {{{creator|}}}

| label7 = Зохиогдсон
|  data7 = {{#if:{{{date|}}} |{{{date}}} }}

| label9 = Нийтлэгдсэн
|  data9 = {{#if:{{{SHdates|}}}{{{published|}}}
           | {{longitem|style=line-height:1.25em
              |   {{#if:{{{SHdates|}}} |{{{SHdates}}}}} {{#if:{{{published|}}} |{{{published}}}}}
          }} }}

| label11 = {{longitem|Үе}}
|  data11 = {{{time|}}}

| label13 = Төлөв
|  data13 = {{{status|}}}

| label15 = Чиглэл
|  data15 = {{#invoke:String2 | ucfirst | {{#invoke:WikidataIB|getValue |P1406 |{{{direction|}}} |qid={{{qid|}}} |onlysourced=no |fwd=ALL}} }} {{{direction comment|}}}

| label17 = Official script
|  data17 = {{{official script|}}}
| label18 = Бүс нутаг
|  data18 = {{{region|}}}

| label19 = {{longitem|Print basis}}
|  data19 = {{{print|}}}

| label21 = {{engvar|defaultWord=Romanized |defaultLang=en-US |en-US=Romanized |us=Romanized | gb=Romanised |engvar={{{engvar|}}} }} from
|  data21 = {{{romanised-from|{{{romanized-from|}}}}}}

&lt;!-- LANGUAGES --&gt;
| label25 = Хэл
|  data25 = {{{language|}}}

| label26 = Хэлнүүд
|  data26 = {{{languages|}}}

&lt;!-- RELATED SCRIPTS --&gt;
| header30= Холбоотой бичиг

| label33 = {{#if:{{{fam1|{{{family|}}}}}} |{{longitem|Эх систем}}}}
|  data33 = {{#if:{{{fam1|{{{family|}}}}}}
           | &lt;div style=&quot;padding-top:0.15em;&quot;&gt;{{{fam1|{{{family}}}}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam2|}}}|{{{fam2}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam3|}}}|{{{fam3}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam4|}}}|{{{fam4}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam5|}}}|{{{fam5}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam6|}}}|{{{fam6}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam7|}}}|{{{fam7}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam8|}}}|{{{fam8}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam9|}}}|{{{fam9}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam10|}}}|{{{fam10}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam11|}}}|{{{fam11}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam12|}}}|{{{fam12}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam13|}}}|{{{fam13}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam14|}}}|{{{fam14}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;ul style=&quot;margin-left:0.8em;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;&lt;li&gt;{{#if:{{{fam15|}}} |{{{fam15}}} &lt;ul style=&quot;margin-left:0.3em;&quot;&gt;&lt;li&gt;{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} }}&lt;/li&gt;&lt;!--
 --&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt; |{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;/div&gt; }}

| label37 = {{longitem|Үүссэн систем}}
|  data37 = {{{children|}}}

| label39 = {{longitem|Холбоотой систем}}
|  data39 = {{{sisters|}}}

&lt;!-- ISO 15924 --&gt;
| header40= ISO 15924

| label43 = [[ISO 15924]]
|  data43 = {{#if:{{ISO 15924 code|{{{iso15924|}}}|default=}} |{{mono|1={{ISO 15924 code|{{{iso15924|}}} }}}} {{mono|1=({{ISO 15924 number|alpha4={{{iso15924|}}}}})}},&amp;#x20;&amp;#x200B;{{ISO 15924 name|{{{iso15924|}}}}}{{Main other|[[Category:Scripts with ISO 15924 four-letter codes]]}}}} {{{iso15924 note|}}}

&lt;!-- UNICODE --&gt;
| header50= [[Юникод]]

| label53 = {{longitem|Юникод нэр}}
|  data53 = {{#if:{{{iso15924|}}} |{{ISO 15924 alias|{{{iso15924|}}}}}}}

| label55 = {{longitem|[[Юникодын муж]]}}
|  data55 = {{#switch:{{lc:{{{unicode|}}}}}
 |no|not|none|not in unicode=Not in Unicode
 |#default={{{unicode|}}}}}

|  data56 = {{{module|}}}

&lt;!-- FOOTNOTES --&gt;
|header60 = _BLANK_
|  data61 = {{#if:{{{footnotes|}}} |&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #aaa;text-align:left;&quot;&gt;{{{footnotes}}}&lt;/div&gt;}}

