Хубилай хаан

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Хубилай хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1267</id>
    <revision>
      <id>871885</id>
      <parentid>855491</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73509" sha1="og6o6k736w3mrq7ev3insao86c3ute2" xml:space="preserve">{{Short description|1271-1294 оны хооронд Юань улсын эзэн хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Хубилай хаан&lt;br/&gt;{{mongolUnicode|ᠬᠤᠪᠢᠯᠠᠢ&lt;br&gt;ᠬᠠᠭᠠᠨ}}
| image        = YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg
| caption      = 1294 онд Хубилай хаан нас барсны дараахан зурсан зураач [[Анико]]гийн хөрөг
| succession   = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]]
| reign        = {{nowrap|1260 оны 4 сарын 15}} – {{nowrap|1294 оны 2 сарын 18}}
| coronation   = 1260 оны 5 сарын 5
| predecessor  = {{ubl|[[Мөнх хаан]]|[[Ариг Буха]] (нэхэмжлэгч)}}
| successor    = ''[[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|Эзэнт гүрэн хуваагдсан]]''&lt;br /&gt;[[Төмөр Өлзийт хаан]] (нэхэмжлэгч)
| succession1  = [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]]
| reign1       = 1271 оны 12 сарын 18 – {{nowrap|1294 оны 2 сарын 18}}{{efn|1279 оны 3 сарын 19-нд [[Яамэний тулалдаан]]д [[Сүн улс]] ялагдсан нь Хубилай хааны [[Дотор газар|Хятад даяар]] ноёрхлын эхлэл гэж тооцогддог.}}
| successor1   = [[Төмөр Өлзийт хаан]]
| birth_date   = {{birth date|1215|09|23}}
| birth_place  = [[Монголын эзэнт гүрэн]]
| death_date   = {{death date and age|1294|02|18|1215|09|23}}
| death_place  = [[Ханбалиг]], Юань Улс
| burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг
| spouse       = {{plainlist|
* {{marriage|[[Тэгүлэн хатан]]|1232|1233|reason=нас барсан}}
* {{marriage|[[Чаби хатан]]|1234|1281|reason=нас барсан}}
* {{marriage|[[Намбуй хатан]]|1283|1290|reason=алга болсон}}}}
| issue        = [[Чингим]]
| full name    = {{ubl
 | {{MongolUnicode|lang=mn|ᠬᠤᠪᠢᠯᠠᠢ}}
 | {{zh|忽必烈}} {{tlit|zh|Hūbìliè}}
}}
| regnal name  = {{ubl
 | Шяньтянь Шүдао Рэньвэнь Ивү Дагуан Шяо хаан ({{lang|zh|憲天述道仁文義武大光孝皇帝}})
 | Сэцэн хаан ({{MongolUnicode|lang=mn|ᠰᠡᠴᠡᠨ&lt;br/&gt;ᠬᠠᠭᠠᠨ}}; {{lang|zh|薛禪汗}})
}}
| temple name  = Шизү ({{lang|zh|世祖}})
| posthumous name = Шэндэ Шэньдун Вэньвү хаан ({{lang|zh|聖德神功文武皇帝}})
| era dates    = {{ubl|Жунтун ({{lang|zh|中統}}; 1260–1264)|Жиюань ({{lang|zh|至元}}; 1264–1294)}}
| house        = [[Боржигин]]
| dynasty      = [[Юань улс|Юань]] (үүсгэн байгуулагч)
| father       = [[Тулуй]]
| mother       = [[Сорхагтани Бэхи]]
| religion     = [[Буддын шашин]]
}}

'''Хубилай Сэцэн хаан''' ({{mongolUnicode|ᠬᠤᠪᠢᠯᠠᠢ&lt;br&gt;ᠰᠡᠴᠡᠨ&lt;br&gt;ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, * [[1215 он]]ы [[9 сарын 23|9-р сарын 23]]; † [[1294 он]]ы [[2 сарын 18|2-р сарын 18]]-нд [[Ханбалиг]]т) нь 1260-1294 онд [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] 6 дахь хаан байсан бөгөөд дорнод [[Ази]] дахь [[Юань улс|Юань гүрнийг]] үндэслэн байгуулгч юм. Хубилай хаан нь [[Чингис хаан]]ы отгон хүү [[Тулуй]], [[Хэрэйд]]ийн [[Сорхагтани Бэхи]] нарын хүү байжээ. Хамгийн том ах [[Мөнх хаан]]ыг нас барсны дараа 1260 онд [[Их Монгол Улс]]ын хаан ширээг эзлэхийн төлөө өөрийн дүү [[Аригбөх]]тэй тэмцэлдсэн. 1264 онд Аригбөхийг ялсан бөгөөд түүний энэхүү ялалт нь эзэнт гүрний нэгдлийг үгүй болгосон гэж болно. Гэсэн хэдий ч Хубилай хаан Юань улсыг бий болгож, [[Алтан Орд|Алтан ордны улс]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]]ыг захиргаандаа оруулсан юм. Түүний энэ ноёрхолд [[Номхон далай]]гаас [[Дунай мөрөн]] хүртэл, [[Хойд мөсөн далай]]гаас [[Энэтхэгийн далай]] хүртэлх дэлхийн хуурай газрын тавны нэг хувь багтаж байв. 1271 онд Хубилай хаан Юань улсыг байгуулсан бөгөөд тухайн үед түүний захиргаанд Монгол, [[Төвөд]], [[Шинжаан]], [[Юньнань]], умард Хятадын ихэнх хэсэг болон зарим нэгэн эзлэгдсэн газар нутаг оршиж байв. 1279 онд өмнөд [[Сүн улс]]ыг амжилттай устгасанаар Хубилай бүх [[Хятадууд|Хятад хүмүүс]]ыг эзлэн суусан анхны Хятад биш угсааны анхны хаан болов. Тэрээр 1260 оноос хойш шинэ байлдан дагууллыг бий болгосон Монгол хаан байлаа. Монголын эзэнт гүрнээр аялсан [[Марко Поло]] Юань гүрэнд зочилсон бөгөөд түүний аяллын улмаас Хубилай хааныг [[Европ]]т мэддэг болсон юм.

==Залуу нас==

Хубилай (1215 оны 9 сарын 23 төрсөн) Тулуй ба Сорхагтани Бэхи нарын 2-р хүү юм. Өвөг эцэг Чингис хааны зөвлөснөөр Сорхагтани нь Буддын шашинтай [[Тангуд]] улсын, хүүгийн сувилагчаар сонгогдож хамгаалах болсон. Чингис хаан Хорезм улсыг байлдан дагуулсныхаа дараа Или голын ойролцоо том ав хомрого зохион байгуулсан бөгөөд Хубилай, Хүлэгү нар энэ ав хомрогонд оролцжээ. Тэр үед Хубилай 9 настай байсан бөгөөд Хубилай гөрөөс, [[Хүлэгү]] туулай агнасан байна. Чингис хаан Монголын уламжлалт ёсыг даган анхны анг нь мялааж, Хубилайн дунд хуруунд агнасан амьтных нь цусыг түрхсэн. 1232 онд Тулуй нас барсан тул 1236 онд Монгол, [[Алтан улс]]ын дайны дараа [[Өгэдэй хаан]] [[Хэбэй муж]]ийг Тулуйн гэр бүлд өгсөн байна. Энэ муж 80000 өрх гэртэй байжээ. Хубилай өөрийн байр сууриндаа эргэн ирсэн бөгөөд тэнд 1000 айл өрхтэй байв. Тэр туршлагагүй байсан учраас Хубилай тухайн газрыг өөрийн дураараа чөлөөтэй захирах болсон. Татвар, татаасын үйл ажиллагаа нь ялзралд орсны улмаас хятадын цагаачдын тоо өөрчлөгдөж татварын орлого буурч эхэлсэн. Хубилай Хэбэйд үүний улмаас маш хурдан ирж эмхлэн цэгцлэн, шинэчлэх ажилдаа орсон. Сорхогтани шинэ албат, түшмэдүүдийг түүнд туслуулахаар явуулж татварын хуулиудыг нь засаж залруулж өгсөн. Үүнд талархсанаа илэрхийлээд хүмүүсийг нь буцаан явуулжээ. Хубилай хааны залуу насны хамгийн сонирхолтой нэг зүйл нь тухайн үеийн хятадын соёлын судалгаа байсан юм. Хубилай Хайюуныг урьж, Монгол дахь ордондоо авчирсан бөгөөд тэр хүн нь хойд хятад дахь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам байв. 1242 онд Хархорумд Хайюунтай уулзах үед Хубилай түүнд Буддын шашны филисофийн тухай асууж мэджээ. Хайюун нь 1243 онд төрсөн Хубилайн хүүд Жэнжин гэсэн (Хятад хэлэн дэх жинхэнэ алт гэсэн утгатай үг) нэр өгчээ. Хайюун нь Хубилай Таойстын үндэслэгч болон Лиу бингзонг хэмээх буддын ламыг танилцуулжээ. Лиу нь [[зураач]], бичээч, [[зохиолч]], [[математикч]] хүн байсан бөгөөд Хайюуныг орчин үеийн Бээжин дэх Сүмдээ эргэж ирэх үед нь Хубилайн зөвлөхөөр үлдэж ажилласан. Хубилай удалгүй Жао би хэмээх эрдэмтэнтэй танилцсан, Хубилай албандаа Монгол, Турк болон бусад улс үндэстэний хүмүүсыг сонирхлын журмаар ажиллуулж байжээ.

==Хойд Хятадын эзэн болсон нь==
[[Файл:元世祖忽必烈在庚申年（1260年）农历四月发布的即位诏书《皇帝登宝位诏》全文（节选自《大元圣政国朝典章》台北国立故宫博物院藏元刊本之影印本）.jpg|thumb|Хубилай хааны хаанчлалын тунхаглал]]
1251 онд Монголын эзэнт гүрний хаан суудалд түүний том ах [[Мөнх хаан|Мөнх]] суусан бөгөөд [[Хорезм]]ын Махмуд Ялавач болон Хубилай нарыг Хятад руу илгээжээ. Хубилай хойд Хятадын эрх мэдэлтэй түшмэлээр томилогдож ирсэн бөгөөд Монголоос ордонгоо нүүлгэн аваачсан байна. Хубилай захирч байсан нутагаа сайн удирдаж, Хэнаний газар тариалангийн бүрэлдэхүүнийг зохицуулан, Сяныг эргэж ирсний дараагаас нийгмийн тусламж дэмжлэгийг сайжруулсан байна. Үүгээрээ Хятадын удирдагчдын итгэлийг хүлээсэн нь хожим Юань гүрнийг байгуулахад нь чухал хувь нэмэр оруулжээ. 1252 онд Хубилай Махмуд ялавагийн ажилд шүүмжлэлтэй хандсан бөгөөд тэрээр Хятадын холбоонд тийм ч чухал үүрэг гүйцэтгэдэггүй байсан бөгөөд морин цэргийг удирдаж байсан ба Жао би нь Хаан ширээний төлөө тэмцэх болсон Хятадын Конфуцийн сургуулийн ажилтнуудын эсэргүүцлээр Мөнх хаан, Махмуд Ялавагийг ажлаас нь чөлөөлсөн. 1253 онд Хубилай Юньнань руу дайрч эрхэндээ оруулсан бөгөөд Далигийн хаант улсыг бууж өгөхийг шаардсан. Гао үүнийг эсэргүүцэж монголын элчийг хөнөөсөн. Монголчууд хүчээ 3 хуваан дайрсан. Нэг жигүүр нь Сичуаны сав газрын зүүн талруу чиглэсэн, 2 дахь хэсэг нь [[Сүбэдэй]]н хүү Урианхайндайн удирдлаган доор Сичуаны баруун өмнөд талын уул нуруудруу хэцүү замаар явахаар болов. Хубилай 1 хэсэгтээ урд урдаасаа тааралдаж уулзахаар чиглэлд явав. Урианхайдайг хойд талаар нуурын хажуугаар өнгөрч байхад Хубилай Далигийн нийслэлийг эзлэн авч тэндээ элч үлдээв. Монголчууд Дуан Син Чжиг захирагчаар томилон, зарим нэг дагалдагчдийг үлдээв. Үүний дараа Хубилай Хар Тан руу явав. 1256 онд Урианхайдай Юннанийг бүрэн эзэлсэн. Хубилай Төвдийн лам нарыг анагаах чадалтай хэмээн татагддаг байв. 1253 онд [[Пагва лам|Сакяагийн Пагва ламыг]] өөрийн ордондоо чухал хүн хэмээн хүлээн авсан. Хубилай, Лянь Шишианийг (1231-1280) 1254 онд Номхон далайн хороог удирдуулахаар Уйгарт удирдагчаар томилсон. Зарим ноёд Хубилайн амжилтанд атаархаж байсан төдийгүй Мөнх хааны суудлыг эзлэхийг санаархаж байв. 1257 онд Хубилайн ажилд туслуулахаар их хаан Мөнх, Аламдар ба Люй Тайпин хэмээх 2 татварын зөвлөхийг явуулжээ. Тэд нийт 142 алдаа бүхий хууль дүрмийг жагсаан шүүж, Хятадын түшмэдүүдыг буруутган, Хубилайн шинэ хороог буулгасан. Хубилай 2 элчийг тэнд суулгахаар явуулсан. Хубилай 1258 оны эхээр Буддизм болон Бумөыын шашны төлөөлөгчдийг хуралд дуудсан. Хубилай 237 Сүм хийдийг Буддын сүм болгон өөрчилсөн байдаг. 1258 онд Мөнх хаан Хубилайд зүүн гарын цэргийг өгч Сычуань мужийг бүхлээр нь захируулав. Хубилай тэндээ үлдэхээр болж Мөнх хаанаас холдсон. Хубилай 1259 онд эргэн ирэхийн өмнө Мөнх хаан нас барсан байна. Хубилай үүнийг нууц хэвээр нь хадгалан үлдэхийг хүссэн  бөгөөд Вухан ба ойролцоох Янгце руу дайралтаа үргэлжлүүлж Сүбэдэйн хүү Урианхайтай хамтран Вуханыг эзэлсэн.

==Хаан ширээнд суусан нь ба иргэний дайн==
[[Файл:Kublai Khan (8367820003).jpg|thumb|263x263px|[[Төрийн ордон]]д Хубилай сэцэн хааны хөшөө]]
Сангийн сайд Жиа Сидао Хубилайн хэлсэн үгий нь нууц хэвээр нь хадгалж, хилийн албан татвар болох 200000 мөнгөн гулдмай, 200000 боодол торыг Монголд төлсөн. Хубилай анх татгалзсан боловч Жиа Сидао тай багахан санал нийлж ,тохиролцоонд хүрсэн бөгөөд түүний эхнэрээс Аригбөх цэргийн хүчээ өсөн нэмэгдүүлж байна гэсэн мэдээ авчээ. Ийнхүү Монголдоо буцаж ирсэн. Тэрээр удалгүй дүү ариг бөхөөсөө Хархорумд хуралдай хийе гэсэн мэдээг хүлээн авсан бөгөөд Мөнхийн хуучин албатуудаас хаанаа болгоё гэж илэрхийлсэн байсан. Чингис хааны үр удам гэдгээрээ Аригбөх нь хаан болж болох боловч, түүний 2 ах Хубилай Хүлэгү эсрэг байр суурьтай байв. Хубилайн хятад дахь албатууд түүнийг хаан ширээнд суухыг нь дэмжиж, хятадын хойд талынхан болон манж нар нэр дэвшүүлсэн. Хубилай улсдаа эргэж ирээд Хуралдай зарласан. 1260 оны 4  сарын 12 нд [[Зүчи]], [[Боржигин]] овогийнхон, Хубилайн гэр бүлийн гишүүд Аригбөхийн саналыг харгалзан үзэж Хубилайг хаан Ширээнд өргөмжилсөн. 1260 оны [[5 сарын 5|5-р сарын 5-нд]] Хубилайг Алтан ордныхныг оролцуулахгүйгээр Хуралдай дээр хаанаар сонгосон. Хубилай болон түүний дүү Аригбөхийн хооронд тэмцэл өрнөж монголын нийслэл хархорумд тархай бутархай байдал үүссэн. Шанхай болон Сычуань дахь [[Мөнх хаан]]ы армыг Ариг Бөх удирдаж байсан. Хубилай шанхай руу Лян Си Сяныг илгээж, [[Сычуань]] руу [[Аригбөх]]ийн иргэд рүү Лиу Тайпинийг явуулсан. Мөн Хархорумд Балгай сайдын дэмжлэгийг авсанаар Ариг бөх хаан болсноор Монголд нэгэн зэрэг 2 хаан суув. [[Хархорум]]д төвлөрсөн Аригбөх, Хубилай руу дайраад няцаагдсан бөгөөд Хархорум рүү очих бүх худалдааны замыг хааснаар монголд өлсгөлөн эхлэв. Аригбөхөөс түшмэдүүд нь урван Хубилайгийн талд оржээ. Удалгүй хүч нь суларсан [[Аригбөх]] 1264 оны 8 сарын 21 нд Хубилайд бууж өгсөн. Их хуралдай зарлаж [[Хүлэгү]], Алтан ордны эзэн [[Бэрх]], Аму нарыг дуудсан боловч ирж амжихгүй болсон учир Аригбөхийг хэрхэх талаар өөрөө шийд гэв. Гэхдээ ах дүү нарын дунд хутган үймүүлсэн хэргээр Аригбөхийн сайд нарыг хатуу шийтгэн ихэнхи хүнийг цаазаар авчээ. 1266 онд Аригбөх нас барснаар Өгөдэйн ач [[Хайду хан]], Хубилайн эсрэг тэмцэхээр болсон. Түүний нутаг нь Тарвагатайн нуруу орчмоор байсан бөгөөд Цагаадайн зарим түшмэдүүдийн дэмжлэгийг авсан.

==Байлдан дагуулалт ба гадаадтай тогтоосон харилцаа холбоо==
Хубилай хишигтэн цэргийн бүтэц үүргийг хязгаарласныг үл харгалзан бүрэлдэхүүнд нь эхлээд Хятадыг оруулсан байсан боловч сүүлдээ Кипчак, Алан нарыг Алтан ордоны улсаас авчруулж тус тус нэгжүүдийг шинээр улсын хишигтэн цэрэгт оруулсан байна. Өөрийн хишигтэн цэргийг 1263 онд байгуулсан бөгөөд Хубилай Чингис хааны 4 н албадын үр удам болох Борохула, Боорчи, Мухулай зэрэг 3-ыг оруулж байжээ. Хубилай хаан хишигтэн цэрэгт давуу эрх олгодог байв. Монгол болон Хятадын нэгжүүд нь аль аль нь Чингис хааныг ашиглаж байсан зохион байгуулалт 10 тын системээр явагддаг байв.Монголчууд шинэ их бууны анги болон янз бүрийн технологийн эхэн үедээ бусад улс орноос авч ашигладаг байсан. Хубилайн дүү болох Хүлэгү Персээс Исмайл болон Ал Аддинийг инженерээр авчирсан байна. 1282 онд дэлхийн хамгийн эртний их бууг монголын эзэмшилд байсан Манжураас олж бүртгэсэн байдаг. Хубилай болон түүний жанжидад эдийн засгийн ашиг тустай тул өмнөд хятадаас мөргөлдөөн гарахаас зайлсхийж байв. Хубилайн гадаадын албаныхан дипломат болон цэргийн бодлогын хувьд эзэнт улсын бодлоготой байв.  [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Вонжун ван|Вонжун ванг]] улс орныг нь удирдах эрх олгож, цэргээр хамгаалуулсан. 1272 онд Монголын эзлэн түрэмгийллийн дараа Солонгос нь Юань улсын эрх мэдэлд бүрэн оржээ. [[Гүрё]] дахь Монголын цэргийн бааз болсон. 1276 онд Монголын их цэрэг Өмнөд Сүн улсын нийслэлийг эзлэн авч залуу хаан, олон түшмэд, цэргийн хамт олзлон авсан. Гэвч 1279 он хүртэл Сүн улсын үлдсэн цэргүүд бууж өгөлгүй тэмцсээр байсан бөгөөд эцэстээ ялагдан [[Өмнөд Сүн улс]] мөхжээ.

===Япон руу довтолсон нь===
{{main|Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо}}
[[Файл:Khubilai’s failed invasion of Japan, painting from Japanese Imperial Collection. One third of the army was drowned when a typhoon struck the invading navy. (RM221).jpg|thumb|Хубилайн Япон руу хийсэн амжилтгүй довтолгоо, Японы эзэн хааны цуглуулгад буй зураг. Тэнгисийн цэргүүдийн гуравны нэгийг нь тайфунь живүүлжээ.]]
[[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba Mongol Invasion Takezaki Suenaga 2 Page 5-7.jpg|thumb|right|Самүрай Сүэнага Монголчуудын сум, бөмбөгтэй тулгарч байгаа нь. ''[[Мооко Шүүрай Экотоба]]'' (蒙古襲来絵詞), 1293 оны орчим.]]
Хубилай хаан Япон руу 2 удаа далайгаар дайран довтолсон хэдий ч завиных нь загвар болон цаг агаарын нөхцөл байдалд тохиромжгүй байж далайн шуурга учирч бүтэлгүйтсэн. Эхний дайралтаа '''1274''' онд 900 завьтайгаар хийсэн байна. 2 дахь дайралтаа '''1281''' онд хийсэн. Монголчууд энэ үед 2 тусдаа хүчийг илгээсэн бөгөөд эхнийх нь 40000 Хятад, Солонгос, Монгол цэргүүдийг Масачаас гарган 900 завиар явуулсан бөгөөд энэ үед хоорондоо 74 м уртын зайтай 3500 завинд өмнөд Хятадаас авсан 100000 далайчин бүхий томоохон хүчийг илгээжээ. Тухайн үед усан цэргүүдэд зэр зэвсэг тийм их ч байгаагүй. 10-р сард Солонгос, Японоос 110 мил зайд завиараа дөхөж очсон байсан. Солонгосчууд 1281 оны 6-р сарын 23-нд Хаката буланд усан завиараа хүрсэн байсан боловч Хятадаас гарсан завь нь энд хүрч чадаагүй байна. Самурай цэргүүд Монголын цэргүүдийг дахин ялсан. Монголчууд нэгдсэн хүчтэй байснаар дайнд ялдаг. Монголчууд галт сумаар дэлбэлж, нум сумаар тасралтгүй харваж, Самурайг бөмбөгдсөн байна. Гэвч Монголчууд японыг усан цэргээрээ ялаагүй байна. Усан цэргийн Археологич Доктор Кензо Хаяашида Такашимагын баруун эргийн дагуух 2 дахь дайралтын үед хэрэглэж байсан зарим зүйлсийг нээн илрүүлсэн байна. Түүний багийн олддвор нь Хубилай хааны дайралт Японыг сандаргаж байсныг гэрчилдэг. Хятадууд завийг маш ихээр хэрэглэдэг байжээ. Хубилай хааны хяналтан доор Хятадууд дайралтанд орох үед хэрэглэх завийг маш түргэн шуурхай олноор нь барьж байгуулж байжээ. Хаяашида Хубилайн стандарт, маш сайн бүтэц зохион байгуулалттай далай дээгүүр явдаг завинууд ашиглаж байсан гэдгийг томъёолсон. Япон руу дайрсан анхны дайралтын дараа Японы усан цэргүүд болох Вокоу нар Солонгос руу дайралт үзүүлсэн байдаг. Гэвч Монгол, Солонгосын хүч түүнийг буцаасан бөгөөд Вокоугын усан цэргүүд Горёо болон Камакура дахь цэргийн чадалд хүрэхээргүй сул байсан нь харагддаг. 1293 онд Юань улс Окинавагаас 100 японыг олзлон авсан байдаг.

====Вьетнам руу хийсэн довтолгоо====
{{main|Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо}}

Хубилай хаан тухайн үеийн [[Дай Вьет]]ийг 2 удаа дайлаар морджээ. Хубилай 1260 онд Их Хаан болсны дараа Тран династи 3 жил тутам [[даргач]] хүлээн авч, [[өргөл]] өргөдөг байсан&lt;ref&gt;Matthew Bennett, Peter - The Hutchinson Dictionary of Ancient &amp; Medieval Warfare, p.332&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Christopher Pratt Atwood - Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire, p.579&lt;/ref&gt;. Гэвч удалгүй тэдний хаан нь түүнээсээ татгалзжээ. Ийнхүү эхний аян дайн (Монголчуудын Дай Вьет рүү хийсэн 2 дахь довтолгоо) 1284 оны 12 сард хунтайж [[Тогоон(ханхүү)|Тогооноор]] удирдуулан хил даван орж, Ханой хотын зүүн хойд талд байх Вань Киепт [[Омар]]ын байгуулсан ялалтын дараа төд удалгүй Тан Лон (одоогийн [[Ханой]])-г эзлэв. Тэр үед [[Чампа|Чампа улс]] руу [[Согэту]] хойш хөдөлж, Нге Ан (одоогийн Вьетнамын төв-хойд бүс нутаг) руу хүрэлцэн ирэхэд Траны генерал Тран Киений удирдсан арми түүнд бууж өгөв. Гэвч [[Тран династи|Траны хаад]] болон дээд командлагч Тран Хун Дао тактикаа өөрчлөн, хамгаалалтаас довтолгоонд шилжиж, Монголчуудын эсрэг тэмцэж эхлэв. 4 сард генерал [[Тран Куан Хай]] Чүон Дүонд (одоогийн [[Ханой]]н хэсэг) [[Согэту]]г буулган авч, Тай Кетэд болсон томоохон тулалдааны үеэр Согэту алагдан, Траны хаад ялалт байгуулав. Удалгүй генерал [[Тран Нат Дуат]] ч  Хам Ту (одоогийн [[Хун Ен]]ий хэсэг)-д ялалт байгуулж, [[Тогоон(ханхүү)|Жэнь Нань ван Тогоон]] генерал [[Тран Хун Дао]]д ялагдсанаар Хубилай хааны [[Дай Вьет]]ийг эзлэх гэсэн анхны оролдлого амжилтгүй болжээ. Тогоон [[Дай Вьет]]ийн харваачдад алуулахаас сэргийлж хүрэл хоолойд нуугдсан бөгөөд энэ үйлдэл нь Их Монгол Улс болон Тогооны хувьд ичгүүртэй явдал болсон билээ.[[Файл:Mongols.jpg|thumb|right|240px|Монголын Юань улсын цэргүүд. ''[[Мооко Шүүрай Экотоба]]'' (蒙古襲来絵詞).]]Амжилтгүй оролдлогынхоо дараа Хубилай Нан Тонгийн ах, Аннамын хаан бөгөөд Монголчуудад урвасан Тран Ич Такийг илгээхээр төлөвлөсөн боловч, Юаний [[Хүнань]] дахь хангамжийн баазад асуудал гарч, дээрээс нь Хайдугийн довтолгоон нэрмэснээр төлөвлөгөөгөө цуцалжээ. 1285 онд Төвөдийн Бригун урсгалынхан бослого дэгдээж, Пагвагийн урсгалын хийдүүдийг довтолсон. Цагадайн хан [[Дува]] босогчдод туслахаар ирж, Таримын сав газарт Хубилайн нэгтгэлүүдийг ялаад, Хар-Хошууг бүслэв&lt;ref&gt;M.Kutlukov, Mongol rule in Eastern Turkestan. Article in collection Tataro-Mongols in Asia and Europe. Moscow, 1970&lt;/ref&gt;. Хайду Бешбаликт байсан армийг устгаад, дараа жил нь хотыг эзэлжээ. Ихэнх уйгурууд [[Кашгар]]ыг орхин, Юаний алс зүүн хэсэг дэх аюулгүй газар луу нүүж одов. Энэ бүхэн Хубилайн ач Бухтөмөр 1291 онд 10,000 Төвөдийг хороож, Бригунгийн бослогыг дарах хүртэл үргэлжлэн, Төвөдийн байдал арай гэж намжив.

Ийнхүү [[Дай Вьет]]эд анхаарал хандуулах боломжтой болсон Хубилай хаан 2 дахь довтолгоогоо 1287 онд, өмнөхөө бодвол том флот, хоол хүнсний арвин нөөцтэйгээр сайтар зохион байгуулалттайгаар эхлүүлэв. [[Тогоон (ханхүү)|Тогооны]] удирдсан монголчууд Ван Киеп рүү (баруун хойноос) хүрч очин, [[Омар]]ын явган болон морин цэргүүдтэй (Улаан голын дагуу өөр замаар очсон) нийлэн, тулалдаанд хялбар ялав. Тэнгисийн флот Ван Донд [[Ха Лон булан]]гийн ойролцоо) ялалт байгуулсан ч хүнсээ ачсан ачааны том онгоцоо орхисон байсныг нь генерал [[Тран Хан Ду]] олзолжээ. Ингээд Тан Лон (одоогийн [[Ханой]])-д байсан монголчууд хүнсний хомсдолд нэрвэгдэв. Хангамжийн талаар шинэ мэдээ ирэхгүй байсан тул Тогоон армиа Ван Киеп рүү ухраахаас өөр аргагүй боллоо. Тэр үед [[Дай Вьет]]ийн арми урагш давшин, Монголчуудад эзлэгдсэн байсан олон сууринг чөлөөлжээ. Явган цэргүүд нь Ван Киеп дэх Монголчуудыг довтлох тушаал авав. Тогоон армиа хоёр хувааж, ухарсан байна.

4 сарын эхээр Хубилайн Кипчак жанжин [[Омар]]аар удирдуулсан тэнгисийн цэргийн хүчин явган цэргээр дэмжүүлэн [[Бач Дангийн тулалдаан (1288)|Бач Дан голд]] хүрч очив. Гүүр, зам устгагдаж, Дай Вьетийн цэргүүд довтолж байсны улмаас Бач Данд явган цэргийн дэмжлэггүй болжээ. Дай Вьетийн жижиг флот уг тулалдаанд оролцож, ухарч байгаа дүр үзүүлсэн байна. Монголчууд Дай Вьетийн цэргүүдийг нэхэн хөөгөөд тэдний бэлдсэн талбарт очжээ. Тэнд хүлээж байсан мянга мянган жижиг завь хоёр эргээс гарч ирэн, дайсны эгнээг задалсан. Гэнэтийн хүчтэй дайралттай тулгарсан Монголчууд далай руу ухрахыг оролдсон ч Дай Вьетчүүдийн татсан уяанд тээглэн хөлөг онгоцнууд нь гацаж, олонх нь эвдэрч сүйдэн живжээ. Тэр үед нь олон тооны галт салнууд урсан ирж мөргөж байв. Айсан Монгол цэргүүд онгоцноосоо үсэрч буун, эрэг рүү гарсан бөгөөд тэнд тэднийг Траны хаан болон [[Тран Хун Дао]]гийн удирдсан арми хүлээж байлаа. Ингээд Монголын тэнгисийн флот бүрмөсөн сүйрч, Омар олзлогджээ. Тэр үед [[Дай Вьет]]ийн арми Лан Соны дагуу Тогооны армийг үлдэн хөөжээ. [[Тогоон(ханхүү)|Тогоон]] ширэнгэн ой дундуур дутаан нутаг буцсан аж. Гэсэн ч [[Дай Вьет]] болон [[Чампа]]гийн хаант улсууд цаашид зөрчилдөөн үүсэхээс сэргийлж, Хубилайн захиргааг хүлээн зөвшөөрсөн билээ&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;René Grousset-The empire of the steppes, p.290&lt;/ref&gt;.

====Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд тэнгис ====
{{main|Монголчуудын Бирм рүү хийсэн довтолгоо|Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо}}
Бирмийн эсрэг хийсэн 3 аян дайнаар (1277, 1283, 1287) Монголчууд Ирраваддийн дельтэд хүрч, Бирм дэх [[Паганы хаант улс]]ын нийслэл [[Баган]]ыг эзлэн, өөрсдийн тоглоомын засгийн газар байгуулсан&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;René Grousset-The empire of the steppes, p.291&lt;/ref&gt;. Хубилай албан ёсоор бол сюзерентет улсыг байгуулсан хэдий ч [[Бирм]]чүүд Монголын дагуул улс болж, тэднийг Хятадаас хөөгдөх хүртэл алба гувчуур өргөн барьсаар байв&lt;ref&gt;C.P.Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.72&lt;/ref&gt;. [[Камбож]]ийн [[Кхмерийн эзэнт гүрэн|Кхмерийн хаант улс]] болон [[Малайз|Малай]], [[Өмнөд Энэтхэг]] дэх жижиг улсууд Хубилайн хаанчлалыг 1278-1294 онуудад хүлээн зөвшөөрч байв. Уг бүс нутаг дахь монголчуудын сонирхол нь цэвэр худалдааны болон алба гувчуурын харилцаа тогтооход оршиж байлаа. 

Хаанчлалынхаа сүүлийн жилүүдэд Хубилай [[Жава]] дахь [[Сингасари]]гийн вант улсын эсрэг 20-30,000 цэрэг хөдөлгөн, өшөө авах усан замын аян дайн (1293) хийсэн боловч Монголын хүч 3,000 дайчнаа алдаад, [[Мажапахит династи]]г эрхэндээ оруулж чадалгүй буцжээ. 1294 онд [[Тайланд|Тайландын]]  нутагт оршиж байсан 2 хаант улс болох [[Сухотайн хаант улс|Сухотай]], [[Чианмай улс|Чианмай]] Хубилайн эзэнт гүрний [[ивээлийн улс]] болсон&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;.

===Сахалиныг эзэлсэн нь===

Монголын цэргүүд [[Сахалин]] руу хэд хэдэн удаа дайрсан бөгөөд энэ нь 1264-1308 онд үргэлжилсэн юм&lt;ref&gt;Mark Hudson-Ruins of Identity, p.226&lt;/ref&gt;. Их Монгол Улс нь албан татвар дээр суурилдаг тул шинэ газар нутгийг эзлэн авбал эдийн засаг нь сайжирдаг байжээ. [[Нивх үндэстэн|Нивх]] ба [[Орок үндэстэн|Орокууд]] нь Монголд захирагдах болсон. Харин [[Айнү үндэстэн|Айнүгийн ард түмэн]] Монголын шууданг довтолж, Их Хаанд дагаар орсон Сахалины уугуул иргэдтэй тулалддаг байв&lt;ref&gt;Brett L. Walker-The Conquest of Ainu Lands, p.133&lt;/ref&gt;. Эцэстээ 1308 онд Айнүгийн овог аймгууд Монголчуудын захиргааг хүлээн зөвшөөрчээ.

==Европ==
[[Файл:Qubilai Setsen Khaan.JPG|thumb|270x270px|Хубилай хааны залуу үеийг дүрсэлсэн хөрөг]]
Хубилай хааны удирдлага дор Дорнод ази болон барууныхныг хооронд нь шууд холбоо тогтоох нь нээлттэй болж [[Төв Ази|Төв азийн]] худалдааны замуудад монголчууд хяналтаа тавьж өртөө шуудангийн үйлчилгээг үзүүлдэг байсан учир монголын эзэнт гүрэнд үзүүлэх ач холбогдол нь их байв. 13 р зууны эхээр европ болон төв азичууд мөргөл, аялал, жуулчлал, элч төлөөлөгчийн журмаар, Хятад руу явдаг замыг бий болгосон. Монголчууд хятадыг захирдаг байсан учир Монголын эзэнт гүрний ойролцоо хаана ч байсан бөгөөд Орос, Перс, Месопотами зэрэг улс руу бүхий л худалдааны зам чиглэдэг байв. Их хаан болон Пап ламын хооронд хэдэн удаа элч төлөөлөгчийг шууд сольж байжээ. 1266 онд Хубилай хаан Венецийн мөргөлчдөд зөвшөөрөл олгож, 100, 100-н христийн номтнууд болон инженерүүдэд Пологийн ах дүү нарт явах зөвшөөрөл олгожээ. 1263 онд ах дүү Поло нар Ромд эргэн ирсэн. Их хаан Хубилай ба [[Ил Хаант Улс|Ил хан]] [[Аргун|Аргуны]] сайд болох Раббн бар саума 1287-1288 оны үед өрнөдөд Ром, Парис, Бореукас ба дорнодод Дадугаар аялал хийж гол захирагчтай нь уулзсан байдаг. Никкологийн хүү Марко Поло энэхүү аялалдаа өөрийнхөө аавыг хамт дагуулан явж байсан нь Хятад болон Монголд хамгийн сайн танигдах жуулчин болохынх нь үндэс байсан байж болно. Тэрээр Хубилай хааны удирдлага дор 1275-1292 оны хооронд 17 жилийн турш [[Юньнань муж|Юннань]] ба [[Фужянь муж|Фужянь]] мужуудаар наймаа хийж, мөн элч тагнуулын үүрэг гүйцэтгэн оролцож байсан. Гэвч үүнийг дундад иргэн улсын үеийн түүхчдийн Хятадыг дүрсэлсэн хэсгээс гарч ирсэн дэлхийн дүрслэл хэмээх сэтгүүлээс авсан хэмээн европт дамжуулан үздэг байна. [[Раббан Саума]] дахь дорнод Азийн хэсэгт байсан Кистиорак гэдэг лам нь одоогийн Бээжингийн газар нутагт төрсөн. Тэрээр 1278 онд Иран дахь [[Ил Хаант Улс|Ил ханы]] засаглалд төв азиас орж ирсэн бөгөөд Монголчууд [[Ислам|Исламд]] байдаг христэд итгэгчдэдийн тусламжийг авахаар европ руу явсан байдаг. Энэ мэтчилэн тив газруудыг хэрэн хэсэж мэдээлэл түгээж байсан хүмүүс олон байв. Хубилай хааны удирдлага дор анх хязгаарлалттай боловч хятад болон өрнөдийнхний хооронд соёлын солилцоо болон харилцаа холбоог шууд тогтоож байжээ.

==Юань улсын эзэн хаан болсоны дараах засаглал==

Тэрээр хятадын улс төр болон соёлын загварчлалыг сайшаан дэмжсэн байдаг нь хятад дахь засаглалаа тогтмол барьж байхад анхаарч, хятадыг хятад аргаар захирах нь зөв гэж үзсэн.  Ингэхдээ энэ үүргийг зөвлөлийн түшмэл [[Хао Жин]], [[Лю Бинжун]] нарт тушааж, засаг захиргааны төсөл боловсруулсан нь монголын уламжлалт соёлын нөлөөг багасгаж  Тан улсын жишээг бага зэрэг өөрчилж хийсэн байдаг юм. Гэхдээ энэхүү засаг захиргаа нь монгол дахь мянгатын тогтолцоог халсан гэсэн үг биш юм. Хубилайн хаанчлалын 1260-1272 онуудын хооронд дээрх төрийн бүтцдээ гурваас дөрвөн удаа  өөрчлөлт оруулж байсан. Хубилай [[Пагва лам|Пагва  ламыг]] эзэнт гүрний шашны тэргүүн буюу [[Улсын багш|улсын багшаар]] томилжээ. Энэ нь монголчуудыг күнзийн сурталд шууд уусахаас сэргийлсэн байдаг. Мөн 1269 онд Пагва ламтан түвэд үсгээс сэдэвлэж, их хааны зарлигын дагуу дөрвөлжин үсгийг зохиосон байна. Хубилай Төвд болон хятадын лам нарыг Пагвагийн удирдлаганд оруулж дээд шүүхийн хяналтын хороог үндэслэсэн байна. Хаган нь 1270 онд дээд шүүхийн хажууд Мусалманы анагаахын төв, 1271 онд Исламаны одон орны судлалын удирдах төв, 1289 онд  эзэнт гүрний хөвгүүдэд зориулж Мусалманы сургууль байгуулсан байна.Лю Бинжун(1274)  [[Ши Тяньзи]] (1275)  [[Жао Би]] (1276) ба [[Дун Вэй Бин]] (1278) нарын Хятадын нөлөө бүхий түшмэд нь нас барж алга болсоны дараа хааны ордонд Ахмад ноёны нөлөө асар их болсон нь хятад түшмэдийн нөлөө нэг хэсэг суларчээ. Хубилай улсын байдлыг хянадаг удирдлагын ахлагчаар Ахмад Фанакатыг томилсон.

1286 онд хааны зарлигаар Жун шу шэний баруун гарын чинсангаар тангадын [[Санга ноён|Санга ноёныг]] томилсон нь дахин уйгур ноёдын нөлөөг идэвхжүүлжээ. Тухайн үед төрд Баарин аймгийн [[Баян жанжин]], [[Жалайр|Жалайрын]] [[Хантун|Хантун ноён]], [[Борохул|Борохулын]] үр удам болох [[Очичар]] нар, Аралудын [[Боорчи|Боорчийн]] удмын [[Иштөмөр]] зэргийн монгол ноёд их нөлөөтэй байсан. Хубилай хаан 1271 онд Их Монгол улсын нэрийг  сольж Да Юань гэж нэрлээд, дараа онд нь Жунду хотыг Даду гэж нэрэлсэн. Хуучин нийслэл нь Шанду байсан. Хубилай хаан 1274 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүн улсын]] эсрэг дахин цэрэг мордуулж,  эцэст нь Сүн улсыг мөхөөснөөр хятадын түүхэнд анх удаа бүх нутгаа алдаж, тусгаар тогтнолоо алдсан. Хубилай хаан хойд өмнө хятадын дагуу эх сувгийг байгуулсанаар эдийн засгийг өсгөж, барилга байгууламжийг засварлаж, замуудаа өргөтгөж, дүрэм журмаа сайжруулж байсан нь улс орны алтан үеийг авчирсан байлаа. Хубилай хааны гэрийн сургууль нь хуучны монгол уламжлалуудыг зарим ойлголтуудыг  багтаасан байсан бөгөөд Хубилай хааны засаглалаар эдгээр уламжиллууд нь үргэлжлэн явагдсан бөгөөд зарим нэг уламжлалт хятад боловсролын  соёлын асуудал нэвтэрсэн байв. Хубилай монголын мөргөлчдийг 1263 онд татвар төлөх ёстой хэмээн зарлиг гаргасан бөгөөд 1268 онд татварын алба байгуулсан байна. 1286 онд далай эрэг орчмын худалдаанд зах зээлийн татварын хяналтыг тавьжээ. 1260 оны 8 сард Хубилай хугацаа нь дуусдаггүй цаасан мөнгө эргэлтэнд оруулж данс тооцоо бүхий цаасан мөнгийг  анх бий болгосон байна. Ийнхүү мөнгө нь алт, мөнгө болон хувирах боломжтой болсон бөгөөд засгийн газар татвар төлөгчдөөс цаасан мөнгө авдаг байв. Ийнхүү Чао хэмээн нэрлэгддэг цаасан мөнгөөр л татвараа төлөхийг шаарддаг болсон. Хубилайн засаглал гадны мөргөлчид юмуу энгийн иргэдээс алт мөнгөн хэлбэрээр татвараа хураан авч байсан. Гэвч наймаачид солилцоо хийж засгийн газраас авдаг болсон. Хубилай хаан анх яагаад фиат мөнгө үйлдвэрлэгчдийг бий болгосны учир нь ийм юм. Цаасан баримтууд нь цуглуулсан татварыг бий болгодог бөгөөд энэхүү том улс орны зоос тээвэрлэхэд зарцуулдаг байсан зардлыг бууруулсан. 1287 онд Хубилайн сайд Санга [[Жи Юаний цаасан мөнгө]] хэмээх  шинэ мөнгөн тэмдэгт бий болсон. Хубилай азийн урлагийг дэмждэг байсан бөгөөд шашны итгэлийг ч дэмждэг байжээ. Хубилай хаан Таоистын эсрэг үзэл баримтлалтай байсан. 1270 онд Марко Поло гэх мэтийн хэд хэдэн европчууд монгол гүрэнд зочилон ирсэн байдаг нь худалдаа наймаа маш сайн дэлгэрсэн нь харагдаж болмоор юм.

===Соёл, боловсрол===
Чингисийн ач хүү Хубилай, [[Чингис хаан|Чингис]] Өвөөгийнхөө мэлмий гийсний 120жилийн ойг тохиолдуулан, [[Монгол бичиг|монгол бичгээрээ]] Монголын анхны Нэвтэрхий толийг зохиолгож хэв сийлж 1282 онд тархаасан гэж хэлэх үгүйсгэшгүй бат үндэс эндээс соёолон гарч ирж байна гэж монголч эрдэмтэн [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]] [[Юань улсын судар|&quot;Хөх Монгол Усын&quot;]] cударын 12р дэвтэрээс олж батлав. &lt;ref name=&quot;Хубилай_хаан&quot;&gt; [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], Чингис хааны мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулан нэвтэрхий толь зохиож байжээ. 2020.01.03[http://maral-books.net/encyclopedia_120/]&lt;/ref&gt;

==Наяны бослого==
[[Файл:Liu-Kuan-Tao-Jagd.JPG|thumb|Ан агнуурын зураг]]
1274 онд Хубилай хаан [[Зүрчид]] дахь Монголын төлөөлөгчөөр Лянь Хихианыг томилсон. Чингис хааны дүү Бэлгүтэйгийн 4 дэх үеийн ач 1287 онд [[Наян]] нь өдөөн хатгажээ. Наян нь Төв Ази дахь Хубилайн өрсөлдөгч болох [[Хайду|Хайдутай]] холбоо тогтоожээ. Түүний харъяанд Зүрчид, [[Кидан үндэстэн|Кидан]], Монгол угсааны цэргүүд захирагдаж байсан. Хасарын хүү болох [[Шидур]] ба Хачиуны үр удам болох [[Хадаан ноён|Хаданы]] удирдлаган дор бослого гарчээ. Хубилай, Наяны эсрэг Баян жанжныг явуулсан. Хубилай хааны их цэргийн нэг хэсгийг жанжин [[Ли Тин|Ли Тингийн]] удилдлаган дор Наянгийн цэргийн эсрэг байлдуулсан. Эцэстээ Наянгийн талын Табутай нарын жанжин баатруудын цэрэг ухаран зугтахад тэднийг нэхэмжилэн хөөсөөр Шар мөрний орчимд нэхэн гүйцсэн. Наяныг хаан зарлигаар цус гаргалгүй нөгчүүлсэн.

Харин Хайдугийн цэргийн хүчин баруун талаас довтлоход Хубилай хаан, Гамала хан хөвүүн, Баян нарыг Хархорумд их цэргийг удирдуулж, түүний эсрэг хөдлөгсөн. Харин тэр хоёр ялагдах болохул Гүрёгийн Чүн Нёл вангийн цэргийг ардаас нь илгээсэн нь тус удаагийн зэвсэгт тэмцэл нь Хубилай хааны хувьд их чухал байсныг харуулж байна. 

Энэ үед Шидур вангийн цэрэг мөн Ляонин мужид бослого гаргасан боловч сарын дотор түүнийг няцааж, Шидур ван бууж өгсөн. Хайдугийн цэрэг энэ удаагийн дайнаас зугтаан хойд зүг рүү явсан. Хэдий тийм боловч Хайду Чингай балгас дахь Юань улсын гол цэргийн хүчийг буулган авсан бөгөөд 1289 онд маш богино хугацаанд Хархорумыг эзлэн суусан байна. 

Хайду Хубилай хаан цэргийн томоохон хүчээ хөдлөгөхөөс өмнө зугтаажээ. 1289 он хүртэл Наяныг дэмждэг хүмүүс байсан боловч аяндаа алга болсон. Бослого гаргасан тайжийн цэргийн хүчнийхэн гэр бүлийнхнийхээ хамт улс орон бүртээ буцсан байв. Хубилай Монгол Зүрчидэд гарсан бослогын үеэр зарим хүмүүсыг залхаан цээрлүүлсэн байна. Энэхүү бослогын улмаас 1287 оны 12-р сарын 4-нд Ляонингийн орон нутгийн төлөөний яамыг байгуулж, монгол вангуудын мэдлийн нутгийг хятад засаг захиргааны нэгжээр сольсон нь улс төрийн томоохон алдаа болжээ.

==Өтөл нас==

[[Чингим]] ааваасаа 9 жилийн өмнө буюу 1285 онд нас баржээ. Хубилай харамсан гашуудсан бөгөөд түүний эхнэр [[Хөхжин хатан]] дотно хэвээр үлджээ. Өөрөөр хэлбэл Хубилай хаан амьдралынхаа эцэст Тулай өвчин туссан байжээ. Тэрээр амьтны эд эрхтэн идэх дуртай болсон учир жин нь маш их нэмэгдсэн. Ийнхүү түүний цусан дахь бөөмийн хэмжээ томорсноор [[Тулай өвчин|тулай өвчинтэй]] болсон байна. Түүний үхэлтэй энэхүү өвчин холбоотой. Хубилай хаан [[Чингим]]ийн хүү [[Өлзийт Төмөр хаан]] шинэ титэм залгамжлагчаараа сонгогдсон. Хубилай байнга бие нь суларсаар 1294 оны 2-р сарын 18-нд нас баржээ. Тус ондоо оршуулгын ёслолыг хийсэн бөгөөд сүүлд монголын хаадын оршуулгын газар [[Чинянгу|Чинянгуд]] аваачсан байна. Улмаар Монголын эзэнт гүрний 6 дахь эзэн хаан болж Хубилай хааныг нас барсны дараа Юань гүрний 2 дах хаанаар Өлзийт Төмөр хаан [[4 сарын 28|4-р сарын 28]]-нд болжээ. Өвчний улмаас эцсийн эцэст түүнээс 30 насаар ах Баяныг ч цэргийн хүчний удирдлагаар сонгох боломжтой байжээ.

==Өв хөрөнгө==                                 

1260 онд хаан ширээнд гарч ирсэн Хубилайн хүч чадал [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрнийг]] шинэ чиглэлд хандуулсан ажээ. Тэрээр маргаантай байдлаар хаан ширээнд суусан боловч түүний үед Монголчуудын хөгжил хурдасч дэлхийтэй харилцаж байсан төдийгүй [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрнийг]] [[Хятад|Хятадын]] соёл иргэншилтэй холбож өгсөнөөр эзэнт гүрний хүн ам сайн сайхан амьдрах нөхцлийг хангаж өгсөн байна. Хубилай болон түүний өмнөх хаадын байлдан дагуулал хүчирхэг [[Хятад|Хятадыг]] цэргийн хүчээр байлдан эзэлж, бүтээн байгуулалтанд дахин оруулснаараа эзэнт гүрний хөгжилд маш том үүрэг гүйцэтгэсэн. Одоо үеийн [[Бээжин]] хотын орчим төвлөрч байсан нийслэл хотоосоо Дотоод Азийн бүрэлдэхүүнд багтдаг [[Түвд]], Шинжаан ба Монголд жинхэнэ эзэнт гүрний хууль дүрмийг боловсруулахын зэрэгцээ энэ бүс нутагт Алтан улсын түрүүчийн хаадын барьж байсан дүрмүүдийг сахиулж чадсан байна.

== Түүхэн баримтууд ==
=== Японд илгээсэн захидал ===
'''МОНГОЛЫН ИХ ЮАН ГҮРНИЙ ШИЗҮ ЭЗЭН ХААН ХУБИЛАЙ СЭЦЭН ХААНААС ЯПОНЫ ХААНД ИЛГЭЭСЭН БИЧИГ.'''&lt;blockquote&gt;&quot;Их Монгол улсын Хуанди (эзэн хаан)-ийн бичиг, Ри Бэнь (Япон) улсын ванд илгээв. Би санаваас, эртнээс нааш өчүүхэн улс, их улс лугаа зах нийлэлдэж аваас эрхгүй батдан найралдахыг хичээжээ. Эдүгээ миний өвгөд тэнгэрийн гэгээн зарлигаар Хятад тэргүүтэн улсыг бүрнээ авч бүрүүн, хол дахь олон улсууд сүр жавхлангаас айж, эрдмийг нь хүсээд тоолшгүй өгүүлснийг өгүүлэх явдалгүйгээс гадна, би сууринд анх суусан цагт, Солонго (Солонгос) улсын иргэнийг хилсгүй зэвсгийн ирд зовмуй хэмээн өршөөж, төдий цэрэглэхүйг байж бүрүүн. Маны урьд авсан газар орон ба олзолсон иргэнийг нь цөм хариулж өгөхүйд, Солонго (Солонгос) улсын эзэн ба түшмэд нь миний хайр хишгийг сүсэглэж санаад мөргөхөөр ирлээ. Журамд хэдий хаан сайд гэвч найр нь эцэг хөвгүүн лүгээ адил бүхүйн тул, танд хэдийнээс мэдэж ухвай. Миний зүүн захын Солонго (Солонгос) улс лугаа таны зах нийлжээ. Тийн атал, улс мандсанаас нааш тасралгүй явсан бөгөөд эдүгээ миний үед сайныг асуухаар нэгээхэн ч элч зарсангүй, хэрэвдээ вангийн бие эс мэдсэн болов уу хэмээн миний санааг нээж, бичиг бариулж тусгайлан элч илгээв. Үүнээс хойш харилцан амраа асуулдаж, амархан ахуйд хүсмүй. Тэр ч байтугай, богд хүн дөрвөн далай доторхийг нэгэн гэр болгожээ. Эсэргэд (харилцан) сайнаар эс явбаас л, нэгэн гэрийн ёс хэмээвээс болмуй? Тийн цэргийн үйлийг хэн зэ хүсмүй. Ван энэ учрыг нарийвчлан ухтугай хэмээв&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=. |first=Рашпунцаг |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1st |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=172-173 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан |translator-last2=Ч |translator-first2=Нэргүй |translator-last3=Д |translator-first3=Бүдсүрэн}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

==Гэр бүл==  

Хамгийн түрүүнд Хубилай хаан Тэгүлэнтэй гэрлэсэн бөгөөд Тэгүлэн маш эрт нас баржээ. Түүний дараа Хубилай хаан [[Хонгирад]] аймгийн Чаби хатантай гэрлэжээ. Чаби түүний хамгийн хайртай эхнэр байжээ. Чаби буюу Чимбай хатан төрийн бодлогод оролцож байсны зэрэгцээ Хятадын торгоны урлалыг шинэ түвшинд хөгжүүлэхэд их үүрэг гүйцэтгэжээ. 1286 онд Чаби хатныг нас барсных нь дараа Хубилай Намбуй хэмээх залуухан үеэл дүүтэйгээ Чабигийн хүслийн дагуу гэрлэжээ. Хубилай болон түүний эхнэрийн хүүхдүүдэд дараах хүмүүс багтана.
=== Хатад ===
[[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Хубилай хаан өвөө Чингис хааныг үлгэрлэн дууриаж дөрвөн орд өргөөг байгуулж, тус бүрт хатад татвар эмсээр захируулжээ.

# Нэгдүгээр их ордыг [[Чаби хатан]] захирч, [[Намбуй хатан]] дараа нь захирсан.
# Хоёрдугаар ордод [[Тархай хатан]], [[Нүхан хатан]]
# Гуравдугаар ордод  [[Баяужин хатан]], [[Хөхлүн хатан]]
# Дөрөвдүгээр ордод [[Бабахан сул хатан]], [[Сабуху хатан]], [[Сүхдарь хатан]]

[[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] дараах хатдын нэрийг бичжээ. 
*'''[[Тэгүлэн]]''' нь Хонгирад аймгийн [[Алчи ноён|Алчи ноёны]] ач Толин ноёны охин. Хубилай хааны анхны хатан бөгөөд залуу байхдаа нас барсан. 
*[[Чаби хатан|'''Чаби хатан''']]: [[Хонгирад]] аймгийн Алчи ноёны охин бөгөөд [[Хубилай хаан]]ы 2 дахь хатан. Тэрээр хэзээ Хубилай хаантай гэрлэсэн нь тодорхойгүй ч Их хаанд [[Дорж (Хубилайн хүү)|Дорж]], [[Чингим]], [[Мангала]], [[Номуган]] нарын &quot;4 хөвгүүн, 5 охин төрүүлсэн.&quot;&lt;ref&gt;Рашид аддин. Судрын чуулган. орос хэлнээс орчуулсан Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. тэргүүн боть. т.119&lt;/ref&gt;
*[[Мэргид|Мэргидийн]] [[Хүрүгчин хатан]]: Хуридай нэрт хөвгүүн төрүүлсэн&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Рашид аддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулсан Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. т.176&lt;/ref&gt;
*[[Намбуй хатан|'''Намбуй хатан''']] нь 1283 онд Хубилай хаантай ураглан ганц хүү төрүүлж өгсөн. Түүний хэзээ төрсөн болоод хэзээ нас барсан зэрэг нь түүхэнд тэмдэглэгдээгүй.
*[[Дөрвөд|Дөрвөн]] овгийн [[Дөрөвчин хатан]]: Юньнань ван [[Хөхэчи]], Шипин ван [[Агругчи]] нарыг төрүүлсэн.
*[[Үүшин|Хушин]] овгийн [[Хушинжин хатан]]: [[Аячи|Аячи тайж]]&lt;nowiki/&gt;, [[Хөхчү (Нин ван)|Хөхчү]]&lt;nowiki/&gt;г төрүүлсэн
*[[Баяужин хатан]]: Баяут овгийн Борогчингийн охин. [[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Жэннань ван Тогоон]]&lt;nowiki/&gt;ыг төрүүлсэн  
*Нэр нь үл мэдэгдэх хатан: [[Хутлугтөмөр|Хүтлүг Төмөр]] хан хөвгүүнийг төрүүлсэн
*Асужин хатан (阿速眞 可敦): [[Хутулужин бэхи]]йг төрүүлсэн.&lt;ref&gt;[https://zh.m.wikisource.org/wiki/高麗史/卷八十九 高麗史/卷八十九￼]&lt;/ref&gt;

=== Хөвүүд ===

# [[Дорж (Хубилайн хүү)|Дорж]] (1233-1263) нь [[Хубилай хаан]]ы ахмад хөвүүн бөгөөд 1260 онд Хубилай хааныг хаан суухад хунтайжаар өргөмжилөгдөж, Төвлөн засах яамны эрхэлсэн сайд болсон. 1263 онд өвчнөөр тэнгэрт хальсан.
# '''[[Чингим]]''' (1243-1286) Хубилай хааны дэд хөвүүн. 1261 оны 12 сард янь ван, 1273 оны 2 сард  [[хунтайж]] болсон. 1286 онд өвчин тусч өөд болсон. Күнзийн номлолд нэвтэрч, Хархорум хотод цэрэг захирч удаан хугацаагаар сууж байсан.
# [[Мангала]] бол [[Хубилай хаан]]ы гутгаар хөвүүн бөгөөд Чинь ван, Ань Си ван цол хүртэж, Ганьсу, Шааньси мужийн их цэргийг захирч, Хайду ханы эсрэг байлдаж байсан. 1280 оны орчимд нас барсан.
# [[Номуган]] Хубилай хааны дөтгөөр хөвүүн. Бэй Ань ван цол хүртэж, [[Хайду хан]]&lt;nowiki/&gt;ы эсрэг тэмцэж байсан бөгөөд сүүлд 1292 оны үед нас барсан..
# [[Хөхэчи]]  нь Хубилай хааны 5-р хөвгүүн. Юньнань ван цолтойгоор [[Юньнань муж]]ийг захирч байсан. Хятад зөвлөхдөө алуулсан. Түүний цол, албан тушаалыг үр удам нь залгамжлжээ.
# '''Хуридай''' нь мэргэд аймгийн Хүрүчин хатнаас төрсөн Хубилай хааны 6-р хөвгүүн
# [[Аячи]] нь Хубилай хааны 7-р хөвүүн. Наян вангийн бослого дарах их цэргийн нэгэн хэсгийг удирдаж байсан.
# [[Агругчи]] нь Хубилай хааны 8-р хүү юм. Си Пин ван цолтойгоор Түвэдийг захирч байсан.
# [[Хөхчү (Нин ван)|Хөхчү]] нь Хубилай хааны 9-р хүү агаад Нин Юань ван цол хүртэж байсан. Хархорум хотын орчимд цэргийн захирагчын тушаалд удаан хугацаанд сууж, Хайду ханы цэрэгтэй тулалдаж байсан. 1298 онд цэргийн цааз зөрчөөд, Хайду ханы их цэрэгт ялагдсан тул эрх мэдэлээ хураалгаж, [[Гуулин улс|Гуулин улсад]] цөлөгдсөн. Хайсан хааны үед өршөөгдөж, суллагдсан.
# [[Тогоон(ханхүү)]] бол Хубилай хааны 10-р хүү. Өмнөдийг тохинуулагч Чжэнь Нань ван цолтойгоор [[Вьетнам]], [[Бирм]]ын эсрэг аян дайнд оролцож том ялагдал амсаж шийтгэл хүлээж, 1289 онд Янжоу хотын захирагчаар цөлөгдсөн.
# [[Хутлугтөмөр]] нь Хубилайн 11-р хүү. [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үе хүртэл амьдарч байсан.
# '''Тэмүчи''' нь [[Хубилай хаан]]ы [[Намбуй хатан|Намбуй]] хатнаас төрсөн.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=宋 |first=濂 |title=元史 |publisher=中华书局 |year=1976 |volume=10 |location=北京 |pages=2873 |language=zh}}&lt;/ref&gt; Багадаа эндсэн бололтой.

=== Охид ===

# Жао Гуо Да Жан гүнж '''[[Ерөө гүнж]]''' (月烈, Yuè liè) нь [[Хонгирад|хонгирадын]] Жао У Сянь ван '''Айбухтай''' гэрлэв.
# Чан Гуо гүнж '''[[Улужин]]''' (吾鲁真, Wú lǔ zhēn) нь [[Ихирэс|ихирэсийн]] Тэлигань хүргэний хөвгүүн '''Буха''' (孛花)-тай гэрлэв.
# Чан Гуо Да Жан гүнж '''[[Чалун]]''' (茶倫, Chá lún) нь '''ихирэсийн Буту хүргэний хөвгүүн Дарги'''&lt;ref&gt;Рашид аддин. Судрын чуулган. орос хэлнээс орчуулж, тайлбар хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. тэргүүн боть. т.121&lt;/ref&gt;(دارکی گورکان, dārkai gūrkān)'''/Тэлигань''' (帖里干, tièlǐgān)'''-'''тай гэрлэв.
# Лу Гуо Да Жан гүнж '''[[Өлзий гүнж|Өлзий]]''' (完泽, Wán zé) нь хонгирадын '''Уручинтай''' гэрлэв
# Лу Гуо Да Жан гүнж '''[[Нангиажин]]''' (囊家真, Náng jiā zhēn) нь эгч Өлзий гүнжийг нас барсны дараа '''хонгирадын Уручинтай''' гэрлэж, түүний нөхөр өөд болсны сүүлээр эртний ёсоор хадам дүү '''Төмөр, Манжидай''' нартай залгааагаар гэрлэв.&lt;ref&gt;[[Юань улсын судар]]&lt;/ref&gt;
# '''Чи Гуо Да Жан гүнж''' '''[[Хутулужин бэхи]]''' '''(1259-1297), ('''忽都魯 揭里迷失''',''' Hūdōulǔ jiēlǐmíshī) нь Хубилай хааны Асужин хатнаас төрсөн охин бөгөөд [[Курё улс|Гүрё улсын]] [[Чүннёль ван|'''Чүн Нёл''']] вангийн хатан болсон.

==Намтар судлал==
Хубилай Их Хааны намтрыг анх бичсэн орон бол [[Солонгос]] ([[Гуулин улс]]), Солонгосын түүхчид юм. Хубилай Хааны Гуулин хүргэн Ван бичгийн түшмэлдээ &quot;Хубилай Хааны намтар&quot; ыг эмхлэн бичихийг тушаасан тухай түүхэн тэмдэглэл Гуулин улсын сударт (1-31-484, 3-31-311) бий. Солонгос мэргэд, Хубилай Хааны намтарыг долоон сарын дотор бичин дуусгаж, 10 сарын билгийн тооллын хар нохой өдөр Монголд илгээсэн түүхэн тэмдэглэл нь Гуулин улсын сударт (1-31-485, 3-31-314) толилуулсан байдаг.&lt;ref&gt;[[Б. Сумъяабаатар]], &quot;Хубилай Их Хааны үеийн Монгол Солонгосын харилцаа&quot;, 2015, p. V, Vi, ISBN 978-99973-3-025-3&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =[[Аригбуха хаан]]&lt;/br&gt;[[Мөнх хаан]]
|албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Далай Их Хаан]]
|он           =1260-1271
|дараа        =[[Төмөр Өлзийт хаан]]
}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =Шинээр байгуулагдсан
|албан_тушаал =[[Юань улсын хаад|Их Юань Улсын Их Хаан]]
|он           =1271-1294 
|дараа        =[[Төмөр Өлзийт хаан]]
}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =[[Сүн улс]]ын [[Бин хаан]]
|албан_тушаал =[[Хятадын түүх|Хятадын]] [[Хуанди|эзэн хаан]]
|он           =1279-1294 
|дараа        =[[Төмөр Өлзийт хаан]]
}}
{{end}}

==Нэмж унших==
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]]: ''&quot;Хубилай Их Хааны үеийн Монгол Солонголын харилцаа&quot;,'' 2015, ISBN 978-99973-3-025-3
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]]: ''&quot;Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид&quot;,'' 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Хубилай хаан| ]]
[[Ангилал:Алтан ураг]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Монголын их хаан]]
[[Ангилал:Их хаан]]
[[Ангилал:Юань улсын хаан]]
[[Ангилал:1215 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1294 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Монголын буддын шашны хүн]]</text>
      <sha1>og6o6k736w3mrq7ev3insao86c3ute2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өвөр Монгол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2437</id>
    <revision>
      <id>872042</id>
      <parentid>867489</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35673" sha1="fp83jwpjpt4ajll8bzmzkdm5camghl2" xml:space="preserve">{{Short description|Хятадын өөртөө засах муж}}
{{stack|{{Инфобокс суурин
| name                            = Өвөр Монгол
| official_name                   = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон
| settlement_type                 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
| translit_lang1                  = Нэрийн
| translit_lang1_type             = {{nobold|Хятад хэл}}
| translit_lang1_info             = {{lang|zh-Hans-CN|内蒙古自治区}}&lt;br /&gt;({{transl|zh|Nèi Měnggǔ Zìzhìqū}})
| translit_lang1_type1            = {{nobold|Монгол хэл}}
| translit_lang1_info1            = {{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ|style=max-height:2em; word-wrap:normal}}{{parabr}}({{transliteration|mn|Öbür mongγol-un öbertegen jasaqu orun}})
| translit_lang1_type2            = {{nobold|Товчлол}}
| translit_lang1_info2            = NM / {{lang|zh-Hans-CN|蒙}} ({{transl|zh|Měng}})
| image_skyline                   = {{Photomontage
| photo1a = 新巴尔虎右旗 草原 - panoramio.jpg
| photo1b = Gegengol in Greater Khingan forest2017.jpg
| photo2a = 成吉思汗陵2021.jpg
| photo2b = 大召大雄宝殿.jpg
| photo3a = 
| photo3b = 
| position = center
| size = 265
| color = #F5F5F5
| border = 0
| color_border = white
| text = {{Center|Дээд зүүн талаас цагийн зүгийн дагуу:{{flatlist|
* [[Хөлөнбуйр]]ын тал нутаг
* [[Их Хянган]]ы нуруу
* [[Хөх хот]] дахь [[Их зуу хийд|Дажао хийд]]
* [[Эзэн хороо]]
}}
}}
}}
| image_map                       = Inner Mongolia in China (+all claims hatched).svg
| mapsize                         = 275px
| map_alt                         = 
| map_caption                     = Хятад дахь Өвөр Монголын байршил
| coordinates                     = {{coord|44|N|113|E|format=dms|type:adm1st_region:CN-15|display=it}}
| subdivision_type                = Улс
| subdivision_name                = {{flag|Хятад}}
| named_for                       = 
| seat_type                       = Нийслэл
| seat                            = [[Хөх хот]]
| seat1_type                      = Томоохон хот
| seat1                           = [[Бугат хот]]
| parts_type                      = Хуваалт&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[Хятадын аймгийн энтэй нэгж|Аймгийн түвшин]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн&lt;br /&gt;түвшин]]
| parts = &lt;br /&gt;[[Өвөр Монголын засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|12 аймаг]]&lt;br /&gt;103 хошуу&lt;br /&gt;1025 суурин ба хороолол
|government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|governing_body = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Төлөөлөгчдийн хурал
| leader_title                    = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]]
| leader_name                     = [[Сүнь Шаочэн]]
|leader_title1                    = Хурлын Дарга
|leader_name1                     = Сүнь Шаочэн
| leader_title2                   = Засгийн газрын тэргүүн
| leader_name2                    = [[Ван Лишя]]
|leader_title3                    = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга
|leader_name3                     = [[Жан Янькүнь]]
| leader_title4                   = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл
| leader_name4                    = 58 гишүүн
| area_footnotes                  = &lt;ref name=&quot;mofcom&quot;&gt;{{cite web|title=Doing Business in China – Survey |url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher=Ministry Of Commerce – People's Republic Of China |access-date=5 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130805091244/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date=5 August 2013 }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2                  = 1183000
| area_rank                       = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|3-р байр]]
| elevation_max_m                 = 3556
| elevation_max_point             = Гол оргил, [[Хэлань уул]]&lt;ref name=&quot;quaternary&quot;/&gt;
| population_footnotes            = &lt;ref&gt;{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}&lt;/ref&gt;
| population_total                = 24,049,155
| population_as_of                = 2020
| population_rank                 = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|25-р байр]]
| population_density_km2          = auto
| population_density_rank         = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|28-р байр]]
| demographics_type1              = Хүн ам
| demographics1_footnotes         = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| demographics1_title1            = Угсаатны бүрэлдэхүүн
| demographics1_info1             = [[Хятадууд]] – 78.7%&lt;br/&gt;[[Хятад дахь монголчууд|Монгол]] – 17.7%&lt;br /&gt; Бусад – 3.6%
| demographics1_title2            = Хэл, аялгуу
| demographics1_info2             = [[Умард Хятад хэл|Хятад хэл]],&lt;ref&gt;{{cite web |title = China |url = http://www.ethnologue.com/country/CN/status |website = Ethnologue}}&lt;/ref&gt; [[Монгол хэл]] (албан ёсны), [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад]], [[Буриад хэл|Буриад]], [[Дагуур хэл|Дагуур]], [[Эвэнх хэл|Эвэнх]], [[Жинь Хятад хэл]]
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM]]
| blank_name_sec1    = ДНБ&lt;ref name=&quot;data2022&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|date=1 March 2022|access-date=23 March 2022}}&lt;/ref&gt;
| blank_info_sec1 = 2022
| blank1_name_sec1 = &amp;nbsp;– Нийт
| blank1_info_sec1 = ¥2,316 их наяд  (21-р)&lt;br&gt;$344 тэрбум (нэрлэсэн)
| blank2_name_sec1 = &amp;nbsp;– Нэг хүнд ноогдох
| blank2_info_sec1 = ¥96,474 (8-р)&lt;br&gt;$14,343 (нэрлэсэн)
| blank3_name_sec1 = &amp;nbsp;– Өсөлт
| blank3_info_sec1 = {{increase}} 4.2%
| blank4_name_sec2    = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021)
| blank4_info_sec2    = 0.777&lt;ref name=&quot;hdis&quot;&gt;{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Subnational Human Development Index |year=2021 |publisher=Global Data Lab China |access-date=9 April 2020}}&lt;/ref&gt; (8-д) – {{color|#090|өндөр}}
| website                         = {{Official URL}} (Хятадаар)&lt;br /&gt;{{url|https://mgl.nmg.gov.cn/l|Монгол хувилбар}}
| footnotes                       = 
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| pic = Inner Mongolia (Chinese characters, simplified only).svg
| piccap = &quot;Өвөр Монгол&quot; [[Хятад үсэг|Хятад ханзаар]]
| picupright = 0.8
| pic2 = Oburmonggul.svg
| piccap2 = &quot;Өвөр Монгол&quot; [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр]]
| picsize2 = 80px
| order = st
| s = {{linktext|内蒙古}} | t = {{linktext|內蒙古}}
| p = Nèi Měnggǔ
| w = Nei&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; Mêng&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;-ku&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| gr = Ney Meengguu
| tp = Nèi Měnggǔ
| bpmf = ㄋㄟˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄇㄥˇ &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄍㄨˇ
| l = Өвөр Монгол
| mi = {{IPA-cmn|nêi mə̌ŋ.kù|}}
| wuu = Ne Monku
| j = Noi6mung4gu2
| y = Noih Mùhnggú
| ci = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2}}
| poj = Lāi-bông-kó
| mong = ᠦᠪᠦᠷ&lt;br /&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ
| monr = Öbür Monggol
| mon = Өвөр Монгол
| mnc = ᡩᠣᡵᡤᡳ&lt;br /&gt;ᠮᠣᠩᡤᠣ
| mnc_rom = Dorgi monggo
| showflag = p
| c = 
| altname = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон
| poj2 = Lāi-bông-kó Chū-tī-khu
| j2 = Noi6mung4gu2 Zi6zi6keoi1
| bpmf2 = ㄋㄟˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄇㄥˇ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄍㄨˇ&lt;br&gt;ㄗˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄓˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄑㄩ
| y2 = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2|-|z|i|6|.|z|i|6|.|k|eoi|1}}
| w2 = Nei&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; Mêng&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;-ku&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; Tzŭ&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-chih&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-ch{{wg-apos}}ü&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| tp2 = Nèiměnggǔ Zìhjhìhcyu
| wuu2 = Ne Monku Zyzychiu
| ci2 = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2|-|z|i|6|.|z|i|6|.|k|eoi|1}}
| s2 = {{linktext|内蒙古|自治区}} | t2 = {{linktext|內蒙古|自治區}}
| p2 = Nèiměnggǔ Zìzhìqū
| gr2 = Ney Meengguu Tzyhjyhchiu
| mi2 = {{IPA-cmn|nêɪ mɤ̌ŋkù t͡sɹ̩̂ʈ͡ʂɻ̩̂t͡ɕʰʏ́|}}
}}
}}

'''Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон''' ({{lang-zh|内蒙古自治区}} ''Nèi Měnggǔ Zìzhìqū'';  [[Монгол хэл|монг.]]{{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ&lt;br/&gt; ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ&lt;br/&gt; ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ&lt;br/&gt; ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ&lt;br/&gt; ᠣᠷᠣᠨ}}; [[товчлол|товч.]] '''ӨМӨЗО, Өвөр Монгол, Өвөр Монголын ӨЗО''') — [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[өөртөө засах орон]] (нэгдүгээр түвшний нэгж). Хойд талаараа [[Монгол Улс]], [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-тай БНХАУ-г төлөөлж хил залгадаг бол улс дотор [[Хармөрөн]], [[Гирин]], [[Ляонин]], [[Хэбэй]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], [[Ганьсү]] гэх долоон муж, [[Ниншя - Хотонгийн ӨЗО]]-той хаяална. Нийслэл нь [[Хөх хот]], хамгийн том хот нь нь [[Бугат хот|Бугат]]. 1947 оны 5 сарын 1-нд [[Улаан хот]]од төвлөн байгуулагдсан. 1,183,000 км² (нэгдүгээр түвшинд [[БНХАУ-ын засаг захиргааны нэгжүүдийн газар нутгийн хэмжээний харьцуулалт|3-р том]]) талбайт нутагтай, 2010 оны байдлаар 24,706,321 ([[БНХАУ-ын засаг захиргааны нэгжүүдийн хүн амын харьцуулалт|23-р олон]]) хүн амтай. 2000 оны байдлаар хүн амын 79.17%-ийг улсын олонх [[Хятад үндэстэн]], 17.13%-г өөртөө засах орны өргөмжит [[Монгол үндэстэн]], 3.70%-г бусад угсаатан эзлэж байна. ӨЗО-ны дотор [[Хятад хэл]]нээс гадна [[Монгол бичиг]]т [[Монгол хэл]] албан ёсных байна.

== Нэр ==
{{Монголнэрийнхүснэгт
|хэмжээ         = 22
|худам_монгол   = [[Зураг:Öbür mongɣol-12.PNG]]
|кирилл_буриад  = үбэр-монгол
|кирилл_монгол  = өвөр монгол
|кирилл_халимаг = өвр моңһл
}}
Өвөр Монгол ялгаатай утга бүхий хоёр нэрээр дэлхийд танигддаг.
#[[Монгол хэлний бүлэг|Монгол хэлт]] хүн &quot;Өвөр Монгол&quot; гэж нэрлэдэг. Монгол хэлэнд «өвөр» гэдэг үг хоёр салаа утгатай байдгаас «ар» гэдгийн эсрэгцүүлсэнээр нэрлэгдсэн. Газар орныг заахад уулын ар, өвөр гэж түгээмэл хэрэглэгддэг. [[Говь|Говийн]] хойд талын нутгийг &quot;[[Ар Монгол]]&quot;, өмнөд талын нутгийг &quot;Өвөр Монгол&quot; гэжээ гэх тайлбар байдаг.
#[[Хятад хэл]]ээр &quot;内蒙古&quot; (''Nèi Měnggǔ'', «дотоод монгол») гэж нэрлэдэг. Хятад хэлээрх энэ нэрийг Манж хэлээрх ''dorgi'' («дотоод»), ''tulergi'' («гадаад») гэдгээс уламжласан гэх тайлбар байдаг. Хятад төвтэй энэ нэр дэлхийн хэлнүүдэд хамгийн их орчуулагддаг. Монгол хэлээр түүх бичигт [[Хятад]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Япон]]ы талын байр суурийг тайлбарлахын тулд &quot;Дотоод Монгол&quot; гэж бичих тохиолдол бий.

==Түүх==
[[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] нутаг анх [[Хятад]]ын харъяанд байсангүй. Заримдаа ар, өвөр, баруун, зүүн гар болон хуваарилагдагддаг байлаа. Баруун урд зүгт [[Алтай]], зүүн урд зүгт [[Говь]] нь суурьшмал Хятадаас нүүдэлч умардын үндэстнүүдийг тусгаар байлгах байгалийн саад, тотгор болдог байжээ.

=== Зүүн монгол ===
[[Зураг:Altankhan.jpg|thumb|Алтан хан]]
[[Юань улс]] (Их хааны улс) мөхсөний дараа [[Цагаан хэрэм]]ээс умард нутаг ахин Монголчуудын төв болов. Эхний зуунд үнэндээ Баруун ([[Ойрад|Дөрвөн Ойрад]]), Зүүн ([[Зургаан түмэн]]) хоёр болон тусгаарлаж, түүнээс Зүүн Монгол баруун, зүүн хоёр гарт хуваагджээ. [[Халх]], [[Цахар]], [[Урианхай]] гурав буюу Зүүн гар [[хаан]]аар удирдуулж, [[Түмэд]], [[Ордос]], [[Юншээбүү|Юншээбү]] гурав буюу Баруун гар [[жонон]]гоор залуулж байлаа.

1504 онд [[Батмөнх Даян хаан]] өөд болсны хойно орон нь 12 хөвүүнд салж өвлөгдөв. [[Халх|Ар Халх]] (одоогийн [[Монгол улс|Монгол орны]] дийлэнх хэсэг) отгон хүү [[Гэрсэнз]]эд очиж, Өвөр Халх зэрэг бусад Зүүн Монголын ихэнх хэсэг хожим Өвөр Монгол болсон юм. 

[[16-р зуун]]ы дунд үед [[Барсболд хаан|Барсболд жонон]]гийн хүү Түмэдийн [[Алтан хан|Алтан]] хүчийг олов. Тэр Цахарт суух хааны зэрэгцээгээр [[хан]] цолтон болжээ. Алтан хан [[Мин улс]]ыг уулгалан довтолж, худалдааны ашигтай нөхцөлийг тулган хүлээлгэж, 1552 онд Ойрдын заримыг ихээр дарж, Хөх нуурын газрыг эзэлж байжээ. Мөн 1575 онд [[Хөх хот]]ыг үүсгэн байгуулсан нь өдгөө Өвөр Монголын нийслэл хот юм. 1577 онд Алтан хан Төвөдийн [[Шарын шашин|Гэлүгваа ёс]]ын их лам [[Гуравдугаар Далай лам|Содномжамцад]] [[Далай лам]] цол өргөмжилжээ.

=== Чин улсын дор ===
[[17-р зуун]]ы эхээр Цахарын [[Лигдэн хаан]] Монголын хаан гэх нэртэй боловч үнэндээ Монгол ноёд бие даан тус тусдаа нутгаа мэдэн сууж байв. Тэр эвээр ноёдыг нэгтгэхийг хичээсэн боловч үеэл нарынхаа үйлдлээс болж санасандаа хүрээгүй. [[Харчин]], Хорчин, Өвөр Халхын ноёд [[Зүрчид]]ийн [[Нурхачи|Нурхач баатар]]тай холбоолов. Лигдэн хаан хэд хэдэн ялагдлын дараа 1634 онд Хөх нуур руу ухарч яваад [[Ганьсү]]д өвчнөөр нас эцэслэжээ. Хөх хот Манжид эзлэгдэн Манж [[Дээд эрдэмт]] хаан өөрийгөө Монголын хаан өргөмжлөв. Ингэж одоогийн Өвөр Монгол орон [[Чин гүрэн|Чин улсын]] нутаг дэвсгэр болж байлаа. Энэ үеэс 1691 он хүртэл Ар Халх тусгаар байсан. 

Хятадыг [[Манж үндэстэн|Манжууд]] байлдан эзлэхэд Өвөр Монгол голлох үүрэгтэй оролцсон бөгөөд Чин улсын дор 49 хошуу болон хуваагджээ. Харъяатын ёсоор [[17-р зуун]]ы эцсээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошогт]]ийн эсрэг, [[18-р зуун]]ы дундуур [[Зүүнгарын хаант улс]]ын эсрэг аян дайнд явалцжээ.  19-р зууны Өвөр Монголын уран зохиол онцгой хөгжиж байлаа. Тэр дундаас [[Ванчинбалын Инжаннаш]] хэмээх нэрт зохиолч төрсөн билээ. 19-р зууны эцсээр Манжын ноёрхлын эсрэг [[дугуйлан|дугуйлан хөдөлгөөн]] өрнөсөн. Хөдөлгөөний нэг идэвхтэн нь шүлэгч [[Хишигбат]] байжээ. Хөдөлгөөн Манжын цэргийн хүчинд дарагджээ.

=== Хорьдугаар зуун ===
[[20-р зуун]]ы эхээр [[Ар Монгол]]д [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн]] үүсэж, 1911 онд [[Жавзандамба хутагт|шашны тэргүүнээ]] хаан залж [[Богд Хаант Монгол Улс]]ыг байгууллаа. Энэ үед Өвөр Монголын 49 хошууны дийлэнх нь (зарим судлаачид 36, 38 хошуу гэдэг), [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]], Алшаагийн Монголчууд шинээр тогтсон улсад дагаар орохоо баталж байв. 1913-1914 онд [[Богд хаан|Богдын]] засгийн газраас [[Дундад Иргэн Улс]]ын цэргийг Өвөр Монголоос үлдэн хөөхөөр цэрэг илгээн байлдаан үүсгэж байлаа. 

[[Зураг:Princ Teh Wang.jpg|thumb|[[Дэмчигдонров|Дэ ван]] хэмээх [[Дэмчигдонров]]]]
[[Зураг:Inner Mongolia Autonomous Government Officials Taking the Oath.jpg|thumb|Ерөнхий Ассамблейн Өвөр Монголын өөртөө засах засгийн газар байгуулах]]
1915 оны [[Монгол]], [[Оросын Хаант Улс|Орос]], [[Хятад]] гурван этгээдийн [[Хиагтын гэрээ]]гээр Өвөр Монголыг нийлүүлэх Монголын төлөвлөгөө үгүйсгэгджээ. Чухамдаа [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] [[Япон]]той [[Ар Монгол|Гадаад Монголыг]] Оросын, [[Өвөр Монгол|Дотоод Монголыг]] Японы нөлөөний хүрээнд хамруулна гэж тохиролцсоноо барьсан болон Өвөр Монголын газар орныг лавшруулан эзлэх Дундад Иргэн Улсын хүсэл үүнд нийлсэн байдаг.

Тэгэвч Өвөр Монголын ард түмэн эрх чөлөөнийхөө төлөө үргэлжлүүлэн тэмцэж байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Японыг түшиглэн Хятадын эзэмшлээс гарахаар хэсэг ноёд чармайсан байдаг. Энэ үеийн эрх чөлөөний тэмцлийг [[Дэмчигдонров]] ван оройлсон. 

[[1945 он]]ы Японы [[Квантуны арми]]йн эсрэг [[Улаан Арми|Зөвлөлтийн арми]]йн давшилтанд туслах, Японы цэрэг болон Хятадаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхөөр [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын цэрэг Өвөр Монголд нэвтэрсэн. Чөлөөлсний дараахан Өвөр Монгол Монголын цэргийн мэдэлд тогтнож байлаа. Гэвч [[Алс Дорнод]]од [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ыг сөрөхийн тулд Манж Чин Улсын дайтай Хятад орныг нэгтгэх [[Иосиф Сталин]]ы төлөвлөгөө хэрэгжсэнээр [[Мао Зэдун]]ы хүчин ахин Өвөр Монголыг эзлэсэн. Дэмчигдонров болон бусад эх орончид [[1949 он]] хүртэл эрх чөлөөний төлөө тэмцсээр байжээ.