| belowclass = noprint selfref
| belowstyle = text-align:left; background:#eee; color:inherit;
| below = {{#switch:{{lc:{{{note|{{{ipa-note|yes}}}}}}}}
 |none|no|0=
 |#default=}}
}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox writing system with unknown parameters|_VALUE_]]}}|preview = Page using [[Template:Infobox writing system]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y
| SHdates | SHform | SHline | SHtype | alt | altname | bodystyle | caption | captionstyle | children | creator | date | direction comment | direction | engvar | fam10 | fam11 | fam12 | fam13 | fam14 | fam15 | fam1 | fam2 | fam3 | fam4 | fam5 | fam6 | fam7 | fam8 | fam9 | family | footnotes | image size | imagesize | image_size | image upright | imageupright | image_upright | imagestyle | imageclass | ipa-note | iso15924 note | iso15924 | language | languages | mode | module | name | native_name | note | official script | print | published | qid | region | romanized_from | romanised_from | sample | sisters | status | time | type | typedesc | typedesc-prefix | unicode
}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p71qqvszk08lt4f3kbjmntrvv9tbvns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:ISO 15924 code</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148660</id>
    <revision>
      <id>871733</id>
      <timestamp>2026-09-25T00:05:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;!-- Exact list from ISO datafile, as of 2025-04-24: 226 output values (codes). --&gt;{{#switch:{{{alpha4|{{ucfirst:{{lc:{{{1|}}}}}}}}}} | 166 | Adlm = Adlm | 439 | Afak = Afak | 239 | Aghb = Aghb | 338 | Ahom = Ahom | 160 | Arab = Arab | 161 | Aran = Aran | 124 | Armi = Armi | 230 | Armn = Armn | 134 | Avst = Avst | 360 | Bali = Bali | 435 | Bamu = Bamu | 259 | Bass = Bass | 365 | Batk = Batk | 325 | Beng = Beng | 258 | Berf = Berf | 334 | Bhks = Bhks | 550 | Blis...&quot;</comment>
      <origin>871733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5028" sha1="hyd7kqdfxx35u8aqo65c2j5yjzjqvj6" xml:space="preserve">&lt;!-- Exact list from ISO datafile, as of 2025-04-24: 226 output values (codes).
--&gt;{{#switch:{{{alpha4|{{ucfirst:{{lc:{{{1|}}}}}}}}}}
| 166 | Adlm = Adlm
| 439 | Afak = Afak
| 239 | Aghb = Aghb
| 338 | Ahom = Ahom
| 160 | Arab = Arab
| 161 | Aran = Aran
| 124 | Armi = Armi
| 230 | Armn = Armn
| 134 | Avst = Avst
| 360 | Bali = Bali
| 435 | Bamu = Bamu
| 259 | Bass = Bass
| 365 | Batk = Batk
| 325 | Beng = Beng
| 258 | Berf = Berf
| 334 | Bhks = Bhks
| 550 | Blis = Blis
| 285 | Bopo = Bopo
| 300 | Brah = Brah
| 570 | Brai = Brai
| 367 | Bugi = Bugi
| 372 | Buhd = Buhd
| 349 | Cakm = Cakm
| 440 | Cans = Cans
| 201 | Cari = Cari
| 358 | Cham = Cham
| 445 | Cher = Cher
| 298 | Chis = Chis
| 109 | Chrs = Chrs
| 291 | Cirt = Cirt
| 204 | Copt = Copt
| 402 | Cpmn = Cpmn
| 403 | Cprt = Cprt
| 220 | Cyrl = Cyrl
| 221 | Cyrs = Cyrs
| 315 | Deva = Deva
| 342 | Diak = Diak
| 328 | Dogr = Dogr
| 250 | Dsrt = Dsrt
| 755 | Dupl = Dupl
| 70 | 070 | Egyd = Egyd
| 60 | 060 | Egyh = Egyh
| 50 | 050 | Egyp = Egyp
| 226 | Elba = Elba
| 128 | Elym = Elym
| 430 | Ethi = Ethi
| 164 | Gara = Gara
| 241 | Geok = Geok
| 240 | Geor = Geor
| 225 | Glag = Glag
| 312 | Gong = Gong
| 313 | Gonm = Gonm
| 206 | Goth = Goth
| 343 | Gran = Gran
| 200 | Grek = Grek
| 320 | Gujr = Gujr
| 397 | Gukh = Gukh
| 310 | Guru = Guru
| 503 | Hanb = Hanb
| 286 | Hang = Hang
| 500 | Hani = Hani
| 371 | Hano = Hano
| 501 | Hans = Hans
| 502 | Hant = Hant
| 127 | Hatr = Hatr
| 125 | Hebr = Hebr
| 410 | Hira = Hira
| 80 | 080 | Hluw = Hluw
| 450 | Hmng = Hmng
| 451 | Hmnp = Hmnp
| 504 | Hntl = Hntl
| 412 | Hrkt = Hrkt
| 176 | Hung = Hung
| 610 | Inds = Inds
| 210 | Ital = Ital
| 284 | Jamo = Jamo
| 361 | Java = Java
| 413 | Jpan = Jpan
| 510 | Jurc = Jurc
| 357 | Kali = Kali
| 411 | Kana = Kana
| 368 | Kawi = Kawi
| 305 | Khar = Khar
| 355 | Khmr = Khmr
| 322 | Khoj = Khoj
| 505 | Kitl = Kitl
| 288 | Kits = Kits
| 345 | Knda = Knda
| 287 | Kore = Kore
| 436 | Kpel = Kpel
| 396 | Krai = Krai
| 317 | Kthi = Kthi
| 351 | Lana = Lana
| 356 | Laoo = Laoo
| 217 | Latf = Latf
| 216 | Latg = Latg
| 215 | Latn = Latn
| 364 | Leke = Leke
| 335 | Lepc = Lepc
| 336 | Limb = Limb
| 400 | Lina = Lina
| 401 | Linb = Linb
| 399 | Lisu = Lisu
| 437 | Loma = Loma
| 202 | Lyci = Lyci
| 116 | Lydi = Lydi
| 314 | Mahj = Mahj
| 366 | Maka = Maka
| 140 | Mand = Mand
| 139 | Mani = Mani
| 332 | Marc = Marc
| 90 | 090 | Maya = Maya
| 265 | Medf = Medf
| 438 | Mend = Mend
| 101 | Merc = Merc
| 100 | Mero = Mero
| 347 | Mlym = Mlym
| 324 | Modi = Modi
| 145 | Mong = Mong
| 218 | Moon = Moon
| 264 | Mroo = Mroo
| 337 | Mtei = Mtei
| 323 | Mult = Mult
| 350 | Mymr = Mymr
| 295 | Nagm = Nagm
| 311 | Nand = Nand
| 106 | Narb = Narb
| 159 | Nbat = Nbat
| 333 | Newa = Newa
| 85 | 085 | Nkdb = Nkdb
| 420 | Nkgb = Nkgb
| 165 | Nkoo = Nkoo
| 499 | Nshu = Nshu
| 212 | Ogam = Ogam
| 261 | Olck = Olck
| 296 | Onao = Onao
| 175 | Orkh = Orkh
| 327 | Orya = Orya
| 219 | Osge = Osge
| 260 | Osma = Osma
| 143 | Ougr = Ougr
| 126 | Palm = Palm
| 263 | Pauc = Pauc
| 15 | 015 | Pcun = Pcun
| 16 | 016 | Pelm = Pelm
| 227 | Perm = Perm
| 331 | Phag = Phag
| 131 | Phli = Phli
| 132 | Phlp = Phlp
| 133 | Phlv = Phlv
| 115 | Phnx = Phnx
| 293 | Piqd = Piqd
| 282 | Plrd = Plrd
| 130 | Prti = Prti
| 103 | Psin = Psin
| 900-949 | 900&amp;ndash;949 | Qaaa-qabx | Qaaa&amp;ndash;qabx = Qaaa&amp;ndash;Qabx&lt;!-- As a range. Separator IN &quot;-&quot; or NDASH;lc. OUT = NDASH. 2021-02 --&gt;
| 900 | Qaaa = Qaaa
| 949 | Qabx = Qabx
| 303 | Ranj = Ranj
| 363 | Rjng = Rjng
| 167 | Rohg = Rohg
| 620 | Roro = Roro
| 211 | Runr = Runr
| 123 | Samr = Samr
| 292 | Sara = Sara
| 105 | Sarb = Sarb
| 344 | Saur = Saur
| 590 | Seal = Seal
| 95 | 095 | Sgnw = Sgnw
| 281 | Shaw = Shaw
| 319 | Shrd = Shrd
| 530 | Shui = Shui
| 302 | Sidd = Sidd
| 180 | Sidt = Sidt
| 318 | Sind = Sind
| 348 | Sinh = Sinh
| 141 | Sogd = Sogd
| 142 | Sogo = Sogo
| 398 | Sora = Sora
| 329 | Soyo = Soyo
| 362 | Sund = Sund
| 274 | Sunu = Sunu
| 316 | Sylo = Sylo
| 135 | Syrc = Syrc
| 138 | Syre = Syre
| 137 | Syrj = Syrj
| 136 | Syrn = Syrn
| 373 | Tagb = Tagb
| 321 | Takr = Takr
| 353 | Tale = Tale
| 354 | Talu = Talu
| 346 | Taml = Taml
| 520 | Tang = Tang
| 359 | Tavt = Tavt
| 380 | Tayo = Tayo
| 340 | Telu = Telu
| 290 | Teng = Teng
| 120 | Tfng = Tfng
| 370 | Tglg = Tglg
| 170 | Thaa = Thaa
| 352 | Thai = Thai
| 330 | Tibt = Tibt
| 326 | Tirh = Tirh
| 275 | Tnsa = Tnsa
| 229 | Todr = Todr
| 299 | Tols = Tols
| 294 | Toto = Toto
| 341 | Tutg = Tutg
| 40 | 040 | Ugar = Ugar
| 470 | Vaii = Vaii
| 280 | Visp = Visp
| 228 | Vith = Vith
| 262 | Wara = Wara
| 283 | Wcho = Wcho
| 480 | Wole = Wole
| 30 | 030 | Xpeo = Xpeo
| 20 | 020 | Xsux = Xsux