== Засаг захиргааны хуваарь ==
[[Файл:Inner Mongolia Museum stele of Yisungge.jpg|thumb|«[[Чингисийн чулууны бичиг]]», Өвөр Монголын музейн хуулбар]]
[[Манж Чин гүрэн]] 1636 онд Өвөр Монголыг бүрэн эзэлж аваад 6 чуулганд хувааж, Гадаад Монголын төрийг засах яам байгуулан, түүнийгээ Монгол журган хэмээн нэрлэх болжээ. Энэ 6 чуулганыг Шилийн голын, Жирмийн, Зостын, Хөлөнбуйрын, Зуу-Удийн, Улаанцавын чуулган хэмээн нэрлэж, эдгээр чуулган 1912 он хүртэл хэвээр оршин тогтнож байгаад [[Дундад Иргэн Улс]]ын (1912-1949) үед 8 аймаг болон хуваагдсан нь Шилийн гол, Жирмэн, Хөлөнбуйр, Зост, Улаанцав, Урад (Баяннуур), Ордос (Их-Зуу), Алшаа аймаг бөгөөд саяхнаас 4 том аймгийн зохион байгуулалтыг эвдэж хот болгосон бөгөөд Шилийн гол, Хөлөнбуйр, Баяннуур, Алшаа 4 аймгаараа үлдэж, Ордос аймгийг Ордос хот, Улаанцав аймгийг Бугат хот (голдуу Баотоу гэнэ), Зост аймгийг Улаанхад хот (голдуу Чэфэнг гэнэ), Жирмэн аймгийг Түнляо хот гэж нэрлэж байна.&lt;ref&gt;[http://shbaatar.blogspot.com/2011/05/blog-post.html Өвөр Монголчуудын тухайд]&lt;/ref&gt;

*[[Дундад Иргэн Улс]]ын үеийн Өвөр Монголын нутаг:
**[[Цахар муж]]
**[[Жэхэ муж]]
**[[Ляобэй]] муж
**[[Хянган муж]]
**[[Суйюань муж]]

ӨМӨЗО өөрөө БНХАУ-ын [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр түвшний]] засаг захиргааны нэгж. Харин дотроо [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|хоёрдугаар түвшний]] ([[Аймаг (ӨМӨЗО)|аймаг]]тай тэнцэх) 12 нэгжид хуваагддаг. Энэ түвшний нэгжүүд [[Чин улс]]ын үеэс [[чуулган]], 20-р зуунаас [[аймаг]] ({{lang-zh|盟}} ''méng'') гэж нэрлэгдсээр ирсэн. Үүний адилаар [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|гуравдугаар түвшинд]] [[хошуу]] үндсэн нэгж болдог уламжлалтай. 1990-ээд оноос аймгуудыг [[тойргийн энтэй хот]] ({{lang-zh|地级市}} ''dìjíshì'') болгон хувиргасаар одоогоор гурав нь ([[Алшаа аймаг|Алшаа]], [[Хянган аймаг|Хянган]], [[Шилийн гол аймаг|Шилийн гол]]) аймаг нэрээрээ байна. Энэ өөрчлөн байгуулалтаар [[Хайлаар]], [[Жинин]] гэх мэтийн хотууд [[хотын тойрог]] гэгдэх болсон. [[Хөлөнбуйр]], [[Баяннуур хот|Баяннуур]], [[Улаанцав]] гурав нэрээ хадгалж үлдсэн бол Улаанхад, [[Жирэм]] хоёр Чифен (одоо Монголоор [[Улаанхад]] гэдэг), [[Тонляо хот|Тонляо]] гэх Хятад албан нэртэй болж өөрчлөгджээ. [[Их Зуу]] харин [[Ордос хот|Ордос]] гэж өөр нэг Монгол нэрээр солигдсон. 

{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
!colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; | Газрын зураг
|-
|colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Nei Mongol prfc map.png|350px]]
|-
! #
! Монгол нэр
! Засаг захиргааны&lt;br&gt;төрөл
! Хятад нэр (ханзыг латинчлах&lt;br&gt;пиньинь галигийн хамт)
! Монгол нэр (эрдэм шинжилгээний&lt;br&gt;латин галигийн хамт)
! Газар нутаг&lt;br&gt;(км²)
! Хүн ам&lt;br&gt;(2010 тоол.)
! Засаг захиргааны&lt;br&gt;төв
|----------
|1
|[[Алшаа аймаг]]
|аймаг
|阿拉善盟 (Ālāshàn Méng)
|{{MongolUnicode|ᠠᠯᠠᠱᠠ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (alaša ayimaɣ)
|267,574
|231,334
|[[Баян хот]]
|----------
|2
|[[Баяннуур хот]]
|тойргийн&lt;br&gt;энтэй хот
|巴彦淖尔市 (Bāyànnào'ěr Shì)
|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠨᠠᠭᠤᠷ ᠬᠣᠲᠠ}} (bayannaɣur qota)
|65,788
|1,669,915
|[[Линьхе дүүрэг]]
|----------
|3
|[[Үхай хот]]
|тойргийн&lt;br&gt;энтэй хот
|乌海市 (Wūhǎi Shì)
|{{MongolUnicode|ᠦᠬᠠᠢ ᠬᠣᠲᠠ}} (üqai qota)
|1,754
|532,902
|[[Хайбовань дүүрэг]]
|----------
|4
|[[Ордос хот]]
|тойргийн&lt;br&gt;энтэй хот
|鄂尔多斯市 (È'ěrduōsī Shì)
|{{MongolUnicode|ᠣᠷᠳᠣᠰ ᠬᠣᠲᠠ}} (ordus qota)
|86,752
|1,940,653
|[[Хиа багш дүүрэг]]
|----------
|5
|[[Бугат хот]]
|тойргийн&lt;br&gt;энтэй хот
|包头市 (Bāotóu Shì)
|{{MongolUnicode|ᠪᠤᠭᠤᠲᠤ ᠬᠣᠲᠠ}} (buɣutu qota)
|27,768
|2,650,364
|[[Хөндлөн дүүрэг]]
|----------
|6
|[[Хөх хот]]
|тойргийн&lt;br&gt;энтэй хот
|呼和浩特市 (Hūhéhàotè Shì)
|{{MongolUnicode|ᠬᠥᠬᠡᠬᠣᠲᠠ}} (kökeqota)
| 17,271
|2,866,615
|[[Хуйминь дүүрэг]]
|----------
|7
|[[Улаанцав хот]]
|тойргийн&lt;br&gt;энтэй хот
|乌兰察布市 (Wūlánchábù Shì)
|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠬᠣᠲᠠ}} (ulaɣančab qota)
|54,491
|2,143,590
|[[Жинин дүүрэг]]
|----------
|8
|[[Шилийн гол аймаг]]
|аймаг
|锡林郭勒盟 (Xīlínguōlè Méng)
|{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (sili-yin ɣoul ayimaɣ)
|201,494
|1,028,022
|[[Шилийн хот]]
|----------
|9
|[[Улаанхад хот]]
|тойргийн&lt;br&gt;энтэй хот
|赤峰市 (Chìfēng Shì)
|{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠ ᠬᠣᠲᠠ}} (ulaɣanqada qota)
|90,021
|4,341,245
|[[Хуншань дүүрэг]]
|----------
|10
|[[Тонляо хот]]
|тойргийн&lt;br&gt;энтэй хот
|通辽市 (Tōngliáo Shì)
|{{MongolUnicode|ᠲᠦᠩᠯᠢᠶᠣᠣ ᠬᠣᠲᠠ}} (töngliyao qota)
|59,535
|3,139,153
|[[Хорчин дүүрэг]]
|----------
|11
|[[Хянган аймаг]]
|аймаг
|兴安盟 (Xīng'ān Méng)
|{{MongolUnicode|ᠬᠢᠩᠭᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (qingɣan ayimaɣ)
|59,806
|1,613,250
|[[Улаан хот]]
|----------
|12
|[[Хөлөнбуйр хот]]
|тойргийн&lt;br&gt;энтэй хот
|呼伦贝尔市 (Hūlúnbèi'ěr Shì)
|{{MongolUnicode|ᠬᠥᠯᠥᠨ ᠪᠤᠶᠢᠷ ᠬᠣᠲᠠ}} (kölün-buyir qota)
|263,953
|2,549,278
|[[Хайлаар|Хайлар дүүрэг]]
|----------
|}
Хоёрдугаар ([[аймаг]]тай тэнцэх) түвшнээс доор гуравдугаар ([[хошуу]]тай тэнцэх) түвшинд 21 [[Хятадын дүүргүүд|дүүрэг]], 11 [[шяны энтэй хот]], 17 [[шянь]], 49 [[хошуу]], 3 өөртөө засах хошуу бүгд 101 нэгжид хуваагдаж байгаа. Цаашилвал дөрөвдүгээр ([[сум]]тай тэнцэх) түвшинд 532 [[балгас]], 407 [[шян]], 277 сум, 18 [[угсаатны шян]], 1 угсаатны сум, 190 [[хороо]] буюу бүгд 1425 нэгжид хуваагддаг.

== Хүн ам ==
ӨМӨЗО-д 2000 оны байдлаар 23.84 сая хүн суурьшиж байна. Хүн амын 79.17% [[Хятад үндэстэн]], 17.13% болох 3,995,349 нь [[Монгол үндэстэн]] байгаагаас гадна бусад 48 [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|угсаатны]] төлөөлөл нийлээд 3.70%-г бүрдүүлж байна.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Өвөр Монголын өөртөө засах орны угсаатны бүтэц&lt;br/&gt;(2000 оны тооллогын дүн)
|-
! [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|Угсаатны нийтлэг]]
! Хүн амын тоо
! Эзлэх хувь (%)
|-
| [[Хятад үндэстэн|Хятад]] (БНХАУ-ын үндсэн үндэстэн) || 18,465,586 || 79.17 %
|-
| [[Монгол үндэстэн|Монгол]] (ӨМӨЗО-ын өргөмжит үндэстэн)|| 3,995,349 || 17.13 %
|-
| [[Манж үндэстэн|Манж]] || 499,911 || 2.14 %
|-
| [[Хотон үндэстэн|Хотон]] (Хуй) || 209,850 || 0.90 %
|-
| [[Дагуур]] || 77,188 || 0.33 %
|-
| [[Хамниган]] (Эвэнх)|| 26,201 || 0.11 %
|-
| [[Солонгос үндэстэн|Солонгос]] || 21,859 || 0.09 %
|-
| [[Орос үндэстэн|Орос]] || 5,020 || 0.02 %
|-
| [[Орчон]] || 3,573 || 0.015 %
|-
| [[шибэ]] ( [[Файл:sibe.png|20px]] ''Sibe'') || 3,023 || 0.01 %
|-
| Бусад || 15,787 || 0.085 %
|}
Өвөр Монголын 4 сая гаруй Монгол нь [[Хятад дахь Монголчууд]]ын 68.72% нь болж байгаа. Хятад дахь Монголчуудыг &quot;Монгол&quot; гэж бүртгэдэг болохоор [[ястан]] тус бүрийн хүн амын тоог мэдэхэд хүндрэлтэй. Хэдий тийм ч түүхэн нутаг болон хэл аялгуугаар ялгардгаас [[Цахар]], [[Сөнөд]], [[Үзэмчин]], [[Авга (овог)|Авга ба Авханар]], [[Урад]], [[Ордос]], [[Хошууд]], [[Халх]], [[Баарин]], [[Ар хорчин]], [[Онгиуд]], [[Хишигтэн]], [[Хорчин]], [[Харчин]], [[Дөрвөд]], [[Барга]], [[Буриад]], [[Түмэд]],  [[Өөлд]], [[Торгууд]] гэх мэтээр олон яст Монголчууд Өвөр Монголд байгаа. Өвөр Монголын хэл шинжлэлийн газраас ангилснаар тэндэх [[Монгол хэл]]ийг Урд Монголын (магадгүй ''урд'' биш ''өвөр'' байж мэднэ), Ойрад, Барга-Буриад гурван аялгуутай гэдэг. Халхтай ойр [[Цахар аялгуу]]г [[Шулуун хөх хошуу]]ныхны аман аялгуунд үндэслэн Өвөр Монгол дахь Монгол хэлний баримжаа авиа гэж тогтоожээ. Монгол хэлээр бичих, уншихдаа [[Монгол бичиг|Монгол бичгээ]] гээлгүй хэрэглэж байгаа.

== Эдийн засаг ==

===Уурхай ===
Өвөр Монгол Хятадад төдийгүй дэл­­хийд үнэт металл, орд газраараа тэргүүлж бай­на.&lt;ref name=&quot;gogo&quot;&gt;[http://news.gogo.mn/r/6118 Өвөр Монгол &quot;Өдрийн сонин&quot;]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2007.9.3&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cri&quot;&gt;[http://mongol.cri.cn/483/2009/04/01/21s128152.htm Өвөр Монгол China Radio International] 2009&lt;/ref&gt; Дэлхийн үнэт метал­лын орд газрын 50 хувь тус нутагт байдаг гэдэг нь судал­гаагаар тогтоогджээ.&lt;ref name=&quot;gogo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cri&quot;/&gt; 2001 оны судал­гаагаар нэг жилд 46.600 тн үнэт металл олборлодог аж.&lt;ref name=&quot;gogo&quot;/&gt;

=== Хөдөө аж ахуй ===
Улаан буудай, эрдэнэ шиш, наран­цэцэг тарьж газар тариаланг түлхүү хөгжүүлэх бодлогыг Хятадын Засгийн газраас явуулж байна.&lt;ref name=&quot;gogo&quot;/&gt;

==Зургийн цомог==
&lt;gallery&gt;
Файл:Inner Mongolia regions.jpg
Файл:Umnud Mongol 1956 atlas.jpg|Өвөрмонгол 1956 онд
Файл:Gobi-desert-map.gif
Файл:China_(2675592718).jpg|19-р зуун
File:China old map.jpg|1926 он
Файл:MongolianLanguages.jpg
Файл:Inner mongolia map.jpg
Файл:China6.png
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Inner Mongolia|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон}}
* [https://web.archive.org/web/20170603233317/http://mgl.nmg.gov.cn/index.html Өвөр Монголын албан ёсны цахим хуудас] (монголоор)
* [https://web.archive.org/web/20200205185429/http://www.nmg.gov.cn/ Өвөр Монголын албан ёсны цахим хуудас] (хятадаар)
* (&lt;small&gt;Монгол бичгээр&lt;/small&gt;) [https://web.archive.org/web/20120924065420/http://www.solonggo.net/mdls/ah/alh.aspx?pid=0&amp;alias=menkcms&amp;mid=4748&amp;wv=P Өвөр Монголын аймаг хотуудын газрын зураг]  
* [http://www.hunmagyar.org/turan/mongol/50yrs.html 50 YEARS OF TURMOIL IN INNER MONGOLIA]

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

{{БНХАУ-ын дээд нутаг}}
{{Өвөр Монгол}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Өвөр Монгол| ]]
[[Ангилал:Хятад улсын өөртөө засах орон]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]</text>
      <sha1>fp83jwpjpt4ajll8bzmzkdm5camghl2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2864</id>
    <revision>
      <id>871936</id>
      <parentid>868688</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9875" sha1="ajcmzfkokjj6th95s75knsvhdnkaogl" xml:space="preserve">[[File:Mongolian National University of Arts and Culture.jpg|thumb|Сургуулийн барилга 2025 онд.]]
'''Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургууль''' нь 1957 онд үүсгэн байгуулагдсан улсын их сургууль бөгөөд нийслэл [[Улаанбаатар]] болон [[Улиастай]] хотуудад салбартай соёл, урлагийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг их сургууль юм. [[Монгол улс]]ын [[соёл]], [[урлаг]]ийн салбарын эрдэм шинжилгээ, сургалт, уран бүтээлийн үндэсний цөм байж, олон улсын жишигт нийцэхүйц тэргүүлэх чадвар бүхий мэргэжилтэн бэлтгэх дорно дахины уран сайхны сэтгэлгээний төв болох.

==Товч түүх==
Соёл, урлагийн их сургуулийн эх суурь анх Дүрслэх, дизайн урлагийн сургуулийг анх Ардын Сайд нарын Зөвлөл, МАХН-ын Төв Хорооны 1945 оны 6 дугаар сарын 1-ний өдрийн хамтарсан 34/30 тоот тогтоолоор уран сайхны байгууллагуудын уран бүтээлийн хийгээд удирдах боловсон хүчнийг бэлтгэх мэргэжлийн дунд сургуулиуд байгуулах хүрээнд Зураг урлалын дунд сургуулийг байгуулж, 2 анги 24 сурагчтайгаар хичээллэж эхэлсэн байна. 

1949 онд Урлагийн Хэрэг эрхлэх хорооны харьяа тусгай дунд сургуулиудыг нэгтгэн Театр хөгжмийн сургууль болгон өргөтгөж, мэргэжлийн уран бүтээлчдийг бэлтгэх болсон.

1951 онд Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд дууны анги нээсэн.

МУИС-д 1957 онд театрын найруулагч, УБИС-д 1959 онд кино-драмын жүжигчин, 1967 онд дуулаач, 1989 онд ардын хөгжмийн мэргэжлээр бэлтгэж эхэлснээр тавигдан, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1990 ины 6-р сарын 8-ны өдрийн 292 тоот тогтоолооор Соёл, урлагийн дээд сургуулийг бие даалган байгуулжээ. 

1992 онд Монгол Улсын Боловсролын сайд, Үндэсний хөгжлийн сайд, Засгийн газрын дэргэдэх Соёл, урлагийн хөгжлийн хорооны даргын 1992 оны 2 дугаар сарын 18-ны өдрийн 85/46/42 тоот хамтарсан тушаалаар Соёл урлагийн дээд сургууль, Соёл, урлагийн хөгжлийн хорооны Соёл, урлагийн эрдэм шинжилгээний хүрээлэнг нэгтгэн Урлагийн үндэсний их сургууль болгон өөрчлөн байгуулсан байна. 

2003 онд Монгол Улсын Шинжлэх ухаан, соёл, боловсролын сайдын 2003 оны 1 дүгээр сарын 6-ны өдрийн 03 тоот тушаалаар Дизайн урлагийн сургуулийн харьяаллыг өөрчилж, “Барилга, архитектур” корпорацад харьяалуулсан. 

2005 он Монгол Улсын Шинжлэх ухаан, соёл, боловсролын сайдын 2005 оны 5 дугаар сарын 16-ны өдрийн 155 тоот тушаалаар Соёл урлагийн их сургуулийн харьяа Соёлын коллежийг Соёлын дээд сургууль болгон өөрчлөн зохион байгуулсан.

Монгол улсын их, дээд сургуулиудын консорциумыг үндэслэгчдийн нэг нь СУИС юм. СУИС өнөөдөр урлаг, соёлын салбарын бакалавр, магистр, докторын зэрэгтэй мэргэжилтэн бэлтгэдэг эрдэм шинжилгээ- сургалтын тэргүүлэх төв болж хувирлаа. 

==Бүрэлдэхүүн сургуулиуд==
Соёл, урлагийн их сургуульд дараах бүтцийн сургууль, институт, ахлах сургууль, хүрээлэн, коллеж харъяалагддаг. Үүнд: 

*Бүжгийн урлагийн сургууль 
*Дүрслэх дизайн урлагийн сургууль 
*Радио, телевиз медиа урлагийн сургууль 
*Соёлын сургууль 
*Театрын урлагийн сургууль 
*Хөгжмийн урлагийн сургууль 
*Гадаад хэлний институт
*Бадмаараг ахлах сургууль 
*Завхан аймаг дахь Хөгжим бүжгийн коллеж
*Соёл, урлаг судлалын хүрээлэн 

==Гадаад харилцаа== 
СУИС-ийн гадаад харилцаа өргөжиж, Английн Лондон хотын Вимбледоны урлагийн сургууль, Францын Лион хотын Хөгжмийн консерватори, ОХУ-ын Дорнод Сибирийн Соёл, урлагийн Улсын Академи, Кемерово мужийн Соёл, урлагийн Улсын Академи, Екатеринбург хотын Хөгжмийн Академи, Москвагийн Гнесиний нэрэмжит Хөгжмийн Академи, ХБНГУ-ын Мюнхен хотын Телевиз, киноны дээд сургууль, Японы Сока их сургууль, БНХАУ-ын өМөЗО-ны Багшийн их сургууль, Урлагийн дээд сургууль, Солонгос улын Чунг-Ангийн их сургууль, Югославын Белградын Соёл, урлагийн Академитай хамтран ажиллаж байна.
:-Соёл, Урлагийн Их Сурууль ОХУ-ын Екатеринбург хотын академи
:-Москва хотын Гнесины нэрэмжит хөгжмийн академи 
:-Улаан-Үдийн Дорнод Сибирийн соёл
:-Урлагийн академи
:-ОХУ-ын Кемерово мужийн Соёл урлагийн улсын академи
:-БНСУ-ын Чунг Ангийн их сургууль
:-Германы Мюнхений телевиз, киноны сургууль
:-БНХАУ-ын Бээжингийн төвийн үндэсний их сургууль
:-ӨМӨЗО-ны Хөх хотын Улсын их сургууль
:-Багшийн их сургууль
:-тэдгээрийн харъяа сургуулиуд
:-Францын Лион хотын хөгжмийн дээд сургууль
:-Югославын Белоград хотын Соёл урлагийн академи
:-АНУ-ын Хойд Каролины их сургууль
:-Английн Вимбельдоны урлагийн сургуультай хамтын ажиллагаатай бөгөөд багш, оюутан, сургалтын материал солилцох, эрдэм шинжилгээний хурал, семинар сургалт, ярилцлага зохион байгуулах, сургалтын удирдлага, зохион байгуулалт, ажлын арга барилаас харилцан суралцах, тоглолт хийх, үзэсгэлэн гаргах хэлбэрээр хамтран ажиллаж байна.

==Бусад==
СУИС 1993 оноос докторын сургалтыг явуулж байна. Соёл, урлаг судлалын салбарт докторын зэрэг хамгаалуулах Зөвлөл ажилладаг. 

СУИС–д жил бүр профессор багш нарын болон оюутны эрдэм шинжилгээний бага хурлыг зохион байгуулдаг. СУИС-ийн профессор-багш нар улсын хэмжээний болон олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, симпозиумд өргөнөөр оролцдог. СУИС-ийн уран бүтээлчид гадаад орнуудад, тоглолт хийдэг, олон улсын фестивалиас шагнал хүртэгсэд цөөнгүй байдаг. СУИС-ийн бүрэлдэхүүнд Соёл, урлаг судлалын хүрээлэн ажилладаг. Соёл, урлаг судлалын хүрээлэнгийн ажилтнууд, СУИС-ийн пхрофессор багш нарын хүчээр нүүдэлчдийн соёлын уламжлал, шинэчлэл, хөгжим, театр, дүрслэх урлагийн хөгжил, соёлын менежмент, маркетингийн асуудлаар судлагааны олон бүтээл туурвив. 2000 онд “Монголын соёлын түүх” 3 боть суурь бүтээл хэвлүүлэв.

== Цахим холбоос ==
{{commonscat}}

[[Ангилал:Монголын их сургууль]]
[[Ангилал:Соёл Урлагийн Их Сургууль| ]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын их сургууль]]
[[Ангилал:Улиастайн их сургууль]]
[[Ангилал:1957 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>ajcmzfkokjj6th95s75knsvhdnkaogl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3101</id>
    <revision>
      <id>871920</id>
      <parentid>742774</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20382" sha1="e59js8cxwmfd1xxx38z9debzmqyxb65" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Катар Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠻᠠᠲ᠋ᠠᠷ&lt;/br&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}&lt;/span&gt;
| common_name            = Катар
| native_name            = {{native name|ar|دولة قطر|italics=off}}&lt;br/&gt;''{{transliteration|ar|Dawlat Qaṭar}}''
| image_flag             = Flag of Qatar.svg
| flag_type              = [[Катарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             =
| symbol_type            = [[Катарын Сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{lang|ar|الله الوطن الأمير}}
| englishmotto           = Бурхан, Улс, Эмир
| national_anthem        = {{lang|ar|السلام الأميري}}&lt;br /&gt;''[[Катарын төрийн дуулал|As-Salām al-ʾAmīrī]]'')&lt;br /&gt;&quot;Эмирийн амрыг эрье&quot;&lt;br /&gt;{{center|[[File:National anthem of Qatar.ogg]]}}
| image_map              = QAT orthographic.svg
| map_caption            = [[Арабын хойг]]д орших Катар улсын байршил (хар ногоон)
| image_map2             = 
| capital                = [[Доха]]
| coordinates            = {{Coord|25|18|N|51|31|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
|40% [[Арабчууд]]
|36% [[Өмнөд Ази]]уд
|{{nbsp|3}}— 18% [[Катар дахь Энэтхэгчүүд|Энэтхэг]]
|{{nbsp|3}}— 18% [[Катар дахь Пакистанчууд|Пакистан]]
|10% [[Катар дахь Иранчууд|Иранчууд]]
|14% [[Катарын хүн ам|Бусад]]
}}
| ethnic_groups_year     = 2015
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;
| official_languages     = [[Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Constitution |url=https://www.gco.gov.qa/wp-content/uploads/2016/09/GCO-Constitution-English.pdf |website=Government Communications Office |publisher=Government Communications Office |access-date=31 August 2020}}&lt;/ref&gt;
| common_languages       = [[Англи хэл]]
| demonym                = [[Катарын хүн ам|Катарчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[Үндсэн хуульт хаант засаг|хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Катарын эмирүүдийн жагсаалт|Эмир]]
| leader_name1           = [[Тамим бин Хамад Аль Тани|Тамим бин Хамад]]
| leader_title2          = [[Катарын ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Халид бин Халифа бин Абдул Азиз Аль Тани|Халид бин Халифа]]
| legislature            = [[Катарын Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Катарын түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Катарын Үндэсний Өдөр]]
| established_date1      = 12 сарын 18, 1878
| established_event2     = Тусгаар тогтнолоо тунхаглав
| established_date2      = &lt;br /&gt;9 сарын 1, 1971
| established_event3     = [[Их Британи]]ас тусгаар тогтнов
| established_date3      = &lt;br /&gt;9 сарын 3, 1971
| area_km2               = 11,581
| area_rank              = 158 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi             = 4,467.6
| percent_water          = 0.8
| population_estimate    = 2,795,484&lt;ref name=qsa-Aug13&gt;{{cite web|title=Population structure|url=http://www.mdps.gov.qa/en/statistics1/StatisticsSite/Pages/Population.aspx|publisher=Ministry of Development Planning and Statistics|date=31 January 2020|access-date=5 Арван нэгдүгээр сар 2022|archive-date=26 Зургадугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626135815/https://www.mdps.gov.qa/en/statistics1/StatisticsSite/Pages/Population.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_census      = 1,699,435&lt;ref name=&quot;census10&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Populations.aspx |title=Populations |publisher=Qsa.gov.qa |access-date=2 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709192746/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Populations.aspx |archive-date=9 July 2010 }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2020
| population_estimate_rank = 139
| population_census_year = 2010
| population_census_rank = 
| population_density_km2 = 176
| population_density_sq_mi = 455 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| population_density_rank = 76
| GDP_PPP                = {{increase}} $315.299 тэрбум&lt;ref name = imf2&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2018 – Report for Selected Countries and Subjects|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&amp;pr.y=12&amp;sy=2017&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=453&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504102017/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&amp;pr.y=12&amp;sy=2017&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=453&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|archive-date=4 May 2018|publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] (IMF)| date= April 2018}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 51
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $112,789&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 4th
| GDP_nominal            = {{increase}} $236.257 тэрбум&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 56
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $84,514&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 6
| Gini                   = 41.1 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2007
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=GINI index |publisher=World Bank |access-date=22 January 2013}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.855 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 42
| currency               = [[Катарын риал]]
| currency_code          = QAR
| time_zone              = [[Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]]
| utc_offset             = +3
| time_zone_DST          = 
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/|title=List of left- &amp; right-driving countries – World Standards|access-date=5 June 2017}}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = +974
| cctld                  = {{unbulleted list |[[.qa]] |[[قطر.]]}}
| conventional_short_name = 
| religion               = {{unbulleted list 
  |65.5% [[Катар дахь Ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) 
  |15.1% [[Арабын улсууд дахь Хиндү шашин#Катар|Хиндү]]
  |14.2% [[Катар дахь Христийн шашин|Христ]] 
  |3.3% [[Ойрх Дорнод дахь Буддын шашин#Хүн ам улс орноор|Буддизм]] 
  |1.9% [[Катар дахь шашин|Бусад]] 
}}
| religion_year          = 2020
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Population By Religion, Gender And Municipality March 2020|url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/sensus_2020/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T06.htm|publisher=Qatar Statistics Authority}}&lt;/ref&gt;
| today                  = 
}}

'''Катар Улс''' ({{lang-ar|دولة قطر}}‎‎ ''Давлат Катар'' эсвэл ''Даулат Катар'') — [[Баруун Өмнөд Ази|Баруун Өмнөд]] [[Ази]], [[Арабын хойг]]ийн зүүн дээд эргийн [[Катар хойг]]т байрлах [[улс]] ([[эмирт улс]]). Урд талаараа газраар [[Саудын Араб]] улстай хил залгадаг бол бусад талаараа [[Персийн булан]]гаар хүрээлэгдэнэ.

== Газар зүй ==
Катар 11,437 ам дөрвөлжин километр талбайтай, дэлхийн улс орнуудын дунд газар нутгийн хэмжээгээрээ 158-рт жагсдаг.
{{double image|left|Qatar_Topography.png|120|Qatar_31_January_2003.jpg|140}}
=== Байрлал ===
Катар улс хойд өргөргийн 24°-27°, зүүн уртрагийн 50°-52°-ын торонд байх хойноос урагш 160 км, зүүнээс баруунш 80 км сунасан хойг дээр оршино. Өмнөд талаараа [[Саудын Араб]]тай хиллэдэг, бусад талаараа [[Персийн булан]]д тулна. Арлын [[Бахрейн]] улсаас 30 км зайтай.
=== Газрын тогтоц ===
{{double image|left|Desert_Coast_(6996854733).jpg|140|Qatari_ostriches_(3206781575).jpg|120}}
Газрын гадаргуу тэгш талархаг, гол төлөв шохойн чулуугаар бүрхмэл, чулуурхаг, зарим хэсэгтээ намгархаг. Цэвэр усны нөөц багатайгаас ундны усаа гадаад орноос зөөвөрлөдөг. 
=== Уур амьсгал ===
[[Арабын цөл]]д ойр, [[Мэлхийн зам]]аас холгүй орших учир говь цөлийн уур амьсгалтай, жилд дунджаар 100 мм орчим тунадас  унадаг, дундаж температур нь I сард +16С, VII сард +32С орчим, зарим үед +45С хүрдэг. 
=== Ашигт малтмал ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий]], төмрийн хүдэр, шохойн чулуугаар баялаг.


Катар нь Ази тивийн баруун өмнөд хэсэгт урд хэсгээрээ Саудын араб улстай, бусад талаараа Персийн булангаар хүрээлэгдсэн хойгийн улс юм. Энэтхэгийн далайд гарцтай тус улсын түүх одоогоос дөрвөөс таван мянган жилийн тэртээгээс эхлэх бөгөөд археологийн малталтаар эртний соёл иргэншлийн эд зүйлс ихээр олддог байна. Тус орон газрын тос болон шатахуунаар баян үндэстэн бөгөөд эдийн засгийн гол хөшүүрэг нь юм. Экспортын 85 хувийг эзлэх газрын тосны орлогоороо дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 50 гаруй хувь болон Засгийн газрын орлогын 70 хувийг дангаараа олдог байна. Катар газрын тос олборлохоос өмнө сувдыг их хэмжээгээр олборлодог бүс нутаг, боомт байсан бөгөөд одоо ч гэсэн сувдыг түүж олборлож арилждаг.
Улс төрийн тогтолцооны хувьд 19 дүгээр зуунаас хойш Аль танийн үе залгамжилсан хэмжээлшгүй засаглалтай Эмирт улс болсон юм. Катар нь 16 зууны үеэс эхлэн Португал, Османы зэнт улс, Перс буюу Ираны ноёрхолд, 1882 оноос Английн харъяа байсан ба 1971 оны ёсдүгээр сарын нэгэнд тусгаар тогтносон бүрэн эрхт улс болсноо дэлхий дахинаа зарласан байна.
• “Катар” гэсэн нэр нь эртний худалдааны чухал боомт “Зубара” хотоос гаралтай.
• Нийслэл хот Доха.
• Үндсэн гол хууль нь Шари хууль
• Нэг хүнд ноогдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 2009 оны байдлаар 68,871 ам доллар.
• Тус улсад ямар нэгэн нам үйл ажиллагаа явуулдаггүй.
• Шашин шүтлэгийн хувьд нийт хүн амын 77,5% лал, 8,5% христ, 14% нь бусад шашин шүтдэг.
• 2010 оны тооллогоор 1,696,563 мянган хүн амтай бөгөөд үүнээс араб 40%, пакистан 18 %, энэтхэг 18 %, иран үндэстэн 10 хувийг эзэлдэг байна. Бусад нь цагаачид.
• Албан ёсны хэл араб хэл. Бусад жижиг хэлүүдээр ярьдаг ч арай илүү англи хэлээр ярьдаг.
• Жилийн дундаж хэм нь 24 градус.
• Дундаж наслалт эмэгтэй 76, эрэгтэй 71 байдаг.
• 2007 оноос эхлэн 12 дугаар сарын 18-ныг катарчууд үндэсний өдөр болгон тэмдэглэсээр иржээ. Энэ нь төрийн эрхийг Аль Тани авч, Катар улс байгуулагдсан өдөр юм.
• Мөн арабын орнуудын том телевиз болох Ал жаазера телевизийн төв байр нь Доха-д байдаг.
• Катарт ойролцоогоор 26 триллион куб метр газрын тосны нөөц бөгөөд энэ нь дэлхийд гуравдугаарт орох үзүүлэлт юм.
• Мөнгөний нэгж нь риаль ба 3,63 ам доллартай тэнцэнэ.
• Хүйсийн харьцаа нь нэг эмэгтэйд 3.46 эрэгтэй ноогддог байна.
НҮБ, Арабын улсуудын холбоо, Олон улсын худалдааны байгууллага зэрэг байгууллагуудын гишүүн орон. Парламентыг нь Мажилис Аль Шуара гэх ба 2005 онд баталсан шинэ үндсэн хуулиар парламент нь 45 гишүүнтэй байхаар болсон байна. Тус 45 гишүүний 30-ыг нь арт түмэн сонгож, 15-ыг нь Эмир сонгодог. 1980 оны сүүл 1990 оны эхээр катарт эдийн засгийн хямрал болж улмаар 1995 онд Эмир Хамад Бин Халифа Аль Тани төрийн эрхэнд гарч улс орноо зөв бодлогоор удирдан чиглүүлж өнөөгийн төвшинд хүргэжээ. Катарт өвөл дулаан, зун нь маш халуун, чийглэг байдаг байна. Гол мөрөн гээд байх зүйл ховор. 2001 онд Бахрейн болон Саудын арабын орнуудтай холбоотой хил хязгаарын маргааныг эцэслэн шийдвэрлэсэн.
2010 оны байдлаар тус орон дэлхийн сайн замын нөхцөл байдалтай орнуудын нэгээр шалгарсан байна. Учир нь шатахууны үнэ хямд учир тээвэрлэлт ихэвчлэн зам тээврээр явагдана. Хотуудын хооронд засмал замын сүлжээгээр холбогдсон бөгөөд тоон системийн замын хөдөлгөөний дүрэм үйлчилдэг байна. Харин саяхныг хүртэл төмөр замын сүлжээгүй байсан. Катарын засгийн газар нь 26 тэрбум долларын санхүүжилтээр 20 жилийн дотор олон улсын жишигт хүрсэн төмөр замыг бүтээн босгохоор болжээ. Энэхүү төмөр зам нь зөвхөн өөрийн орон төдийгүй хөрш зэргэлдээ орнуудыг холбосон байхаар төлөвлөсөн аж. Лалын шашны зан үйл болох Рамадан сарын турш мацаг барин, архи уух болон тамхи татахыг хатуу хориглодог. Сүүлийн жилүүдэд катар боловсролын салбартаа их анхаарал хандуулах болсон. Катарын их сургууль нь 1973 онд байгуулагдсан бөгөөд Катарт бүх шатны боловсролыг үнэ төлбөргүй олгодог байна. Хамгийн сүүлд л гэхэд “Катарын сан”-гийн дэмжлэгтэйгээр АНУ-ын нэр хүндтэй хэд хэдэн сургуулиудын салбар сургууль нээгдсэн байна


Катар улс Баруун Өмнөд Азийн Персийн булан дахь Катарын хойг дээр, урдуураа Саудын Араб, АНЭУ-тай хиллэж, бусад талаараа Персийн булангийн усаар хүрээлэгдэн оршдог. 


Хүн амын тэн хагас нь уугуул нутгийнхан буюу арабчууд, бусад нь иран, энэтхэг, пакистан зэрэг орноос цагаачлан ирэгсэд юм. Оршин суугчдын ихэнх нь баян бүрд, эрэг хавийн нутаг, нефть олборлох районуудад суурьшдаг ба нүүдэлчин маягаар амьдардаг цөөнх ч бас бий. Хүн амын амьдралын түвшин доогуур, ихэнх нь бичиг үсэг мэдэхгүй. Албан ёсны хэл нь араб.

Ихэнх нутагт цөл газрын ургамал ургадаг.


Хөдөө аж ахуй нь буурай хөгжилтэй, баян бүрдийн орчимд хасарваань, шар будаа, эрдэнэ шиш, хүнсний ногоо тариалж, цөлөрхөг газраа гол төлөв тэмээний аж ахуй эрхэлдэг. Эрэг хавийн газраас загас далайн сам барих, сувд түүх ажил эрхэлдэг.

Катарын хойг дээр бүр МЭӨ 3—2 мянган оноос эхлэн хүн оршин сууж байжээ. VII зуунд Катар Арабын Халифт улсын бүрэлдэхүүнд орсон боловч түүнийг мөхсөний дараа X зуунд Кармантуудын улсад харьяалагдах болжээ. XII—XIV зуунд Бахрейны мэдэлд, XVI зуунд түүний хамтаар Португалд, хожим нь Туркт эзлэгджээ. 1914 онд Катарыг Их Британи мэдэлдээ авч, 1971 он хүртэл эзэмшиж байв. 1971 оны IX сарын 1-нд Ката тусгаар тогтнож, НҮБ-ийн гишүүн болжээ. 

Катарыг хэмжээгүй эрхт халиф (эзэн хаан) толгойлдог. 

Мөнгөний нэгж нь Катарын риал.

== Эх үүсвэр ==
{{reflist}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Катар| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Азийн хойг]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн далайн хойг]]</text>
      <sha1>e59js8cxwmfd1xxx38z9debzmqyxb65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нүүрс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4349</id>
    <revision>
      <id>871986</id>
      <parentid>871310</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>871986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34125" sha1="nxy72rvozsh1oehvczw93bco5qo4h8j" xml:space="preserve">[[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]]
{{Хадмал
|монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]]
|кирилл_буриад =
|кирилл_монгол =нүүрс
|кирилл_халимаг =нүүрсн
}}
[[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] 
'''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн &quot;&quot; шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана.

Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text=&quot;Human Impacts on Climate&quot;|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008&lt;/ref&gt;. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ялгардаг байна&lt;ref&gt; The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide:

* Nat gas: 5,840.07
* Petroleum: 10,995.47
* Coal: 11,357.19
For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]&lt;/ref&gt;.

Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна.

== Нэршил ==
[[Англи хэл]]ний ''&quot;Coal&quot;'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''&lt;ref&gt;''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition&lt;/ref&gt;) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] (&quot;carbon&quot;) гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг &quot;Модны нүүрс&quot; (&quot;Charcoal&quot;) гэж нэрлэнэ.

== Нүүрсний төрөлүүд ==
* [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. 
* [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. 
* [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ.

== Нүүрсний хэрэглээ ==
=== Түлшинд хэрэглэх ===
Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна.

Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html&lt;/ref&gt;.

=== Коксжуулах ===
[[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 &lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна.

=== Хийжүүлэх ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна.

Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм.

=== Шингэрүүлэх ===
Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. 

Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна.

Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') &quot;Бергиус&quot; технологийг Германд боловсруулсан&lt;ref&gt;Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany &lt;/ref&gt; ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи&lt;ref&gt;{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-09-26 22:09:43 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. 

NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, ба CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; гаргаж авна &lt;ref&gt;{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&amp;nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&amp;nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. 

Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. 

Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна.


== Сөрөг нөлөө ==
=== Нүүрсний уурхай, олборлолт ===
[[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]]

[[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв.

=== Нүүрсийг шатаах ===
Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), азотын исэлүүд (NO&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. 

Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна&lt;ref&gt;http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf&lt;/ref&gt;. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2013-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). 

Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно.

== Энергийн хэмжээ ==
Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна.

Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна&lt;ref&gt;A similar result, using a lightbulb instead, see&lt;br /&gt;{{cite web
  | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year?
  | work = Howstuffworks
  | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm
  | accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм.

== Нүүрстөрөгчийн хэмжээ ==
Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol&lt;suр&gt;-1&lt;/suр&gt; = 1/24kmol, 1 mol N&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt; -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болно.

1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) үүсгэж байна&lt;ref&gt;[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Emissions Report&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Нүүрсний гүний шаталт ==
Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийн 2-3% юм. 

АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. 

Австралийн &quot;Шатаж буй уул&quot;-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&amp;ParkKey=N0503&amp;Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн нүүрсний нөөц ==
[[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]]

[[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул &lt;ref&gt;Sustainable Energy&quot; 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4&lt;/ref&gt;, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл &lt;ref&gt;BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview&lt;/ref&gt;, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. 

Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. 