| 192 | Yezi = Yezi
| 460 | Yiii = Yiii
| 339 | Zanb = Zanb
| 994 | Zinh = Zinh
| 995 | Zmth = Zmth
| 993 | Zsye = Zsye
| 996 | Zsym = Zsym
| 997 | Zxxx = Zxxx
| 998 | Zyyy = Zyyy
| 999 | Zzzz = Zzzz
| #default={{{default|{{error|Error using {{tlx|ISO 15924 code}}: input &quot;{{{alpha4|{{{1|}}}}}}&quot; not recognized|tag=span}}}}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hyd7kqdfxx35u8aqo65c2j5yjzjqvj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:ISO 15924 number</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148661</id>
    <revision>
      <id>871734</id>
      <timestamp>2026-09-25T00:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{#switch:{{ISO 15924 code|{{{alpha4|{{{1|}}}}}}}}&lt;!-- ISO 15924 as of 2025-04-24: complete list of 224 + 50 Qaaaa-Qabx codes--&gt; | Adlm = 166 | Afak = 439 | Aghb = 239 | Ahom = 338 | Arab = 160 | Aran = 161 | Armi = 124 | Armn = 230 | Avst = 134 | Bali = 360 | Bamu = 435 | Bass = 259 | Batk = 365 | Beng = 325 | Berf = 258 | Bhks = 334 | Blis = 550 | Bopo = 285 | Brah = 300 | Brai = 570 | Bugi = 367 | Buhd = 372 | Cakm = 349 | Cans = 440 | Cari = 201 | Cham = 358...&quot;</comment>
      <origin>871734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3811" sha1="iyb2rqj6rkna24y6y6zltvzifg1e5t3" xml:space="preserve">{{#switch:{{ISO 15924 code|{{{alpha4|{{{1|}}}}}}}}&lt;!-- ISO 15924 as of 2025-04-24: complete list of 224 + 50 Qaaaa-Qabx codes--&gt;
| Adlm = 166
| Afak = 439
| Aghb = 239
| Ahom = 338
| Arab = 160
| Aran = 161
| Armi = 124
| Armn = 230
| Avst = 134
| Bali = 360
| Bamu = 435
| Bass = 259
| Batk = 365
| Beng = 325
| Berf = 258
| Bhks = 334
| Blis = 550
| Bopo = 285
| Brah = 300
| Brai = 570
| Bugi = 367
| Buhd = 372
| Cakm = 349
| Cans = 440
| Cari = 201
| Cham = 358
| Cher = 445
| Chis = 298
| Chrs = 109
| Cirt = 291
| Copt = 204
| Cpmn = 402
| Cprt = 403
| Cyrl = 220
| Cyrs = 221
| Deva = 315
| Diak = 342
| Dogr = 328
| Dsrt = 250
| Dupl = 755
| Egyd = 070
| Egyh = 060
| Egyp = 050
| Elba = 226
| Elym = 128
| Ethi = 430
| Gara = 164
| Geok = 241
| Geor = 240
| Glag = 225
| Gong = 312
| Gonm = 313
| Goth = 206
| Gran = 343
| Grek = 200
| Gujr = 320
| Gukh = 397
| Guru = 310
| Hanb = 503
| Hang = 286
| Hani = 500
| Hano = 371
| Hans = 501
| Hant = 502
| Hatr = 127
| Hebr = 125
| Hira = 410
| Hluw = 080
| Hmng = 450
| Hmnp = 451
| Hntl = 504
| Hrkt = 412
| Hung = 176
| Inds = 610
| Ital = 210
| Jamo = 284
| Java = 361
| Jpan = 413
| Jurc = 510
| Kali = 357
| Kana = 411
| Kawi = 368
| Khar = 305
| Khmr = 355
| Khoj = 322
| Kitl = 505
| Kits = 288
| Knda = 345
| Kore = 287
| Kpel = 436
| Krai = 396
| Kthi = 317
| Lana = 351
| Laoo = 356
| Latf = 217
| Latg = 216
| Latn = 215
| Leke = 364
| Lepc = 335
| Limb = 336
| Lina = 400
| Linb = 401
| Lisu = 399
| Loma = 437
| Lyci = 202
| Lydi = 116
| Mahj = 314
| Maka = 366
| Mand = 140
| Mani = 139
| Marc = 332
| Maya = 090
| Medf = 265
| Mend = 438
| Merc = 101
| Mero = 100
| Mlym = 347
| Modi = 324
| Mong = 145
| Moon = 218
| Mroo = 264
| Mtei = 337
| Mult = 323
| Mymr = 350
| Nagm = 295
| Nand = 311
| Narb = 106
| Nbat = 159
| Newa = 333
| Nkdb = 085
| Nkgb = 420
| Nkoo = 165
| Nshu = 499
| Ogam = 212
| Olck = 261
| Onao = 296
| Orkh = 175
| Orya = 327
| Osge = 219
| Osma = 260
| Ougr = 143
| Palm = 126
| Pauc = 263
| Pcun = 015
| Pelm = 016
| Perm = 227
| Phag = 331
| Phli = 131
| Phlp = 132
| Phlv = 133
| Phnx = 115
| Piqd = 293
| Plrd = 282
| Prti = 130
| Psin = 103
| Qaaa-Qabx | Qaaa-Qabx | Qaaa–Qabx= 900-949 
| Qaaa = 900 | Qaab = 901 | Qaac = 902 | Qaad = 903 | Qaae = 904 | Qaaf = 905 | Qaag = 906 | Qaah = 907 | Qaai = 908 | Qaaj = 909 | Qaak = 910 | Qaal = 911 | Qaam = 912 | Qaan = 913 | Qaao = 914 | Qaap = 915 | Qaaq = 916 | Qaar = 917 | Qaas = 918 | Qaat = 919 | Qaau = 920 | Qaav = 921 | Qaaw = 922 | Qaax = 923 | Qaay = 924 | Qaaz = 925 | Qaba = 926 | Qabb = 927 | Qabc = 928 | Qabd = 929 | Qabe = 930 | Qabf = 931 | Qabg = 932 | Qabh = 933 | Qabi = 934 | Qabj = 935 | Qabk = 936 | Qabl = 937 | Qabm = 938 | Qabn = 939 | Qabo = 940 | Qabp = 941 | Qabq = 942 | Qabr = 943 | Qabs = 944 | Qabt = 945 | Qabu = 946 | Qabv = 947 | Qabw = 948 | Qabx = 949
| Ranj = 303
| Rjng = 363
| Rohg = 167
| Roro = 620
| Runr = 211
| Samr = 123
| Sara = 292
| Sarb = 105
| Saur = 344
| Seal = 590
| Sgnw = 095
| Shaw = 281
| Shrd = 319
| Shui = 530
| Sidd = 302
| Sidt = 180
| Sind = 318
| Sinh = 348
| Sogd = 141
| Sogo = 142
| Sora = 398
| Soyo = 329
| Sund = 362
| Sunu = 274
| Sylo = 316
| Syrc = 135
| Syre = 138
| Syrj = 137
| Syrn = 136
| Tagb = 373
| Takr = 321
| Tale = 353
| Talu = 354
| Taml = 346
| Tang = 520
| Tavt = 359
| Tayo = 380
| Telu = 340
| Teng = 290
| Tfng = 120
| Tglg = 370
| Thaa = 170
| Thai = 352
| Tibt = 330
| Tirh = 326
| Tnsa = 275
| Todr = 229
| Tols = 299
| Toto = 294
| Tutg = 341
| Ugar = 040
| Vaii = 470
| Visp = 280
| Vith = 228
| Wara = 262
| Wcho = 283
| Wole = 480
| Xpeo = 030
| Xsux = 020
| Yezi = 192
| Yiii = 460
| Zanb = 339
| Zinh = 994
| Zmth = 995
| Zsye = 993
| Zsym = 996
| Zxxx = 997
| Zyyy = 998
| Zzzz = 999
| #default = {{{default|}}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iyb2rqj6rkna24y6y6zltvzifg1e5t3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:ISO 15924 name</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148662</id>
    <revision>
      <id>871735</id>
      <timestamp>2026-09-25T00:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{#switch:{{{alpha4|{{ISO 15924 code|{{{1|}}}}}}}}&lt;!-- ISO 15924 list as of 2025-04-24: this is the complete list of the 224 + 50 Qaaa-Qabx codes--&gt; | Adlm = Adlam | Afak = Afaka | Aghb = Caucasian Albanian | Ahom = Ahom, Tai Ahom | Arab = Arabic | Aran = Arabic (Nastaliq variant) | Armi = Imperial Aramaic | Armn = Armenian | Avst = Avestan | Bali = Balinese | Bamu = Bamum | Bass = Bassa Vah | Batk = Batak | Beng = Bengali (Bangla) | Berf = Beria Erfe | Bhks = B...&quot;</comment>
      <origin>871735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6299" sha1="35fuvdjlsjrqacyk2vqfjakiggcaum5" xml:space="preserve">{{#switch:{{{alpha4|{{ISO 15924 code|{{{1|}}}}}}}}&lt;!-- ISO 15924 list as of 2025-04-24: this is the complete list of the 224 + 50 Qaaa-Qabx codes--&gt;
| Adlm = Adlam
| Afak = Afaka
| Aghb = Caucasian Albanian
| Ahom = Ahom, Tai Ahom
| Arab = Arabic
| Aran = Arabic (Nastaliq variant)
| Armi = Imperial Aramaic
| Armn = Armenian
| Avst = Avestan
| Bali = Balinese
| Bamu = Bamum
| Bass = Bassa Vah
| Batk = Batak
| Beng = Bengali (Bangla)
| Berf = Beria Erfe
| Bhks = Bhaiksuki
| Blis = Blissymbols
| Bopo = Bopomofo
| Brah = Brahmi
| Brai = Braille
| Bugi = Buginese
| Buhd = Buhid
| Cakm = Chakma
| Cans = Unified Canadian Aboriginal Syllabics
| Cari = Carian
| Cham = Cham
| Cher = Cherokee
| Chis = Chisoi