{| {{prettytable}}  
|+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'''
|-
| width=&quot;100pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан)
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' 
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' 
| width=&quot;100pt&quot;|'''Нийт''' 
|- 
|[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994
|- 
|[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010
|- 
|[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500
|- 
|[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396
|- 
|[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090
|- 
|[[Герман]] ||23000||||43000||66000
|- 
|[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520
|- 
|[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153
|- 
|[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000
|- 
|[[Польш]] ||20300||||1860||22160
|}

== Нүүрс экспортлогч орнууд ==
{| {{prettytable}}
|+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf &lt;/ref&gt;
|-
| width=&quot;130pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2003'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2004''' 
|- 
| [[Австрали]] 
| 238.1 
| 247.6 
|-
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] 
| 43.0 
| 48.0
|- 
| [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] 
| 78.7 
| 74.9 
|-
| [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] 
| 41.0 
| 55.7 
|-
| [[Польш]] 
| 16.4 
| 16.3 
|-
| [[Канад]] 
| 27.7 
| 28.8 
|-
| [[Хятад]] 
| 103.4 
| 95.5 
|-
| [[Өмнөд Америк]]
| 57.8 
| 65.9 
|-
| [[Индонез]] 
| 107.8 
| 131.4 
|-
| '''Нийт''' 
| '''713.9''' 
| '''764.0''' 
|}

[[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]]

== Бусад холбоотой сэдвүүд ==
* [[Шатах ашигт малтмал]]
* [[Дэлхийн дулаарал]] 
* [[Газрын тос]]
* [[Геологи]]
* [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар
* [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн
* [https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] 
* [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи
** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] 
* [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах
* [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас
* [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ 
* [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK]

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]]
[[Ангилал:Нүүрс| ]]
[[Ангилал:Нүүрсний уурхай]]
[[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]]</text>
      <sha1>nxy72rvozsh1oehvczw93bco5qo4h8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бахрейн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5788</id>
    <revision>
      <id>871912</id>
      <parentid>805285</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12945" sha1="9slcd52ke91z6s4ig888s7jtfaj4ftt" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бахрейны Хаант Улс
| common_name            = Бахрейн
| native_name            = {{native name|ar|مملكة البحرين|italics=off}}&lt;br /&gt;{{small|''Мамлакат аль-Бахрейн''}}
| image_flag             = Flag of Bahrain.svg
| flag_type              = [[Бахрейны төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = Coat of Arms of The Kingdom of Bahrain.svg
| coa_size               = 95
| symbol_type            = [[Бахрейны төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = 
| national_anthem        = {{lang|ar|بحريننا}}&lt;br /&gt;''[[Бахрейны төрийн дуулал|Baḥraynunā]]''&lt;br /&gt;''Бидний Бахрейн''&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Bahraini Anthem.ogg|center]]&lt;/div&gt;
| royal_anthem           = &lt;!--''[[name of/link to anthem]]''--&gt;
| image_map              = Map of Bahrain.svg
| map_caption            = {{map caption |location_color= ногооноор}}
| image_map2             = 
| capital                = [[Манама]]
| coordinates            = {{Coord|26|13|N|50|35|E|type:city}}
| largest_city           = [[Манама]]
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=CONSTITUTION OF THE KINGDOM OF BAHRAIN (ISSUED IN 2002) AND ITS AMENDMENTS (ISSUED IN 2012) |url=http://www.nihr.org.bh/en/MediaHandler/GenericHandler/documents/download/1-%20Constitution%20of%20the%20Kingdom%20of%20Bahrain.pdf |website=National Institution for Human Rights |publisher=National Institute for Human Rights |access-date=31 August 2020}}&lt;/ref&gt;
| recognised_languages   = [[Англи хэл]]&lt;ref name=&quot;BO&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Living in Bahrain|url=http://www.britishschoolbahrain.com/default.asp?action=category&amp;id=132|publisher=BSB|access-date=7 June 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624205759/http://www.britishschoolbahrain.com/default.asp?action=category&amp;id=132|archive-date=24 June 2012}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
  | 53.2% [[Арабчууд]]
  | 43.4% [[Азиуд]]
  | 1.4% [[Африкийн диаспора|Африкчууд]]
  | 1.1% [[Хойд Америк|Хойд Америкчууд]]
  | 0.8% [[Европын цагаачлал|Европчууд]]
  | 0.1% Бусад}}
| ethnic_groups_year     = 2020
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=Census2020 /&gt;
| religion               = {{unbulleted list
|80.6% [[Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
|12.1% [[Христийн шашин|Христ]]
|6.4% [[Хиндү шашин|Хиндүизм]]
|0.5% Шашингүй
|0.4% Бусад}}
| religion_year          = 2020
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=18c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Бахрейны хүн ам|Бахрейнчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Лалын улс|Лалын]] [[Парламент|парламентын]] [[Үндсэн хуульт хаант засаг|хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Бахрейны хаан|Хаан]]
| leader_name1           = [[Хамад ибн Иса аль-Халифа]]
| leader_title2          = [[Бахрейны хаан ширээг залгамжлах шугам|Ханхүү]] ба [[Бахрейн Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Салман ибн Хамад аль-Халифа]]
| legislature            = [[Үндэсний Ассамблей (Бахрейн)|Үндэсний Ассамблей]]
| upper_house            = [[Бахрейны Зөвлөлдөх зөвлөл|Зөвлөлдөх зөвлөл]]
| lower_house            = [[Бахрейны Төлөөлөгчдийн зөвлөл|Төлөөлөгчдийн зөвлөл]]
| sovereignty_type       = [[Бахрейны түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Аль-Халифа|Аль-Халифа династ]]
| established_date1      = 1783
| established_event2     = Тусгаар тогтнолоо зарлав&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19710815-1.2.11.aspx|title=Bahrain ends special pact|date=15 August 1971|newspaper=[[The Straits Times]]}}&lt;/ref&gt;
| established_date2      = 8 сарын 14, 1971 он
| established_event3     = [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британи]]ас тусгаар тогтнов&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
| established_date3      = 8 сарын 15, 1971 он
| established_event4     = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 296 дугаар тогтоол|элсэв]] 
| established_date4      = 9 сарын 21, 1971 он
| established_event5     = [[Бахрейны үндэсний үйл ажиллагааны харти|Бахрейны Хаант Улс]]
| established_date5      = 2 сарын 14, 2002он
| area_km2               = 786.5&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.gov.bh/en/ResourceCenter/DownloadFile?id=4023 |title=some spreadsheet |website=data.gov.bh |access-date=15 July 2022 |archive-date=15 Долдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715021339/https://data.gov.bh/en/ResourceCenter/DownloadFile?id=4023 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 173
| area_sq_mi             = 303.1
| percent_water          = бага
| population_estimate    = {{UN Population|Bahrain}}{{UN Population|ref}}
| population_census      = 1,501,635&lt;ref name=Census2020 /&gt;
| population_estimate_year = {{UN Population|Year}}
| population_estimate_rank = 149
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 1,864
| population_density_sq_mi = 4,828
| population_density_rank = 6
&lt;!--See [[List of countries by population density]]--&gt;| GDP_PPP                = {{nowrap|{{increase}} $87.150 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMF.WEO.US&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April|title=World Economic Outlook Database, April 2022|date=April 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=April 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;!--end nowrap:--&gt;}}
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 101
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $57,142&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&amp;pr.y=14&amp;sy=2016&amp;ey=2020&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=419&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=12 March 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 23
| GDP_nominal            = {{nowrap|{{increase}} $44.169 тэрбум&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;}}
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 97
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $29,103&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 39
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = 
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.875&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite book |title=Human Development Report 2021-22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |date=8 September 2022 |publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-9-211-26451-7 |pages=272–276 |website=hdr.undp.org |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |archive-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 35
| currency               = [[Бахрейн динар]]
| currency_code          = BHD
| time_zone              = [[Арабын Стандарт Цаг|AST]]
| utc_offset             = +3
| utc_offset_DST         = &lt;!-- +N, where N is number of hours --&gt;
| DST_note               = 
| date_format            = 
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[Бахрейн дахь утасны дугаар|+973]]
| cctld                  = [[.bh]]
| official_website       = {{url|bahrain.bh}}
| footnote_a             = 1967 оны 11 сарын 17-ноос&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=ltXZAAAAMAAJ&amp;q=bahrain+driving+right+1967 ''Bahrain Government Annual Reports''], Volume 8, Archive Editions, 1987, page 92&lt;/ref&gt;
| today                  = 
| footnote_b             = 46% нь Бахрейны иргэд, 4.7% нь бусад Арабчууд.
}}

'''Бахрейн Улс''' Баруун өмнөд [[Ази]]д [[Персийн булан]]гийн олтриг дээр оршино. Эргэн тойрон усаар хүрээлэгдсэн тул дэлхийн бусад оронтой усан замаар харилцана. Бахрейны нутаг дэвсгэр 30 гаруй арлаас бүрдэх бөгөөд хамгийн том нь Бахрейн арал юм. Гол баялаг нь [[нефть]], [[байгалийн хий]]. 

Сарын дундаж температур I сард +16 °C, VII—VIII сард +37 °C. Жилд 90 мм орчим тунадас унана. Тропикийн цөлийн ландшафттай. 

Хүн амын 85 хувь нь [[арабчууд]], мөн [[Иран]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]] гаралтай хүмүүс бий. Албан ёсны хэл нь [[араб хэл|араб]]. 

Улс орны эдийн засаг нь Америк, Их Британи, Өрнөд Герман зэрэг орны капиталаас ихээхэн хамаарна. Харин голллох салбарууд нь улсын хяналтад байдаг. 1979 онд байгуулагдсан Бахрейны нефтийн үндэсний компани нефть, байгалийн хийн орд газрыг ашиглаж байна. Хөнгөн цагаан хайлуулах үйлдвэр, хөлөг онгоц засварын газартай, хувийн гар урлал хөгжжээ.

Хөдөө аж ахуй нь хөгжлөөр дорой. Баян бүрдээр газар тариалан эрхэлж, эрдэнэ шиш, буудай, арвай, нанжин чавга, хүнсний ногоо тариална. Мал аж ахуйд нь үхэр, тэмээ, илжиг зонхилно. Тэнгисээс сувд олборлодог.

Гадаадад нефтийн бүтээгдэхүүн, хөнгөн цагаан, тэрчлэн нанжин чавга, сувдан эдлэл гаргаж, гадаадаас аж үйлдвэрийн бараа, тоног төхөөрөмж, барилгын материал, хүнсний зүйл авдаг. 

Бахрейн нь XIX зууны II хагасаас Английн ивээлд байснаа 1971 оны VIII сард тусгаар тогтносон улс болжээ. 

Бахрейн нь үндсэн хуульт хант улс юм.

Мөнгөний нэгж нь [[бахрейн динар]].&lt;ref&gt;Хүүхэд-залуучуудын нэвтэрхий толь. III боть. «Дэлхий, хүн төрөлхтөн» (1988). 71-р тал. «Бахрейн»&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;110px&quot;&gt;
Зураг:Bahrain, astronaut photograph.jpg|1996 оны 6-р сард дээрээс
Зураг:Aerial view of Manama.jpg|Манама хот
Зураг:Sunni opposition figure speaks - Flickr - Al Jazeera English.jpg|Олныг хамарсан цуглаан
Зураг:Bahrain International Circuit back straight.jpg|«Формула-1» уралдааны зам
&lt;/gallery&gt;
== Зүүлт, тайлбар ==
{{лавлах холбоос|2}}
{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Бахрейн| ]]
[[Ангилал:Азийн арал]]
[[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Персийн булангийн арал]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн далайн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Араб хэлтний орон]]</text>
      <sha1>9slcd52ke91z6s4ig888s7jtfaj4ftt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бутан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5798</id>
    <revision>
      <id>871913</id>
      <parentid>815554</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21603" sha1="2zxxorqu63eoa19txs5kbde4bdx8jzv" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бутаны Хаант Улс
| common_name            = Бутан
| native_name            = {{raise|0.1em|{{native name|dz|འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ}}}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|dz|Druk Gyal Khap}}}}
| image_flag             = Flag of Bhutan.svg
| flag_type              = [[Бутаны төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Bhutan.svg
| coa_size               = 90
| symbol_type            = [[Бутаны төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|dz|འབྲུག་ཙན་དན་}}&lt;br /&gt;''[[Бутаны төрийн дуулал|Друк Цэндэн]]''&lt;br /&gt;&quot;Аянгат лууны улс&quot;{{parabr}} 
| image_map              = Bhutan (orthographic projection).svg
| alt_map                = 
| map_caption            = 
| image_map2             = 
| alt_map2               = 
| capital                = [[Тхимпху]]
| coordinates            = {{Coord|27|28.0|N|89|38.5|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Зонка хэл]]
| demonym                = [[Бутаны хүн ам|Бутанчууд‎]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[Үндсэн хуульт хаант засаг|хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Бутаны ван|Хаан]]
| leader_name1           = [[Жигмэдгэсэрнамжил Ванчиг]]
| leader_title2          = [[Бутаны Ерөнхий Сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Лотай Цэрин]]
| legislature            = [[Бутаны Парламент|Парламент]]
| upper_house            = [[Үндэсний Зөвлөл (Бутан)|Үндэсний Зөвлөл]]
| lower_house            = [[Үндэсний Ассамблей (Бутан)|Үндэсний Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Бутаны түүх|Түүх]]
| established_event1     = Бутаны нэгдэл
| established_date1      = 1616–1634
| established_event2     = [[Друк Деси|Десигийн удирдлагын]] эрин үе
| established_date2      = 1650–1905
| established_event3     = [[Ванчигийн овог|Ванчигийн овгийн]] эхлэл
| established_date3      = 12 сарын 17, 1907 он
| established_event5     = [[Бутан–Энэтхэгийн харилцаа#1949 оны гэрээ|Энэтхэг-Бутаны гэрээ]]
| established_date5      = 8 сарын 8, 1949 он
| established_event6     = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-ын гишүүнчлэл]]
| established_date6      = 9 сарын 21, 1971 он
| established_event7     = [[Бутаны Үндсэн хууль|Үндсэн хуульт хаант засаг]]
| established_date7      = 7 сарын 18, 2008 он
| area_km2               = 38,394
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;FYP9&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.gnhc.gov.bt/wp-content/uploads/2011/04/5yp09_main.pdf |title = 9th Five Year Plan (2002–2007) |publisher = Royal Government of Bhutan |year = 2002 |access-date = 22 August 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120320060614/http://www.gnhc.gov.bt/wp-content/uploads/2011/04/5yp09_main.pdf |archive-date = 20 March 2012 |url-status=dead |df = dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.bhutan.gov.bt/government/aboutbhutan.php |archive-url = https://web.archive.org/web/20120423102833/http://www.bhutan.gov.bt/government/aboutbhutan.php |archive-date = 23 April 2012 |title = National Portal of Bhutan |publisher = Department of Information Technology, Bhutan |access-date = 22 August 2011 }}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 133
| area_sq_mi             = 14,824 &lt;!--38,394 km2--&gt;
| percent_water          = 1.1
| population_estimate    = {{UN_Population|Bhutan}}{{UN_Population|ref}}
| population_estimate_rank = 165
| population_estimate_year = {{UN_Population|Year}}
| population_density_km2 = 19.3&lt;!--754388 / 38394--&gt;
| population_density_sq_mi = 53.0&lt;!--754388 / 14824--&gt;
| population_density_rank = 162
| population_census      = 727,145&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bhutan |url=https://www.citypopulation.de/Bhutan.html |website=City Population |access-date=7 May 2019 |archive-date=5 October 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031005003408/https://www.citypopulation.de/Bhutan.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2022
| GDP_PPP                = $9.8 тэрбум&lt;ref 
name=imf2&gt;{{cite web|url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=514,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2021&amp;ey=2023&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title = Bhutan|publisher = International Monetary Fund|access-date = 30 September 2022|archive-date = 30 September 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220930062203/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=514,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2021&amp;ey=2023&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 166
| GDP_PPP_per_capita     = $12,970&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 95
| GDP_nominal            = $2.6 тэрбум&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 178
| GDP_nominal_per_capita = $3,144&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 124
| Gini                   = 37.4 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2017
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url = http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 22 September 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140608054636/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |archive-date = 8 June 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.666 &lt;!--number only, between 0 and 1--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year to which the HDI data refers and not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 127
| currency               = [[Бутаны нгултрум|Нгултрум]] (BTN)&lt;br /&gt; [[Энэтхэг рупи]] (₹) (INR)
| currency_code          = 
| time_zone              = [[Бутаны цаг|BTT]]
| utc_offset             = +06
| date_format            = ЖЖЖЖ-СС-ӨӨ
| drives_on              = Зүүн&lt;ref&gt;{{cite web |title=List of left- &amp; right-driving countries |url=https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |website=WorldStandards |access-date=16 November 2022 |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110051742/https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Бутан дахь утасны дугаар|+975]]
| cctld                  = [[.bt]]
| religion               = {{plainlist|
* 84.3% [[Бутан дахь буддын шашин|Буддизм]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
* 11.3% [[Бутан дахь хиндү шашин|Хиндүизм]]
* 3.2% [[Бутан дахь бомбын шашин|Бомб]]
* 0.7% [[Бутан дахь христийн шашин|Христ]]
* 0.5% [[Бутан дахь шашин шүтлэг|Бусад]]
}}
| religion_year          = 2020
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;pew2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20161213072625/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf|url-status=dead|title=Pew Research Center – Global Religious Landscape 2010 – religious composition by country|archive-date=13 December 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;arda2015&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_26_2.asp |title=Bhutan, Religion And Social Profile &amp;#124; National Profiles &amp;#124; International Data |website=Thearda.com |date= |access-date=2022-07-17 |archive-date=17 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717141512/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_26_2.asp |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| today                  = 
}}

'''Бутан''' (жонха. འབྲུག་ཡུལ་, вайли ''ʼbrug-yul'', галиг. ''zhuk yü'') албан ёсоор '''Бутаны Хаант Улс''' (жонха. འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་, [[Англи хэл|англи]]. ''the Kingdom of Bhutan'') нь [[Гималайн нуруу|Гималайн нурууны]] зүүн хошуунд орших [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]], [[өмнөд Ази|өмнөд]] [[Ази]]йн [[улс|орон]] юм. Бутан улс нь зүүн, урд, баруун талдаа [[Энэтхэг]], хойд талдаа [[Хятад]] улсуудтай хил залгадгаас гадна [[Балба]], [[Бангладеш]] улсуудтай ойролцоо байрладаг. Нийслэл хот нь 111 мянга гаруй хүн амтай -[[Тхимпху]] хот.  

== Түүх ==
Бутан нь [[17-р зуун]]ы үед төрт улсгүй, салангид олон жижиг хамжлагат ёс тогтож байсныг [[1616]] онд [[Төвөд|Төвөддөө]] хавчигдсан лам [[Агваан Намжил (Бутан)|Агваан Намжил]] ирж нэгтгэн, улс болгосноор өнөөгийн Бутаны суурийг тавьжээ. Агваан Намжилийг 1654 онд өөд болсноос хойш, дотоодын тэмцэл, хөрш улсуудын эзэмшилд орж гарч явсаар, [[1910]] онд [[Британийн эзэнт гүрэн|Британид]] хүлээн зөвшөөрөгдөж, холбоотон болсноор [[тусгаар улс]] болсон. 

Бутанчуудын дийлэнх нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] шүтлэгтэй. [[Хэмжээлшгүй эрхт хаант ёс]]той байсан Бутан [[2007]] онд [[Үндсэн хуульт хаант ёс|Үндсэн хуульт хаант]] улс болсон юм. Одоогийн хаан нь [[Жигмэдгэсэрнамжил Ванчиг]], улсын нийслэл нь [[Тхимпху]] хот юм.

== Газар зүй ==
Бутан нь нийт 38,394 ам дөрвөлжин километр нутагтай, 2021 оны байдлаар 727,145 хүн амтай болох ба эдгээр үзүүлэлтээр жижиг орны ангилалд багтах юм. Бутанд аман ярианы 24 [[хэл]] байгаагаас [[Жонха хэл]] нь албан ёсны улсын хэл бөгөөд төвөд үсэг хэргэлдэг байна. 

Бутаны Хаант Улс Өмнөд Азид БНХАУ, Энэтхэг улстай хиллэн оршино. Д.т.д. 7554 м хүртэл өргөгдсөн [[Брахмапутра мөрөн|Брахмапутра мөрөний]] сав газрын өргөн хөндийгөөр хэрчигдсэн тус орны уулын доод хэсэг тропикийн, дээд хэсэг нэлээд хүйтэн уур амьсгалтай. Мөнх ногоон навчит болон навчаа гөвдөг шилмүүст ойтой. Үнэт улаан мод, төмрийн хүдэр, нүүрс, гөлтгөнө, гялтгануур зэрэг баялагтай. 

== Хүн ам ==
Бутан 2021 оны байдлаар 777,486 хүн амтай байсан. Бутан улсын хүн амын дундаж нас 24.8 жил байна. 1000 эмэгтэй тутамд 1070 эрэгтэй ноогддог байна. Бутан улсын бичиг үсгийн түвшин 66% орчим байдаг юм. 
[[Файл:Languages of Bhutan with labels.svg|thumb|354x354px|Бутан улсын хэлнүүд ]]
Бутаны хүн ам нь бхоти болон төвөд, балба, энэтхэг гаралтай хүмүүсээс бүрдэнэ. Албан ёсны хэл нь жонха буюу бхоти. 

== Эдийн засаг ==
Тус улс нь феодалын харилцаа ноёрхсон хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд ажил эрхэлдэг хүн амын 95 хувь хөдөө аж ахуйд ажилладаг. Голын хөндий, уулын хормойгоор усалгаатай газар тариалан эрхэлнэ. Газар тариаланд тутрага, буудай, арвай, шар будаа, эрдэнэ шиш, гурвалжин будаа, төмс, хөвөн тариалж хүнсний ногоо, жимс, цэцэрлэгийн аж ахуй голлодог. Бэлчээрийн мал аж ахуйтай. Үхэр, сарлаг, хонь, луус, гахай өсгөнө. 

Гар үйлдвэрийн аргаар хөвөн, хивс, сүлжмэл эдлэл, хөдөө аж ахуйн ба гэр ахуйн хэрэгсэл, мод, металлаар гоёл чимэглэлийн зүйл хийнэ. 

Төмрийн хүдэр, нүүрс, гөлтгөнө, гялтгануур олборлодог. Гадаадад модон эдлэл, лаазалсан жимс, заар гаргана. 

Мөнгөний нэгж нь нгултрум (тикчунг) 

== Гадаад харилцаа ==
Бутан [[Энэтхэг|Энэтхэгтэй]] гэрээ бүхий онцгой эдийн засаг, стратеги, цэргийн хүчтэй харилцаатай харилцаатай. Хоёр улсын 1949 оны гэрээ ёсоор Бутан нь батлан хамгаалах асуудал болон дотоодын бүх хэрэгтээ бүрэн дүүрэн бие даасан боловч гадаад бодлогын салбарт Энэтхэгийн засгийн газрын зөвлөгөөг мөрдлөг болгодог. Тхимпху хотод Энэтхэгийн засгийн газрын улс төрийн төлөөлөгчийн байнгын өргөө байна. 

2007 оны 2-р сард Энэтхэг-Бутаны найрамдлын гэрээг үндсэндээ шинэчилж, Бутан улс гадаад харилцаагаа бүрэн хянах, түүнчлэн тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг тодорхой болгосон.
 
Бутан бол Үндсэн хууль бүхий хаант улс юм. Энэ улс шуудангийн маркаараа дэлхийд алдартай бөгөөд энэ нь ихээхэн орлогын эх үүсвэр болдог байна. 

Бутаны засгийн газар эвсэлд үл нэгдэх, улс орнуудтай найрамдалтай, энх тайвнаар зэрэгцэн орших бодлого явуулж байна. 

Бутан [[Хятад|Хятадтай]] албан ёсны дипломат харилцаагүй ч сүүлийн үед тэдний хооронд янз бүрийн түвшний харилцан айлчлал эрс нэмэгдсэн. Хятад, Бутан хоёр талын анхны хоёр талын хэлэлцээрийг 1998 онд байгуулж, Бутан мөн [[Хонконг]], [[Макао|Макаогийн]] засаг захиргааны онцгой бүсүүдэд өргөмжит консулын газраа байгуулжээ. 

Бутаны Хятадтай хиллэдэг газар нь Хятад улс өөрийн эрх ашгийг хамгаалдаг тул зарим бүс нутагт харилцан заагаагүй байдаг. 2021 онд Хятад улс 35 гаруй жил хилийн асуудлаар хэлэлцээ хийсний эцэст Бутантай харилцан ойлголцлын санамж бичигт гарын үсэг зуржээ. Ойролцоогоор 269 хавтгай дөрвөлжин км талбайг Хятад, Бутан хоёрын хооронд хэлэлцэж байна. 2005 оны 11-р сарын 13-нд Хятадын цэргүүд Хятад, Бутан хоёрын маргаантай нутаг дэвсгэрт нэвтэрч, зам гүүр барьж эхэлжээ. Бутаны парламентад уг асуудлыг хөндсөний дараа Бутаны Гадаад хэргийн сайд Ханду Ванчук Хятадын эрх баригчдад хандсан байна. Хариуд нь БНХАУ-ын ГХЯ-ны хэвлэлийн төлөөлөгч Чинь Ган хилийн асуудал маргаантай хэвээр байгаа бөгөөд хоёр тал маргааныг энх тайван, эелдэг байдлаар шийдвэрлэхийн төлөө үргэлжлүүлэн ажиллаж байна гэж мэдэгдээд, тус бүс нутагт цэрэг дайчид байгааг үгүйсгэж байна. Энэтхэгийн тагнуулын ажилтан хэлэхдээ, Бутан дахь Хятадын төлөөлөгчид Бутанчуудад &quot;хатуу хариу үйлдэл үзүүлж байна&quot; гэж хэлсэн. Бутаны &quot;Куэнсел&quot; сонинд Хятад улс хилийн дагуух Хятадын нэхэмжлэлийг цаашид ашиглахын тулд замыг ашиглаж магадгүй гэж бичжээ. 

Бутан [[Япон]] улстай маш халуун дотно харилцаатай бөгөөд тус улс хөгжилд ихээхэн дэмжлэг үзүүлдэг. Бутаны хааны гэр бүлийг 2011 онд төрийн айлчлал хийх үеэрээ [[Японы эзэн хаан|Японы эзэн хааны]] гэр бүл хүлээн авчээ. Япон мөн Бутан улсад мөстлөгийн үерийн аюулыг даван туулахад нь эртнээс сэрэмжлүүлэх систем боловсруулж тусалж байна. Бутан улс Бангладештай улс төр, дипломат харилцаатай. Бангладешийн тусгаар тогтнолын 40 жилийн ойн арга хэмжээний үеэр Бутаны хаан хүндэт зочноор оролцжээ. 

Бутан нь 53 улс болон [[Европын Холбоо|Европын холбоотой]] дипломат харилцаатай бөгөөд Энэтхэг, Бангладеш, Тайланд, Кувейт, Бельги зэрэг улсад дипломат төлөөлөгчийн газартай. НҮБ-д [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]], [[Женев]] хотуудад хоёр төлөөлөгчийн газартай. Бусад улс орнууд Нью Дели, Дака дахь [[Элчин сайдын яам|Элчин сайдын яамаараа]] дамжуулан хавсран сууж дипломат харилцаагаа явуулдаг. Бутан нь Ази, Европын хэд хэдэн улс, [[Канад]], [[Бразил|Бразилтай]] албан ёсны дипломат харилцаатай. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Их Британи]] зэрэг бусад улс орнууд Бутантай албан ёсны дипломат харилцаагүй боловч [[Шинэ Дели]] дэх Элчин сайдын яамдаараа, НҮБ-д суугаа байнгын төлөөлөгчийн газраар дамжуулан АНУ-тай албан бус харилцаатай байдаг. Их Британи Тимпу хотод өргөмжит консул байдаг. Бутан улстай хамгийн сүүлд 2020 оны 12-р сарын 12-нд дипломат харилцаа тогтоосон улс бол [[Израил]] юм. 

 
== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг}}
[[Ангилал:Бутан| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Төвөдийн өндөрлөг]]</text>
      <sha1>2zxxorqu63eoa19txs5kbde4bdx8jzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гүрж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5820</id>
    <revision>
      <id>871914</id>
      <parentid>819351</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22633" sha1="26lj8x7ii39ot793b5wfds14p7uh2bz" xml:space="preserve">:''Гүржийн үндсэн хүн ам болдог үндэстний тухай [[Гүрж угсаатан]] өгүүллээс үзнэ үү''.
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Гүрж
| common_name            = Гүрж
| native_name            = {{native name|ka|საქართველო}}&lt;br /&gt;{{small|''Сакартвэло''}}
| image_flag             = Flag of Georgia.svg
| flag_type              = [[Гүржийн төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = Greater coat of arms of Georgia.svg
| symbol_type            = [[Гүржийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| coa_size               = 95
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{native phrase|ka|ძალა ერთობაშია|paren=no}}&lt;br /&gt;''[[Жала эртобашиа]]''&lt;br /&gt;&quot;Эв нэгдэл бол хүч&quot;
| national_anthem        = &lt;br /&gt;{{native name|ka|თავისუფლება|paren=no}}&lt;br /&gt;''[[Гүржийн төрийн дуулал|Тависуплеба]]''&lt;br /&gt;&quot;Эрх чөлөө&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Georgian national anthem.oga]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:Georgia (orthographic projection with inset).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Locator map of Georgia.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг&lt;br&gt;(нэхэмжилсэн хил)|default=1}}
| map_caption            = Гүржийг хар ногооноор; [[Оросын эзэлсэн Гүржийн газар нутаг|хяналтгүй&lt;br&gt;газар нутгийг]] цайвар ногооноор
| image_map2             =
| capital                = [[Тбилиси]]
| coordinates            = {{Coord|41|43|N|44|47|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Гүрж хэл]]
| regional_languages     = [[Абхаз хэл]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Абхаз Улс|Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Абхаз Улсад]].&lt;ref&gt;{{citation |chapter=Article 8 |title=Constitution of Georgia|title-link=Constitution of Georgia (country)}}. In [[Abkhazian Autonomous Republic|Abkhazian AR]], also [[Abkhaz language|Abkhazian]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://parliament.ge/uploads/other/28/28803.pdf |title=Constitution of Georgia |website=Parliament of Georgia |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210071629/http://parliament.ge/uploads/other/28/28803.pdf |archive-date=10 December 2017}}&lt;/ref&gt;}}
| languages_type         = Spoken languages&lt;ref name=&quot;geostat.ge&quot; /&gt;
| ethnic_groups          = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
|86.8% [[Гүржүүд]]|6.2% [[Гүрж дэх азербайжанчууд|Азербайжанчууд]]|4.5% [[Гүрж дэх арменичууд|Арменичууд]]|0.7% [[Гүрж дэх оросууд|Оросууд]]|2.1% [[Гүржийн хүн ам#Угсаатны бүлгүүд|Бусад]]}}
| ethnic_groups_year     = 2014{{Ref label|population|a|}}
| religion               = {{ublist |item_style=white-space;
|{{Tree list}}
* 88.1% [[Христийн шашин|Христ]]
** 83.4% [[Гүржийн үнэн алдартны сүм|Гүржийн Сүм]]
** 4.7% Бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|Христийн урсгал]]
{{Tree list/end}}
|10.7% [[Ислам]] |1.2% Бусад / Шашингүй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf |title=საქართველოს მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის საბოლოო შედეგები |date=28 April 2016 |publisher=National Statistics Office of Georgia |access-date=29 April 2016 |archive-date=10 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010074805/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}
| religion_year          = 2014
| demonym                = [[Гүржүүд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Гүржийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Саломе Зурабишвили]]
| leader_title3          = [[Гүржийн Парламентын Дарга|Парламентын&lt;br /&gt;Дарга]]
| leader_name3           = [[Шалва Папуашвили]]
| leader_title2          = [[Гүржийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Иракли Гарибашвили]]
| legislature            = [[Гүржийн Парламент|Парламент]]
| sovereignty_type       = [[Гүржийн түүх|Түүх]]
| established_event1     = {{nowrap|[[Колхидын хаант улс|Колхида]] ба [[Иберийн хаант улс|Ибери]]}}
| established_date1      = МЭӨ 13-р зуун – МЭ 580
| established_event2     = [[Абхазын хаант улс]] ба [[Тао-Кларжети хаант улс|Тао-Кларжети]]
| established_date2      = 786–1008
| established_event3     = [[Гүржийн хаант улсын нэгдэл]]
| established_date3      = 1008
| established_event4     = [[Гүржийн хаант улсын задрал|Гурвалсан хуваагдал]]
| established_date4      = 1463–1810
| established_event5     = [[Оросын эзэнт гүрэн дэх Гүрж|Орос эзэлж авав]]
| established_date5      = 9 сарын 12, 1801 он
| established_event6     = Оросын эзэнт гүрнээс [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Гүрж Улс|{{nowrap|тусгаар тогтнов}}]]
| established_date6      = 5 сарын 26, 1918 он
| established_event7     = [[Улаан армийн Гүржийн байлдан дагуулалт|Улаан армийн довтолгоо]]
| established_date7      = 2 сарын 25, 1921 он
| established_event8     = {{nowrap|ЗХУ-аас}} {{nowrap|тусгаар тогтнов}} &lt;div style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;{{•}}Тунхаглал&lt;br /&gt;{{•}}Бүрэн&lt;/div&gt;
| established_date8      = &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;4 сарын 9, 1991 он&lt;br /&gt;12 сарын 26, 1991 он
| established_event9     = {{nowrap|[[Гүржийн Үндсэн хууль|Одоогийн Үндсэн хууль]]}}
| established_date9      = 8 сарын 24, 1995 он
| area_km2               = 69,700
| area_footnote          =
| area_rank              = 119 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi             = 26,911
| percent_water          =
| population_census      = {{DecreaseNeutral}} 3,713,804{{Ref label|population|a|}}&lt;ref name=&quot;2014 Census&quot; /&gt;
| population_census_year = 2014
| population_estimate    = {{DecreaseNeutral}} 3,688,647{{Ref label|population|a|}}&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2022-05-07|title=Demographic Portal|url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; 4,012,104{{Ref label|population2|b|}}
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 126
| population_density_km2 = 57.6
| population_density_sq_mi = 149.1
| population_density_rank = 137
| GDP_PPP                = {{increase}} $80.611 тэрбум{{Ref label|population|a|}}&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=915,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2019&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=8 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 102
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $21,922{{Ref label|population|a|}}&lt;ref name=&quot;imf.org&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 75
| GDP_nominal            = {{nowrap|{{increase}} $27.947 тэрбум}}{{Ref label|population|a|}}&lt;ref name=&quot;imf.org&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 115
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $7,600{{Ref label|population|a|}}&lt;ref name=&quot;imf.org&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 92
| Gini                   = 34.2 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref               = {{Ref label|population|a|}}&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GE |title=GINI index (World Bank estimate) – Georgia |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720065529/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GE |archive-date=20 July 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              =
| HDI                    = 0.802 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = steady &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref                = {{Ref label|population|a|}}&lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-09-08 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=6 June 2023}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 63
| currency               = [[Гүрж лари]] (₾)
| currency_code          = GEL
| time_zone              = [[Гүржийн Цаг]] GET
| utc_offset             = +4
| utc_offset_DST         =
| DST_note               =
| time_zone_DST          =
| date_format            = өө.сс.жжжж
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[+995]]
| iso3166code            = GE
| cctld                  = [[.ge]], [[.გე]]
| footnote_a             = {{Note|population}} [[Оросын эзэлсэн Гүржийн газар нутаг|Эзлэгдсэн газар нутгийг]] оруулаагүй.
| footnote_b             = {{Note|population2}} [[Оросын эзэлсэн Гүржийн газар нутаг|Эзлэгдсэн газар нутгийг]] оруулан.{{Citation needed|date=January 2023}}
}}

'''Гүрж Улс''' ({{lang-ka|საქართველო}} {{Audio|Sakartvelo.ogg|''Сакартвэло''}}) — өвөр [[Кавказ]]ын баруун талыг эзлэн оршдог [[улс]]. Газрын байрлалаар [[Баруун Ази]]йнх боловч зарим талаар [[Дорнод Европ]]т ойр байдаг тул [[Еврази]]йн улс орон гэгдэнэ. Баруун талаараа [[Хар тэнгис|Хар тэнгисээр]] хүрээлүүлж, бусад талаараа [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Азербайжан]], [[Армени]], [[Турк]]тай газраар хиллэдэг. Нийслэл - [[Тбилиси]] хот.

Гүрж улсын нутаг дэвсгэр - 69,700&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, 2023 оны байдлаар хүн амын тоо - 3 сая 700 мянга орчим. Үүнээс дийлэнх олонх болох [[Гүрж үндэстэн|Гүржүүд]] 83.8%-ийг эзлэдэг бол 6.5% нь [[Азербайжанчууд|Азери]], 5.7% нь [[Арменичууд|Армени]] угсаатан байдаг ажээ. Албан ёсны [[Гүрж хэл]]ээр хүн амын 71% нь ярьж бусад Гүржүүд (12.2%) Мигрел хэлээр ярилцацгаадаг гэнэ.&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;Georgia in {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html |wayback=20151016075816 |text=CIA World Factbook |archiv-bot=2023-09-26 09:03:09 InternetArchiveBot }}, 2012. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Гүржийн газар нутагт балар эртний үеэс хүн суурьшсан бөгөөд дэлхийн хамгийн эртний дарс, алт олборлолт, нэхмэл эдлэлийн үйлдвэрлэлийн газруудтай байжээ. Сонгодог эрин үед Колчис, Ибериа зэрэг хэд хэдэн вант улсууд бий болсон нь орчин үеийн Гүржийн төрийн үндсийг бүрдүүлсэн. 4-р зууны эхээр Гүржүүд Христийн шашныг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн нь тэднийг Гүржийн хаант улсын нэг хэсэг болгон нэгтгэхэд хувь нэмэр оруулсан юм. Гүрж IV Давид хаан, Тамара хатан хаан хоёрын хаанчлалын үед Алтан эриндээ хүрчээ. 14-р зуунаас эхлэн Монгол, Османы эзэнт гүрэн, Перс зэрэг бүс нутгийн янз бүрийн гүрнүүдийн шахалтаар тус улс уналтад орж, задран унасан бөгөөд 1801 оноос эхлэн Оросын эзэнт гүрэнд аажмаар нэгдэж орсон байна.  

19-р зууны эхэнд [[Оросын Хаант Улс]]ад хавсрагдаж,&lt;ref&gt;David M. Lang, A Modern History of Georgia, p. 109&lt;/ref&gt; [[1917 оны Оросын хувьсгал]]ын дараа богино хугацаанд тусгаар тогтноод 1921 онд Зөвлөлтөд эзлэгдэн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын 15 Бүгд Найрамдах Улсын нэгэн болж байв. 1991 онд тусгаар тогтнож, түүнээс хойш иргэний дайн самуунтай байж ирсэн. Гүрж одоо [[нэгдмэл улс|нэгдмэл байгууламжит]], ерөнхийлөгчийн [[Бүгд Найрамдах Улс|Бүгд найрамдах засагт]] төрийн хэлбэртэй. 

Гүржийн бүрэн эрхийн [[Абхаз]], [[Өмнөд Осети]] хоёр сүүлийн хэдэн жилд Гүржийн мэдлээс тусгаар тогтноод байгаа. Гэхдээ тэд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын гишүүн]] биш бөгөөд [[Орос]] мэтийн хэдхэн улсаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг. БН Гүрж улс/ Утасны код – 995

БН Гүрж улс нь Ази тивийн баруун өмнөд хэсэгт Кавказын уулархаг нутагт оршдог. Хойд талаараа Орос улстай, зүүн талаараа Азербайжан, урд талаараа Армени, Турк улсуудтай тус тус хиллэнэ. Баруун талаараа [[Хар тэнгис|Хар тэнгисээр]] хүрээлэгддэг.

== Хүн ам, газар нутаг ==
Газар нутаг: 69.7 мянган км2.

Нийт хүн амын 69 % -гүрж, 9 %- армян, 7 %- орос, 5 %- азербайжан үндэстэн байдаг. Түүнээс гадна тус оронд 170 мянган осетин, 100 мянган грек, 50 мянган украин, 30 мянган еврей, 25 мянган күрд зэрэг үндэстэн ястан амьдардаг. Хилийн чанадад тухайлбал Орос, Израил зэрэг оронд 1 сая гаруй гүржүүд амьдардаг. Нийт хүн амын 52 хувь нь хот суурин газарт амьдардаг. Дундаж наслалт эрэгтэй 70, эмэгтэй 75 наслана.

== Шашин ==
Нийтлэг хүн ам нь христийн [[Үнэн алдартны шашин]] шүтдэг.

== Засаг захиргаа ==
Засаг захиргааны хувьд 9 хязгаарт хуваагддаг. Нийслэл хот Тбилиси /1350 мянган хүнтэй/, томоохон хотуудад [[Кутаиси]] /300 мянган хүн/, [[Батуми]] /130 мянган хүн/, Рустави /100 мянган хүн/ зэрэг хот багтдаг байна.

Төрийн байгууламж: Гүрж улс нь БН улсын бүтэцтэй бөгөөд төрийн тэргүүн нь ерөнхийлөгч, засгийн газрын тэргүүн нь ерөнхий сайд байдаг. Хууль тогтоох дээд байгууллага нь 235 суудалтай нэг танхимт Дээд зөвлөл. Ерөнхийлөгч нь улсын аюулгүй байдлыг хамгаалах яам болон батлан хамгаалах яамыг удирддаг. Бусад яамыг ерөнхий сайд удирддаг байна.

== Эдийн засаг ==
Гүрж улс нь үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд нүүрс, зэс, газрын тос, гантиг зэрэг ашигт малтмалаар баялаг орон төдийгүй эдгээрийг ихээхэн хэмжээгээр олборлодог. Ган, ширэм, цувирмал боловсруулж, суурь машин, цахилгаан галт тэрэг, ачааны машин, бүх төрлийн цахилгаан бараа үйлдвэрлэхээс гадна барилгын материал болон эрдэс бордооны үйлдвэрлэл ихээхэн хөгжсөн. Цай, дарс, шарз, тамхи зэргийг их хэмжээгээр үйлдвэрлэж экспортлодог. Голчлон цай, нимбэг, жүрж, усан үзмийн бут, улаан буудай, эрдэнэ шиш, хүнсний ногоо зэргийг тариалдаг. Хонь, үхэр, гахайг өсгөж үржүүлнэ. 1612 км урт төмөр замтай. 20363 км авто замтайгаас 19038 км нь хатуу хучилттай. 

Мөнгөн тэмдэгт нь: Лари /Л/ 1000л =0.42 ам.доллартай тэнцэнэ.

Нэг хүнд оногдох ҮНБ: 3100 ам доллар

Уур амьсгал ба ан амьтад:  Гүржийн уур амьсгал халуун ба сэрүүн бүсийн завсрын шинжтэй. Жилийн дундаж хэм нь 13 градус. Өндөр уул, тал хээр, нам дор газар зэрэг газарзүйн бүсчлэлийн бүх онцлог шинжийг агуулсан газар нутаг юм. Хамгийн өндөр цэг нь Шхара уул – 5201м юм. Том голуудад Кура, Риона, Алазани нар орно. Уулархаг нутгаар 600 гаруй мөсөн гол, олон тооны үзэсгэлэнт нуур байдаг. Мөн уулсын хооронд үржил шимтэй нугууд байдаг. Эвэрлэг мод, царс, туулайн бөөр, дал мод, далдуу мод, жодоо, гацуур бүхий ой тус орны нутаг дэвсгэрийн 37 хувийг эзэлнэ. Цэцэгт ургамлын 4.5 мянган төрөл зүйлтэй. Зэрлэг үхэр, янгир, баавгай, буга, бор гөрөөс, шилүүс зэрэг ан амьтдаас гадна олон зүйлийн шувуу, могой тааралддаг.  

Түүх соёлын дурсгал: Мцхетийн сүм (I зуун), Сионий цогчин дуган (V зуун), Тбилиси дэх Давидын сүм (VI зуун), [[Сухуми]] дахь Диоскурын усан доорх балгас, Гори дахь И.В.Сталины гэр музей, Пицунде дахь эртний нарсан төгөлийн үлдэц зэрэг сонирхолтой анхаарал татахуйц газрууд олон байдаг. Гадаадын жуулчид Гүржийн тааламжтай уур амьсгал, үзэсгэлэнтэй байгаль, далайн хаялга, үндэсний хоол зэрэгт дуртай. Яруу найрагч [[Шота Руставели]], зохиолч гүн ухаантан [[Илья Чавчавадзе]], [[Давид Гурамишвили]], Гурам Панжикизе зэрэг нэр цуутай хүмүүс Гүржийн ард түмний дундаас төрж гарсан юм.

== Түүхэн баримтууд ==
* Дундад зууны үед Монголчуудын баруун зүг хийсэн шар загалмайтны аян дайн буюу Хүлэг хааны аян дайны үед монголчуудын үнэнч ганц холбоотон нь армянчууд байсан.
* дундад зууны үед гүржүүд нь монголын удирдах эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн загалмайн шашинт улсуудын нэг байсан бөгөөд хаан ширээнд нь өрсөлдөж байсан хан хөвгүүд нь Хар хорин хотод очиж эрх мэдэл гуйж байсан түүхтэй.