| Chrs = Chorasmian
| Cirt = Cirth
| Copt = Coptic
| Cpmn = Cypro-Minoan
| Cprt = Cypriot syllabary
| Cyrl = Cyrillic
| Cyrs = Cyrillic (Old Church Slavonic variant)
| Deva = Devanagari (Nagari)
| Diak = Dives Akuru
| Dogr = Dogra
| Dsrt = Deseret (Mormon)
| Dupl = Duployan shorthand, Duployan stenography
| Egyd = Egyptian demotic
| Egyh = Egyptian hieratic
| Egyp = Egyptian hieroglyphs
| Elba = Elbasan
| Elym = Elymaic
| Ethi = Ethiopic (Geʻez)
| Gara = Garay
| Geok = Khutsuri (Asomtavruli and Nuskhuri)
| Geor = Georgian (Mkhedruli and Mtavruli)
| Glag = Glagolitic
| Gong = Gunjala Gondi
| Gonm = Masaram Gondi
| Goth = Gothic
| Gran = Grantha
| Grek = Greek
| Gujr = Gujarati
| Gukh = Gurung Khema
| Guru = Gurmukhi
| Hanb = Han with Bopomofo (alias for Han + Bopomofo)
| Hang = Hangul (Hangŭl, Hangeul)
| Hani = Han (Hanzi, Kanji, Hanja)
| Hano = Hanunoo (Hanunóo)
| Hans = Han (Simplified variant)
| Hant = Han (Traditional variant)
| Hatr = Hatran
| Hebr = Hebrew
| Hira = Hiragana
| Hluw = Anatolian Hieroglyphs (Luwian Hieroglyphs, Hittite Hieroglyphs)
| Hmng = Pahawh Hmong
| Hmnp = Nyiakeng Puachue Hmong
| Hntl = Han (Traditional variant) with Latin (alias for Hant + Latn)
| Hrkt = Japanese syllabaries (alias for Hiragana + Katakana)
| Hung = Old Hungarian (Hungarian Runic)
| Inds = Indus (Harappan)
| Ital = Old Italic (Etruscan, Oscan, etc.)
| Jamo = Jamo (alias for Jamo subset of Hangul)
| Java = Javanese
| Jpan = Japanese (alias for Han + Hiragana + Katakana)
| Jurc = Jurchen
| Kali = Kayah Li
| Kana = Katakana
| Kawi = Kawi
| Khar = Kharoshthi
| Khmr = Khmer
| Khoj = Khojki
| Kitl = Khitan large script
| Kits = Khitan small script
| Knda = Kannada
| Kore = Korean (alias for Hangul + Han)
| Kpel = Kpelle
| Krai = Kirat Rai
| Kthi = Kaithi
| Lana = Tai Tham (Lanna)
| Laoo = Lao
| Latf = Latin (Fraktur variant)
| Latg = Latin (Gaelic variant)
| Latn = Latin
| Leke = Leke
| Lepc = Lepcha (Róng)
| Limb = Limbu
| Lina = Linear A
| Linb = Linear B
| Lisu = Lisu (Fraser)
| Loma = Loma
| Lyci = Lycian
| Lydi = Lydian
| Mahj = Mahajani
| Maka = Makasar
| Mand = Mandaic, Mandaean
| Mani = Manichaean
| Marc = Marchen
| Maya = Mayan hieroglyphs
| Medf = Medefaidrin (Oberi Okaime, Oberi Ɔkaimɛ)
| Mend = Mende Kikakui
| Merc = Meroitic Cursive
| Mero = Meroitic Hieroglyphs
| Mlym = Malayalam
| Modi = Modi, Moḍī
| Mong = Mongolian
| Moon = Moon (Moon code, Moon script, Moon type)
| Mroo = Mro, Mru
| Mtei = Meitei Mayek (Meithei, Meetei)
| Mult = Multani
| Mymr = Myanmar (Burmese)
| Nagm = Nag Mundari
| Nand = Nandinagari
| Narb = Old North Arabian (Ancient North Arabian)
| Nbat = Nabataean
| Newa = Newa, Newar, Newari, Nepāla lipi
| Nkdb = Naxi Dongba (na²¹ɕi³³ to³³ba²¹, Nakhi Tomba)
| Nkgb = Naxi Geba (na²¹ɕi³³ gʌ²¹ba²¹, 'Na-'Khi ²Ggŏ-¹baw, Nakhi Geba)
| Nkoo = N’Ko
| Nshu = Nüshu
| Ogam = Ogham
| Olck = Ol Chiki (Ol Cemet’, Ol, Santali)
| Onao = Ol Onal
| Orkh = Old Turkic, Orkhon Runic
| Orya = Oriya (Odia)
| Osge = Osage
| Osma = Osmanya
| Ougr = Old Uyghur
| Palm = Palmyrene
| Pauc = Pau Cin Hau
| Pcun = Proto-Cuneiform
| Pelm = Proto-Elamite
| Perm = Old Permic
| Phag = Phags-pa
| Phli = Inscriptional Pahlavi
| Phlp = Psalter Pahlavi
| Phlv = Book Pahlavi
| Phnx = Phoenician
| Piqd = Klingon (KLI pIqaD)
| Plrd = Miao (Pollard)
| Prti = Inscriptional Parthian
| Psin = Proto-Sinaitic
| Qaaa-Qabx | Qaaa–Qabx = Reserved for private use (range)
| Qaaa = Reserved for private use (start)
| Qaab | Qaac | Qaad | Qaae | Qaaf | Qaag | Qaah | Qaai | Qaaj | Qaak | Qaal | Qaam | Qaan | Qaao | Qaap | Qaaq | Qaar | Qaas | Qaat | Qaau | Qaav | Qaaw | Qaax | Qaay | Qaaz | Qaba | Qabb | Qabc | Qabd | Qabe | Qabf | Qabg | Qabh | Qabi | Qabj | Qabk | Qabl | Qabm | Qabn | Qabo | Qabp | Qabq | Qabr | Qabs | Qabt | Qabu | Qabv | Qabw = Reserved for private use
| Qabx = Reserved for private use (end)
| Ranj = Ranjana
| Rjng = Rejang (Redjang, Kaganga)
| Rohg = Hanifi Rohingya
| Roro = Rongorongo
| Runr = Runic
| Samr = Samaritan
| Sara = Sarati
| Sarb = Old South Arabian
| Saur = Saurashtra
| Seal = (Small) Seal
| Sgnw = SignWriting
| Shaw = Shavian (Shaw)
| Shrd = Sharada, Śāradā
| Shui = Shuishu
| Sidd = Siddham, Siddhaṃ, Siddhamātṛkā
| Sidt = Sidetic
| Sind = Khudawadi, Sindhi
| Sinh = Sinhala
| Sogd = Sogdian
| Sogo = Old Sogdian
| Sora = Sora Sompeng
| Soyo = Soyombo
| Sund = Sundanese
| Sunu = Sunuwar
| Sylo = Syloti Nagri
| Syrc = Syriac
| Syre = Syriac (Estrangelo variant)
| Syrj = Syriac (Western variant)
| Syrn = Syriac (Eastern variant)
| Tagb = Tagbanwa
| Takr = Takri, Ṭākrī, Ṭāṅkrī
| Tale = Tai Le
| Talu = New Tai Lue
| Taml = Tamil
| Tang = Tangut
| Tavt = Tai Viet
| Tayo = Tai Yo
| Telu = Telugu
| Teng = Tengwar
| Tfng = Tifinagh (Berber)
| Tglg = Tagalog (Baybayin, Alibata)
| Thaa = Thaana
| Thai = Thai
| Tibt = Tibetan
| Tirh = Tirhuta
| Tnsa = Tangsa
| Todr = Todhri
| Tols = Tolong Siki
| Toto = Toto
| Tutg = Tulu-Tigalari
| Ugar = Ugaritic
| Vaii = Vai
| Visp = Visible Speech
| Vith = Vithkuqi
| Wara = Warang Citi (Varang Kshiti)
| Wcho = Wancho
| Wole = Woleai
| Xpeo = Old Persian
| Xsux = Cuneiform, Sumero-Akkadian
| Yezi = Yezidi
| Yiii = Yi
| Zanb = Zanabazar Square (Zanabazarin Dörböljin Useg, Xewtee Dörböljin Bicig, Horizontal Square Script)
| Zinh = Code for inherited script
| Zmth = Mathematical notation
| Zsye = Symbols (emoji variant)
| Zsym = Symbols
| Zxxx = Code for unwritten documents
| Zyyy = Code for undetermined script
| Zzzz = Code for uncoded script
| #default = {{{default|}}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>35fuvdjlsjrqacyk2vqfjakiggcaum5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871760</id>
      <parentid>871735</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T09:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6302" sha1="hy7kkt94w065d78ftj49bq841gtuhp0" xml:space="preserve">{{#switch:{{{alpha4|{{ISO 15924 code|{{{1|}}}}}}}}&lt;!-- ISO 15924 list as of 2025-04-24: this is the complete list of the 224 + 50 Qaaa-Qabx codes--&gt;
| Adlm = Adlam
| Afak = Afaka
| Aghb = Caucasian Albanian
| Ahom = Ahom, Tai Ahom
| Arab = Arabic
| Aran = Arabic (Nastaliq variant)
| Armi = Imperial Aramaic
| Armn = Armenian
| Avst = Avestan
| Bali = Balinese
| Bamu = Bamum
| Bass = Bassa Vah
| Batk = Batak
| Beng = Bengali (Bangla)
| Berf = Beria Erfe
| Bhks = Bhaiksuki
| Blis = Blissymbols
| Bopo = Bopomofo
| Brah = Brahmi
| Brai = Braille
| Bugi = Buginese
| Buhd = Buhid
| Cakm = Chakma
| Cans = Unified Canadian Aboriginal Syllabics
| Cari = Carian
| Cham = Cham
| Cher = Cherokee
| Chis = Chisoi
| Chrs = Chorasmian
| Cirt = Cirth
| Copt = Coptic
| Cpmn = Cypro-Minoan
| Cprt = Cypriot syllabary
| Cyrl = Cyrillic
| Cyrs = Cyrillic (Old Church Slavonic variant)
| Deva = Devanagari (Nagari)