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery&gt;
File:Georgia_high_detail_map.png|Улс төрийн газрын зураг
File:Georgia Topography.png|Газрын байцын зураг
File:Qartvelebi poloneti.jpg|Гүрж хувцастай залуус
&lt;/gallery&gt;

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}} 

== Зүүлт ==
{{reflist}}

== Гадагш холбоос ==
* [http://www.allgeo.org Full information about (country) Georgia] (english, german, russian, georgian)

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}}
[[Ангилал:Гүрж| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]]
[[Ангилал:Кавказын бүс нутаг]]
[[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>26lj8x7ii39ot793b5wfds14p7uh2bz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6386</id>
    <revision>
      <id>871987</id>
      <parentid>871320</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>871987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26329" sha1="jfyrk2mlsblkiot0iphac1r2vh9r0ra" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Оманы Султант Улс
| common_name            = Оман
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}&lt;br /&gt;''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}''
| image_flag             = Flag of Oman.svg
| flag_type              = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = National emblem of Oman.svg
| symbol_type            = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}&lt;br /&gt;&quot;[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]&quot;&lt;br /&gt;&quot;Султаны ёсолгоо&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}}
| image_map              = File:Oman (better) (orthographic projection).svg
| map_caption            = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон)
| capital                = [[Маскат]]
| coordinates            = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{tree list}}
*88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
**47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]]
**35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] 
**6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]]
*5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] 
*3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]]
*2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2020
| demonym                = [[Оманчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]]
| leader_name1           = [[Хейсам бен Тарик]]
| leader_title2          = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Тейязин бин Хейсам]]
| legislature            = [[Оманы Зөвлөл]]
| upper_house            = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]]
| lower_house            = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]]
| sovereignty_type       = Түүх
| established_event1     = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл
| established_date1      = 130
| established_event2     = Аль-Жуланда
| established_date2      = 629
| established_event3     = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-09-26 22:21:51 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;}}
| established_date3      = 751
| established_event4     = [[Набаны улс]]
| established_date4      = 1154
| established_event5     = [[Португалын Оман]]
| established_date5      = 1507–1656
| established_event6     = [[Ярубын улс]]
| established_date6      = 1624
| established_event7     = [[Аль-Саид]]ын угсаа
| established_date7      = 1744
| established_event8     = [[Маскат-Оман]]
| established_date8      = 1 сарын 8, 1856 он
| established_event9     = [[Жабал-Ахдарын дайн]]
| established_date9      = 1954–1959
| established_event10    = [[Дофарын бослого]]
| established_date10     = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11
| established_event11    = Оманы Султант Улс
| established_date11     = 8 сарын 9, 1970 он
| established_event12    = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]]
| established_date12     = 10 сарын 7, 1971 он
| established_event13    = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date13     = 1 сарын 6, 2021 он&lt;ref&gt;{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}&lt;/ref&gt;
| area_km2               = 309,500
| area_rank              = 70
| area_sq_mi             = 119,498 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = бага
| population_estimate    = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}}
| population_census      = 2,773,479&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics &amp; Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN_Population|Year}}
| population_estimate_rank = 125
| population_census_year = 2010
| population_density_km2 = 15
| population_density_sq_mi = 40 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 177
| GDP_PPP                = {{increase}} $165.947&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=449&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 78
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $35,286
| GDP_PPP_per_capita_rank = 71
| GDP_nominal            = {{increase}} $110.127&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf9&gt;{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=NGDPD,&amp;sy=2022&amp;ey=2022&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1  |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 66
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416
| GDP_nominal_per_capita_rank = 55
| Gini                   = 30.75 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.816 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 54
| currency               = [[Оманы риал]]
| currency_code          = OMR
| time_zone              = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]]
| utc_offset             = +4
| date_format            = өө.сс.жжжж
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[+968]]
| cctld                  = [[.om]], [[عمان.]]
| official_website       = [http://www.oman.om www.oman.om]
}}

'''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс'''  ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) —  [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм.

Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог.

309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. 

Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм.

Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм.

{{Олон нэр
|хэл1           = Монгол‎‎ бичиг
|бичиг1         = Оман &lt;sup&gt;кирил&lt;/sup&gt;
|хэл2           = [[латин үсэг|Араб үсэг]]
|бичиг2         = عمان &lt;sup&gt;араб&lt;/sup&gt; → ''Уман'' 
|хэл3           = [[латин үсэг|Латин үсэг]]
|бичиг3         = Oman &lt;sup&gt;англи&lt;/sup&gt;
|хэл4           = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]]
|бичиг4         = Оман &lt;sup&gt;орос&lt;/sup&gt; 
|тэмдэглэл      = 
}}

== Газар зүй ==

Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]]
[[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]]

=== Байрлал ===
Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. 

=== Газрын тогтоц ===
Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. 

Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. 

=== Цаг уур ===
Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. 

Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг.

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам
|-
| 1950 ||  456,000
|-
| 1970 || 732,000
|-
| 1990 || 1,868,000
|-
| 2010 || 2,782,000
|-
| 2016 || 4,550,538
|}
[[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]]

Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба (&quot;цэвэр арабууд&quot;) болон Муста-Ариба (&quot;холимог арабууд&quot;). 

Оман улсад 2021 оны байдлаар  3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. 

Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. 

Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. 

[[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]]
[[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]]
=== Ард түмэн ===
Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. 

=== Хэл бичиг ===
Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй.

=== Шашин шүтлэг ===

Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. 

Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. 

=== Хот суурин ===
[[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]]
Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: 
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Маскат]] (797,000 хүнтэй)
* [[Сиб]] (237,816)
* [[Салала]] (163,140)
* [[Баушар]] (159,487)
||
* [[Сухар]] (108,274)
* [[Сувайк]] (107,143)
* [[Ибри]] (101,640)
* [[Сахам]] (89,327)
|}

== Түүх ==
=== Эртний үе ===
[[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]]
Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. 

[[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. 

Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. 

НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв.

=== Дотор Оман ===
[[Зураг:Maskat &amp; Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]]
7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. 

Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв.

Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. 

=== Эргийн Оман ===
[[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]]
1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. 

Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. 

Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан.

Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв.

1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав.

=== Нэгдсэн улс ===
[[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]]
1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон.

Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон.

Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна.

Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ.

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Оман| ]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>jfyrk2mlsblkiot0iphac1r2vh9r0ra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сири</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6402</id>
    <revision>
      <id>871931</id>
      <parentid>848818</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31956" sha1="t5i5b6zfv0jaapr29h3anm5r46r6gil" xml:space="preserve">{{Short description|Баруун Азийн улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Сири
| common_name            = Сири
| native_name            = {{native name|ar|سُورِيَا|italics=off}}&lt;br /&gt;{{small|''Сурия''}}
| image_flag             = Flag of Syria (2025-).svg
| flag_type              = [[Сирийн төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Syria (2025–present).svg
| symbol_type            = [[Сирийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| coa_size               = 90
| recognized_national_languages = 
| national_anthem        = {{lang|ar|حُمَاةَ الدِّيَارِ}}&lt;br /&gt;''Хумат ад-Дияр''&lt;br /&gt;&quot;[[Сирийн төрийн далбаа|Эх нутгийн харуул]]&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Syria.ogg]]}}
| national_motto         = 
| image_map              = {{Switcher|[[File:Syria (orthographic projection) disputed.svg|frameless]]&lt;br /&gt;Сири хар ногооноор, [[Турк]]ийн [[Хатай муж]] болон Израилын эзэлсэн [[Голаны өндөрлөг]]ийн ихэнх хэсгийг цайвар ногооноор|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Syria - Location Map (2013) - SYR - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Сирийн газрын зураг|default=1}}
| capital                = [[Дамаск]]
| coordinates            = {{Coord|33|30|N|36|18|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref name=&quot;CoSAR&quot;/&gt;
| languages2_type        = Цөөнхийн хэлнүүд
| languages2             = Мөн үз: [[Сирийн хэлнүүд]]
| ethnic_groups          = 90% [[Арабчууд]]&lt;br /&gt;9% [[Курдүүд]] &lt;br/&gt;1% [[Сири дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]]
| ethnic_groups_year     = 2024
| religion               = 87% [[Сири дэх лалын шашин|Ислам]]&lt;br /&gt;10% [[Сири дэх христийн шашин|Христ]]&lt;ref name=&quot;CIA - The World Factbook&quot;/&gt;&lt;br /&gt;3% [[Сири дэх друз|Друз]]
| government_type        = [[Сирийн шилжилтийн засгийн газар|Шилжилтийн засгийн газар]]
| leader_title1          = [[Сирийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = ''Сул''
| leader_title2          = [[Сирийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = ''Сул''
| leader_title3          = [[Сирийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name3           = [[Мохаммад Гази аль-Жалали]] ([[Сирийн шилжилтийн засгийн газар|үүрэг гүйцэтгэгч]])
| established_event1     = [[Сирийн Арабын Хаант Улс]]
| established_date1      = 3 сарын 8, 1920 он
| established_event2     = [[Сири болон Ливаны Мандат|Францын Мандат]] дор [[Сири Улс (1925–1930)|Сири Улс]]
| established_date2      = 12 сарын 1, 1924 он
| established_event3     = [[Анхдугаар Бүгд Найрамдах Сири Улс#Мандатын Бүгд Найрамдах Сири Улс|Сирийн Бүгд Найрамдах Улс]]
| established_date3      = 5 сарын 14, 1930 он
| established_event4     = ''Де-юре'' тусгаар тогтнол
| established_date4      = 10 сарын 24, 1945 он
| established_event5     = ''Де-факто'' [[Анхдугаар Бүгд Найрамдах Сири Улс#Тусгаар Тогтносон Анхдугаар Бүгд Найрамдах Сири Улс|тусгаар тогтнол]]
| established_date5      = 4 сарын 17, 1946 он
| established_event6     = [[Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс]]аас гарав
| established_date6      = {{nowrap|9 сарын 28, 1961 он}}
| established_event7     = [[Асадын дэглэмийн уналт]]
| established_date7      = {{nowrap|12 сарын 8, 2024}}
| area_km2               = 185180&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.sy/cweb/MOEX_NEW/syria/Overview.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511155611/http://mofa.gov.sy/cweb/MOEX_NEW/syria/Overview.htm|url-status=dead|archive-date=2012-05-11|title= Сирийн Гадаад хэргийн яам}}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 87 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--&gt;
| area_sq_mi             = 71479 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| percent_water          = 1.1
| population_estimate    = {{Increase}} 25,000,753&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.worldometers.info/world-population/syria-population/ |title=Сирийн хүн ам|website=World of Meters.info |access-date=2024-11-06 }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = 57
| population_density_km2 = 118.3
| population_density_sq_mi = 306.5 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 70
| GDP_PPP                = {{nowrap|$50.28 тэрбум&lt;ref name=CIA&gt;{{cite web | url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/#people-and-society | title=Сири | work=The World Factbook | publisher=Тагнуулын төв газар | access-date=2021-04-07 | archive-date=2021-02-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210203054123/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/#people-and-society | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;!--end nowrap:--&gt;}}
| GDP_PPP_year           = 2015
| GDP_PPP_rank           = 
| GDP_PPP_per_capita     = $2,900&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 
| GDP_nominal            = {{nowrap|$11.08 тэрбум&lt;ref name=&quot;CIA&quot; /&gt;}}
| GDP_nominal_year       = 2020
| GDP_nominal_per_capita = $533
| GDP_nominal_per_capita_rank = 
| Gini                   = 26.6 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year              = 2022
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Дэлхийн банкны ЖИНИ индекс |publisher=Дэлхийн банк |access-date=2013-01-22 |archive-date=2015-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.557 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2022&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change             = steady &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-13 |title=ХҮНИЙ ХӨГЖЛИЙН ТАЙЛАН 2023-24 |url=http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |website=[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]] |publisher=НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр |pages=274–277 |language=en |access-date=2024-05-03 |archive-date=2024-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501075007/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 157
| currency               = [[Сирийн фунт]]
| currency_code          = SYP
| time_zone              = [[Арабын стандарт цаг]]
| utc_offset             = +3
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| calling_code           = [[Сири дэх утасны дугаар|+963]]
| iso3166code            = SY
| cctld                  = [[.sy]]&lt;br /&gt;[[سوريا.]]
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;CIA - The World Factbook&quot;&gt;{{cite web |title=Сири: Хүмүүс ба нийгэм |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/#people-and-society |website=The World Factbook |date=2022-05-10 |publisher=ТТГ |access-date=2021-12-30 |archive-date=2021-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203054123/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/#people-and-society |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| demonym                = Сиричүүд
| today                  = 
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;CIA - The World Factbook&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/syria/35817.htm | title=Сири (10/03) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.voanews.com/a/syria_religious_ethinic_groups/1568679.html | title=Сирийн шашин шүтлэг, угсаатны бүлгүүд | date=2012-12-20 }}&lt;/ref&gt;
}}

'''Си́ри''' ([[Араб хэл|араб.]] سُورِيَا, ''Сурия'') нь [[Өрнө Ази]]д оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Сири өрнөд талаараа [[Газар дундын тэнгис]]т тулж, бусад талаараа [[Турк]], [[Ирак]], [[Иордан]], [[Израил]], [[Ливан]]тай хиллэдэг. 

185 мянган  км² газар, 17 сая хүн амтай. Нийслэл нь [[Дамаск]], хамгийн том хот нь [[Халеб]] (Алеппо) юм. 

Сирийн эрэг, үржил шимт голын сав газар, уул, цөл газарт [[араб угсаатан|араб]], [[курд үндэстэн|курд]], [[ассир ястан|ассир]], армен, черкес, турк ард түмэн [[ислам]] шашны суннит, шийт урсгал, [[христийн шашин|христ]], [[друз]] шашин шүтлэгтэй амьдарч байна. Нутгийн зонхилох [[араб хэл]] албанд хэрэглэгдэнэ. 

Эрт дээр үеэс нааш Сири [[Левант]] гэдэг газрын нэг хэсэг байж, [[семит]] төрлийн хэлтэн амьдарч иржээ. НТӨ 3-р мянганы тэртээгээс төр засаг тогтож христийн, лалын шашинт төр улс оршин тогтнож байв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] харьяанд байснаа [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа [[Франц]]ын эрхэнд орж 1946 онд Сири улс болон тусгаар тогтножээ. 1958 онд [[Египет]]тэй нэгдэж нэг улс болсон ч 1961 онд төрийн эргэлтээр цуцлагдаж Сири улс дангаар үргэлжлэн оршжээ. Сири төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл байгууламж]], парламент-ерөнхийлөгчийн мэдэлд тэгш [[бүгд найрамдах засаг]]тай улс юм. 1963 оноос хойш [[Арабын Социалист Баас Нам|нэг нам]] төрийн эрхэнд ноёрхсоор байгаа бөгөөд 2000 оноос хойш [[Башар Асад]] эцгийн орыг залган ерөнхийлөгч болсон.

[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн, [[Арабын холбоо]]ны гишүүн асан (2011 оноос хойш түдгэлзэгдсэн), [[Лалын хамтын ажиллагааны байгууллага]], [[Газар дундын орны холбоо]]нд гишүүн элсчээ. 2011 оноос [[Арабын хавар]]ын хүрээнд эхэлсэн [[Сирийн иргэний дайн]] өнөөг хүртэл үргэлж байна. 

{{Олон нэр
|хэл1           = Монгол‎‎ бичиг
|бичиг1         = Сири&lt;sup&gt;кирил&lt;/sup&gt;
|хэл2           = [[латин үсэг|Араб үсэг]]
|бичиг2         = سوريا‎‎&lt;sup&gt;араб&lt;/sup&gt; - ''Sūriyā'' → ''Сурья'', &lt;br&gt; ''Сурия'', ''Сури'', ''Сурь'', ''Сур''
|хэл3           = [[латин үсэг|Өрнийн латин]]
|бичиг3         = Syria&lt;sup&gt;англи&lt;/sup&gt; &lt;br&gt; Syrie&lt;sup&gt;франц&lt;/sup&gt;
|хэл4           = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]]
|бичиг4         = Сирия&lt;sup&gt;орос, казах&lt;/sup&gt;  
|хэл5           = [[кирил үсэг|Исламын латин]]
|бичиг5         = Suriya&lt;sup&gt;азербайжан&lt;/sup&gt;  &lt;br&gt;Suriye&lt;sup&gt;турк&lt;/sup&gt;
|хэл6           = [[ханз үсэг|Ханз үсэг]]
|бичиг6         = 叙利亚&lt;sup&gt;хятад&lt;/sup&gt; → ''Шулия'' 
|тэмдэглэл      = Кирил монгол бичигт тийн ялгалаар: &lt;br&gt;Сири, Сирийн, Сирид, Сирийг, Сириэс, Сириэр, Сиритэй, Сири рүү гэж хувилна.
}}

== Газар зүй ==
Сири 185,180 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|88-р том]] орон юм. 
[[Зураг:Syria_Topography.png|thumb|left|200px|Физик газрын зураг]]
[[Зураг:Satellite image of Syria in May 2003.jpg|thumb|left|200px|Хиймэл дагуулаас харвал]]
[[Зураг:Syrian_desert.jpg|thumb|left|200px|Сирийн цөл]]
=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн 32° — 38°, зүүн уртрагийн 35° — 43° дотор [[Арабын хойг]]ийн умард талаар [[Өрнө Ази]], [[Өрнө өмнөд Ази]]д хамааран байна. Өрнөд талаараа [[Газар дундын тэнгис]]ийн 193 км эрэгтэй. Бусад талаараа [[Турк]] (822 км), [[Ирак]] (605 км), [[Иордан]] (375 км), [[Израил]] (76 км), [[Ливан]] (375 км) гэсэн таван улстай хиллэдэг.
=== Газрын тогтоц ===
Сири орны газар нутгийг өрнөд эргийн зурвас, өндөрлөг уул нуруу, дорно этгээдийн тэгш өндөрлөг гэж гурав ангилна. 

Тэнгисийн 65 км өргөн мандлыг Сири хамаардаг. Гол боомт нь [[Латакия]].

[[Ансар]] уулын нуруу эрэг дагуу 32 км өргөнтэй, дунджаар 1200 м өндөрт сунайна. Хамгийн өндөр уул нь [[Набиюнис]] (1575 м) болно. Баруун бэлээр үржил шимтэй. Ливантай хиллэдэг баруун өмнөд хилээр [[Антиливан]] нуруу байна. Сири орны хамгийн өндөр [[Хермон]] уул (2814 м) энд, хил дээр байна. Хоёр нурууны дундуур «Сирийн хаалга» хэмээх хочтой [[Хомсын зай]] хэмээх нам доор даваа, гарц бий. Нутгийн өмнөд үзүүрт [[Друз]] хөвч уул өргөгджээ.

Нуруудаас дорно зүгт уудам тэгш өндөрлөг байна. [[Сирийн цөл]], [[Хомсын цөл]] оршино. 

=== Ус, хөрс ===
Сирийн нийт гадаргын усны 80% Евфрат мөрний сав газарт хамаарна. [[Евфрат]] мөрөн нутгийн дундуур [[Хабур]], [[Балих]] зэрэг цутгалын хамт урсдаг. 

Евфратын дорнод зүгийн [[Жазира]] нутаг болон өмнөд нутгийн [[Хауран]] газар үржил шимт хөрстэй. Нийт нутгийн 24.8% газар тариаланд тохиромжтой. 

Хамгийн нам доор цэг [[Тивер]] нуур (-200 м) болно.  

=== Ашигт малтмал ===
[[Газрын тос]], [[фосфат]], [[манган]], [[төмөр|төмрийн]] хүдэр, [[давс]], [[гантиг]]ийн нөөцтэй.  

Газрын тосны нөөц [[Дайрэззаур]] хавьд байна.

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам
|-
| 1960 ||  4,565,000
|-
| 1970 || 6,305,000
|-
| 1981 || 9,046,000	
|-
| 1994 || 13,782,000
|-
| 2004 || 17,921,000
|-
| 2014 || 17,952,000
|}
[[Зураг:Syria Ethno-religious Map.svg|thumb|left|200px|Шашин угсааны газрын зураг]]


Сири улсад 2014 оны байдлаар 17,952,000 хүн оршин сууж байна. Үүнд 0-14 насны багачууд 35%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 61%, 65-аас дээш өндөр настан 3.8%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 71.2 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.05 эр/эм. Хүн амын жилийн бууралт - 0.8%. Уул нь хүн амын тоо 22 сая байхаас Сирийн иргэний дайны уршгаар 4 сая хүн гадаад оронд дүрвэлээ. Хүн амын 79.6% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 86.0%, эмэгтэйд 73.6% байна. 

=== Ард түмэн ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|+ 
! style=&quot;width:160px;&quot;| Яс үндэс  !! Хувь
|-
| [[Араб угсаатан]] || 90.3%
|-
| [[Курд үндэстэн]] г.м. || 9.7 %
|-
|}
[[Зураг:Damascus,_traditional_clothing_(6364877017).jpg|thumb|left|200px|Уламжлалт хувцас хэрэглэл бүхий Сирийн эрс]]

Сирийн хүн амын олонх нь 90.3%-ийг [[араб угсаатан]] бүрдүүлдэг. Үлдсэн 10%-д курд үндэстэн зонхилно. 
Задалж үзвэл Сирийн араб, [[Палестин]]ы араб, [[ассир ястан|ассир]], [[туркмен үндэстэн|туркмен]], [[черкес ястан|черкес]], [[арменичууд|армени]] яс үндэстэн байна. Ирак, [[Мальта]], Йордан, холын Бразилаас ирсэн оршин суугчид бий.

=== Хэл, шашин ===
[[Зураг:Omayad_Mosque_of_Aleppo_Syria.jpg|thumb|right|200px|Халебын гол сүм]]
Нутгийн зонхилох бөгөөд албан ёсны хэл нь [[араб хэл]] бөгөөд [[араб үсэг|араб үсгээр]] бичдэг. [[Левант]], [[Месопотам]]ын янз, аялгуугаар хэлэлцэнэ. Цөөнх ард түмэн [[курд хэл|курд]], [[турк хэл|турк]], [[армен хэл|армен]], [[ассир хэл|ассир]] хэлтэй. Гадаад хэлнээс [[англи хэл|англи]], [[франц хэл|франц]] хэлийг суралцдаг. 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|+ 
! style=&quot;width:160px;&quot;| Шашин шүтлэг !! Хувь
|-
| [[Лалын шашин]] || 87 %
|-
| [[Христийн шашин]]  || 10 %
|-
| Друз шүтлэг  || 3 %
|-
|}
Сирийн хүн ардын 74% [[лал]] шашны [[суннит]] урсгалын шүтлэгтэй. Үүнд араб, курд, туркмен зэрэг багтана. 13% лал шашны [[шийт]] урсгалын шүтлэгтэй. Үүнд араб, курд голчлоно. Ассир, араб гэх мэт ард христийн шүтлэгтэй байх ба тэр нь 10%-ийг эзлэнэ. [[Друз]] хүмүүс друз шүтлэгтэй. 
[[Зураг:Damascus_from_Qasiyon.JPG|thumb|right|200px|[[Дамаск]]]]
=== Хот суурин ===
[[Зураг:Aleppo_at_night11.jpg|thumb|left|200px|[[Халеб хот|Халеб]] (Алеппо)]]
Сирийн хүн амын 56% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: 
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2004 оны хүн амын тоогоор:
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Халеб хот|Халеб]] (2,132,100 хүнтэй)
* [[Дамаск]] (1,711,000)
* [[Хомс]] (652,609)
* [[Латакия]] (383,786)
||
* [[Хама]] (312,994)
* [[Ракка]] (220,488)
* [[Дайрэззаур]] (211,857)
* [[Хасака]] (188,160)
|}

== Түүх ==
=== Эртний үе ===
[[Зураг:Amrit01.jpg|thumb|left|200px|Финикийн Амрит сүм]]
Сири бол [[газар тариалан]] үүссэн нэгэн өлгий юм. [[Хүрэл зэвсгийн үе]]ийн олдвор [[Хамукар]]аас олддог. Сурвалжнаа тэмдэглэгдсэн анхны төр улс нь НТӨ 3500 оны тэртээх [[Эбла]] (өнөөгийн Идлиб хотын ойр) байв. [[Месопотами]]йн [[Шумер]], [[Ассир]], [[Аккад]] улс Сирийг эзэмшиж байв. [[Эртний Египет]]тэй харьцаж байсан ба II мянганд [[Ямхад]] улс [[Халеб]] орчим төвлөн оршжээ. Эртнээс [[семит]] төрлийн хэлтэн тархан суурьшсан.  

Сири эртнээс олон улсын байлдааны талбар байв. [[Финик]], Ассирийн шинэ улс, [[Вавилони]]йн шинэ улсын дараагаар Сирийг Персэд мандсан [[Ахемены улс]], дараа нь [[грек Македон]], [[Армени]], [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын]] мэдэлд оров. Нутгийн [[арамай]] хэлтнээс [[Пальмир]]ын улс 3-р зуунд хэсэг мандав. Сири Ромын хүн ам олон, баян мужийн тоонд орж байв. [[Христийн шашин|Христийн]] шашин дэлгэрсэн.

=== Дундад зуун ===
[[Зураг:Citadel_of_Aleppo.jpg|thumb|right|250px|Хоёр мянганы түүхтэй [[Халебын цайз]]]]
626 онд [[Мухаммад]] Сиритэй холбогдож байв. 640 онд [[араб угсаатан|арабын]] [[Рашидун]]ы цэрэг Сирийг байлдан дагуулав. [[Умаяны улс]] түүнийг залгаж [[Дамаск]]ийг нийслэлээ болгов. Умаяныг [[Багдад]]ад төвлөсөн [[Аббасын улс]] залгамжлав. Умаяны улсын үеэс [[араб хэл]] зонхилох хэл болж, [[Византын эзэнт гүрэн|Византын]] үеийн [[грек хэл|грек]], [[арамай]] хэлийг шахан сулруулсан. 887 онд Египетийн [[Тулуны улс]] Сирийг салгаж авсан ба [[Хамданы улс]] Халебад төвлөв.

[[Загалмайтны аян дайн]]ы үеэр Сирийг [[Франц]], [[Англи]], [[Итали]], [[Герман]]ы хүчин 1089-1189 оны хооронд эзэлж байсан бол уулархаг нутгийг [[Ассасин]] эзэлжээ. [[Селжук]]ийн харьяаны дараа [[курд]] ноён [[Саладин]]ы [[Кайр]]т байгуулсан [[Аюбын улс]]ын нутаг болов. Хожим энэ улсын төв нь Халеб хот болов. 1260 онд [[Хүлэгүгийн улс|Хүлэгүгийн]] монгол цэрэг Халебыг эзэлж авсан ч Египетэд төвлөсөн [[мамлюк]]ийн цэрэг [[Айн Жалутын тулалдаан|Айн-Жалутад]] монголыг цохиж, мамлюкын [[Байбар]] ноён Дамаскийг мужийн төв болгожээ. 1400 онд түрэг монгол байлдан дагуулагч [[Төмөр]] мамлюкийг хөөж Сирийг эзэлж байв.  

[[Зураг:Syrian_women,_Description_de_L%27Universe_(Alain_Manesson_Mallet,_1683)_(cropped).jpg|thumb|left|150px|Османы үеийн эмэгтэй]]

=== Османы нутаг ===
1516 онд [[турк үндэстэн|туркийн]] [[Османы улс]] Египетийн мамлюкийг дийлж Сирийг эрхэнд оруулж 400 жил ноёрхов. Османы харьяанд Сири дуулгавартай дасан зохицов. Учир нь туркууд араб хэл, [[Коран]] судар, [[лал]] шашныг өмгөөлөгч болжээ. Дамаск лал шашны ариун газар [[Мекка]] хүрэх замын боомт болов. 

1864 оны шинэтгэлийн дараа [[Алеппо]], [[Зор]], [[Бейрут]], Дамаск, [[Ливан]], [[Иерусалим]] зэрэг саланги муж болсон байв. 

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д [[Герман]], [[Австри-Унгар]]тай нэг тал болсон Осман ялагдаж газар нутаг нь [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]], Францын эрхэнд оров. Энэ үед Османы зүгээс эндэх христийн шашинт [[армен үндэстэн|армен]], [[ассир ястан|ассир]] ардыг хомроглон устгасан явдал гарчээ.

[[Зураг:Ghouta_rebels_in_1925.jpg|thumb|right|200px|1920-оод оны босогч]]
=== Францын эрх ===
1920 онд [[Үндэстний холбоо]]ноос Сирийг товхинуулах эрхийг Францад өгсөн ба сөргөлдсөн нутгийн ноёныг дарж Францын цэрэг Сирид нэвтэрсэн. 1925 онд Друз уулнаас бослого гарч, 1927 онд Франц бослогыг дарж, алдсан хотуудыг эргүүлэн авсан. 1936 онд Франц Сирийг тусгаар тогтнуулах гэрээнд гарын үсэг зурж [[Хашим Атасси]] анхны ерөнхийлөгч болжээ. Гэхдээ Францын хууль тогтоох байгууллага татгалзсанаар Сирийг эрхэндээ байлгасаар байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы эхэнд Сири Германы мэдлийн Францын засгийн мэдэлд оров. 1941 онд Британийн хүчин Сирийг чөлөөлж, шаардсаар байсанд Францын цэрэг 1946 онд Сирийг орхин гарч Сири жинхэнээсээ тусгаар тогтножээ.

=== Тусгаар тогтнол ===
[[Зураг:NasserQuwatliUAR.jpg|thumb|left|200px|1958 он. Арабын нэгдсэн улс]]
[[Зураг:NixonAssad.jpg|thumb|left|200px|1974 он. Хафез Асад ерөнхийлөгч Америкийн ерөнхийлөгчийн хамт]]
1948 онд Сири [[Израил|Израилын]] эсрэг дайнд арабын бусад орны хамтаар оролцсон. Цэргийнхэн төрд оролцоо ихтэй байв. 1954 оны төрийн эргэлтээр парламентын давамгай эрхт засагт шилжив. [[Араб угсаатан|Араб]] үндсэрхэг үзэл болон [[социалист]] хөдөлгөөн өрнөж байв. 1958 онд хоёр улсын удирдлагын шийдвэрээр [[Египет]] Сири хоёр улс нэгдэж [[Арабын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс]] (АНБНУ) гэсэн холбооны улс болов. Холбооны улсад Сирийн эрх мэдэл, эдийн засгийн байдал дутмаг байснаас Сирийн Баас нам, цэргийнхэн төрийн эргэлт хийж 1961 онд холбооноос гарч дахин Сири улсаа залжээ. Түүнээс хойш [[Арабын Социалист Баас Нам]] (АСБН) төрийн эрхэнд байдаг болов. 

1967 оны эхэнд Сири-Израйлын багахан дайн болов. Израйль Египеттэй [[Зургаан өдрийн дайн|зургаан өдөр дайтахад]] Сири Израйлын эсрэг оролцов. Дайн дуусахаас 48 цагийн өмнө Израил Сирийн фронт руу анхаарч [[Голаны өндөрлөг]]ийн 2/3 хэсгийг эзэлж авсан ба гал зогсоох шугам татсанаар Израил эзэлж авсан хэсгээ өнөөдөр хүртэл хянаж байна. Олон улс Голаны өндөрлөгийн эзлэгдсэн хэсгийг Сирийн нутаг гэж үздэг. 

1973 онд Египет Сири хамтарч Израйльтай дайтсан ч Израйль ухраасан. 1976 онд [[Ливаны иргэний дайн]] дэгдэхэд Сири цэрэг орулсан. Дайн дууссаны дараа үргэлжлэн байсаар 2005 оны Ливаны иргэд нийтийн эсэргүүцэл цуглааны дараа цэргээ татан авчээ. 

1970-аад оноос лалын суннит шашинтны [[Мусульман ахан дүүс]] зэвсэгт бүлэг алавит шийт шашинтай [[Хафез Асад]] ерөнхийлөгчийн эсрэг зэвсэглэн боссон ба Сирийн зэвсэгт хүчин 1982 онд [[Хама]] хотод 20000 хүний амийг авчээ. Сири-Израйлийг найрамдуулах зорилготой Мадридын хурал (1991), олон уулзалт болсон ч амжилт олоогүй. 

[[Зураг:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|right|200px|Сирийн иргэний дайны 2016 оны 11-р сарын газрын зураг]]
Хафез Асадыг 2000 онд нас барахад хүү [[Башар Асад]] залган улсын ерөнхийлөгч болсон. 2000-аад онд Сирийн араб-курдын хооронд мөргөлдөөн болж байв. 2005 онд Сири Ливан дахь цэргээ татаж авсан. 2006 оны Ливаны дайнд Сири [[Хезболла]]гийн талд байж [[Иран]]аас явсан тусламжийн ачааг дамжин өнгөрүүлж өгчээ. Израйль террорист байгууллагын үүр хэмээн Сирийн хэд хэдэн газрыг бөмбөгдсөн.

=== Иргэний дайн ===
[[Арабын хавар]] хөдөлгөөний хүрээнд ерөнхийлөгч Башар Асадын (шийт шашинтай) эсрэг жагсаал хөдөлгөөн 2011 онд өрнөсөн. Сирийн цэрэг хүчлэн тараасчаар [[Сирийн сөрөг хүчин|Сирийн босогчид]] зэвсэглэн иргэний дайн болжээ. [[Сирийн иргэний дайн]]д [[Исламын улс]] (суннит), [[Рожава]] (курд) зэрэг сөргөлдөгч тал нэмэгдэж 400,000 хүн амь үрэгдэж, 4 сая хүн эх орноосоо дайжин дүрвээд байна.

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}
{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Сири| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Социалист улс]]</text>
      <sha1>t5i5b6zfv0jaapr29h3anm5r46r6gil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шинэ Зеландын Газрын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8160</id>
    <revision>
      <id>872039</id>
      <parentid>844640</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T05:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14573" sha1="8jth5yohlqgrnc3czix8566m2eug4tj" xml:space="preserve">[[Файл:Newzealandwarsmemorial.jpg|thumb|303px|right|Шинэ Зеландын дайнд Европчууд болон Маоричуудын талаас амь үрэгдсэн хүмүүст зориулсан дурсгалын булан, [[Окландын Дайны дурсгалын музей]]. &quot;Kia mate toa&quot; гэсэн үгийг &quot;эцсээ хүртэл тулалдах&quot; буюу &quot;амиа алдахдаа ч айхгүй байх&quot; гэж орчуулж болох бөгөөд өдгөө [[Шинэ Зеландын Арми]]йн [[Отаго ба Саутландын анги]]йн уриа болсон юм. Далбаанууд нь [[Па хаалга]] ба [[Нэгдсэн Вант Улс]]ын далбаанууд юм.]]
'''Шинэ Зеландын дайн''' буюу '''Газрын дайн''' хэмээдэг, урьд нь '''Маорийн дайн''' гэдэг байсан энэхүү дайн нь [[1845]]-[[1872]] онд [[Шинэ Зеланд]]ад болсон цуврал мөргөлдөөн юм. Дайн олон асуудлаас болж дэгдсэн бөгөөд хамгийн том асуудал нь [[Маори]]йн газар нутгийг нүүдэллэн ирэгчдэд (цагаан арьстнуудад) худалдсан явдал байлаа. 

[[1840]] онд гарын үсэг зурсан [[Вайтангийн гэрээ]]гээр Маорийн [[иви]] (омог) бүр газар нутаг, ой мод, загас агнуур болон бусад ''[[таонга]]''гаа (баялаг) бусдын оролцоогүй эзэмших эрхтэй байжээ. Колоничлолын эхэн үеийн газрын худалдааны хэлэлцээр сэжигтэй үндэслэлтэй байсан бөгөөд оролцогч талууд заримдаа Гэрээнд гарын үсэг зурахаасаа өмнө худалдаа хийсэн байлаа. Ийм явдал дахин гаргуулахгүйн тулд шинээр байгуулагдсан Британийн колонийн удирдлага Маоричууд газраа зөвхөн Британийн төрд (эхэлж авах давуу эрх) худалдаж болно гэсэн захирамж гаргажээ. Гэвч Маоричууд газар нутгаа хүй нэгдлээрээ өмчилж байсан бөгөөд тодорхой газар нутагт суурьших зөвшөөрөл нь тухайн газрыг худалдан авсан хэрэг биш байсан тул үүнд олон нүүдэллэн ирэгчид дургүйцэж байлаа. Нүүдэллэн ирэгчдийн шахалтаар колонийн засаг захиргаа Вайтангийн гэрээний заалтуудыг үл хэрэгсэж, нүүдэллэн ирэгчдийг өмчлөгч нь тодорхойгүй газруудад суурьшихыг зөвшөөрч эхлэв. Маоричууд ч Британийн нүүдэллэн ирэгчид газар нутгыг нь булааж байгааг эсэргүүцэж эхэлснээр цаашдын дайны үр хөврөл бүрэлджээ.

== Мөргөлдөөн ==
Шинэ Зеландын дайны анхны мөргөлдөөн 1843 онд [[Өмнөд Арал|Өмнөд Арлын]] хойд үзүүрт [[Вайрау Аффрэй]]д гарчээ. Энд [[Нелсон, Шинэ Зеланд|Нелсон]]ы нүүдэллэн ирэгчид өөрсдийн өмчлөөгүй газар нутгийг хууль бусаар булаан авахыг оролдсоноос болж мөргөлдөөн үүсэн тэднээс 22 нь алагджээ.

[[Флагстаффын дайн]] 1845 оны гуравдугаар сараас 1846 оны нэгдүгээр сар хүртэл Шинэ Зеландын бүр хойд хэсэгт [[Арлуудын булан]]гийн орчим дэгджээ. Энэ дайн нь [[мана]]—омгийн эрх дарх—ба гаалийн татвараас үүдэн гарсан. Энэ нь үнэн хэрэгтээ Маорийн өрсөлдөгч ахлагчдын хоорондох дайн байсан бөгөөд Британичууд [[Британийн Эзэнт гүрэн|Британийн Эзэнт гүрний]] эрх дархын төлөө нэг талд нь орон тулалджээ{{Fact|date=February 2007}}.

Үүний дараа удалгүй [[Хойд Арал|Хойд Арлын]] баруун өмнөд хэсэгт 1846 оны 3-8 дугаар сард [[Хатт хөндийн аян дайн]], 1847 оны 4-7 дугаар сард [[Вангануйн аян дайн]] тус тус дэгдсэн. Энэ хоёр дайны шалтгаан нь Европын нүүдэллэн ирэгчид Маорийн нутаг руу газраа тэлсэнтэй холбоотой байлаа.

Эхний гурван дайнд Маоричууд авъяаслаг, чадварлаг дайчид болохоо харуулсан юм. Гэвч тэд Британийн нүүдэллэн ирэгчдийг бутцохих буюу Шинэ Зеландаас хөөн гаргахыг ерөөсөө хүсээгүй билээ{{Fact|date=February 2007}}. Эдгээр дайн тулааны эцэст хот, суурин газарт Английн хууль, бусад газарт Маорийн хууль, ёс заншил үйлчилнэ гэсэн ойлголцолд хүрсэн. Үүнээс хойш 1848-1860 онд харьцангуй тайван байж, эдийн засгийн харилцаа өрнөсөн юм. 

Энэ хугацаанд Европчуудын нүүдэллэн суурьших явц хурдасч, 1859 оны үед [[Пакеха]]чуудын тоо 60000-д хүрч, Маоричуудын тоотой бараг тэнцжээ{{Fact|date=February 2007}}. Энэ үед Пакехачууд урьд өмнөх дайн тулааны гашуун сургамжийг үндсэндээ мартсан байлаа. Тэд маш сэжигтэй газрын худалдаагаа тулган хийхдээ цэргийн хүч ашиглахыг оролджээ. Эдгээр худалдааны гэрээний нэгийг нь тэдний шүүх сүүлд хүчингүйд тооцсон юм. Үүний уршгаар [[Таранакийн нэгдүгээр дайн]] дэгдлээ. Орон нутгийн Британичуудын хүч дахиад л Маоричуудад давамгайлуулж{{Fact|date=February 2007}}, 12 сарын турш тулалдсаны эцэст хоёр тал хүч тэнцсэнээр дайны галыг дуртайяа зогсоов.

Гэвч, энэ нь дайны оршил төдий хэрэг байлаа. Британийн нүүдэллэн ирэгчид Хойд Арлын ихэнх нутийг хянаж, захирч байсан Маоричуудтай сөргөлдөхөд бэлэн бус байв. 1863 онд [[Вайкатог эзлэн авсан нь|Вайкатог эзлэн авснаар]] дахин дайн дэгдэв. Вайкатогийн дайн, үүний дотор [[Таурангагийн аян дайн]] нь Шинэ Зеландын бүх дайнаас хамгийн том нь болсон юм. Энэ дайны үр дүнд Маорийн газар нутгийн томоохон хэсгийг хураан авснаар [[Таранакийн хоёрдугаар дайн]] дэгдэхэд хүргэв. 1860-аад оны дундуур, дайн тулааны улмаас уугуул иргэдийн бүх сургуулийг хаахад хүрсэн.

1864 оны сүүлийн хагасаа 1868 оны эхэн хүртэл харьцангуй нам жим байлаа. Энэ хугацаанд гарсан хамгийн том хэрэг явдал бол [[Волкнерийн хэрэг явдал|Карл Волкнер]] хэмээх миссионерын амийг хороосон явдал байлаа. Үүнээс гадна Маорийн омог хоорондын хоёр томоохон мөргөлдөөн болсон нь Маори болон Пакехачуудын хооронд хөгжиж буй хамтын ажиллагааг тогтворгүй болгохыг эрмэлзэж байсан Пакехагийн эсрэг шашны бүлэг болох [[Пай Марире]] буюу Хау Хаугийн сектийн талыг баримтлагчид болон тэдний эсрэг талынхны хооронд дэгдсэн Маорийн дотоодын дайн юм. Эдгээр дайныг [[Зүүн Хошууны дайн]] гэдэг байсан боловч энэ нь нарийн төвөгтэй цуврал дайныг хэт хялбарчлан нэрлэсэн нэр юм.

Хамгийн сүүлийн томоохон мөргөлдөөнүүдийг дурдвал [[Те Коотийн дайн]] ба [[Титоковаругийн дайн]] юм. Эдгээр дайн нь нэгэн зэрэг дэгдсэн боловч хоорондоо холбоогүй байсан учраас тус тусад нь авч үзэх нь зүйтэй. 

Үүгээр колонийн шинэ засаг захиргаа ба Шинэ Зеландын уугуул иргэдийн хооронд дэгдсэн олон хүний амийг авч одсон томоохон дайн үндсэндээ дуусчээ.

Үүнээс хойш өөр олон мөргөлдөөн гарсан боловч Шинэ Зеландын дайны хүрээнд авч үздэггүй билээ. Эдгээрээс дурдвал 1881 онд [[Парихака]]г эзлэн авсан явдлыг дурдаж болно. Түүнчлэн 1890-ээд онд [[Нохойны татварын дайн]] хэмээх дайн гарч байлаа. 1916 онд [[Руа Кенана]]г баривчилсан явдал ч бас ийм хэрэг явдалд тооцогдоно. Тэр байтугай 1970-аад онд [[Бастион Пойнт]]од гарсан мөргөлдөөн ч энэхүү зөрчлийн нэгэн хэсэг гэж тооцогдох ёстой билээ.

== Нэмж унших материал ==
* Barthorp, Michael (1979). ''To Face the Daring Māori''. Hodder and Stoughton.
* [[James Belich (historian)|Belich, James]] (1988). ''The New Zealand Wars''. Penguin.
* Belich, James (1996) ''Making Peoples''. Penguin.
* Binney, Judith (1995). ''Redemption Songs: A Life of Te Kooti Arikirangi Te Turuki''. Auckland: Auckland University Press.
* Buick, T.L. (1976). ''Old Marlborough''. Christchurch: Capper Press. (Originally published in 1900)
* Cowan, J., &amp; Hasselberg, P. D. (1983) ''The New Zealand Wars''. New Zealand Government Printer. (Originally published 1922) Online: [http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-Cow01NewZ.html Volume 1 1845-64], [http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-Cow02NewZ.html Volume 2 1864-72] 
* [https://web.archive.org/web/20230929152449/http://www.victorianmilitarysociety.org.uk/features/NZ1-1.html Hobbins, Peter (2004). ''Maori and Pakeha: British Colonial wars in New Zealand (Part 1)''. Paper on the Victorian Military Society website. (Part 2 not yet published)]
* Lee, Jack (1983). ''I have named it the Bay of Islands''. Hodder and Stoughton.
* Lee, Jack (1987). ''Hokianga''. Hodder and Stoughton.
* [[Frederick Edward Maning|Maning, F.E.]] (1862). ''A History of the War in the North of New Zealand against the Chief Heke''. (A near-contemporaneous account, although written primarily with an aim to entertain rather than with an eye to historical accuracy)
* Maxwell, Peter (2000). ''Frontier, the Battle for the North Island of New Zealand''. Celebrity Books.
* [https://web.archive.org/web/20120210204541/http://www.genealogy.org.nz/news/Conference%20Papers%20C%20Pugsley.pdf/ Pugsley, Chris (1998). ''Manufacturing a War: Grey, Cameron and the Waikato Campaign of 1863-4''. Paper by noted NZ military historian on the New Zealand Society of Genealogists website]
* Simpson, Tony (1979). ''Te Riri Pākehā''. Hodder and Stoughton.
* [[Keith Sinclair|Sinclair, Keith]] (ed.) (1996). ''The Oxford Illustrated History of New Zealand'' (2nd ed.) Wellington: Oxford University Press.
* [[Michael King|King, Michael]] (2003). ''The Penguin History of New Zealand''. Penguin. 
* Stowers, Richard (1996). ''Forest Rangers''. Richard Stowers.
* Vaggioli, Dom Felici (2000). ''History of New Zealand and its inhabitants'', Translated by J. Crockett. Dunedin: University of Otago Press. (Original Italian publication, 1896).
* Walker, Ranginui (2004) ''Ka whawhai tonu matou: Struggle without end'' Penguin. 
* &quot;The people of Many Peaks: The Māori Biographies&quot;. (1990). From ''The Dictionary of New Zealand Biography, Vol. 1, 1769-1869''. Bridget Williams Books and Department of Internal Affairs.

== Гадны гогцоонууд ==
* [http://www.newzealandwars.co.nz/ The New Zealand Wars / Nga Pakanga Whenua O Mua. Scholarly and comprehensive website run by Professor Danny Keenan of Victoria University of Wellington, NZ]
* [https://web.archive.org/web/20070929102845/http://www.nzhistory.net.nz/node/32 New Zealand's 19th Century Wars on NZHistory.net.nz]
* [https://web.archive.org/web/20110428104542/http://www.army.mil.nz/culture-and-history/nz-army-history/historical-chronology/1827.htm ''Historical Chronology'' on New Zealand Army website]
* [http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-corpus-newzealandwars.html New Zealand Wars (1845–1872) collection] at the [http://www.nzetc.org New Zealand Electronic Text Centre]
* [http://www.teara.govt.nz The Encyclopedia of New Zealand] 
* [https://web.archive.org/web/20080308215244/http://www.teara.govt.nz/1966/M/MaoriWars/Origins/en ''The Maori Wars'' in the 1966 Encyclopaedia of New Zealand]
* [https://web.archive.org/web/20071223014721/http://www.teara.govt.nz/1966/H/HistoryMythsInNewZealand/TheMaoriWars/en ''Myths of Origins of the Maori Wars'' in the 1966 Encyclopaedia of New Zealand]
&lt;!--Other languages--&gt;

[[Ангилал:Дайнууд]]
[[Ангилал:Шинэ Зеландын түүх]]</text>
      <sha1>8jth5yohlqgrnc3czix8566m2eug4tj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8252</id>
    <revision>
      <id>871916</id>
      <parentid>866750</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51367" sha1="0w0j2ie5j0lit2b2nnqamvc966flqjb" xml:space="preserve">{{Short description|Баруун Азийн улс}}
{{Энэ гарчиг}}
{{Redirect-distinguish-for|Перс|Перс}}
{{Distinguish||Ирак}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠢᠰᠯᠠᠮ ᠤᠨ&lt;br/&gt;ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ &lt;br/&gt;ᠢᠷᠠᠨ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}
| common_name            = Иран
| native_name            = {{nobold|{{native name|fa|جمهوری اسلامی ایران|italics=off}}}}&lt;br /&gt;{{small|''Жомхури-е Эслами-е Иран''}}
| image_flag             = Flag of Iran.svg
| flag_type              = [[Ираны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Iran.svg
| symbol_type            = [[Ираны төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{lang|fa|استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی}}&lt;br /&gt;''Эстеклал, Азади, Жомхури-е Эслами''&lt;br /&gt;&quot;Тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, исламын бүгд найрамдах улс&quot;&lt;br /&gt;(''[[де-факто]]'')&lt;ref name=&quot;Temperman2010&quot;&gt;{{cite book |author=Jeroen Temperman | title=State-Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance | url=https://books.google.com/books?id=Khag6tbsIn4C&amp;pg=PA87 | year=2010 | publisher=Brill | isbn=978-90-04-18148-9| pages=87– 
| quote=The official motto of Iran is [the] ''[[Takbir]]'' ('God is the Greatest' or 'God is Great'). Transliteration ''Allahu Akbar''. As referred to in art. 18 of the constitution of Iran (1979). The ''[[de facto]]'' motto however is: 'Independence, freedom, the Islamic Republic.{{'-}}}}&lt;/ref&gt;
| national_anthem        = {{lang|fa|سرود ملی جمهوری اسلامی ایران}}&lt;br /&gt;{{nowrap|''Соруд-э Мэлли-е Жомхури-е Эслами-е Иран''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|&quot;[[Ираны төрийн дуулал|Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын үндэсний төрийн дуулал]]&quot;}}{{parabr}}{{center|[[File:Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga]]}}
| image_map              = Iran (orthographic projection).svg
| capital                = [[Тегеран]]
| coordinates            = {{Coord|35|41|N|51|25|E|type:city}}
| largest_city           = [[Тегеран]]
| official_languages     = [[Перс хэл]]&lt;ref name=AO&gt;{{Cite web |title=Constition of Islamic Republic of Iran, Chapter II: The Official Language, Script, Calendar, and Flag of the Country, Article 15 |url=https://www.iranchamber.com/government/laws/constitution_ch02.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730024031/https://www.iranchamber.com/government/laws/constitution_ch02.php |archive-date=9 June 2023 |access-date=9 June 2023 |website=Iran Chamber Society}}&lt;/ref&gt;
| regional_languages     = {{Collapsible list
| titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%;
| title = [[Ираны хэлнүүд|Жагсаалт]]:&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; | 53% [[Перс хэл]] | 18% [[Азербайжан хэл]] ба бусад [[Түрэг хэлний язгуур|Түрэг хэлнүүд]] {{midsize|([[Кашкай хэл]], [[Түркмен хэл]] зэрэг)&lt;ref name=&quot;britannicalanguages&quot;&gt;{{cite web |title=Iran – Languages |url=https://www.britannica.com/place/Iran/Languages |website=Encyclopedia Britannica |access-date=9 January 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;}} | 10% [[Курд хэл]] | 7% [[Гиляки хэл|Гиляки]] болон [[Мазандерани хэл]] | 6% [[Лури хэл]] | 2% [[Балуч хэл]] | 2% [[Араб хэл]] | 2% other&lt;ref name=AO/&gt; {{midsize|([[Армени хэл]], [[Сурет хэл|Ассири]], [[Гүрж хэл]], [[Лаки хэл|Лаки]], [[Семнани хэл]], [[Талыш хэл]], [[Тати хэл (Иран)|Тати хэл]])}}}}
| ethnic_groups          = {{Tree list}}
*[[Перс үндэстэн|Персүүд]]
*[[Ираны Азербайжанчууд|Азербайжанчууд]]
*[[Иран дахь курдүүд|Курдүүд]]
*[[Мазандерани ястан|Мазандерани]]
*[[Лур ястан|Лурууд]]
*[[Гиляки ястан|Гилякууд]]
*[[Иран дахь арабчууд|Арабчууд]]
*[[Ираны Туркменчүүд|Туркменчүүд]]
*[[Ираны Балучууд|Балучууд]]
*[[Талыш ястан|Талыш]]
*[[Тат ястан (Иран)|Татууд]]
{{Tree list/end}}
| religion               = [[Шиит Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
| demonym                = [[Иран дахь угсаатны бүлгүүд|Иранчууд‎]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Теократ#Иран|теократ]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[исламын бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Иран улсын дээд удирдагч|Дээд Удирдагч]]
| leader_name1           = Alireza Arafi
| leader_title2          = [[Ираны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Мохаммад Мохбер]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
| leader_title3          = [[Ираны Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name3           = [[Мохаммад Мохбер]]
| leader_title4          = [[Ираны Парламентын даргын жагсаалт|Парламентын Дарга]]
| leader_name4           = [[Мохаммад Багер Галибаф]]
| leader_title5          = [[Ираны Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = [[Голям Хосейн Мохсени Эжеи]]
| lower_house            = 
| legislature            = [[Исламын Зөвлөлдөх Хурал]]
| sovereignty_type       = [[Ираны түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Мид|Мидийн эзэнт гүрэн]]
| established_date1      = МЭӨ 678
| established_event2     = [[Ахеменидын эзэнт гүрэн]]
| established_date2      = МЭӨ 550
| established_event3     = [[Парфын улс]]
| established_date3      = МЭӨ 247
| established_event4     = [[Сасанидын эзэнт гүрэн]]
| established_date4      = МЭ 224
| established_event5     = [[Буидын эзэнт гүрэн]]
| established_date5      = 934
| established_event6     = [[Сефевийн улс]]
| established_date6      = 1501
| established_event7     = [[Афшар]]
| established_date7      = 1736
| established_event8     = [[Кажар]]
| established_date8      = 1796
| established_event9     = [[Пахлавийн улс]]
| established_date9      = 12 сарын 15, 1925 он
| established_event10    = [[Ираны хувьсгал|Исламын хувьсгал]]
| established_date10     = 2 сарын 11, 1979 он
| established_event11    = [[Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date11     = 12 сарын 3, 1979 он
| established_event12    = [[1989 оны Ираны үндсэн хуулийн бүх нийтийн санал асуулга|Сүүлийн нэмэлт өөрчлөлт]]
| established_date12     = 7 сарын 28, 1989 он
| area_km2               = 1,648,195
| area_rank              = 17
| area_sq_mi             = 636,372&lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and Numbers]]--&gt;
| percent_water          = 1.63 (2015)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = 87,590,873&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Iran|access-date=22 June 2023|year=2023}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 17
| population_density_km2 = 48
| population_density_sq_mi = 124&lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and Numbers]]--&gt;
| population_density_rank = 162&lt;!--Wiki source[?]--&gt;
| GDP_PPP                = $1.692 их наяд&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=158,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2023&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= April 11, 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 22
| GDP_PPP_per_capita     = $19,548&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 80
| GDP_nominal            = {{decrease}}$367.968 тэрбум&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 43
| GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $4,252&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 120
| Gini                   = 40.9&lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2019
| Gini_change            = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;Data.worldbank.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IR |title=Gini index |work=[[World Bank]] |access-date=13 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.783&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 70
| currency               = [[Ираны риал]] ({{nq|{{wikt-lang|fa|ریال}}}})
| currency_code          = IRR
| time_zone              = [[Ираны Стандарт Цаг|ИСЦ]]
| utc_offset             = +3:30
| date_format            = &lt;span dir=&quot;rtl&quot;&gt;[[Иран дахь огноо, цагийн тэмдэглэгээ|жжжж/сс/өө]]&lt;/span&gt; ([[Хижри нарны хуанли|ХН]])
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Иран дахь утасны дугаар|+98]]
| iso3166code            = IR
| cctld                  = {{unbulleted list |[[.ir]] |[[.ir|ایران.]]}}
| today                  = 
}}

'''Иран''' ([[Перс хэл|Перс]]:ايران {{Audio|Iran_alborz.ogg|''Иран''}}), 1979 оноос хойш '''Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улс''' (перс. جمهوری '''اسلامی ایران‎ —''' ''Жомхури́-йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н'')- [[Өрнийн ертөнц|Өрнөдөд]] 1935 оноос өмнө '''Перс''' гэгддэг байсан учраас Ираны соёлын тайлбарт Перс гэдэг нэр нь одоо ч хэрэглэгддэг.

Иран улс нь бүхэлдээ 1,648,195 км² нутагтай (дэлхийн 18 дахь том бөгөөд Монгол Улстай ойролцоо), 2012 оны байдлаар 81 сая хүн амтай&lt;ref name=&quot;CIA Factbook - 2010&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |title=CIA Factbook – 2010 |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2011-09-14 |archive-date=2012-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Далайн өргөн эрэг газартай, [[Еврази]]йн төв дэх газар зүйн ашигтай байрлалтай орон юм. Хойгуураа [[Армени]], [[Азербайжан]], [[Туркменистан]] улсуудтай болон [[Каспийн тэнгис]]; зүүн талаараа [[Афганистан]], [[Пакистан]]; урдуураа [[Персийн булан]], [[Оманы булан]]; баруун талаараа [[Турк]], [[Ирак]] улсуудтай тус тус хиллэдэг. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот [[Тегеран]] нь улсын [[улс төр]], [[соёл урлаг]], [[худалдаа]], [[аж үйлдвэр]]ийн төв юм. Иран бол [[газрын тос]], [[байгалийн хий]] ихтэй бөгөөд [[Ойрх Дорнод]]доо ихээхэн нөлөөтэй улс гэгдэнэ.

Иранд эртнээс [[соёл иргэншил]] дэлгэрч, түүхэнд тэмдэглэгдсэн төрт улс нь [[Григорийн тоолол|НТӨ]] 2800 оны [[Элам]]аас эхэлдэг. МЭӨ 625 онд анх [[Миди]]чүүд нэгтгэж өнөөгийн Иран үндэстний суурь тавьжээ. Тэднийг залгамжилж 1000 гаруй жилийн турш Ахемен, [[Аршакийн улс|Аршак]], [[Сасаны улс|Сасан]] гэсэн Ираны гурван улс дараалан оршиж байгаад [[Араб]] болон бусад харь улсуудын харьяанд байсаар 1551 онд иранчуудын байгуулсан [[Сефевийн улс]] тогтож үндэстний хувьд дахин нэгтгэгджээ. Энэ улс нь [[Исламын шашин|Исламын шашны]] Шийт урсгалыг дэмжиж байснаас энэ номлол нь хүчтэй тархсан юм. Түүнээс хойш эзэн хаант ёс үргэлжилсээр 1906 онд [[Үндсэн хуульт хаант улс|үндсэн хуульт хаант]], 1979 оны 4 сарын 1-ээс Исламын хувьсгалын үр дүнд албан ёсоор [[Иран|''Исламын Бүгд Найрамдах Иран улс'']] болсон.

Иран улс нь [[НҮБ]], [[Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн]], [[Исламын шашинт улсуудын байгууллага|ИШУБ]], [[Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага]] (ОПЕК) гэх байгууллагуудын үүсгэн байгуулалцсан гишүүн орон. 1979 оны Үндсэн Хуульд тулгуурласан Ираны улс төрийн тогтолцоо нь өвөрмөц, төвөгтэй бүтэц бүхий удирдах албуудаас бүрдэнэ. Төрийн тэргүүн нь [[Ираны Дээд удирдагч]]. Албан ёсны шашин нь [[Исламын шашин|Исламын шашны]] Шийт урсгал бөгөөд албан ёсны хэл нь [[Перс хэл]].

== Нэр ==
[[Эртний Грек|Эртний грек]] түүхчдийн ''Πέρσης'' гэж бичиглэснээс Монголд '''Перс''' гэдэгтэй ижил нэрсээр бусад олон хэлэнд Ираныг нэрлэдэг байна. Үндсэндээ 2-3 мянган жилийг хамруулдаг. Ираны [[Фарс]] нутгийн нэрээс үүссэн. Тэгтэл [[᠋᠋᠋перс үндэстэн|персүүд]] өөрсдийн нутгаа [[Парфын улс]]ын үед ''Аряан'' (язгууртан), МЭ III зууны үеэс ''Эран'' гэж хэлж бичиж байв.&lt;ref name=&quot;MacKenzie&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=MacKenzie|first=David Niel|title=Ērān, Ērānšahr|year=1998|volume=8|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|publisher=Mazda|location=Costa Mesa|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eran-eransah}}&lt;/ref&gt;  Одоо Ираны персүүд {{Audio|Iran_alborz.ogg|'''Ира́н'''}} (ايران), Афганд ''Эран'', Тажикт ''Эрон'' хэмээдэг. Өрнөдөд түгсэн нэрийг халж, улсын нэрийг нутгийнхны хэлдгээр «Иран» болгохыг 1935 онд [[Реза Хан]] шах нь олон улсад хандан хүсчээ. Энэ нь 1959 оноос бүрэн хэрэгжиж улс орныг [Иран] гэж, үндсэн ард түмнийг перс гэж ялгадаг болсон.&lt;ref&gt;{{cite web| title = Renaming Persia| work = persiansarenotarabs.com | year = 2007| url = http://www.persiansarenotarabs.com/renaming-persia/ | accessdate = 26 Apr 2011}}&lt;/ref&gt; Перс, [[курд үндэстэн|курд]], [[осет ястан|осет]] ардыг багтаасан [[иран угсаатан]]тай андуурахгүй байх хэрэгтэй.

== Газар зүй ==

Иран улс 1,648,195 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Монгол Улс]]аас арай том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|18-р]] том орон юм. Хойд өргөргийн 24° — 40°, зүүн уртрагийн  44° — 64° дотор [[өрнө Ази]], зарим талаар [[өмнө Ази]]д байдаг. Хойгуураа [[Каспийн тэнгис]] (740 км урт зурвасаар), өмнүүрээ [[Персийн булан]], [[Оманы булан]]д тулж (нийлээд 2440 км), баруун болон хойд талаараа [[Ирак]] (1458 км), [[Турк]] (499 км), [[Армени]] (35 км), [[Азербайжан]] (790 км) дөрөвтэй, зүүн хойд болон зүүн талаараа [[Туркменистан]] (992 км), [[Афганистан]] (936 км), [[Пакистан]] (909 км) гуравтай хиллэдэг. Хилийн нийт урт 5,440 км.

=== Газрын тогтоц === 
Иран цулайсан уулархаг орон. [[Ираны тэгш өндөрлөг]] гэнэ. Нутгийн баруун талаар дунджаар 3000 м өндөр [[Загросын нуруу]] 1500 км үргэлжлэн тогтжээ. [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] урдуур [[Альборз]]ын нуруу байна. Энд Ираны хамгийн өндөр цэг [[Дамаванд]] хэмээх идэвхтэй [[галт уул]] (5610 м) оршдог. Уулын нурууд улсын хилтэй ойр. Нуруудын дунд [[Кавир]], [[Лут]] гэх хүнгүй зэлүүд давс бүхий хоёр цөл Төв өндөрлөг (900 м) хэмээх газар байна.

Иранд хоёр хэсэг нам доор газар байна. Нэг нь Каспийн тэнгисийн эргийн, нөгөө нь [[Месопотам]]ын зах болсон [[Хузестан]]ы нам доор газар юм. [[Персийн булан|Персийн]] болон [[Оманы булан|Оманы булангийн]] эргээр уулын нуруунд тулсан нам доор нарийн зурвастай. 
[[Зураг:Aerial_View_of_Damavand_26.11.2008_04-25-38.JPG|thumb|180px|left|Оргил өндөр Дамаванд уул]]
{|
|valign=&quot;top&quot;| '''Өндөр уулс'''
# [[Дамаванд]] (5610 м)
# [[Аламкух]] (4850 м)
# [[Сабалан]] (4811 м)
# [[Дена]] (4450 м)
# [[Зардкух]] (4250 м)
|width=&quot;45&quot;| 
|valign=&quot;top&quot;| &lt;br&gt;
6. [[Ширкух]] (4050 м)&lt;br&gt;
7. [[Тефтан]] (4025 м)&lt;br&gt;
8. [[Точал]] (3964 м)&lt;br&gt;
9. [[Незва]] (3810 м)&lt;br&gt;
10. [[Саханд]] (3700 м)&lt;br&gt;
|}

=== Ус зүй ===
[[Зураг:Urmia lake drought.gif|thumb|180px|left|[[Урмиа нуур]]ын ус татарчээ]]
Иранд томоохон гол мөрөн, нуур цөөн. Загросын нуруунаас эх авч [[Персийн булан]]г чиглэн 950 км урсдаг [[Карун]]ыг усан замын тээвэрт ашиглана. [[Кархе]], [[Дез]], [[Заянде]] гэсэн томоохон гол бий. [[Урмиа]] гэж давстай, том нуур бий.

=== Уур амьсгал ===
Ираны уур амьсгал нэгэн янз биш. Нутгийн баруун хойд хэсгээр өвөлдөө хүйтэн, цастай, хавар намартаа бороотой, зундаа л халуун байдаг бол урд нутгаар жилийн турш хуурай, халуун. Хузестаны нам доор газар зуны улиралд чийглэг уур амьсгалтай.

Ираны ихэнх нутагт хур тунадас бага, жилд дунджаар 250 мм байна. Каспийн тэнгисийн баруунтаа 1,000 мм, Каспийн тэнгисийн эрэг, Загросын нуруугаар 500 м байдаг бол Төв тэгш өндөрлөгийн цөл газарт 100 мм-ээс бага хур тунадастай ажээ.

[[Файл:Persian_Leopard_sitting.jpg|thumb|180px|right|[[Цоохор ирвэс]]]]

=== Амьтан ургамал ===
Хонь, ямаа, үхэр, адуу, усны үхэр, илжиг, тэмээ зэрэг мал, гургуул, ятуу, бүргэд, өрөвтас зэрэг шувуу олон байна. [[Азийн үчимбэр]] (одоо Ираны үчимбэр) гэж нэн ховор зүйлийн амьтан бий. Зэрлэг амьтдаас баавгай, үнэг, чоно, зэрлэг гахай, гөрөөс, цоохор ирвэс бий. [[Арслан]], [[бар]] нь байхгүй болсон.&lt;ref&gt; Guggisberg, C.A.W. (1961). Simba: The Life of the Lion. Howard Timmins, Cape Town.&lt;/ref&gt;

=== Ашигт малтмал ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[нүүрс]], [[хром]], [[зэс]], [[төмрийн хүдэр]], [[хар тугалга]], [[цайр]], [[манган]]ы нөөцтэй.

== Нийгэм соёл ==
=== Хүн ам зүй ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:160px;&quot;| Яс, үндэс, угсаа!! Хувь !! Шашин
|-
| [[Перс үндэстэн]] || 61% || шийт
|-
| [[Азербайжан үндэстэн]] || 16% || шийт
|-
| [[Курд үндэстэн]] || 10% || суннит
|-
| [[Лур ястан]] ||  6% || шийт
|-
| [[Араб угсаатан]] ||  2% || шийт
|-
| [[Балуч ястан]] ||  2% || суннит
|-
| бусад ард түмэн ||  2% || олон янз
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам 
|-
| 1500 || ''4,000,000''
|-
| 1800 || ''7,000,000''
|-
| 1900 || ''9,860,000''
|-
| 1956 || 18,954,704
|-
| 1976 || 33,708,744
|-
| 1996 || 60,055,488
|-
| 2011 || 75,149,669
|}
1950—1990 оны хооронд Иран улсын хүн амын тоо огцом өссөн бөгөөд 2011 онд 75,149,669-аар тоологджээ. 61 хувь нь 30–аас доош насны хүүхэд залуус. Жилийн дундаж өсөлт — 1.3%. Хүн амын нягт — 46 хүн/км², бичиг үсэг тайлагдалт — 84%, хотжилт — 71%. 

[[Зураг:Iran_population_density_2004.jpg|thumb|200px|Хүн амын нягтшил]]
Ираны 4 сая гаруй хүн 1979 оны хувьсгалаас хойш голдуу гадаадын олон оронд дүрвэн цагаачилсан бол эсрэгээр [[Афганистан]], [[Ирак]]аас голдуу 1 сая гаруй хүн Иранд цагаачлан нүүж иржээ.

Иран олон угсаатан, үндэстэн, ястнаас бүрдэнэ. Хүн амын 61% ᠋[[перс үндэстэн]], 16% [[азербайжан]], 10% [[Курд үндэстэн|курд]], 6% [[Лур ястан|лур]], 2% [[Арабчууд|араб]], 2% [[балуч ястан|балуч]], 2% [[туркмен үндэстэн|туркмен]] бол нэг хувь хүрэхгүй [[Армен үндэстэн|армен]], [[Гүрж үндэстэн|гүрж]], [[черкес ястан|черкес]], [[ассир ястан|ассир]] ард бас байна. Ард түмэн болгон өөрийн хэлээр ярьдаг. Нэг бол перс төрлийн хэлтэй [[иран угсаатан]] (᠋перс, курд, лур, балуч), нэг бол нэг шашин (99.4% — [[ислам]]), нэг дэгтэн (эндхийн перс, азербайжан, арабчууд бүгд [[ислам|шийт]] — 90%) байдаг учир зөрчил тэмцэл бага. Тэгээд бүгд перс соёлоор эртнээс биендээ дасан зохицчихсон. [[Перс хэл]], исламын шийт ёс энд албан ёсных байдаг.

=== Хот суурин ===
Иран маш хурдтай хотжиж байгаа. Одоо 71 хувь хотод аж төрөн суугаа бол 2030 онд 80% хүрэх төлөвтэй.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071110154704/http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/census85/census85.natayej/census85.abadipage  &quot;Islamic Azad University&quot;.] Retrieved 28 January 2008&quot;. Wayback.archive.org. 10 November 2007. Retrieved 21 June 2013.&lt;/ref&gt;

[[Зураг:Aerial_View_of_Tehran_26.11.2008_04-35-03.JPG|thumb|left|200px|[[Тегеран]] ба [[Альборзын нуруу]]]]
{|class=&quot;wikitable&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Тегеран]] — 8,154,051 хүнтэй
* [[Машхад]] — 2,749,374
* [[Эсфахан]] — 1,756,126
* [[Караж]] — 1,614,626
* [[Табриз]] — 1,494,988
* [[Ширааз]] — 1,460,665
* [[Ахваз]] — 1,112,021
* [[Гом]] — 1,074,036
||
* [[Керманшах]] — 851,405
* [[Урмиа]] — 667,499
* [[Рашт]] — 639,951	
* [[Захедан]] — 560,725
* [[Керман]] — 534,441
* [[Арак]] — 526,182
* [[Хамадан]] — 525,794
* [[Йазд]] — 486,152
|}

=== Урлаг спорт ===
Иранд эртнээс [[уран зохиол]], [[дүрслэх урлаг]], [[гүн ухаан]], [[анагаах ухаан]], [[уран барилга]] хөгжсөн. ᠌

[[Перс хивс]] гэж эртнээсээ зартай. Одоо дэлхийн гараар нэхсэн хивсний зах зээлийн 30% дангаар эзэлж байна. 

Перст [[математик]], [[геометр]], [[одон орон|одон орныг]] [[уран барилга]]тай (сүм хийд, орд харш голцуу) хослуулж чадсан бөгөөд эндээс эргэн тойрны олон оронд дэлгэрчээ. ᠌

Перс уран зураг монголчууд ирж эзэн сууснаар их хөгжсөн. Перс хэлээрх яруу найраг нь арвин баян. Диваажин, тамын хоорондох үлгэр домог хэмжээлшгүй. [[Фирдоуси]] (940—1020), [[Омар Хаяам|Омар Хайям]] (1048—1131) гээд олон яруу найрагчийг дурдаж болно. Мөн тэр үеийн [[Авиценна]] буюу Ибн Син анагаах ухааны 450 гаруй судар бичиж үлдээсэн. Ираны гүн ухаанд эхлээд [[Зороастрын шашин]], хожим Исламын шашин нөлөөлсөн. Маш олон зүйлийн хөгжмийн зэмсэг бүтээгдсэн. 

[[Зураг:Nasirolmolk_mosque_warm_light.jpg|thumb|300px|XIX зуунд баригдсан сүмийн дотор тал]]
Иранд аргын тооллын жил болгоны 3-р сарын 21-нд өөрийн цаг тооллын шинэ жил [[Наурызын баяр|Наурызын]] хаврын баяр тэмдэглэдэг бөгөөд түүнээс урьтаж галын наадам явуулдаг байна. Зуны баяр — усан наадам 7-р сарын эхээр тохиодог.

Иранд [[кино]] урлаг хөгжсөн. Ираны кино Өрнөдөд Хятадын кинотой адилаар үнэлэгдэж шагнал авдаг байна.

Иранд олон төрлийн хоол байна. [[Кебаб]] (татсан махны шорлог) байна. [[Хар түрс]] идэхээр хийдэг.

Иранд [[поло]] үүссэн. Иран хүчит бөх ([[чөлөөт бөх]]), [[хүндийн өргөлт|хүндийг өргөгчдөөрөө]] зартай. [[Хөлбөмбөг]], [[бэйсбол]] тоглоно. Уулнаас [[цана]]ар гулгахад тохиромжтой. Иран зуны олимпоос 15 алтан медаль хүртээд байгаа бол өвлийнхөөс шагналгүй гар хоосон.

== Түүх ==
[[Зураг:Persepolis_06.jpg|thumb|right|200px|[[Персеполь|Персеполийн]] туурь]]
[[Зураг:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|right|200px|[[Сасаны улс]] (224 — 652)]]
=== Эртний Перс ===
Загросын нуруунаас чулуун зэвсгийн олдвор олддог. Иранд эртнээс төр улс үүсчээ. Анхны овог аймгуудаас [[Суз]] нийслэлтэй [[Элам]] түүхэнд үлджээ. МЭӨ II мянганаас [[Еврази]]йн өргөн уудам нутагт [[иран угсаатан|иран]] угсаатан бүрэлдэж байснаас [[Мид]] (МЭӨ 678–549 он), [[Ахемены улс]] (МЭӨ 550–330 он), [[Селиекусын улс]] (грекийн жанжны), [[Парфын улс]] (МЭӨ 247 – МЭ 224 он) зэрэг гүрэн улс тогтжээ. Түүний дараа мөн перс эзэнтэй [[Сасаны улс]] (224–652) [[Ктесифон]] буюу өнөөгийнхөөр [[Багдад]]ад төвлөж байсан. Ахемены улсыг [[II Кир]] хаан үндэслэж агуу нэрээ дуурсгаж явсан бол [[III Дариус]] хаан [[Македоны Александр]]т дийлдэж улсаа алдаж байв. 

Эртний Перс өрнө Азид дэндүү ноёрхож байсан бөгөөд баруун хил нь [[Грек]], [[Ром]], дорно зүгт [[Арал тэнгис]], [[Инд мөрөн]] хүрдэг байжээ.

=== Харь ноён ===
633 онд өрнөөс [[Умар]]ын толгойлсон [[ислам|хотон]] [[арабчууд]] ирж, иргэний дайнтай байсан Сасаны улсыг мөхөөгөөд бүрэн эзэлжээ. [[Зороастрын шашин|Зороастрын шашны]] нөлөө буурч иран угсаатан [[ислам]] шашинтай хотон хүмүүс болсон түүх ийн эхэлжээ. Сөргүүлээд [[Омеян халифт улс|Омеян]] (Дамаскийн) араб улс перс түшмэдээр дамжуулан перс соёлыг их хүртжээ. 

Дараа нь [[Аббасидын Халифат Улс|Аббасидын]] (Багдадын) халифт улс тогтоход иранчууд их эрхтэй болжээ. Үүнээс [[Тахирын улс|Тахир]] (821–873), [[Саффарын улс|Саффар]] (861–1003), [[Саманы улс]] (819–1005) гээд иран улсууд зай гарган тогтож байсан. XX зуунд Багдадын халиф Персийг үндсэндээ захирахаа байсанд [[Буин улс]] (934–1062) нөлөөлсөн бол Буинхныг [[түрэг|сельжук түрэгүүд]] цохьжээ. Омеян улсын үед Персийн хүн амын 10%, Аббасын үед 40%, XI зуун болоход 100% [[лалын шашин]]тан болжээ. Иран исламжсан энэ хэдэн зуундаа харин арабчлагдаагүй бөгөөд хэл соёлоо улам тодотгож [[перс үндэстэн|персчилж]] авсан байна. Энэ үед персийн [[уран зохиол]], [[анагаах ухаан]], [[математик]] хөгжжээ.

[[Зураг:DiezAlbumsStudyingTheKoran.jpg|thumb|right|200px|[[Коран]] шагайсан [[Газан|Газан хан]]]]

1219–1224 онд түрэг-перс соёлтой [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезм]] буюу [[Сартуул улс|Сартуул улсыг]] [[Чингис хаан]]ы монгол цэрэг дайлаар ирж мөхөөжээ. 1256 онд [[Мөнх хаан]]&lt;nowiki/&gt;ы дүү [[Хүлэгү]] цэрэг захиран ирж улс байгуулан суусан нь [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн Улс]] ([[Перс хэл|персээр]] ''Ильханан'' буюу ''Улсын ханы улс'') байв. 1370 онд бас нэгэн байлдан дагуулагч [[Төмөр]] хааны улсад Персийг нэгтгэж 156 жилийг үджээ. Эдгээр улсын хаад яваандаа персэд ууссан байна.

=== Персийн сэргэлт ===

1000 жилийн турш олигтой улс байгуулаагүй байсан персүүд 16-р зуунд [[Сафавын улс]] (1502–1736)-ыг байгуулжээ. Сафавын улс орчин үеийн Иран улсын эхлэл болсон. Үндэслэгч [[I Исмаил]] нийтээрээ исламын [[суннит]] дэгтэй байсныг албан ёсоор шийт болгосноор [[ислам]]ын шашны нэгэн том урсгал хөлөө олжээ. [[Эсфахан]]д нийслэлтэй энэ Сафавын улс томорч өрнө зүгт [[Османы эзэнт гүрэн|Осман]], дорно зүгт [[Их Могол Улс|Их Могол]]той мөчөөрхөж байв. 1587–1629 онд төр барьсан [[I Аббас]] хаан газар нутгаа их тэлж байсан бол урагшгүй [[Солтан Хусейн]] 1722 онд улсаа алджээ.

Түүний дараа угаас Перст нутагтай, түрэг угсааны [[Афшар]]ын (1736–1796), [[Кажар]]ын (1796–1925) гээд хоёр улс [[Машхад]], [[Тегеран]]д төвлөж өнөөгийн газар нутаг үндсэндээ тогтсон байна. 1921 онд [[Реза Хан Пахлави|Реза Хан]] 20 жилийн улс төрийн давамгайллаа бататган төр эргүүлж хаан ([[Перс хэл|перс хэлээр]] ''[[шах]]'' хэмээн цоллодог) болсон нь [[Пахлавийн улс|Пахлавийн төр]] (1925–1979) байж, Ираны сүүлчийн хаан ураг байсан билээ. 

1941 онд Англи-Зөвлөлтийн хүчин халдаж [[Персийн зам]]ыг үүсгэсний сацуу Реза Ханыг шахамдуулж хүү [[Мохаммед Реза Пахлави|Мохаммед Реза]] нь хаан болсон. 1951 онд ерөнхий сайдаар сонгогдсон [[Мохаммед Мосаддык]] нефтийн үйлдвэр, уурхайдыг улсын өмчид авч ард түмэнд үнэлэгдсэн ч 1953 онд Англи-Америкийн оролцсон эргэлтээр огцорчээ. Мохаммед Реза шах [[Хүйтэн дайн]]ы жилүүдэд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америктай]] ойр байж «[[Цагаан хувьсгал]]» хэмээн өрнөжих бодлого барьсан бол [[Рухолла Хомейни]] [[аятолла]] үүнийг буруушааж хоригдож, цөлөгдөж байв.

=== Бүгд найрамдах улс ===

1977 оноос дарангуй шахыг эсэргүүцсэн жагсаал хөдөлгөөн үүсч 1979 онд шах гадаадад зайлан дүрвэж, хаант засаг халагдаж, [[Исламын бүгд найрамдах улс]] үүсээд [[Рухолла Хомейни|Хомейни]] ''[[аятолла]]'' (Аллахын гэрч) уригдан «[[Ираны дээд удирдагч|Дээд удирдагч]]» (''рахбар'') болжээ. Тогтворгүй байдлыг далимдуулан хөрш Ирак улсын ерөнхийлөгч [[Саддам Хусейн]] [[Иран-Иракийн дайн]] (1980–1988)–ыг дэгдээсэн ч 1982 он гэхэд Иран эзлэгдсэн газраа эргүүлж авч чадсан. 1989 онд [[Али Хаменеи]] дээд удирдагч болсон. Дайны хохирлоо нөхөхөөр [[Акбар Хашеми Рафсанжани]] бизнесийг дэмжих бодлого явуулсан бол [[Мохаммад Хатами]] ерөнхийлөгч улам чөлөөлж, ардчилсан болгожээ. 2005 онд консерватив [[Махмуд Ахмадинежад]] сонгогдож байсан бол 2013 онд [[Хасан Рухани]], 2021 онд [[Эбрахим Райси]], 2024 онд [[Масуд Пезешкиан]] Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.

== Төр улс ==
=== Төр засаг ===
Иран улсад 1979 онд Ираны хувьсгал гарсан. Улмаар Үндсэн хуулиа шинэчилж [[Исламын бүгд найрамдах улс|Исламын Бүгд Найрамдах улс]] болжээ. Дэлхийд шашин төрийг хослуулан байгаа цөөн улсын нэг юм.

# [[Ираны Дээд удирдагч|Дээд удирдагч]] (''рахбар'') — Төрийн тэргүүн, чиг бодлого заагч, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч. Шүүх болон цагдаагийн байгууллагын даргыг, хяналтын зөвлөлийн 12 гишүүнийг 6-г томилно. Харин Шинжээчдийн зөвлөлийн өмнө дүгнүүлдэг.
# Ерөнхийлөгч — Үндсэн хуулийг батлан сахиулагч, Төрийн гүйцэтгэх байгууллагын тэргүүн. Сайд нарын зөвлөлийг бүрдүүлж, засгийн газрыг тэргүүлнэ. Доороо 8 дэд ерөнхийлөгч, 21 сайдтай. Иргэдийн шууд санал хураалтаар 4 жил хугацаанд ажиллах, дахин нэг сонгогдох эрхтэй. Гол шийдвэрээ дээд удирдагчтай зөвшилцөнө.
# Исламын зөвлөлдөх хурал — нэг танхимын 290 гишүүн бүхий улсын хууль тогтоох хурлын байгууллага. Хувьсгалаас өмнө хоёр танхимтай байсан. 4 жилийн хугацаатай, иргэдээс шууд саналаар бүрддэг. Хууль, олон улсын гэрээ хэлэлцээр, улсын төсөв батлах үндсэн үүрэгтэй. 2024 оны сонгуулиар уламжлагчид 186, шинэчлэгчид 58, бие даагчид 41 суудал авсан.
# Хяналтын зөвлөл — үндсэн хуулийг сахиулах үүрэгтэй. 6 гишүүнийг дээд удирдагч, үлдсэн 6-г улсын хурлаас томилдог.

=== Гадаад харилцаа ===
[[Зураг:Diplomatic_missions_of_Iran.png|thumb|200px|right|Иран улсын элчин сайд, консул байдаг улс орны газрын зураг]]
Иран өмнө нь ЗХУ-ын түрэлтийг сөрж [[АНУ]]-тай дотно, [[Өрнө дахин]]&lt;nowiki/&gt;тай ойр харилцаатай байсан бол АНУ-ын эсрэг тэмцсэн 1979 оны Ираны хувьсгалын шийдлээр Америк төдийгүй Өрнийн орнуудтай таарамжгүй харилцаатай болсон. Хувьсгалын дараа Арабын улсуудтай харилцаа мөн муудсан. 1980 онд [[Ирак]] Ираны газрын тостой нутаг руу халдан довтлоход сөргүүлээд Иран Иракт өөрийн чиг баримжаатай хувьсгал гаргахыг оролджээ. 1990 оноос Европтой энгийн харьцах болсон. [[Чечень ястан|Чеченийн]] ([[осет ястан|осеттой]] залгаа) салан тусгаарлах тэмцлийг дэмжсэн нь [[Орос улс|Орост]] таалагдаагүй ч бусад хамтын эрх ашгийн үүднээс нааштай харилцдаг болж байна. Харин АНУ-ын холбоотон Израил улстай сөргөлдсөөр байгаа.

Иран дэлхийн ихэнх улстай, тэр дундаа [[Монгол Улс]]тай 1971 оны 5-р сарын 20-нд дипломат харилцаа тогтоосон. Харин АНУ-тай дипломат харилцаагүй, [[Израил]] улсыг бүрэн эрхт улс гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй. Иран [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага]] зэрэг олон улсын байгууллагад гишүүний статустай. [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага]]&lt;nowiki/&gt;д гишүүнээр элсэх өргөдлөө 2022 онд өгөөд байгаа.

=== Орон нутаг ===
[[Зураг:IranNumbered.png|250px|thumb|right|Иран улсын 31 мужийн газрын зураг]]
Иран улс эхлээд [[Иран улсын засаг захиргааны хуваарь|''остан'']] ([[муж]]) гэсэн нэгжээр хуваагдана. Остан нь дотроо 321 [[Иран улсын засаг захиргааны хуваарь|''шахрестан'']] (газар нутаг, хүн амын тоо, эрэмбэ дэсээр монголоор [[хошуу]] гэж) болно. Дотроо 740 ''бахш'' (сум), 982 ''шахр'' (хот суурин)-д хуваагдана. Ираны '''31 муж''':
{{columns
|colwidth  = 20em
|gap       = 0.5em
|col1      =
1. [[Тегеран муж|Тегеран]]&lt;br /&gt;
2. [[Ком муж|Ком]]&lt;br /&gt;
3. [[Иран улсын Төв муж|Төв]]&lt;br /&gt;
4. [[Казвин муж|Казвин]]&lt;br /&gt;
5. [[Гилан]]&lt;br /&gt;
6. [[Ардебиль муж|Ардебиль]]&lt;br /&gt;
7. [[Занжан муж|Занжан]]&lt;br /&gt;
8. [[Дорно Азербайджан]]&lt;br /&gt;
9. [[Өрнө Азербайджан]]&lt;br /&gt;
10. [[Курдистан муж|Курдистан]]
|col2      = 
11. [[Хамадан муж|Хамадан]]&lt;br /&gt;
12. [[Керманшах муж|Керманшах]]&lt;br /&gt;
13. [[Илам муж|Илам]]&lt;br /&gt;
14. [[Лурестан]]&lt;br /&gt;
15. [[Хузестан]]&lt;br /&gt;
16. [[Чехармехаль-Бахтиария]]&lt;br /&gt;
17. [[Кохгилуйе-Бойерахмед]]&lt;br /&gt;
18. [[Бушир муж|Бушир]]&lt;br /&gt;
19. [[Фарс муж|Фарс]]&lt;br /&gt;
20. [[Хормозган]]
|col3      = 
21. [[Систан-Белужистан]]&lt;br /&gt;
22. [[Керман муж|Керман]]&lt;br /&gt;
23. [[Йазд муж|Йазд]]&lt;br /&gt;
24. [[Эсфахан муж|Эсфахан]]&lt;br /&gt;
25. [[Семнан муж|Семнан]]&lt;br /&gt;
26. [[Мазандаран]]&lt;br /&gt;
27. [[Голестан]]&lt;br /&gt;
28. [[Умар Хорасан]]&lt;br /&gt;
29. [[Хорасан-Резави]]&lt;br /&gt;
30. [[Өмнө Хорасан]]&lt;br /&gt;
31. [[Альборз]]&lt;br /&gt;
}}

== Аж байдал ==
=== Эдийн засаг ===
Иран улс 2012 онд нэрлэсэн үнээр 548.590 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]], худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнээр 988.437 тэрбум ам.долларын бүтээгдэхүүн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|дотооддоо үйлдвэрлэн]] хэрэглэсэн нь дэлхийн 194 улсад харьцуулахад харгалзан 21, 17-р их дүн юм. ХАЧТ дүнгээр нэг хүнд 12,478 $ оногдож байгаа дунджаас дээгүүр орлого бүхий орон юм. Задалвал үйлчилгээнд 45%, аж үйлдвэрт 45% ([[газрын тос]], [[шатдаг хий]] голлодог), хөдөө аж ахуйд 10% босч байна. 