| Diak = Dives Akuru
| Dogr = Dogra
| Dsrt = Deseret (Mormon)
| Dupl = Duployan shorthand, Duployan stenography
| Egyd = Egyptian demotic
| Egyh = Egyptian hieratic
| Egyp = Egyptian hieroglyphs
| Elba = Elbasan
| Elym = Elymaic
| Ethi = Ethiopic (Geʻez)
| Gara = Garay
| Geok = Khutsuri (Asomtavruli and Nuskhuri)
| Geor = Georgian (Mkhedruli and Mtavruli)
| Glag = Glagolitic
| Gong = Gunjala Gondi
| Gonm = Masaram Gondi
| Goth = Gothic
| Gran = Grantha
| Grek = Greek
| Gujr = Gujarati
| Gukh = Gurung Khema
| Guru = Gurmukhi
| Hanb = Han with Bopomofo (alias for Han + Bopomofo)
| Hang = Hangul (Hangŭl, Hangeul)
| Hani = Han (Hanzi, Kanji, Hanja)
| Hano = Hanunoo (Hanunóo)
| Hans = Han (Simplified variant)
| Hant = Han (Traditional variant)
| Hatr = Hatran
| Hebr = Hebrew
| Hira = Hiragana
| Hluw = Anatolian Hieroglyphs (Luwian Hieroglyphs, Hittite Hieroglyphs)
| Hmng = Pahawh Hmong
| Hmnp = Nyiakeng Puachue Hmong
| Hntl = Han (Traditional variant) with Latin (alias for Hant + Latn)
| Hrkt = Japanese syllabaries (alias for Hiragana + Katakana)
| Hung = Old Hungarian (Hungarian Runic)
| Inds = Indus (Harappan)
| Ital = Old Italic (Etruscan, Oscan, etc.)
| Jamo = Jamo (alias for Jamo subset of Hangul)
| Java = Javanese
| Jpan = Japanese (alias for Han + Hiragana + Katakana)
| Jurc = Jurchen
| Kali = Kayah Li
| Kana = Katakana
| Kawi = Kawi
| Khar = Kharoshthi
| Khmr = Khmer
| Khoj = Khojki
| Kitl = Khitan large script
| Kits = Khitan small script
| Knda = Kannada
| Kore = Korean (alias for Hangul + Han)
| Kpel = Kpelle
| Krai = Kirat Rai
| Kthi = Kaithi
| Lana = Tai Tham (Lanna)
| Laoo = Lao
| Latf = Latin (Fraktur variant)
| Latg = Latin (Gaelic variant)
| Latn = Latin
| Leke = Leke
| Lepc = Lepcha (Róng)
| Limb = Limbu
| Lina = Linear A
| Linb = Linear B
| Lisu = Lisu (Fraser)
| Loma = Loma
| Lyci = Lycian
| Lydi = Lydian
| Mahj = Mahajani
| Maka = Makasar
| Mand = Mandaic, Mandaean
| Mani = Manichaean
| Marc = Marchen
| Maya = Mayan hieroglyphs
| Medf = Medefaidrin (Oberi Okaime, Oberi Ɔkaimɛ)
| Mend = Mende Kikakui
| Merc = Meroitic Cursive
| Mero = Meroitic Hieroglyphs
| Mlym = Malayalam
| Modi = Modi, Moḍī
| Mong = Монгол
| Moon = Moon (Moon code, Moon script, Moon type)
| Mroo = Mro, Mru
| Mtei = Meitei Mayek (Meithei, Meetei)
| Mult = Multani
| Mymr = Myanmar (Burmese)
| Nagm = Nag Mundari
| Nand = Nandinagari
| Narb = Old North Arabian (Ancient North Arabian)
| Nbat = Nabataean
| Newa = Newa, Newar, Newari, Nepāla lipi
| Nkdb = Naxi Dongba (na²¹ɕi³³ to³³ba²¹, Nakhi Tomba)
| Nkgb = Naxi Geba (na²¹ɕi³³ gʌ²¹ba²¹, 'Na-'Khi ²Ggŏ-¹baw, Nakhi Geba)
| Nkoo = N’Ko
| Nshu = Nüshu
| Ogam = Ogham
| Olck = Ol Chiki (Ol Cemet’, Ol, Santali)
| Onao = Ol Onal
| Orkh = Old Turkic, Orkhon Runic
| Orya = Oriya (Odia)
| Osge = Osage
| Osma = Osmanya
| Ougr = Old Uyghur
| Palm = Palmyrene
| Pauc = Pau Cin Hau
| Pcun = Proto-Cuneiform
| Pelm = Proto-Elamite
| Perm = Old Permic
| Phag = Phags-pa
| Phli = Inscriptional Pahlavi
| Phlp = Psalter Pahlavi
| Phlv = Book Pahlavi
| Phnx = Phoenician
| Piqd = Klingon (KLI pIqaD)
| Plrd = Miao (Pollard)
| Prti = Inscriptional Parthian
| Psin = Proto-Sinaitic
| Qaaa-Qabx | Qaaa–Qabx = Reserved for private use (range)
| Qaaa = Reserved for private use (start)
| Qaab | Qaac | Qaad | Qaae | Qaaf | Qaag | Qaah | Qaai | Qaaj | Qaak | Qaal | Qaam | Qaan | Qaao | Qaap | Qaaq | Qaar | Qaas | Qaat | Qaau | Qaav | Qaaw | Qaax | Qaay | Qaaz | Qaba | Qabb | Qabc | Qabd | Qabe | Qabf | Qabg | Qabh | Qabi | Qabj | Qabk | Qabl | Qabm | Qabn | Qabo | Qabp | Qabq | Qabr | Qabs | Qabt | Qabu | Qabv | Qabw = Reserved for private use
| Qabx = Reserved for private use (end)
| Ranj = Ranjana
| Rjng = Rejang (Redjang, Kaganga)
| Rohg = Hanifi Rohingya
| Roro = Rongorongo
| Runr = Runic
| Samr = Samaritan
| Sara = Sarati
| Sarb = Old South Arabian
| Saur = Saurashtra
| Seal = (Small) Seal
| Sgnw = SignWriting
| Shaw = Shavian (Shaw)
| Shrd = Sharada, Śāradā
| Shui = Shuishu
| Sidd = Siddham, Siddhaṃ, Siddhamātṛkā
| Sidt = Sidetic
| Sind = Khudawadi, Sindhi
| Sinh = Sinhala
| Sogd = Sogdian
| Sogo = Old Sogdian
| Sora = Sora Sompeng
| Soyo = Soyombo
| Sund = Sundanese
| Sunu = Sunuwar
| Sylo = Syloti Nagri
| Syrc = Syriac
| Syre = Syriac (Estrangelo variant)
| Syrj = Syriac (Western variant)
| Syrn = Syriac (Eastern variant)
| Tagb = Tagbanwa
| Takr = Takri, Ṭākrī, Ṭāṅkrī
| Tale = Tai Le
| Talu = New Tai Lue
| Taml = Tamil
| Tang = Tangut
| Tavt = Tai Viet
| Tayo = Tai Yo
| Telu = Telugu
| Teng = Tengwar
| Tfng = Tifinagh (Berber)
| Tglg = Tagalog (Baybayin, Alibata)
| Thaa = Thaana
| Thai = Thai
| Tibt = Tibetan
| Tirh = Tirhuta
| Tnsa = Tangsa
| Todr = Todhri
| Tols = Tolong Siki
| Toto = Toto
| Tutg = Tulu-Tigalari
| Ugar = Ugaritic
| Vaii = Vai
| Visp = Visible Speech
| Vith = Vithkuqi
| Wara = Warang Citi (Varang Kshiti)
| Wcho = Wancho
| Wole = Woleai
| Xpeo = Old Persian
| Xsux = Cuneiform, Sumero-Akkadian
| Yezi = Yezidi
| Yiii = Yi
| Zanb = Zanabazar Square (Zanabazarin Dörböljin Useg, Xewtee Dörböljin Bicig, Horizontal Square Script)
| Zinh = Code for inherited script
| Zmth = Mathematical notation
| Zsye = Symbols (emoji variant)
| Zsym = Symbols
| Zxxx = Code for unwritten documents
| Zyyy = Code for undetermined script
| Zzzz = Code for uncoded script
| #default = {{{default|}}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hy7kkt94w065d78ftj49bq841gtuhp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марина Влади</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148663</id>
    <revision>
      <id>871748</id>
      <timestamp>2026-09-25T06:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Marina Vlady.jpg|thumb|Марина, 1976 он. ]] '''Марина Вла́ди''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Marina Vlady'', төрөхдөө ''Екатерина-Марина Полякова-Байдарова'' ([[Франц хэл|франц.]] ''Catherine Marina de Poliakoff-Baïdaroff''); 1938 оны 5-р сарын 10-нд Францын Сена мужийн Клиши хотод төрсөн - 2026 оны 9-р сарын 24-нд н...&quot;</comment>
      <origin>871748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4071" sha1="jysgclgv3wdhh0fmlpyvkeeozvchm5n" xml:space="preserve">[[Файл:Marina Vlady.jpg|thumb|Марина, 1976 он. ]]
'''Марина Вла́ди''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Marina Vlady'', төрөхдөө ''Екатерина-Марина Полякова-Байдарова'' ([[Франц хэл|франц.]] ''Catherine Marina de Poliakoff-Baïdaroff''); 1938 оны 5-р сарын 10-нд Францын Сена мужийн Клиши хотод төрсөн - 2026 оны 9-р сарын 24-нд нас барсан) — орос гаралтай францын жүжигчин, дуучин, зохиолч бөгөөд уран барималчин. 1963 оны Канны кино наадмын шилдэг жүжигчин шагналтан. 1964 онд Алтан бөмбөрцөг шагналд нэр дэвшигч. Зөвлөлтийн яруу найрагч, алдарт дуучин [[Владимир Высоцкий|Владимир Высоцкийн]] сүүлчийн эхнэр.

== Намтар ==
Марина Влади орос цагаачдын гэр бүлд Парис орчим 1938 онд төрсөн байна. Түүний эцэг Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр цагаачилсан дуурийн дуучин Владимир Васильевич Поляков-Байдаров, эх нь оросын генерал Евгений Васильевич Энвальдын охин балетчин  Милица Евгеньевна Энвальд байсан байна. Марина айлын 4 охидын отгон нь байсан. 

Марина эгч нарыгаа дагаад урлагт дуртай болж жүжиглэж эхэлсэн. 11 настайдаа тэрээр Италийн &quot;Зуны шуурга&quot; кинонд нэг эгчтэйгээ хамт анх кинонд тоглосон байна. Хожим нь эгч дүүс &quot;Поляков эгч дүүс&quot; гурвалыг байгуулж, Оросын ардын дууг дуулж, мөн Парисын Хеберто театрт Антон Чеховын &quot;Эгч дүү гурав&quot; жүжигт тоглож байжээ. Эцэг нь нас барсны дараа Марина &quot;Влади&quot; хэмээх тайзны нэрийг авчээ. 

Жүжигчин хүний ​​​​хувьд тэрээр алдарт найруулагч Жан-Люк Годар, Орсон Уэллс, Бертран Тавернье зэрэг хүмүүстэй хамтран ажиллаж, алдарт жүжигчин [[Марчелло Мастроянни|Марчелло Мастрояннитай]] хамт кинонд тоглож байсан.