[[Image:CIAIranKarteOelGas.jpg|thumb|200px|right|Ираны газрын тос, шатдаг хийн орд, хоолойн байршил зураг]]
[[Image:Samand LX 31.jpg|thumb|200px|right|[[Иран Ходро]] — Ойрх Дорнодын автомашины гол үйлдвэрлэгч]]
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:225
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:22.10 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад улс|Хятад]] (22.1%)&quot;
  from:0 till:11.90 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Энэтхэг улс|Энэтхэг]] (11.9%)&quot;
  from:0 till:10.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Турк улс|Турк]] (10.6%)&quot;
  from:0 till:7.60 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Өмнө Солонгос улс|Өмнө Солонгос]] (7.6%)&quot;
  from:0 till:7.10 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Япон улс|Япон]] (7.1%)&quot;
  from:0 till:32.20 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (40.7%)&quot;

TextData=
  pos:(180,215) fontsize:M text:&quot;Экспорт&quot;
  pos:(110,205) fontsize:S text:&quot;2013 онд 61.22 тэрбум $&quot;
  pos:(400,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:450 height:195
PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50.0
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = early
Colors =
  id:gray     value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PAN      value:rgb(0.4, 0.6, 1)
  id:PRD      value:rgb(1, 0.84314, 0)
  id:PRI      value:rgb(1, 0.5372, 0.5372)
  id:ALT      value:rgb(0.2, 0.6, 0.8)
  id:NA       value:rgb(0,0.4,0.4)
  id:darkgray     value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:midgray     value:rgb(0.30,0.57,0)
ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0

BarData=
  barset:Países

PlotData=
  width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red
  barset:Países  
  from:0 till:33.20 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Арабын Нэгдсэн Эмирт Улс|Эмирт Араб]] (33.2%)&quot;
  from:0 till:13.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Хятад улс|Хятад]] (13.8%)&quot;
  from:0 till:11.80 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Турк улс|Турк]] (11.8%)&quot;
  from:0 till:07.40 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:&quot;[[Өмнө Солонгос улс|Өмнө Солонгос]] (7.4%)&quot;
  from:0 till:33.80 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:&quot;бусад орон (33.8%)&quot;

TextData=
  pos:(200,180) fontsize:M text:&quot;Импорт&quot;
  pos:(110,170) fontsize:S text:&quot;2013 онд 64.42 тэрбум $&quot;
  pos:(350,1) fontsize:S text:(%)
&lt;/timeline&gt;

=== Зам тээвэр ===
Иран улс 1,435 [[миллиметр|мм]]-ийн [[төмөр замын цариг|цариг]] бүхий 11,106 [[километр|км]] урт төмөр замтай. [[Төмөр зам]] нь нутгийн баруун хойноос зүүн урагш, баруун урдаас зүүн хойш хүрсэн хэрээс маягийн хэлбэртэй, нийслэл [[Тегеран]]д огтолцдог. [[Тегераны метро]] 2000 онд ашиглалтад орсон бөгөөд Мешхед, [[Ширааз]], [[Эсфахан]] болон [[Табриз]] хотууд мөн метротой юм.

Улс даяар 172,927 км [[авто зам]]тайгаас 125,908 км нь цардмал. 2010 онд 11 сая авто [[тээврийн хэрэгсэл]] байгаагаас ихэнхийг өөрийн оронд үйлдвэрлэж, угсарчээ. [[Карун]] голоор 850 км усан замын тээвэртэй. Улс даяар нийт 316 иргэний тээврийн [[нисэх буудал]]тайгаас олон улсын 8, агаарын хилийн 21, орон нутгийн 25 гээд 54-ийг идэвхтэй хэрэглэдэг.

Ираны далайн боомтууд 150–200 сая тн ачаа хүлээн авдаг. [[Ассалуйе]], [[Бандар-Аббас]], [[Бандар-Хомейни]] зэрэг гурван боомтоор бүх ачааны 90% дамждаг.

== Цахим холбоос ==
* {{commons|ایران}}

== Эх сурвалж ==
{{лавлах холбоос}}

{{Ази}}
{{OIC}}
{{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}}
[[Ангилал:Иран| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>0w0j2ie5j0lit2b2nnqamvc966flqjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8256</id>
    <revision>
      <id>871915</id>
      <parentid>849074</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29764" sha1="bcsfudpqdog9wrw4nvmpcmhzikqo5cd" xml:space="preserve">{{short description|Баруун Азийн улс}}
{{about|Баруун Азийн улсын}}
{{Distinguish||Иран}}

{{Инфобокс улс

| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Ирак Улс
| native_name            = {{unbulleted list|{{native name|ar|جمهورية العراق|italics=off}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Жумхуриет аль-Ирак''&lt;/small&gt;|{{native name|ku|کۆماری عێراق|italics=off}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''Комари Эрак''&lt;/small&gt;}}
| common_name            = Ирак
| image_flag             = Flag of Iraq.svg
| flag_type              = [[Иракийн төрийн дуулал|Төрийн дуулал]]
| image_coat             = Coat_of_arms_of_Iraq.svg
| symbol_type            = [[Иракийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| coa_size               = 80
| image_map              = Iraq (orthographic).svg
| national_motto         = 
| national_anthem        = {{lang|ar|موطني}}&lt;br /&gt;''[[Иракийн төрийн дуулал|Мавтини]]''&lt;br /&gt;&quot;Эх нутаг минь&quot;{{parabr}}{{center|[[File:United States Navy Band - Mawtini.ogg]]}}
| capital                = [[Багдад]]
| coordinates            = {{Coord|33|20|N|44|23|E|type:city(8,100,000)_region:IQ}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = {{hlist|[[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]|[[Курд хэл]]&lt;ref name=Constitution&gt;{{cite web|url=http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|title=Iraq, Ministry of Interior – General Directorate for Nationality: Iraqi Constitution (2005)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110304074809/http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|archive-date=4 March 2011}}&lt;/ref&gt;
}}
| languages2_type        = {{ubl|Зөвшөөрөгдсөн орон нутгийн хэл}}
| languages2             = {{ubl|[[Сурет хэл|Сурет (Ассири)]]|[[Иракын туркменчүүд#Хэл|Туркууд/Туркменчүүд]]|[[Армени хэл]]&lt;ref name=cia /&gt;}}
| religion               = {{ublist
| 90-95% [[Ирак дахь ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])&lt;ref name=Constitution/&gt;
| 5-10% [[Ирак дахь христийн шашин|Христийн шашин]], [[Мандеизм]], [[Езидууд|Езидизм]], [[Ирак дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]], [[Ярсанизм]], [[Зороастризм]], [[Ирак дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]] болон бусад&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iraqi religions |url=https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/iraq/ |publisher=OFFICE OF INTERNATIONAL RELIGIOUS FREEDOM |website=www.state.gov |date=12 May 2021 |quote= The constitution establishes Islam as the official religion and states no law may be enacted contradicting the &quot;established provisions of Islam.&quot; It provides for freedom of religious belief and practice for all individuals, including Muslims, Christians, Yezidis, and Sabean-Mandeans, but does not explicitly mention followers of other religions or atheists.}}&lt;/ref&gt;
 }}
| religion_year          = 2020
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=111c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Иракчууд‎]]
| government_type        = [[Холбооны парламентын бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Иракийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Абдул Латиф Рашид]]
| leader_title3          = [[Иракийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name3           = [[Мухаммед Шиа ас-Судани]]
| leader_title4          = [[Төлөөлөгчдийн Зөвлөлийн даргын жагсаалт|Парламентын дарга]]
| leader_name4           = [[Мухаммед аль-Хальбуси]]
| leader_title5          = [[Иракийн Холбооны Дээд шүүх|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = Фаик Зидан
| legislature            = [[Иракийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл|Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]]
| sovereignty_type       = [[Иракийн түүх|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[Их Британи]]ас)
| established_event1     = [[Иракийн хаант улс |Тусгаар тогтнол]]
| established_date1      = 10 сарын 3, 1932 он
| established_event2     = [[7 сарын 14-ний хувьсгал|Бүгд Найрамдах Улс]]
| established_date2      = 7 сарын 14, 1958 он
| established_event3     = {{nowrap|[[Иракийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]}}
| established_date3      = 10 сарын 15, 2005 он
| area_rank              = 58 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_km2               = 438,317
| area_sq_mi             = 169,234 &lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| percent_water          = 4.62 (2015)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = 43.5 сая
| population_estimate_rank = 35
| population_estimate_year = 2023
| population_census      = 
| population_census_year = 
| population_density_km2 = 82.7
| population_density_sq_mi = 183.9 &lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| population_density_rank = 125
| GDP_PPP                = {{increase}} $512.926 тэрбум&lt;ref name=imf3&gt;{{Cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = 48
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $12,141&lt;ref name=imf4&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2022|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 114
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal            = {{increase}} $297.341 тэрбум&lt;ref name=imf4/&gt;
| GDP_nominal_rank       = 47
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $7,038	&lt;ref name=&quot;GDP IMF&quot;&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 111
| Gini                   = 29.5 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2012
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=IQ |title=Gini Index - Iraq |publisher=World Bank |access-date=9 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208203439/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |archive-date=8 December 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.686 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=9 October 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 121
| currency               = [[Ирак динар]]
| currency_code          = IQD
| time_zone              = [[Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]]
| utc_offset             = +3
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Ирак дахь утасны дугаар|+964]]
| cctld                  = [[.iq]]
| footnote_a             = Иракийн Үндсэн хууль, 4 дүгээр зүйл (1)
| today                  = 
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
  | 75–80% [[Арабчууд]]
  | 15–20% [[Ирак дахь курдүүд|Курдүүд]]
  | 5-10% [[Иракийн хүн ам|бусад]] ([[Ассири үндэстэн|Ассиричууд]], [[Иракын туркменчүүд|Туркменчүүд]], [[Езидууд]] болон [[Мандеанчууд]]}}&lt;ref name=cia /&gt;)
| ethnic_groups_year     = 
}}

'''Ира́к''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Ирак Улс''' (БНИраУ) — [[Өрнө Ази]]д оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм.

Ирак [[Персийн булан]]д гарцтай, хуурай газраар [[Турк]], [[Иран]], [[Кувейт]], [[Саудын Араб]], [[Иордан]], [[Сири]]тэй хиллэдэг. 

438 мянган км² газар, 38 сая хүн амтай. Нийслэл хот нь [[Багдад]] бөгөөд [[Басра]], [[Мосул]] зэрэг томоохон хоттой. 

[[Тигр]]-[[Евфрат]] мөрний үржил шимт сав газар бүхий Иракт [[араб угсаатан|араб]], [[курд үндэстэн|курд]], [[ассир ястан|ассир]], туркмен зэрэг ард түмэн амьдарч байна.

[[Лал]] шашны шийт, суннит урсгалын шүтлэгтэй. 2004 оноос [[араб хэл|араб]], [[курд хэл|курд]] албан ёсны хоёр хэл хэрэглэгддэг байна.

Эртний Ирак буюу [[Месопотами]]йг [[үсэг бичиг]], [[газар тариалан]] үүссэн өлгий нутаг гэдэг. [[Шумер]], [[Ассири]], [[Вавилони]] зэрэг [[семит]] төрлийн хэлт хот улс, соёл иргэншил оршин байв. [[Перс]], [[грек]]ийн улсын мэдэлд ээлжлэн орж явсан.  

Арабчууд эртний эртний (Лахмидууд) Иракийн нутаг дэвсгэрт нэвтэрч эхлэв. 636 онд Халиф Умар эцэст нь Месопотамийг эзлэн Исламын шашныг авчирсан байна. Иракийн Арабын анхны төвүүд нь Аль-Куфа, Басра хотууд байв. Халиф Алигийн үед Ирак иргэний дайны талбар болж (Анхны Фитна), Аль-Куфа нь Халифын оршин суух газар болжээ. Халиф Алигийн нэр нь одоо Иракийн шашны олонхийг бүрдүүлдэг шийтүүдийн дүр төрхтэй холбоотой юм. 762 онд Халиф Аль-Мансур Багдад хотыг байгуулж, Арабын Халифатын (Аббасидын) нийслэл болгосон. &quot;1001 шөнө&quot; үлгэрт дүр төрхийг нь дүрсэлсэн Харун аль-Рашидын үед Багдадын халифатын дээд цэгт хүрсэн. 945 онд Ирак дахь эрх мэдэл Ираны Буйдуудад шилжсэн бөгөөд түүний төгсгөлийг Селжук Тогрул-бек тавьжээ.  

Халифын вант улс унасан нь 1258 онд Монголчуудын довтолгооны үеэр Багдад сүйрч, Халифыг устгасан юм.  

Исламын шашин дэлгэрч, арабын соёлын төв болов. Куфад [[Рашидун]], Багдадад [[Аббасын улс]] байгуулагдаж газар нутаг тэлэн гүрэн болцгоожээ. [[Лалын алтан үе]]д Багдад шинжлэх ухаан, соёл гэгээрлийн төв байв. Дараа нь  [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] задралаар 1920 онд [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] эрхэнд оржээ. 1932 оны 10-р сарын 3-нд Их Британиас [[Иракийн вант улс]] тусгаар тогтнож, 1958 оны [[бүгд найрамдах улс]] болсон. [[Саддам Хусейн]] 1970-аад оноос хойш 2003 он хүртэл Иракийг удирдаж Иран, Кувейтийг эзлэхээр халдан дайрсан ч эцсийн дүндээ амжилт олоогүй. 2003 онд Америкийн тэргүүлсэн эвслийн цэрэг Иракт халдан довтолж шинэ төр засаг байгуулсан ба Иракт одоог хүртэл иргэний дайн үргэлжилж байна. 

== Газар зүй ==
Ирак 437,072 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|59-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Iraq.A2003060.0750.500m.jpg|thumb|left|150px|Дээрээс харвал]]
[[Зураг:Iraq_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]]

=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн 29° — 38°, зүүн уртрагийн 39° — 49° дотор [[Өрнө Ази]], [[Өрнө өмнөд Ази]]д хамааран байна. Өмнөд үзүүр талаараа [[Персийн булан]]д (58 км эрэг) тулж, бусад талаараа [[Иран]] (1599 км), [[Саудын Араб]] (79 км), [[Сири]] (599 км), [[Турк]] (367 км), [[Кувейт]] (254 км), [[Иордан]] (179 км) хиллэдэг. Тэгш өнцөгтөрхүү хэлбэртэй. Эргийн нийт урт - 3809 км. 

=== Газрын тогтоц ===
Иракийн газар нутаг ерөнхийдөө [[Тигр]]-[[Евфрат]] хоёр мөрний сав, [[Месопотам|нам доор газар]] байна. Газрын тогтцоор цөл (баруун биед), Дээд Месопотам (Тигр-Евфратын хоорондох газар), Иракийн Курдистан буюу умардын уулархаг нутаг, Доод Месопотам буюу Персийн булан-Тикритийн хоорондох нам доор газар гэж дөрөв хуваана. Уулархаг нутаг нь [[Ираны тэгш өндөрлөг]], [[Армены тэгш өндөрлөг]]т хуваагдана. Цөл нь [[Сирийн цөл]], [[Арабын цөл]] юм. Хамгийн өндөр цэг нь [[Чеехадар]] (3611 м) уул, нам доор цэг нь Персийн булан (0 м).

=== Ус, хөрс ===
Тигр, Евфрат хоёр мөрөн Иракийн нутгийн голоор урсдаг. Үржил шимт газар юм. Хоёр мөрний бэлчирээс [[Шатт аль-Араб]] мөрөн үүсч Персийн буланд цутгадаг. 

Нутгийн 7.89% газар тариаланд тохиромжтой.

=== Ургамал ===
[[Зураг:Babylon Iraq بابل العراق.jpg|thumb|left|150px|[[Вавилон]]ы байгаль]]
Иракийн нутгийн 2%-д ой байна. Өмнөд нутгаар [[дал мод]], умард нутгаар [[царс]], голын эргээр [[бургас]] ургадаг. 

=== Ашигт малтмал ===
Ирак [[газрын тос]]ны нөөцөөр [[Саудын Араб]], [[Америк]]ийн дараа дэлхийд 3-р байрт байна.

=== Уур амьсгал ===
Ирак цөлийн, эрс тэс уур амьсгалтай. Өвөлдөө 0 °C хүртэл сэрүүсч, зундаа 40 °C хүртэл хална. 

Жилийн дундаж хур тунадас - 150 мм.

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам (сая)
|-
| 1878 ||  2.0
|-
| 1947 || 4.8
|-
| 1977 || 12.0
|-
| 2009 || 31.9
|-
| 2015 ||  38.1
|}
[[Зураг:Iraq_ethno_2003.jpg|thumb|left|150px|Шашин угсааны газрын зураг]]
[[Зураг:Iraqi_medical_students_at_Basra_University_College_of_Medicine_(2010).JPG|thumb|right|200px|Басрагийн оюутан]]
[[Зураг:ImamAliMosqueNajafIraq.JPG|thumb|right|200px|Али имамийн сүм]]
Ирак улсад 2015 оны байдлаар 38,146,025 хүн оршин сууж байна. [[Арабын хавтан]] дээрх хамгийн олон хүнтэй улс юм. Үүнд 0-14 насны багачууд 38%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 59%, 65-аас дээш өндөр настан 3%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 68 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.03 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 78.2% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 86.0%, эмэгтэйд 70.6% байна. 

=== Ард түмэн ===
Иракийн хүн амын 75%–80% нь [[араб угсаатан]], 15% нь [[курд үндэстэн]] байдаг бол үлдсэн цөөн хувийг [[ассир ястан|ассир]], [[туркмен үндэстэн|туркмен]], [[армен үндэстэн|армен]], [[черкес ястан|черкес]], [[перс үндэстэн|перс]], [[шабак]], [[язиди]] зэрэг ард түмэн эзэлдэг. 

=== Хэл бичиг ===
Улсын албан ёсны хоёр хэл нь 2004 оноос хойш [[араб хэл|араб]], [[курд хэл|курд]] хэл байна.

Араб хэлийг [[араб үсэг|араб үсгээр]], курд хэлийг [[сорани]] үсгээр бичдэг. Курд нь [[иран хэлний бүлэг|иран төрлийн]] хэл болно.

=== Шашин шүтлэг ===
Хүн амын 97% [[лалын шашин]] шүтлэгтэй. Үүний 51% нь шийт, 42% нь суннит урсгалыг дагагч байна. 

Үлдсэн бага хувьд христ, манд, язиди шашин шүтлэг байна.

[[Зураг:Baghdad_Red_zone.jpg|thumb|left|200px|[[Багдад]]]]
[[Зураг:Tigris_river_Mosul.jpg|thumb|right|200px|[[Мосул]]]]

=== Хот суурин ===
Иракийн хүн амын 65% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: 
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Багдад]] (9,500,000 хүнтэй)
* [[Басра]] (2,300,125)
* [[Мосул]] (2,000,000)
* [[Эрбиль]] (1,100,000)
* [[Киркук]] (1,100,000)
||
* [[Сулеймания]] (1,000,000)
* [[Хилла]] (1,000,000)
* [[Кербела]] (800,347)
* [[Нажаф]] (800,147)
* [[Насирия]] (700,373)
|}

== Түүх ==
[[Зураг:Sculpted_reliefs_depicting_Ashurbanipal,_the_last_great_Assyrian_king,_hunting_lions,_gypsum_hall_relief_from_the_North_Palace_of_Nineveh_(Irak),_c._645-635_BC,_British_Museum_(16722368932).jpg|thumb|right|200px|Ассирын ордны сийлбэр]]

=== Эртний үе ===
Иракт 65,000 жилийн настай эртний олдвор Шанидар агуйнаас олджээ. Иракийг эртнээс [[Месопотам]] гэсэн. 

Месопотам [[Левант]] нутгийн нэгэн хэсэг болохын хувьд [[бичиг үсэг]], [[газар тариалан]], хурд дугуй үүссэн өлгий юм. 

[[Шумер]], [[Ассир]], [[Аккад]], [[Вавилон]] зэрэг [[семит төрлийн хэл]]тэн, эртний улс, соёл иргэншил Месопотамд төвлөн оршиж байв. 

НТӨ 6-р зуунд персийн [[Ахемен]], НТӨ 4-р зуунд грек [[Селевк]], НТ 3-р зуунд персийн [[Парфын улс]], [[Сасаны улс]]ын харьяанд тус тус оржээ. [[Шинэ Ассир]]ын хот улсууд 256 онд персэд эзлэгдсэн байв. 

[[Зураг:Abbasids850.png|thumb|left|200px|850 он. Аббасын халифт улсын нийслэл нь Багдад байв.]]

=== Аббасын улс ===
[[Лал]] шашны дэлгэрэлт, арабын байлдан дагууллын хүрээнд [[Рашидун]] улс Иракийн [[Куфа]] хотод нийслэл байгуулжээ. 7-р зуунд Сирийн Дамаскад төвлөсөн [[Умаяны улс]]ын харьяанд оржээ. 

8-р зуунд [[Аббасидын Халифат Улс]] Иракийн [[Багдад]]ад төвлөн байгуулагдаж, хол ойрыг байлдан дагуулсан эзэнт гүрэн болов. Аббасидын улсын үеийг [[Лалын алтан үе]] гэдэг бөгөөд [[гүн ухаан]] (философи), тооны ухаан ([[математик]]), [[одон орон]], [[утга зохиол]], [[дүрслэх урлаг]], [[уран барилга]], [[анагаах ухаан]], арга ухаан ([[технологи]])-д ололт амжилт гарчээ.

=== Харьяа нутаг ===
[[Зураг:Cedid_Atlas_(Middle_East)_1803.jpg|thumb|right|200px|Османы харьяанд Аль-Жазира, Курдистан, Ирак, Аль-Шам гэсэн дөрвөн муж болж байв]]
1257 онд Ираны Табризад төвлөсөн монгол [[Хүлэгүгийн улс]] Багдадыг эзэлж, халифыг хороожээ. Багдад ихээр сүйтгэгдсэнд лалын шашинтны төв Египетийн [[Каир]]т шилжиж, Аббасын угсааны язгууртан Каирт халиф өргөмжлөгджээ. 

1401 онд түрэг монгол [[Төмөр]] хаан Багдадыг байлдан дагуулав. 15-р зуунд [[Туркменистан]] Иракийг эзэлжээ. 

Ирак 1508 онд [[Цагаан хоньт туркмен]]ий харьяанаас Иран дахь [[перс]]ийн [[Сафавын улс]]ын харьяанд шилжив. 

1639 онд [[турк]] [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] харьяанд оржээ. Османы үед Ирак овог аймаг, улс орнуудын байлдааны талбар болсоор байв. [[Арабын хойг]]ийн [[Нажд]]аас бедуйн цэрэг довтолдог байв. 1747-1831 онд Иракийг [[гүрж үндэстэн]], [[мамлюк]] давхрааны ноён эзэн мэдэж байсныг 1831 онд Османы улс халж шууд харьяа нутаг болгожээ. 

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д нутгийн ардын дэмжлэгтэйгээр [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] цэрэг Иракт Османтай байлдан дийлж эзлэв. [[Үндэстний холбоо]]ноос Иракийг тохинуулах эрх авсан Британи [[Хашим]]ын угсааны [[I Фейсал]]ыг вангаар өргөмжлөв. 1920 онд боолчлох ёсыг халав. Үүнээс хойш 2004 он хүртэл суннит шашинтан Иракийн төрийн өндөр албан тушаалд ажиллаж байв.

=== Вант улс ===
1932 онд Иракийн вант улс тусгаар тогтнов. Британийн цэрэг Иракт байрласан хэвээр байв. 1933 онд [[Гази]] ван эцгийн халааг авч, 1939 онд [[II Фейсал]] ванд ор залгуулжээ. [[Абд аль-Ила]] балчир вангийн өмнөөс төр барьж байхад 1941 онд [[Рашид Али аль-Гаялани]] төр эргүүлэв. [[Газрын тос]]ны нийлүүлэлт зогсох вий гэж эмээсэн Британи Иракт байрлаж буй цэргээ хөдөлгөн шинэ төр засагтай байлдан дийлж вангийн төрийг буцаан сэргээжээ.

=== Бүгд найрамдах улс ===
[[Зураг:Saddam Hussein 1982.jpg|thumb|right|150px|Саддам Хусейн]]
1958 оны 7 сарын 14-нд [[Абд аль-Карим Касим]] генерал цэргийн хүчээр төрийн эрхийг авч, вангийн амийг тасдав. Энэ хувьсгал хаант ёсыг халахад голлон чиглэсэн, бага зэрэг социалист үзэлтэй байсан. 1963 онд [[Абдул Салам Ариф]] хурандаа өмнөх удирдлагыг хөнөөж, цэргийн хүчээр төр эргүүлсэн бол 1968 онд [[Арабын Социалист Баас Нам]] төр эргүүлэв. 

1970-аад онд [[Саддам Хусейн]] аажмаар төрийн эрхэнд гарав. 1973 оны газрын тосны үнийн өсөлтөөр санхүүжигдэн боловсрол, бичиг үсэг тайлагдалтыг ахиулж, эдийн засгийг олон талт байдлаар хөгжүүлж, дэд бүтцийг хөгжүүлэв. 1979 онд [[Иран]]д хаант ёсыг халсан хувьсгал гарч, шийт шашинтныг хувьсгалд уриалсанд Саддам Хусейн Иракийн ерөнхийлөгч болж, хүн амын олонх болсон шийт шашинтныг төрийн эргэлт гаргуулахгүй сэргийлэхийн тулд цэрэг, цагдаагийн байгууллагыг хүчирхэгжүүлжээ. 

1980 онд [[Иран-Иракийн дайн|Ирак Иран луу довтлон]] Хузестаныг эзэлсэн ч хоёр жилийн дотор Иран эзлэгдсэн нутгийг чөлөөлж Ирак руу давшив. 1988 онд 1 сая орчим хүний амь гарзадсан дайн намжжээ. 

1990 онд Ирак [[Кувейт]] рүү довтлон эзэлсэнд Америк тэргүүтэй эвслийн хүчин Иракийг бөмбөгдөн Кувейтийг [[Персийн булангийн дайн|чөлөөлжээ]]. Иракийн шийт, курдын эсэргүүцлийг цагдаагийн хүчээр дарав. Хуссейн дарангуй удирдагч байсан бөгөөд химийн зэвсгийг хөгжүүлж босогч, эсэргүүцэгчдийн эсрэг хэрэглэжээ.

=== Курд, шийтийн Ирак ===
[[Зураг:US_Navy_031016-N-3236B-043_A_marine_patrols_the_streets_of_Al_Faw,_Iraq.jpg|thumb|left|200px|2003 он. Америкийн эргүүл]]
[[Зураг:Syria and Iraq 2014-onward War map.png|thumb|right|200px| 2016 оны 11 сар. Иргэний дайны газрын зураг. Ягаан (Иракийн төр засаг), саарал (Исламын улс), шар (курд)]]
2003 онд [[Америк]] тэргүүлсэн эвслийн цэрэг Ирак руу халдан довтолж Саддам Хусейныг огцруулж, 2006 онд хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэгтэн гэж яллан цаазаар аваачжээ. 2003-2011 онд Ирак Америк, Их Британи зэрэг олон улсын энхийг сахиулах зэвсэгт хүчний хяналтанд байсан. Америкийн цэргийн эсрэг халдлага болсоор байв. 

Иракийн шинэ төр засгийн өндөр албан тушаалд курд, шийтийн хүн томилогдож, араб хэл улсын албан ёсны хэл байсны дээр курд хэлийг нэмж мөн албан ёсны болгожээ. Иракийн Курдистан нутгийн өөртөө засах эрх нэмэгджээ.  

Иракт суннит-шийтийн мөргөлдөөн байнга явагдаж, 2011 оны [[Сирийн иргэний дайн]]ы нөлөө 2014 оноос Иракт дайн болов. Суннит босогчид [[Исламын улс]] зэвсэгт бүлэглэлд нэгдэж [[Тикрит]], [[Мосул]], [[Фаллужа]] зэрэг томоохон хот бүхий умард нутгийг хяналтандаа байлган төр засгийн эсрэг байлдаж байна.

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|العراق}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}}
{{OIC}}
[[Ангилал:Ирак| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Араб хэлтний орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>bcsfudpqdog9wrw4nvmpcmhzikqo5cd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пакистан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8288</id>
    <revision>
      <id>871927</id>
      <parentid>866554</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17974" sha1="ivaswfwjvcnpi1d3waune6ojghpvxi0" xml:space="preserve">{{short description|Өмнөд Азийн улс}}
{{about|Өмнөд Азийн улсын}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Исламын Бүгд Найрамдах Пакистан Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠢᠰᠯᠠᠮ ᠤᠨ&lt;br/&gt;ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠫᠠᠻᠢᠰᠲᠠᠨ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}&lt;/span&gt;
| common_name            = Пакистан
| native_name            = {{ubl|{{native name|ur|{{Nastaliq|اسلامی جمہوریہ پاكستان}}|italics=off}}|{{ubl|Islamic Republic of Pakistan{{native name|en|{{Nastaliq|}}}}}}}}
| image_flag             = Flag of Pakistan.svg
| flag_type              = [[Пакистаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = State emblem of Pakistan.svg
| symbol_type            = [[Пакистаны төрийн сүлд|Төрийн тамга &lt;br /&gt;(Сүлд)]]
| national_motto         = ''[[Итгэл, Эв нэгдэл, Сахилга бат|Иман, Иттэхад, Назам]]''&lt;br /&gt;{{native name|ur|{{Nastaliq|ایمان، اتحاد، نظم}}|paren=off}}&lt;br /&gt;&quot;Итгэл, Эв нэгдэл, Сахилга бат&quot;{{lower|0.2em|&lt;ref&gt;{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archive-date=1 July 2007 |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, [[Government of Pakistan]]. |access-date=18 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;!--end lower:--&gt;}}
| national_anthem        = ''[[Пакистаны төрийн дуулал|Кауми Тарана]]''&lt;br /&gt;{{lang|ur|{{Nastaliq|قَومی ترانہ}}}}{{parabr}}{{center|&quot;Үндэсний Дуулал&quot;&lt;br /&gt;[[File:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]]}}
| image_map              = PAK orthographic.svg
| map_width              = 220px
| map_caption            = Пакистаны хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор; нэхэмжилсэн газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав
| capital                = [[Исламабад]]
| coordinates            = {{coord|33|41|30|N|73|03|00|E|type:city_region:PK}}
| largest_city           = [[Карачи]]&lt;br /&gt;{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|type:city_region:PK}}
| official_languages     = {{hlist |[[Урдү хэл]]|[[Англи хэлний Пакитан хувилбар|Англи хэл]]}}
| national_languages     = Урду хэл&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Article: 251 National language|url=https://pakistanconstitutionlaw.com/article-251-national-language/|access-date=23 July 2018}}&lt;/ref&gt;
| languages_type         = [[Ярианы хэл]]
| languages              = [[Пакистаны хэлнүүд|77+ хэл]]{{sfn|Ethnologue|2022}}
| ethnic_groups          = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  | 38.78% [[Панжабууд]]
  | 18.24% [[Паштун]]
  | 14.57% [[Синди]]
  | 12.19% [[Сарайки]]
  | 7.08% [[Мухажир]]
  | 3.02% [[Балуч ястан|Балуч]]
  | 1.24% [[Брахуи]]
  | 4.88% [[Пакистан дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]]
      }}
| ethnic_groups_year     = 2017{{efn|Өөр өөр эх сурвалжууд өөр өөр тоо баримт өгдөг. Тооцооллыг [[2017 оны Пакистан улсын хүн амын тооллого|2017 оны Пакистан улсын хүн амын тооллогын]] дагуу хийсэн болно.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1624375 | title=Pakistan's population is 207.68m, shows 2017 census result | date=19 May 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2017CensusLanguage&quot;&gt;{{cite web |date=2021 |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table11n.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409115251/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table11n.pdf |archive-date=9 April 2022 |access-date=12 May 2022 |website=www.pbs.gov.pk |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}&lt;/ref&gt;}}
| religion               = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  | 96.5% [[Пакистан дахь ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])&lt;ref name=&quot;Article_2&quot; /&gt;
  | 2.1% [[Пакистан дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] &lt;!-- 1.73% Hindu (Jati) 0.41% Hindu (scheduled castes) --&gt; 
  | 1.3% [[Пакистан дахь христийн шашин|Христийн шашин]]
  | 0.1% [[Пакистан дахь шашин шүтлэг|бусад]]
 }}
| demonym                = [[Пакистанчууд]]
| government_type        = [[Холбооны улс|Холбооны]] [[Исламын бүгд найрамдах улс|Исламын]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Пакистаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Ариф Алви]]
| leader_title2          = [[Пакистаны Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Шахбаз Шариф]]
| leader_title3          = [[Пакистаны Сенатын дарга|Сенатын Дарга]]
| leader_name3           = [[Садик Санжрани]]
| leader_title4          = [[Пакистаны Үндэсний Ассамблейн дарга|Үндэсний Ассамблейн дарга]]
| leader_name4           = [[Ража Первез Ашраф]]
| leader_title5          = [[Пакистаны Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = [[Умар Ата Бандиал]]
| legislature            = [[Пакистаны Парламент|Парламент]]
| upper_house            = [[Пакистаны Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Пакистаны Үндэсний Ассамблей|Үндэсний Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Пакистаны хөдөлгөөн|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[Их Британи]]ас)
| established_event1     = [[Лахорын тунхаглал|Тунхаглал]]
| established_date1      = 3 сарын 23, 1940 он
| established_event2     = [[Пакистаны Доминион|Тусгаар тогтнол]]
| established_date2      = 8 сарын 14, 1947 он
| established_event3     = [[Исламын бүгд найрамдах улс|Доминионы статусыг цуцлав]]
| established_date3      = 3 сарын 23, 1956 он
| established_event4     = [[Бангладешийн чөлөөлөх дайн|Зүүн нутаг дэвсгэр]] [[Пакистаны бууж өгөх баримт|салав]]
| established_date4      = 12 сарын 16, 1971 он
| established_event5     = [[Пакистаны Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 8 сарын 14, 1973 он
| established_event7     = 
| established_date7      = 
| established_event8     = 
| established_date8      = 
| area_km2               = 881,913
| area_footnote          = {{efn|&quot;Пакистаны Кашмирын нутаг дэвсгэр, [[Азад Кашмир]] (13297 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) болон [[Гилгит-Балтистан]] (72520 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) гэсэн мэдээллийг багтаасан болно.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |access-date=20 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406012611/http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |archive-date=6 April 2013}}&lt;/ref&gt; Эдгээр газар нутгийг эс тооцвол 796,095 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайтай болно.&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html |title=Where is Pakistan?|website=worldatlas.com|date=24 February 2021}}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 33
| area_sq_mi             = 307,374
| percent_water          = 2.86
| population_density_km2 = 244.4
| population_density_sq_mi = 633
| population_density_rank = 56
| population_estimate    = 249,566,743&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-22 |title=Results of Pakistan's First-Ever Digital Population Census Are Out |url=https://propakistani.pk/2023/05/22/results-of-pakistans-first-ever-digital-population-census-are-out/ |url-status=live |access-date=2023-05-22 |website=Pro Pakistani}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 5
| GDP_PPP                = {{increase}} {{nowrap|$1.512 их наяд&lt;ref name=&quot;IMF 2022&quot;&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook database: April 2022|publisher=IMF|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=564,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&amp;sy=2020&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|access-date= 26 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 23
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $6,662&lt;ref name=&quot;IMF 2022&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 168
| GDP_nominal            = {{increase}} {{nowrap|$376.493 тэрбум}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&amp;sy=2020&amp;ey=2022&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 42
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,658&lt;ref name=&quot;IMF 2022&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 177
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = 31.6 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.544 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2022&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 161
| currency               = [[Пакистан рупи]] (₨)
| currency_code          = PKR
| time_zone              = [[Пакистаны Стандарт Цаг|ПСЦ]]
| utc_offset             = +05:00
| utc_offset_DST         = 
| DST_note               = ''[[Зуны цаг]]ийг ашигладаггүй''
| time_zone_DST          = 
| date_format            = {{ubl
  | {{nowrap|{{abbr|өө|өдөр}}-{{abbr|сс|сар}}-{{abbr|жжжж|жил}}}}{{efn|[[Пакистан дахь огноо, цагийн тэмдэглэгээ]]г харах.}}
}}
| drives_on              = зүүн&lt;ref&gt;{{cite news |last=Loureiro |first=Miguel |title=Driving—the good, the bad and the ugly |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110085150/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archive-date=10 January 2012 |work=Daily Times |location=Pakistan |date=28 July 2005 |access-date=6 February 2014}}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Пакистан дахь утасны дугаар|+92]]
| cctld                  = {{unbulleted list |[[.pk]] |[[.pk|پاکستان.]]}}
}}

'''Пакистан''' ({{lang-ur|پاکستان}} ''Пакистан''), албан ёсоор '''Исламын Бүгд Найрамдах Пакистан Улс''' нь [[Өмнөд Ази|өмнөд]] [[Ази]]йн [[улс|орон]] юм. Баруун талаараа [[Афганистан]], [[Иран]] орнуудтай, зүүн талаараа [[Энэтхэг]]тэй, зүүн хойд талаараа [[Хятад]]тай тус тус хиллэдэг. Өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]т 1,046 км урт эрэгтэй.

Өнөөгийн Пакистан улсын орших газар нутагт эртний [[Инд хөндийн иргэншил]], [[Энэтхэг-Грекийн хаант улс]] тогтнож байсан байна. Энэ газар нутаг нь [[Перс]], [[Грек]], [[Араб]], [[Турк]], [[Афганистан]], [[Монгол үндэстэн|Монгол]] зэрэг үндэстнүүдэд урьдын түүхэнд эзлэгдэж байв. Пакистан нь 1947 он хүртэл Британийн удирдлага доорх Энэтхэгийн хэсэг байжээ. Харин 1947 онд Мухаммад Али Жиннах ба [[Мусульмануудын Чуулган]]ы удирдсан, [[Ислам|мусульмануудад]] зориулсан орон байгуулах хөдөлгөөний үр дүнд Синд, Баруун хойд заагийн муж, [[Панжаб (Пакистан)|Баруун Панжаб]], [[Балучистан]], Зүүн Бенгал мужууд нэгдэж Пакистан улс бүрэлдэн тогтох болжээ. 1956 оны Үндсэн Хуулиар Пакистан нь Исламын бүгд найрамдах улс болсон. 1971 онд зүүн Пакистанд салан тусгаарлахаар тэмцсэнээр [[Бангладеш]] улс тусгаар тогнолоо олжээ. Пакистаны түүх нь эдийн засгийн өсөлт болон цэргийн удирдлага, улс төрийн тогтворгүй байдлын үеүдээр тодорхойлогдоно.

Пакистан улс нь 180 орчим сая хүн амаараа дэлхийд зургаад жагсдаг бөгөөд мусульман хүн амаараа зөвхөн [[Индонез]]ийн дараа хоёрт ордог. Энэ улс нь &quot;Дараагийн 11&quot; гэгдэх эдийн засагтай орнуудад багтдаг. Пакистан нь [[Исламын зөвлөгөөний байгууллага]] (''Organization of the Islamic Conference''), Өмнөд Азийн бүсийн хамтын ажиллагааны нэгдэл (''South Asian Association for Regional Cooperation''), Хөгжиж буй 8 орон (''Developing 8 Countries''), Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага (''Economic Cooperation Organization'') зэрэг байгууллагуудыг анх байгуулсан орнуудын тоонд орно. Мөн [[НҮБ]], [[Үндэстнүүдийн хамтын нөхөрлөл]] (''Commonwealth of Nations''), [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]], G33 хөгжиж буй орнууд (''G33''), G77 хөгжиж буй орнууд (''Group of 77'') зэргийн гишүүн бөгөөд, [[НАТО]]-гийн гишүүн биш [[АНУ]]-н чухал холбоотон бөгөөд цөмийн зэвсэгтэй юм.

{| class=&quot;infobox borderless&quot;
|+ Пакистаны үндэсний бэлгэдлүүд
|-
! '''Амьтан'''
| 
| [[Image:Markhor.jpg|50px]]
|-
! '''Шувуу'''
| 
| [[Image:Keklik.jpg|50px]]
|-
! '''Мод'''
| 
| [[Image:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]]
|-
! '''Цэцэг'''
| 
| [[Image:Jasminum officinale.JPG|50px]]
|-
! '''National heritage animal'''
| 
| [[Image:Snow Leopard 13.jpg|50px]]
|-
! '''National heritage bird'''
| 
| [[Image:Vándorsólyom.JPG|50px]]
|-
! '''Далайн амьтан'''
| 
| 
|-
! '''Мөлхөгч'''
| 
| [[Image:Persiancrocodile.jpg|50px]]
|-
! '''Хоёр нутагтан'''
| 
| [[Image:Bufo stomaticus04.jpg|50px]]
|-
! '''Жимс'''
| 
| [[Image:Chaunsa.JPG|50px]]
|-
! '''Мечет'''
| 
| [[Image:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]]
|-
! '''Гол'''
| 
| [[Image:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]]
|-
! '''Уул'''
| 
| [[Image:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]]
|-
|}

== Нэр ==
Тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч [[Рахмат Али]] 1933 оны «[[Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй]]» тунхагтаа &quot;ПАКСТАНд 33 сая мусульман (хотон) амьдарч байна&quot; гэжээ. Тухайн үеийн таван мужийн нэрийг нийлүүлсэн ([[Панжаб (Пакистан)|'''П'''анжаб]], '''А'''фган, [[Кашмир|'''К'''ашмир]], [[Синд|'''С'''инд]], [[Балучистан|Балучис'''тан''']]) тэрхүү үгэнд эгшиг жийрэглэн «'''Пакистан'''» гээд 1947 оноос шинэ улсын нэр болжээ.