1965 онд Влади Москвагийн олон улсын кино наадмын шүүгчдийн бүрэлдэхүүнд багтжээ.

1970 онд тэрээр Зөвлөлтийн алдарт жүжигчин, яруу найрагч, дуучин Владимир Высоцкийтэй гэрлэж, тэрээр түүний 3 дахь нөхөр болжээ. Марина Влади В.Высоцкийг 1980 онд нас барах хүртэл эхнэр хэвээр байсан. Хожим нь тэрээр &quot;Владимир буюу Таслагдсан нислэг&quot; ([[Орос хэл|орос.]] Владимир, или Прерванный полет) номоо бичжээ.

== Хувийн амьдрал ==
Марина Владигийн анхны нөхөр нь Францын найруулагч Робер Оссейн байв. Тэрээр түүнтэй 1955-1959 онд гэрлэж, хоёр хүү төрүүлжээ. 1963-1966 онд Влади Францын нисгэгч Жан-Клод Бруйетэй гэрлэжээ. Хожим 1970-1980 онд Марина Влади Владимир Высоцкийтэй гэрлэж байгаад түүнийг нас барсны дараа 4 дэх удаагаа хавдар судлаач Леон Шварценбергтэй 23 жил хамт амьдарсан ажээ.</text>
      <sha1>jysgclgv3wdhh0fmlpyvkeeozvchm5n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871750</id>
      <parentid>871748</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T06:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4300" sha1="ologx248nu0zovnxqz29fq0vza5klxd" xml:space="preserve">[[Файл:Marina Vlady.jpg|thumb|Марина, 1976 он. ]]
'''Марина Вла́ди''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Marina Vlady'', төрөхдөө ''Екатерина-Марина Полякова-Байдарова'' ([[Франц хэл|франц.]] ''Catherine Marina de Poliakoff-Baïdaroff''); 1938 оны 5-р сарын 10-нд Францын Парис хотоос холгүй Сена мужийн Клишид төрсөн - 2026 оны 9-р сарын 24-нд нас барсан) — орос гаралтай францын жүжигчин, дуучин, зохиолч бөгөөд уран барималчин. 1963 оны Канны кино наадмын шилдэг жүжигчин шагналтан. 1964 онд Алтан бөмбөрцөг шагналд нэр дэвшигч. Зөвлөлтийн яруу найрагч, алдарт дуучин [[Владимир Высоцкий|Владимир Высоцкийн]] сүүлчийн эхнэр.

== Намтар ==
Марина Влади орос цагаачдын гэр бүлд Парис орчим 1938 онд төрсөн байна. Түүний эцэг Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр цагаачилсан дуурийн дуучин Владимир Васильевич Поляков-Байдаров, эх нь оросын генерал Евгений Васильевич Энвальдын охин балетчин  Милица Евгеньевна Энвальд байсан байна. Марина айлын 4 охидын отгон нь байсан. 

Марина эгч нарыгаа дагаад урлагт дуртай болж жүжиглэж эхэлсэн. 11 настайдаа тэрээр Италийн &quot;Зуны шуурга&quot; кинонд нэг эгчтэйгээ хамт анх кинонд тоглосон байна. Хожим нь эгч дүүс &quot;Поляков эгч дүүс&quot; гурвалыг байгуулж, Оросын ардын дууг дуулж, мөн Парисын Хеберто театрт Антон Чеховын &quot;Эгч дүү гурав&quot; жүжигт тоглож байжээ. Эцэг нь нас барсны дараа Марина түүний дурсгалд зориулж &quot;Влади&quot; хэмээх тайзны нэрийг авчээ. 

Жүжигчин хүний ​​​​хувьд тэрээр алдарт найруулагч Жан-Люк Годар, Орсон Уэллс, Бертран Тавернье зэрэг хүмүүстэй хамтран ажиллаж, алдарт жүжигчин [[Марчелло Мастроянни|Марчелло Мастрояннитай]] хамт кинонд тоглож байсан.

1965 онд Влади Москвагийн олон улсын кино наадмын шүүгчдийн бүрэлдэхүүнд багтжээ.

1970 онд тэрээр Зөвлөлтийн алдарт жүжигчин, яруу найрагч, дуучин Владимир Высоцкийтэй гэрлэж, тэрээр түүний 3 дахь нөхөр болжээ. Марина Влади В.Высоцкийг 1980 онд нас барах хүртэл эхнэр хэвээр байсан. Хожим нь тэрээр &quot;Владимир буюу Таслагдсан нислэг&quot; ([[Орос хэл|орос.]] Владимир, или Прерванный полет) номоо бичжээ.

Марина Влади 2026 оны 9-р сарын 24-нд Парис хот орчим гэр бүлийнхнийхээ дунд нас барсан.  

== Хувийн амьдрал ==
Марина Владигийн анхны нөхөр нь Францын найруулагч Робер Оссейн байв. Тэрээр түүнтэй 1955-1959 онд гэрлэж, хоёр хүү төрүүлжээ. 1963-1966 онд Влади Францын нисгэгч Жан-Клод Бруйетэй гэрлэжээ. Хожим 1970-1980 онд Марина Влади Владимир Высоцкийтэй гэрлэж байгаад түүнийг нас барсны дараа 4 дэх удаагаа хавдар судлаач Леон Шварценбергтэй 23 жил хамт амьдарсан ажээ.</text>
      <sha1>ologx248nu0zovnxqz29fq0vza5klxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:ISO 15924 alias</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148664</id>
    <revision>
      <id>871761</id>
      <timestamp>2026-09-25T09:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;!-- As of 2026-06-24 this is the complete list of 180 Unicode 18.0 alias codes (Property Value Alias) by ISO 15924/Unicode  Expected input: &quot;alpha4=&quot; OR &quot;1=&quot; (an existing ISO 15924 code in alpha4, eg &quot;Latn&quot;)  --&gt;{{#switch:{{ISO 15924 code|{{{alpha4|{{{1|}}}}}}}} | Adlm = Adlam | Aghb = Caucasian Albanian | Ahom = Ahom | Arab = Arabic | Armi = Imperial Aramaic | Armn = Armenian | Avst = Avestan | Bali = Balinese | Bamu = Bamum | Bass = Bassa Vah | Batk = Batak |...&quot;</comment>
      <origin>871761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3682" sha1="lb12eeamt8nkztrd5xdq0hho3vm09ic" xml:space="preserve">&lt;!-- As of 2026-06-24 this is the complete list of 180 Unicode 18.0 alias codes (Property Value Alias) by ISO 15924/Unicode
 Expected input: &quot;alpha4=&quot; OR &quot;1=&quot; (an existing ISO 15924 code in alpha4, eg &quot;Latn&quot;)

--&gt;{{#switch:{{ISO 15924 code|{{{alpha4|{{{1|}}}}}}}}
| Adlm = Adlam
| Aghb = Caucasian Albanian
| Ahom = Ahom
| Arab = Arabic
| Armi = Imperial Aramaic
| Armn = Armenian
| Avst = Avestan
| Bali = Balinese
| Bamu = Bamum
| Bass = Bassa Vah
| Batk = Batak
| Beng = Bengali
| Berf = Beria Erfe
| Bhks = Bhaiksuki
| Bopo = Bopomofo
| Brah = Brahmi
| Brai = Braille
| Bugi = Buginese
| Buhd = Buhid
| Cakm = Chakma
| Cans = Canadian Aboriginal
| Cari = Carian
| Cham = Cham
| Cher = Cherokee
| Chrs = Chorasmian
| Copt = Coptic
| Cpmn = Cypro Minoan
| Cprt = Cypriot
| Cyrl = Cyrillic
| Deva = Devanagari
| Diak = Dives Akuru
| Dogr = Dogra
| Dsrt = Deseret
| Dupl = Duployan
| Egyp = Egyptian Hieroglyphs
| Elba = Elbasan
| Elym = Elymaic
| Ethi = Ethiopic
| Gara = Garay
| Geok = Georgian
| Geor = Georgian
| Glag = Glagolitic
| Gong = Gunjala Gondi
| Gonm = Masaram Gondi
| Goth = Gothic
| Gran = Grantha
| Grek = Greek
| Gujr = Gujarati
| Gukh = Gurung Khema
| Guru = Gurmukhi
| Hang = Hangul
| Hani = Han
| Hano = Hanunoo
| Hatr = Hatran
| Hebr = Hebrew
| Hira = Hiragana
| Hluw = Anatolian Hieroglyphs
| Hmng = Pahawh Hmong
| Hmnp = Nyiakeng Puachue Hmong
| Hrkt = Katakana or Hiragana
| Hung = Old Hungarian
| Ital = Old Italic
| Java = Javanese
| Jurc = Jurchen
| Kali = Kayah Li
| Kana = Katakana
| Kawi = Kawi
| Khar = Kharoshthi
| Khmr = Khmer
| Khoj = Khojki
| Kits = Khitan Small Script
| Knda = Kannada
| Krai = Kirat Rai
| Kthi = Kaithi
| Lana = Tai Tham
| Laoo = Lao
| Latn = Latin
| Lepc = Lepcha
| Limb = Limbu
| Lina = Linear A
| Linb = Linear B
| Lisu = Lisu
| Lyci = Lycian
| Lydi = Lydian
| Mahj = Mahajani
| Maka = Makasar
| Mand = Mandaic
| Mani = Manichaean
| Marc = Marchen
| Medf = Medefaidrin
| Mend = Mende Kikakui
| Merc = Meroitic Cursive
| Mero = Meroitic Hieroglyphs
| Mlym = Malayalam
| Modi = Modi
| Mong = Mongolian
| Mroo = Mro
| Mtei = Meetei Mayek
| Mult = Multani
| Mymr = Myanmar
| Nagm = Nag Mundari
| Nand = Nandinagari
| Narb = Old North Arabian
| Nbat = Nabataean
| Newa = Newa
| Nkoo = NKo
| Nshu = Nushu
| Ogam = Ogham
| Olck = Ol Chiki
| Onao = Ol Onal
| Orkh = Old Turkic
| Orya = Oriya
| Osge = Osage
| Osma = Osmanya
| Ougr = Old Uyghur
| Palm = Palmyrene
| Pauc = Pau Cin Hau
| Pcun = Proto Cuneiform
| Perm = Old Permic
| Phag = Phags-pa
| Phli = Inscriptional Pahlavi
| Phlp = Psalter Pahlavi
| Phnx = Phoenician
| Plrd = Miao
| Prti = Inscriptional Parthian
| Rjng = Rejang
| Rohg = Hanifi Rohingya
| Runr = Runic
| Samr = Samaritan
| Sarb = Old South Arabian
| Saur = Saurashtra
| Seal = Seal
| Sgnw = SignWriting
| Shaw = Shavian
| Shrd = Sharada
| Sidd = Siddham
| Sidt = Sidetic
| Sind = Khudawadi
| Sinh = Sinhala
| Sogd = Sogdian
| Sogo = Old Sogdian
| Sora = Sora Sompeng
| Soyo = Soyombo
| Sund = Sundanese
| Sunu = Sunuwar
| Sylo = Syloti Nagri
| Syrc = Syriac
| Tagb = Tagbanwa
| Takr = Takri
| Tale = Tai Le
| Talu = New Tai Lue
| Taml = Tamil
| Tang = Tangut
| Tavt = Tai Viet
| Tayo = Tai Yo
| Telu = Telugu
| Tfng = Tifinagh
| Tglg = Tagalog
| Thaa = Thaana
| Thai = Thai
| Tibt = Tibetan
| Tirh = Tirhuta
| Tnsa = Tangsa
| Todr = Todhri
| Tols = Tolong Siki
| Toto = Toto
| Tutg = Tulu Tigalari
| Ugar = Ugaritic
| Vaii = Vai
| Vith = Vithkuqi
| Wara = Warang Citi
| Wcho = Wancho
| Xpeo = Old Persian
| Xsux = Cuneiform
| Yezi = Yezidi
| Yiii = Yi
| Zanb = Zanabazar Square
| Zinh = Inherited
| Zyyy = Common
| Zzzz = Unknown
| #default = {{{default|}}}
}}&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lb12eeamt8nkztrd5xdq0hho3vm09ic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Scripts with ISO 15924 four-letter codes</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148665</id>
    <revision>
      <id>871764</id>
      <timestamp>2026-09-25T09:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{hidden category}}&quot;</comment>
      <origin>871764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="jcsw6cp0uirpdmo26ufvhpdp2opj2n6" xml:space="preserve">{{hidden category}}</text>
      <sha1>jcsw6cp0uirpdmo26ufvhpdp2opj2n6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Blist</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148666</id>
    <redirect title="Загвар:Bulleted list" />
    <revision>
      <id>871767</id>
      <timestamp>2026-09-25T09:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>[[Загвар:Bulleted list]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>871767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="b5gkaxwc3z39vkuu11egwp8u2e8tyqd" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Bulleted list]]</text>
      <sha1>b5gkaxwc3z39vkuu11egwp8u2e8tyqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еврей бичиг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148667</id>
    <redirect title="Еврей цагаан толгой" />
    <revision>
      <id>871771</id>
      <timestamp>2026-09-25T09:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Еврей бичиг]] to [[Еврей цагаан толгой]]</comment>
      <origin>871771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="f21wbz5v53ogti7nxjbujsp7z5j8nnu" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Еврей цагаан толгой]]</text>
      <sha1>f21wbz5v53ogti7nxjbujsp7z5j8nnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латин үсэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148668</id>
    <redirect title="Латин бичиг" />
    <revision>
      <id>871773</id>
      <timestamp>2026-09-25T09:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Латин үсэг]] to [[Латин бичиг]]</comment>
      <origin>871773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="m8xseswq94by3ewo2r4qhkwjxonlwmv" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Латин бичиг]]</text>
      <sha1>m8xseswq94by3ewo2r4qhkwjxonlwmv</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>