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}

== Эх үүсвэр ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|پاکستان}}

{{Ази}}
{{OIC}}
{{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}}
{{Хөтлөгч мөр Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг}}
{{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Пакистан| ]]</text>
      <sha1>ivaswfwjvcnpi1d3waune6ojghpvxi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саудын Араб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8293</id>
    <revision>
      <id>871929</id>
      <parentid>871391</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17872" sha1="s1boiame0qbnfbx35u1xa77zwrsqv9t" xml:space="preserve">{{short description|Баруун Азийн улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Саудын Арабын Хаант Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠰᠠᠤᠳ ᠤᠨ&lt;br/&gt;ᠠᠷᠠᠪ ᠤᠨ&lt;br/&gt;ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠤ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}
| common_name            = Саудын Араб
| native_name            = {{native name|ar|المملكة العربية السعودية}}&lt;br /&gt;{{nowrap|{{small|''Аль-Мамлака аль-Арабия ас-Суудиа''}}}}
| image_flag             = Flag of Saudi Arabia.svg
| flag_type              = [[Саудын Арабын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Saudi Arabia.svg
| symbol_type            = [[Саудын Арабын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{nowrap|{{lang|ar|لَا إِلٰهَ إِلَّا ٱلله، مُحَمَّدٌ رَسُوْلُ ٱلله}}}}&lt;br /&gt;&quot;''Ла илаха илла Ллах, Мухаммадур расулу Ллах''&quot;&lt;br /&gt;&quot;Аллахаас өөр [[Ислам дахь бурхан|бурхан]] үгүй; [[Мухаммед]] бол бурхны элч.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |title=About Saudi Arabia: Facts and figures |publisher=The Royal Embassy of Saudi Arabia, Washington, DC|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417231457/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |archive-date=17 April 2012 }}&lt;/ref&gt;{{efn|''[[Шахада]]г'' (Итгэлийн мэдэгдэл) нь заримдаа монгол хэл рүү 'Бурхнаас өөр бурхан үгүй' гэж орчуулагддаг бөгөөд орчуулгын оронд [[араб хэл]]ний ''[[Аллах]]''гэдэг үгийг ашигладаг. ''Аллах'' ([[Араб хэл]]: ٱلله) гэдэг үгийг шууд утгаар нь ''Бурхан'' гэж орчуулдаг ба 'Ал-' угтвар нь тодорхойлогч юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html |title=God |work=Islam: Empire of Faith |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'Islam and Christianity', ''Encyclopedia of Christianity'' (2001): Arabic-speaking Christians and Jews also refer to God as ''Allah''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Allah |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online |author=L. Gardet}}&lt;/ref&gt;}} (''[[Шахада]]'')
| national_anthem        = {{lang|ar|ٱلنَّشِيْد ٱلْوَطَنِي ٱلسُّعُوْدِي}}&lt;br /&gt;&quot;[[Саудын Арабын төрийн дуулал|{{transliteration|ar|ан-Нашид аль-Ватанли ас-Судия}}]]&quot; &lt;br /&gt; &quot;Саудын Арабын төрийн дуулал&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Saudi Arabian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga|center]]&lt;/div&gt;
| image_map              = Saudi Arabia (orthographic projection).svg
| image_map2             = Saudi Arabia - Location Map (2013) - SAU - UNOCHA.svg
| capital                = [[Эр-Рияд]]
| coordinates            = {{Coord|24|39|N|46|46|E|type:city_region:SA}}
| largest_city           = Эр-Рияд
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Basic Law of Governance |url=https://www.moe.gov.sa/en/TheMinistry/AboutKSA/Pages/System-of-Governance.aspx |website=Ministry of Education |publisher=Ministry of Education – Kingdom of Saudi Arabia |access-date=1 September 2020 |archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205091610/https://www.moe.gov.sa/en/TheMinistry/AboutKSA/Pages/System-of-Governance.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Do not edit without talkpage consensus. --&gt;
| regional_languages     = 
| religion               = {{unbulleted list 
|93.0% [[Саудын Араб дахь ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saudi Arabia – The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ |website=CIA |access-date=30 May 2021 |archive-date=19 Гуравдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*:85–90% [[Саудын Араб дахь ислам|Суннит]]
*:10–15% [[Саудын Араб дахь шиит ислам|Шиит]]
|4.4% [[Саудын Араб дахь христийн шашин|Христ]]
|1.1% [[Саудын Араб дахь хиндү шашин|Хиндүизм]]
|0.7% [[Саудын Араб дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]]
|0.3% [[Саудын Араб дахь буддын шашин|Буддизм]] }}
| demonym                = {{unbulleted list |[[Саудчууд]]|Саудын Арабчууд‎}}
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Саудын Арабын хаан|Хаан]]
| leader_name1           = [[Салман бин Абдул-Азиза Аль Сауда]]
| leader_title2          = [[Саудын Арабын ханхүү|Ханхүү]] болон [[Саудын Арабын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Мохамед бин Салман]]
| legislature            = байхгүй{{efn|Хууль тогтоох эрх мэдэлгүй [[Саудын Арабын зөвлөлдөх хурал|Зөвлөлдөх хурал]] буюу Шурагийн зөвлөл гэж байдаг.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Robert W.|last1=Hefner|title=Remaking Muslim Politics: Pluralism, Contestation, Democratization|url=https://books.google.com/books?id=MmmVMCBej8oC&amp;q=Saudi%2520%2522consultative%2520assembly%2522%2520no%2520legislative%2520power&amp;pg=PA202|publisher=Princeton University Press|date=2009|isbn=978-1-4008-2639-1|page=202}}&lt;/ref&gt; Зөвхөн зөвлөлдөх үүрэгтэй учраас хууль тогтоох байгууллага гэж үздэггvй.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2021-06-06|title=Analysts: Saudi Arabia Nervous About Domestic Discontent|publisher=VoA News – English|url=https://www.voanews.com/middle-east/analysts-saudi-arabia-nervous-about-domestic-discontent|website=www.voanews.com|archive-date=2021-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606143218/https://www.voanews.com/middle-east/analysts-saudi-arabia-nervous-about-domestic-discontent|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
| sovereignty_type       = [[Саудын Арабын түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Дирия Эмират]]
| established_date1      = 1727
| established_event2     = [[Неждийн эмират]]
| established_date2      = 1824
| established_event3     = [[Риядын эмират]]
| established_date3      = 1 сарын 13, 1902 он
| established_event4     = [[Саудын Арабын хаант улсыг тунхаглал|Нэгдэл]]
| established_date4      = 9 сарын 23, 1932 он
| established_event5     = [[[НҮБ]][[Олон улсын байгууллагын тухай НҮБ-ын бага хурал|-д]] [НҮБ-ын дүрэм|&lt;nowiki&gt;элсэв]] &lt;/nowiki&gt;
| established_date5      = 10 сарын 24, 1945 он
| established_event6     = [[Саудын Арабын үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date6      = 1 сарын 31, 1992 он
| area_km2               = 2,149,690&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook&quot; /&gt;
| area_rank              = 12
| area_sq_mi             = 830,000 &lt;!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --&gt;
| percent_water          = 0.7
| population_census      = 32,175,224&lt;ref&gt;{{cite web |title = Saudi Census 2022 |url = https://portal.saudicensus.sa/portal |publisher = General Statistics Authority - Kingdom of Saudi Arabia |website = portal.saudicensus.sa |access-date = 16 July 2023 |archive-date = 28 Долдугаар сар 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230728002753/https://portal.saudicensus.sa/portal |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2022
| population_census_rank = 46
| population_density_km2 = 15
| population_density_sq_mi = 38.8 &lt;!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --&gt;
| population_density_rank = 174
| GDP_PPP                = {{increase}} $2.300 их наяд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=456,&amp;s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title = World Economic Outlook Database, April 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 17
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $67,019&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=456,&amp;s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title = World Economic Outlook Database, April 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 27
| GDP_nominal            = {{increase}} $1.061 их наяд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=456,&amp;s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title = World Economic Outlook Database, April 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 18
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $29,922&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=456,&amp;s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title = World Economic Outlook Database, April 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 43
| Gini                   = 45.9 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2013
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ |title=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |website=CIA.gov |access-date=28 May 2019 |archive-date=19 Гуравдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.875 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 35
| currency               = [[Саудын риял]] (SR)
| currency_code          = SAR
| time_zone              = [[UTC+03:00#Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]]
| utc_offset             = +3
| date_format            = өө/сс/жжжж ([[Хижрийн жил|ХЖ]])
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[Саудын Араб дахь утасны дугаар|+966]]
| cctld                  = {{unbulleted list |[[.sa]] |[[السعودية.]]}}
| today                  = 
| ethnic_groups          = 90% [[Арабчууд]] &lt;br /&gt; 10% [[Афро-Арабчууд|Афро-Араб]]
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702033527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|url-status=dead|archive-date=2014-07-02|title=The World Factbook|date=2 July 2014}}&lt;/ref&gt;{{efn|For Saudi citizens only.}}
| ethnic_groups_year     = 2014
| religion_ref           = &lt;ref name=pewl&gt;{{cite web|title=Religious Composition by Country|url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2012/12/globalReligion-tables.pdf|archive-date=23 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=10 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323215031/http://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2012/12/globalReligion-tables.pdf}}&lt;/ref&gt;|
| religion_year          = 2010
}}

'''Саудын Араб''' ([[Араб хэл|араб]]. السُّعُودِيَّة‎, ''Ас-Су‘уди́йя''), албан ёсоор '''Саудын Арабын Хант Улс''' ([[Араб хэл|араб]]. المَملَكَة العَرَبِيَّة السُّعُودِيَّة‎, ''Аль-Мамляка аль-‘Арабийя ас-Су‘удийа'') нь [[Арабын хойг]]ийн дийлэнх буюу 80% -ийг эзлэн орших [[Баруун Ази]]йн [[улс|орон]] юм. Баруун хойд талаараа [[Йордан]], хойд ба зүүн хойд талаараа [[Ирак]], зүүн талаараа [[Кувейт]], [[Катар]], [[Бахрейн]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]], зүүн өмнөд талаараа [[Оман]], өмнөд талаараа [[Йемен]] зэрэг орнуудтай хиллэдэг. Зүүн хойд талд нь [[Персийн булан]], баруун талд нь [[Улаан тэнгис]] оршдог. Саудын Арабын хүн ам нь 2021 оны байдлаар 34 сая 783 757 байсан бөгөөд газар нутаг нь 2,150,000 квадрат километр орчим. газр нутгийн хэмжээгээрээ дэлхийд 13-рт ордог байна. Төрийн хэл нь- араб хэл. Нийслэл хот нь -[[Эр-Рияд|Эр-Риад]] юм.  

Саудын Арабт [[Мекка]], [[Медина]] гэсэн [[Ислам]]ын шашны хамгийн ариун газрууд оршдог тул заримдаа &quot;Хоёр ариун сүмийн нутаг&quot; хэмээгддэг. Харин [[Монгол|Монгол хэл]], [[Англи хэл]]ээр голдуу '''Саудын Араб''' гэгддэг. Энэ хаант улсыг анх Абдул-Азиз бин Сауд байгуулжээ. Түүний зүтгэл нь 1902 онд Ал-Саудын удмын нутаг болох Риядыг эзэлснээр эхлэсэн бөгөөд 1932 онд Саудын Арабын Хаант Улс тунхаглагдаж, хүлээн зөвшөөрөгдснөөр дууссан ажээ.

Саудын Араб нь [[газрын тос|газрын тосны]] экспортоор дэлхийд тэргүүлдэг бөгөөд энэ нь эдийн засгийг нь хангадаг. Нийт экспортын 90 гаруй хувийг газрын тос эзлэдэг бөгөөд засгийн газрын орлогын бараг 75 хувийг эзлэдэг. Үүний үр дүнд улс нь хүн ардыгаа хангадаг бөгөөд [[газрын тос]]ны үнэ буурсан үед бага зэрэг хэцүү болдог. Саудын Араб дахь [[хүний эрх]]ийн байдалд Амнести Интернашнал (''Amnesty International''), Хүний эрхийн хяналт (''Human Rights Watch'') зэрэг байгууллагууд удаа дараа санаа зовнисон байдалтай хандаж байсан боловч эдгээрийг засгийн газар няцааж байна.

== Цаг агаар ==
Саудын Араб маш хуурай цаг агаартай. [[Арабын хойг]] нь зуны температур байнга +50 хэмээс дээш байдаг дэлхийн цөөхөн газрын нэг юм. Тус улсын баруун хэсэгт орших Жизан ууланд л цас ордог бөгөөд жил бүр биш. Нэгдүгээр сарын дундаж температур цөлийн хотуудад 8-20 хэм, Улаан тэнгисийн эрэгт 20-30 хэм байна. Зуны улиралд сүүдэрт +35 °C-аас +43 °C хэмийн хооронд хэлбэлздэг. Шөнөдөө элсэн цөлд заримдаа 0 ° C-ийн хэм хүрдэг нь элс өдрийн турш хуримтлагдсан дулааныг хурдан гадагшлуулдагтай холбоотой ажээ.

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* {{commons|السعودية|Саудын Араб}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}}
{{OIC}}
[[Ангилал:Саудын Араб| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Араб]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>s1boiame0qbnfbx35u1xa77zwrsqv9t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871930</id>
      <parentid>871929</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17853" sha1="e0iiurgexdn5w52nb5u1pcy9qjjx8mx" xml:space="preserve">{{short description|Баруун Азийн улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Саудын Арабын Хаант Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠰᠠᠤᠳ ᠤᠨ&lt;br/&gt;ᠠᠷᠠᠪ ᠤᠨ&lt;br/&gt;ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠤ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}
| common_name            = Саудын Араб
| native_name            = {{native name|ar|المملكة العربية السعودية}}&lt;br /&gt;{{nowrap|{{small|''Аль-Мамлака аль-Арабия ас-Суудиа''}}}}
| image_flag             = Flag of Saudi Arabia.svg
| flag_type              = [[Саудын Арабын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Saudi Arabia.svg
| symbol_type            = [[Саудын Арабын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{nowrap|{{lang|ar|لَا إِلٰهَ إِلَّا ٱلله، مُحَمَّدٌ رَسُوْلُ ٱلله}}}}&lt;br /&gt;&quot;''Ла илаха илла Ллах, Мухаммадур расулу Ллах''&quot;&lt;br /&gt;&quot;Аллахаас өөр [[Ислам дахь бурхан|бурхан]] үгүй; [[Мухаммед]] бол бурхны элч.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |title=About Saudi Arabia: Facts and figures |publisher=The Royal Embassy of Saudi Arabia, Washington, DC|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417231457/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |archive-date=17 April 2012 }}&lt;/ref&gt;{{efn|''[[Шахада]]г'' (Итгэлийн мэдэгдэл) нь заримдаа монгол хэл рүү 'Бурхнаас өөр бурхан үгүй' гэж орчуулагддаг бөгөөд орчуулгын оронд [[араб хэл]]ний ''[[Аллах]]''гэдэг үгийг ашигладаг. ''Аллах'' ([[Араб хэл]]: ٱلله) гэдэг үгийг шууд утгаар нь ''Бурхан'' гэж орчуулдаг ба 'Ал-' угтвар нь тодорхойлогч юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html |title=God |work=Islam: Empire of Faith |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'Islam and Christianity', ''Encyclopedia of Christianity'' (2001): Arabic-speaking Christians and Jews also refer to God as ''Allah''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Allah |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online |author=L. Gardet}}&lt;/ref&gt;}} (''[[Шахада]]'')
| national_anthem        = {{lang|ar|ٱلنَّشِيْد ٱلْوَطَنِي ٱلسُّعُوْدِي}}&lt;br /&gt;&quot;[[Саудын Арабын төрийн дуулал|''ан-Нашид аль-Ватанли ас-Судия'']]&quot; &lt;br /&gt; &quot;Саудын Арабын төрийн дуулал&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Saudi Arabian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga|center]]&lt;/div&gt;
| image_map              = Saudi Arabia (orthographic projection).svg
| image_map2             = Saudi Arabia - Location Map (2013) - SAU - UNOCHA.svg
| capital                = [[Эр-Рияд]]
| coordinates            = {{Coord|24|39|N|46|46|E|type:city_region:SA}}
| largest_city           = Эр-Рияд
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Basic Law of Governance |url=https://www.moe.gov.sa/en/TheMinistry/AboutKSA/Pages/System-of-Governance.aspx |website=Ministry of Education |publisher=Ministry of Education – Kingdom of Saudi Arabia |access-date=1 September 2020 |archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205091610/https://www.moe.gov.sa/en/TheMinistry/AboutKSA/Pages/System-of-Governance.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Do not edit without talkpage consensus. --&gt;
| regional_languages     = 
| religion               = {{unbulleted list 
|93.0% [[Саудын Араб дахь ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saudi Arabia – The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ |website=CIA |access-date=30 May 2021 |archive-date=19 Гуравдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*:85–90% [[Саудын Араб дахь ислам|Суннит]]
*:10–15% [[Саудын Араб дахь шиит ислам|Шиит]]
|4.4% [[Саудын Араб дахь христийн шашин|Христ]]
|1.1% [[Саудын Араб дахь хиндү шашин|Хиндүизм]]
|0.7% [[Саудын Араб дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]]
|0.3% [[Саудын Араб дахь буддын шашин|Буддизм]] }}
| demonym                = {{unbulleted list |[[Саудчууд]]|Саудын Арабчууд‎}}
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Саудын Арабын хаан|Хаан]]
| leader_name1           = [[Салман бин Абдул-Азиза Аль Сауда]]
| leader_title2          = [[Саудын Арабын ханхүү|Ханхүү]] болон [[Саудын Арабын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Мохамед бин Салман]]
| legislature            = байхгүй{{efn|Хууль тогтоох эрх мэдэлгүй [[Саудын Арабын зөвлөлдөх хурал|Зөвлөлдөх хурал]] буюу Шурагийн зөвлөл гэж байдаг.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Robert W.|last1=Hefner|title=Remaking Muslim Politics: Pluralism, Contestation, Democratization|url=https://books.google.com/books?id=MmmVMCBej8oC&amp;q=Saudi%2520%2522consultative%2520assembly%2522%2520no%2520legislative%2520power&amp;pg=PA202|publisher=Princeton University Press|date=2009|isbn=978-1-4008-2639-1|page=202}}&lt;/ref&gt; Зөвхөн зөвлөлдөх үүрэгтэй учраас хууль тогтоох байгууллага гэж үздэггvй.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2021-06-06|title=Analysts: Saudi Arabia Nervous About Domestic Discontent|publisher=VoA News – English|url=https://www.voanews.com/middle-east/analysts-saudi-arabia-nervous-about-domestic-discontent|website=www.voanews.com|archive-date=2021-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606143218/https://www.voanews.com/middle-east/analysts-saudi-arabia-nervous-about-domestic-discontent|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
| sovereignty_type       = [[Саудын Арабын түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Дирия Эмират]]
| established_date1      = 1727
| established_event2     = [[Неждийн эмират]]
| established_date2      = 1824
| established_event3     = [[Риядын эмират]]
| established_date3      = 1 сарын 13, 1902 он
| established_event4     = [[Саудын Арабын хаант улсыг тунхаглал|Нэгдэл]]
| established_date4      = 9 сарын 23, 1932 он
| established_event5     = [[[НҮБ]][[Олон улсын байгууллагын тухай НҮБ-ын бага хурал|-д]] [НҮБ-ын дүрэм|&lt;nowiki&gt;элсэв]] &lt;/nowiki&gt;
| established_date5      = 10 сарын 24, 1945 он
| established_event6     = [[Саудын Арабын үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date6      = 1 сарын 31, 1992 он
| area_km2               = 2,149,690&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook&quot; /&gt;
| area_rank              = 12
| area_sq_mi             = 830,000 &lt;!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --&gt;
| percent_water          = 0.7
| population_census      = 32,175,224&lt;ref&gt;{{cite web |title = Saudi Census 2022 |url = https://portal.saudicensus.sa/portal |publisher = General Statistics Authority - Kingdom of Saudi Arabia |website = portal.saudicensus.sa |access-date = 16 July 2023 |archive-date = 28 Долдугаар сар 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230728002753/https://portal.saudicensus.sa/portal |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2022
| population_census_rank = 46
| population_density_km2 = 15
| population_density_sq_mi = 38.8 &lt;!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --&gt;
| population_density_rank = 174
| GDP_PPP                = {{increase}} $2.300 их наяд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=456,&amp;s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title = World Economic Outlook Database, April 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 17
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $67,019&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=456,&amp;s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title = World Economic Outlook Database, April 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 27
| GDP_nominal            = {{increase}} $1.061 их наяд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=456,&amp;s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title = World Economic Outlook Database, April 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 18
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $29,922&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=456,&amp;s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title = World Economic Outlook Database, April 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 43
| Gini                   = 45.9 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2013
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ |title=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |website=CIA.gov |access-date=28 May 2019 |archive-date=19 Гуравдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.875 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 35
| currency               = [[Саудын риял]] (SR)
| currency_code          = SAR
| time_zone              = [[UTC+03:00#Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]]
| utc_offset             = +3
| date_format            = өө/сс/жжжж ([[Хижрийн жил|ХЖ]])
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[Саудын Араб дахь утасны дугаар|+966]]
| cctld                  = {{unbulleted list |[[.sa]] |[[السعودية.]]}}
| today                  = 
| ethnic_groups          = 90% [[Арабчууд]] &lt;br /&gt; 10% [[Афро-Арабчууд|Афро-Араб]]
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702033527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|url-status=dead|archive-date=2014-07-02|title=The World Factbook|date=2 July 2014}}&lt;/ref&gt;{{efn|For Saudi citizens only.}}
| ethnic_groups_year     = 2014
| religion_ref           = &lt;ref name=pewl&gt;{{cite web|title=Religious Composition by Country|url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2012/12/globalReligion-tables.pdf|archive-date=23 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all|access-date=10 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323215031/http://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2012/12/globalReligion-tables.pdf}}&lt;/ref&gt;|
| religion_year          = 2010
}}

'''Саудын Араб''' ([[Араб хэл|араб]]. السُّعُودِيَّة‎, ''Ас-Су‘уди́йя''), албан ёсоор '''Саудын Арабын Хант Улс''' ([[Араб хэл|араб]]. المَملَكَة العَرَبِيَّة السُّعُودِيَّة‎, ''Аль-Мамляка аль-‘Арабийя ас-Су‘удийа'') нь [[Арабын хойг]]ийн дийлэнх буюу 80% -ийг эзлэн орших [[Баруун Ази]]йн [[улс|орон]] юм. Баруун хойд талаараа [[Йордан]], хойд ба зүүн хойд талаараа [[Ирак]], зүүн талаараа [[Кувейт]], [[Катар]], [[Бахрейн]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]], зүүн өмнөд талаараа [[Оман]], өмнөд талаараа [[Йемен]] зэрэг орнуудтай хиллэдэг. Зүүн хойд талд нь [[Персийн булан]], баруун талд нь [[Улаан тэнгис]] оршдог. Саудын Арабын хүн ам нь 2021 оны байдлаар 34 сая 783 757 байсан бөгөөд газар нутаг нь 2,150,000 квадрат километр орчим. газр нутгийн хэмжээгээрээ дэлхийд 13-рт ордог байна. Төрийн хэл нь- араб хэл. Нийслэл хот нь -[[Эр-Рияд|Эр-Риад]] юм.  

Саудын Арабт [[Мекка]], [[Медина]] гэсэн [[Ислам]]ын шашны хамгийн ариун газрууд оршдог тул заримдаа &quot;Хоёр ариун сүмийн нутаг&quot; хэмээгддэг. Харин [[Монгол|Монгол хэл]], [[Англи хэл]]ээр голдуу '''Саудын Араб''' гэгддэг. Энэ хаант улсыг анх Абдул-Азиз бин Сауд байгуулжээ. Түүний зүтгэл нь 1902 онд Ал-Саудын удмын нутаг болох Риядыг эзэлснээр эхлэсэн бөгөөд 1932 онд Саудын Арабын Хаант Улс тунхаглагдаж, хүлээн зөвшөөрөгдснөөр дууссан ажээ.

Саудын Араб нь [[газрын тос|газрын тосны]] экспортоор дэлхийд тэргүүлдэг бөгөөд энэ нь эдийн засгийг нь хангадаг. Нийт экспортын 90 гаруй хувийг газрын тос эзлэдэг бөгөөд засгийн газрын орлогын бараг 75 хувийг эзлэдэг. Үүний үр дүнд улс нь хүн ардыгаа хангадаг бөгөөд [[газрын тос]]ны үнэ буурсан үед бага зэрэг хэцүү болдог. Саудын Араб дахь [[хүний эрх]]ийн байдалд Амнести Интернашнал (''Amnesty International''), Хүний эрхийн хяналт (''Human Rights Watch'') зэрэг байгууллагууд удаа дараа санаа зовнисон байдалтай хандаж байсан боловч эдгээрийг засгийн газар няцааж байна.

== Цаг агаар ==
Саудын Араб маш хуурай цаг агаартай. [[Арабын хойг]] нь зуны температур байнга +50 хэмээс дээш байдаг дэлхийн цөөхөн газрын нэг юм. Тус улсын баруун хэсэгт орших Жизан ууланд л цас ордог бөгөөд жил бүр биш. Нэгдүгээр сарын дундаж температур цөлийн хотуудад 8-20 хэм, Улаан тэнгисийн эрэгт 20-30 хэм байна. Зуны улиралд сүүдэрт +35 °C-аас +43 °C хэмийн хооронд хэлбэлздэг. Шөнөдөө элсэн цөлд заримдаа 0 ° C-ийн хэм хүрдэг нь элс өдрийн турш хуримтлагдсан дулааныг хурдан гадагшлуулдагтай холбоотой ажээ.

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* {{commons|السعودية|Саудын Араб}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}}
{{OIC}}
[[Ангилал:Саудын Араб| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Араб]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>e0iiurgexdn5w52nb5u1pcy9qjjx8mx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Судан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8352</id>
    <revision>
      <id>871932</id>
      <parentid>848958</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18977" sha1="b4oyt3h655acg0irsrambu838rk893n" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүн Африкт байдаг улс}}
{{Redirect|Бүгд Найрамдах Судан Улсын|хэрэглээг|Судан (салаа утга)}}
{{About-distinguish|Бүгд Найрамдах Судан Улсын|Өмнөд Судан|Судан (бүс нутаг)|Суданчууд}}{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Судан Улс
| common_name            = Судан
| native_name            = {{native name|ar|جمهورية السودان|italics=off}}&lt;br /&gt;''Жумхурият ас-Судан''
| image_flag             = Flag of Sudan.svg
| flag_type              = [[Суданы төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| religion_year          = 2020
| image_coat             = Emblem of Sudan.svg
| symbol_type            = [[Суданы төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{lang|ar|النصر لنا}}&lt;br /&gt;''ан-Нар Лана''&lt;br /&gt;&quot;Ялалт биднийх&quot;
| national_anthem        = {{lang|ar|نحن جند الله، جند الوطن}}&lt;br /&gt;''[[Суданы төрийн дуулал|Нахну Жунд Аллах Жунд аль-ватан]]''&lt;br /&gt;&quot;Бид бол эх орны цэрэг, бурхны цэрэг&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Sudanese national anthem, performed by the U.S. Navy Band (instrumental).oga]]}}
| image_map              = File:Sudan (orthographic projection) highlighted.svg
| map_caption            = Суданыг хар ногооноор, нэхэмжилсэн газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав
| image_map2             = 
| capital                = [[Хартум]]
| coordinates            = {{coord|15.5007|N|32.5599|E|type:city_region:SD}}
| largest_city           = [[Омдурман]]
| official_languages     = {{hlist|[[Араб хэл]]|[[Англи хэл]]}}
| ethnic_groups          = {{vunblist
 |70% [[Суданы Арабчууд]]&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sudan/| title = People and Society CIA world factbook| date = 10 May 2022| access-date = 22 Долдугаар сар 2023| archive-date = 11 Нэгдүгээр сар 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210111020040/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sudan/| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
 |5.5% [[Бежа үндэстэн|Бежа]]
 |2.5% [[Нуба овог|Нуба]]
 |2% [[Фур ястан|Фур]]
 |2% [[Египетчүүд‎]]&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.capmas.gov.eg/Pages/ShowPDF.aspx?page_id=%20/Admin/Pages%20Files/2017109143840cns.pdf| title = الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء}}&lt;/ref&gt;
 |1% [[Хауса]]
 |0.5% [[Фула үндэстэн|Фула]]&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://joshuaproject.net/people_groups/11774/SU| title = Sudanese Fulani in Sudan}}&lt;/ref&gt;
 |17.3% [[Суданы хүн ам|бусад]]
 }}
| government_type        = [[Холбооны улс|Холбооны]] [[бүгд найрамдах улс]] ([[цэргийн хунт]] дор&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gavin |first1=Michelle |title=Junta and Public at Odds in Sudan |url=https://www.cfr.org/blog/junta-and-public-odds-sudan |access-date=20 March 2023 |work=[[Council on Foreign Relations]] |date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Jeffrey |first1=Jack |title=Analysis: Year post-coup, cracks in Sudan's military junta |url=https://apnews.com/article/middle-east-africa-cairo-sudan-democracy-2b87ee19685ec2667ac05acff8b4ed9e |access-date=20 March 2023 |work=[[Associated Press]] |date=23 October 2022 |location=[[Cairo, Egypt]]}}&lt;/ref&gt;)
| leader_title1          = [[Шилжилтийн бүрэн эрхт байдлын зөвлөл]]
| leader_name1           = {{indented plainlist|
*[[Абдель Фаттах аль-Бурхан]] (Дарга)
*[[Малик Агар]] (Орлогч)
}}

| leader_title2          = [[Суданы засгийн газрын тэргүүний жагсаалт|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = {{indented plainlist|*[[Осман Хуссейн (улс төрч)|Осман Хуссейн]] (үүрэг гүйцэтгэгч)}}
| legislature            = ''Сул''
| religion               = {{ublist||97% [[Суннит Ислам]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sudan/#people-and-society |title=Archive copy |access-date=2023-07-22 |archive-date=2021-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020040/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sudan/#people-and-society |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
 |1.5% [[Судан дахь христийн шашин|Христ]]
 |1.5% [[Африкийн уламжлалт шашин|Уламжлалт шашин]]
 |0.9% [[Судан дахь шашин шүтлэг|Бусад]]}}
| sovereignty_type       = [[Суданы түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Керма хаант улс]]
| established_date1      = МЭӨ 2500
| established_event2     = [[Кушийн хаант улс]]
| established_date2      = МЭӨ 1070
| established_event3     = [[Махдист улс]]
| established_date3      = 1885
| established_event4     = [[Англи-Египетийн Судан|Англи-Египетийн кондоминиум]]
| established_date4      = 1899
| established_event5     = Их Британи, [[Египетийн хаант улс]]аас тусгаар тогтнов
| established_date5      = 1 сарын 1, 1956 он
| established_event6     = [[Өмнөд Судан]] гарав
| established_date6      = 7 сарын 9, 2011 он
| established_event7     = [[2019 оны Суданы төрийн эргэлт|2019 оны төрийн эргэлт]]
| established_date7      = 4 сарын 11, 2019 он
| established_event8     = [[2019–2026 оны Суданы ардчилал руу шилжих шилжилт#Үндсэн хуулийн тунхаглалын төсөл|2019 оны үндсэн хуулийн тунхаглалын төсөл]] effective
| established_date8      = 8 сарын 20, 2019 он
| established_event9     = [[2021 оны Суданы төрийн эргэлт|2021 оны төрийн эргэлт]]
| established_date9      = 10 сарын 25, 2021 он
| area_km2               = 1886068
| area_rank              = 15
| area_sq_mi             = 728215
| percent_water          = 
| population_estimate    = 49,197,555&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Sudan|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 30
| population_density_km2 = 21.3
| population_density_sq_mi = 55.3
| population_density_rank = 202
| GDP_PPP                = {{decrease}}$207.7&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= 23 December 2022}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 71
| GDP_PPP_per_capita     = {{decrease}}$4,450&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 151
| GDP_nominal            = {{decrease}}$42.7&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 96
| GDP_nominal_per_capita = {{decrease}}$916&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 171
| Gini                   = 34.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2014
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url= http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=16 June 2021}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.508 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 172
| currency               = [[Судан фунт]]
| currency_code          = SDG
| time_zone              = [[Төв Африкийн Цаг|ТАЦ]]
| utc_offset             = +2
| date_format            = өө/сс/жжжж &lt;!--numeric dates (dd-mm-yyyy, yyyy.mm.dd, etc.) plus era (AD, AH, etc.)--&gt;
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[+249]]
| iso3166code            = SD
| cctld                  = [[.sd]]&lt;br /&gt;[[سودان.]]
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Profiles |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=211c |access-date=8 October 2022 |website=[[Association of Religion Data Archives]]}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Суданы хүн ам|Суданчууд]]
}}

'''Судан'''  ([[Араб хэл|араб]]. السودان‎), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Судан Улс''' (араб. جمهورية السودان‎ ''Джумхурийат ас-Судан'')Зүүн [[Африк|Африкт]] орших [[Араб]]ын ертөнцийн хамгийн том газар нутагтай (2 530 397 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) дэлхийд 16-д ордог улс. Хойд талаараа [[Египет]], зүүн талаараа [[Эритрей]], [[Этиоп]], өмнөд талаараа [[Өмнөд Судан]], баруун өмнөд талаараа [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс]], [[Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]], баруун талаараа [[Чад]], баруун хойд талаараа [[Ливи]] улсуудтай хиллэдэг. Зүүн хойд талд нь [[Улаан тэнгис]] хүрээлэн оршино. Судан гэсэн нэр нь [[Араб хэл]]ний ''Билад-ал-судан'' буюу &quot;харуудын нутаг&quot; гэх үгнээс гаралтай. Хамгийн түгээмэл хэл нь араб, нилот хэл, нуби, бежа бөгөөд албан ёсны хэл нь [[Араб хэл|араб]] болон [[англи хэл]] юм.

Нийслэл нь- [[Хартум]] хот.

== Түүх ==
16-18-р зуунд одоогийн Суданы нутаг дэвсгэрт хөдөө аж ахуй, гар урлал, худалдаа хөгжсөн тусгаар улсууд оршин тогтнож байв. Тэдгээрийн хамгийн чухал нь Сеннарийн Султанат ба Дарфурын Султант улс юм. Гэсэн хэдий ч 18-р зууны дунд үе гэхэд тэд тусдаа феодалын ноёд, бие даасан нүүдэлчин овог аймгууд болон задарсан.

1819-1822 онд Египет Суданы ихэнх нутаг дэвсгэрийг эзлэн авчээ. 1841 онд Эрхэмсэг Портын фирмийн дагуу &quot;Египетийн Судан&quot; гэж нэрлэгддэг эдгээр засаг захиргааны нэгжийн хяналтыг Египетийн дэд ван руу шилжүүлснээр Судан Османы эзэнт гүрний нэг хэсэг болсон боловч үндсэндээ  Египетийн эзэмшил болжээ.

Махдистуудын бослого гарсан. 

19-р зууны хоёрдугаар хагаст Суданд Британийн нөлөө улам бүр нэмэгдэв.

1899 оны 1-р сарын 19-нд Их Британи, Египет хоёр Суданд хамтарсан засаглал (Англи-Египетийн кондоминиум) байгуулах гэрээнд гарын үсэг зурав. Дээд түвшний албан тушаалтнууд нь Британичууд, дунд шатны албан тушаалтнууд нь Египетчүүд байсан. Үнэн хэрэгтээ Судан Британийн колони болсон.

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] дууссаны дараа Британийн колоничлогчид Суданыг хөвөн үйлдвэрлэгч орон болгох чиглэл баримталсан. Суданд үндэсний хөрөнгөтнүүд бүрэлдэж эхлэв.

Их Британийн засаг захиргаа эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд, ялангуяа Суданы өмнөд нутгийн уламжлалт итгэл үнэмшлийг баримталж, Христийн шашныг хүлээн зөвшөөрдөг хүн амын Исламын болон Арабын эсрэг үзлийг хөхүүлэн дэмжиж байв.

1921 онд Суданы 9-р батальоны офицер Али Абд аль-Латиф тусгаар тогтнолыг шаардсан анхны улс төрийн байгууллага болох Суданы Нэгдсэн Овогуудын Нийгэмлэгийг байгуулжээ. Тэрээр Суданчуудыг зэвсэгт бослого гаргахыг уриалсан тунхаг гаргажээ.

[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үеэр 1940 оны 6-р сард Италийн арми Суданы нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг эзэлсэн боловч 1941 онд италичууд орхихоос өөр аргагүй болж, Судан нь Британийн зэвсэгт хүчний Африк дахь чухал түшиц бааз болжээ. Нутгийн иргэдээс сонгогдсон цэргийн ангиуд Эритрей, Египет, Ливи, Тунис дахь байлдааны ажиллагаанд оролцсон байна. 

Дайнд оролцсон нь Суданд эерэг үр дагавар авчирсан - үндэсний аж үйлдвэр өсч, улс төрийн амьдрал эрчимжиж, улс төрийн намууд, үйлдвэрчний эвлэлүүд бий болж, тусгаар тогтнолын төлөөх хүсэл эрмэлзэл нэмэгдсэн юм. 

1951 оны 10-р сарын 15-нд Египетийн парламент 1936 оны Англи-Египетийн гэрээ, 1899 оны Англи-Египетийн хэлэлцээрийг цуцалсан хуулийг баталж, Египетийн хаан Фарукийг Египет, Суданы хаанаар зарласан байна. 

Египет улс 1952 оны 7-р сарын хувьсгалын дараа Суданы ард түмний бие даах эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн юм. 1953 оны 11-р сард Суданы парламентын сонгууль болж, 1954 онд шилжилтийн үеийн өөрөө удирдах ёсны засгийн газар байгуулагдав. 1955 оны 8-р сард Суданы парламент хамтран эрхшээх гэрээг бүрмөсөн цуцлах шийдвэр гаргаж, мөн онд Британи, Египетийн цэргүүд Суданаас гарчээ.

1956 оны 1-р сарын 1-нд Судан тусгаар тогтносон улс болсноо зарласан байна.

Колончлолын үеийн Суданы хил хязгаарыг зохиомлоор зурж, угсаатны шашны ялгааг харгалзаагүй байсан нь үргэлжилсэн иргэний дайнд хүргэсэн. 2011 онд мөргөлдөөнд нэрвэгдсэн тус улс хоёр хэсэгт хуваагдсан бөгөөд тэдгээрийн хоорондын харилцаа газар нутаг, эдийн засгийн маргаанаас үүдэн зэвсэгт мөргөлдөөн хүртэл хурцадмал хэвээр байгаа юм.

2003-2004 онд Өмнөд Суданы босогчид болон засгийн газар хоорондын энхийн хэлэлцээ бодит үр дүнд хүрсэн болов ч өмнөд нутгийн хэд хэдэн бүс нутагт зэвсэгт мөргөлдөөн үргэлжилсээр байна. 2005 оны 1-р сард талууд Өмнөд Суданд 6 жилийн хугацаанд автономит эрхтэй байхаар тохиролцож, дараа нь нутаг дэвсгэрийн тусгаар тогтнолын асуудлыг бүх нийтийн санал асуулгад оруулж, энэ хугацаанд газрын тосны орлогыг засгийн газар болон босогчдын хооронд тэнцүү хуваах болжээ.  2005 оны 7-р сард босогчдын удирдагч асан Жон Гаранг Суданы дэд ерөнхийлөгчийн албан тушаалд очсон. Парламент болон засгийн газрын суудлуудыг хойд болон өмнөд буюу эрх баригч болон сөрөг хүчний төлөөлөгчдөд хуваасан юм.

== Хүн ам ==
2015 оны 7-р сарын байдлаар Суданы хүн ам 40,234,882 бөгөөд 2010 оны 7-р сарын байдлаар - 30.89 сая хүн (Өмнөд Суданыг оруулаагүй) байв.


[[Сүйрсэн орнуудын индекс]]т Суданыг дэлхийн хамгийн тогтврогүй орон хэмээн жагсаасан байдаг бөгөөд энэ нь Цэргийн засгийн газар, [[Дарфурын мөргөлдөөн]]өөс шалтгаалж байна. Хэдийгээр ийм ч гэсэн Судан нь [[ҮНБ]]-р тооцвол эдийн засгийн өсөлтөөрөө дэлхийд дээгүүр жагсаж байна.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|السودان|Судан}}

{{Африк}}
{{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}
[[Ангилал:Судан| ]]
[[Ангилал:Африкийн орон]]
[[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]]
[[Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>b4oyt3h655acg0irsrambu838rk893n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малайз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8362</id>
    <revision>
      <id>871868</id>
      <parentid>860910</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>871868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19902" sha1="iz1pdlmz8j815zwxkupk7i607ua5pwu" xml:space="preserve">{{short description|Зүүн өмнөд Азийн улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Малайз&lt;!-- The name of the Federation (official name of the state) according to Art 1(1) of the Federal Constitution is, in Malay and English, Malaysia. Nothing more, nothing less. 'Federation of' was only used for the state that preceded Malaysia – Federation of Malaya. Please do not insert 'Federation of' or 'Persekutuan' for Malay name --&gt;
| native_name            = {{native name|ms|Malaysia}}
| common_name            = Малайз
| image_flag             = Flag of Malaysia.svg
| flag_type              = [[Малайзын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of Malaysia.svg
| coa_size               = 90
| symbol_type            = [[Малайзын төрийн сүлд|Сүлд]]
| image_map              = {{Switcher|[[File:Malaysia (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Malaysia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|Зүүн өмнөд Азийн газрын зураг|default=1}}
| map_caption            = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Ази |subregion= [[АСЕАН]]
| subregion_color        = хар саарал}}
| national_motto         = {{lang|ms|Bersekutu Bertambah Mutu}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |url-status=dead |archive-date=22 October 2013 |title=Malaysian Flag and Coat of Arms |publisher=Malaysian Government |access-date=9 September 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;برسکوتو برتمبه موتو {{small|([[Жави бичиг|Жави]])}}&lt;br /&gt;&quot;[[Эв нэгдэл хүч болно]]&quot;
| national_anthem        = {{lang|ms|[[Малайзын төрийн дуулал|Negaraku]]}}&lt;br /&gt;&quot;Миний эх орон&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Negaraku instrumental.ogg]]}}
| capital                = [[Куала Лумпур]]{{refn|group=fn|Үндсэн хуулийн болон ёслолын нийслэл болон хууль тогтоох засаглал байрладаг}}&lt;br /&gt;{{coord|3|8|N|101|41|E|region:MY|display=inline}}
| admin_center           = [[Путражая]]{{refn|group=fn|захиргааны болон шүүх засаглал байрладаг}}&lt;br /&gt;{{coord|2|56|N|101|42|E|region:MY|display=inline}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт Малай хэл|Малай хэл]]{{efn|[[1963/67 оны Үндэсний хэлний тухай хууль|1963/67 оны Үндэсний хэлний тухай хуулийн]] 9-р хэсэгт &quot;Үндэсний хэлний бичиг нь Руми бичиг байх ёстой: энэ нь үндэсний хэлэнд ихэвчлэн жави бичиг гэгддэг малай бичгийг ашиглахыг хориглохгүй&quot; гэж заасан байдаг.}}{{efn|[[1963/67 оны Үндэсний хэлний тухай хууль|1963/67 оны Үндэсний хэлний тухай хуулийн]] 2-р хэсэгт &quot;Энэ хуулинд зааснаас бусад бусад хэл болон бусад нийгэмлэгийн хэлтэй холбоотой Үндсэн хуулийн 152 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасан хамгаалалтыг харгалзан Малайзын үндэсний хэлийг албан ёсны зорилгоор ашиглана&quot; гэж заасан.}}{{efn|name=Хүлээн зөвшөөрөгдсөн|[[Малайзын Холбооны Үндсэн хууль]] болон [[1963/67 оны Үндэсний хэлний тухай хууль|1963/67 оны Үндэсний хэлний тухай хуулийн]] 152 дугаар зүйлийг үзнэ үү.}}
| languages_type         = Зөвшөөрөгдсөн хэл
| languages              = [[Англи хэл]]{{efn|name=Хүлээн зөвшөөрөгдсөн}}
| ethnic_groups          = {{tree list}}
* 69.7% [[Бумипутра (Малайз)|Бумипутра]]
** 57.3% [[Малайзын Малайчууд|Малайчууд]]
** 12.4% [[Саба]], [[Саравак]] болон [[Оранг Асли]]йн уугуул иргэд
* 22.9% [[Малайз дахь хятадууд|Хятадууд]]
* 6.6% [[Малайз дахь энэтхэгчүүд‎ |Энэтхэгчүүд‎]]
* 0.8% [[Малайз дахь хүмүүсийн угсаатны гарал үүсэл|бусад]]
| ethnic_groups_year     = 2021
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;2021 pop&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.malaymail.com/news/malaysia/2022/01/17/minister-census-shows-malaysias-oldest-man-and-woman-aged-120-and-118-preli/2035636|title=Minister: Census shows Malaysia's oldest man and woman aged 120 and 118; preliminary census findings to be released in Feb 2022|date=17 January 2022 |publisher=Malaymail|access-date=17 January 2022}}&lt;/ref&gt;
{{sfn|Department of Statistics Malaysia|2021}}
| religion               = {{ubl|63.5% [[Малайз дахь ислам|Суннит Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|title=The States, Religion and Law of the Federation|work=Constitution of Malaysia|publisher=Judicial Appointments Commission|access-date=29 October 2017|quote=Islam is the religion of the Federation; but other religions may be practised in peace and harmony in any part of the Federation.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614105535/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|archive-date=14 June 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|18.7% [[Малайз дахь буддын шашин|Буддизм]]|9.1% [[Малайз дахь христийн шашин|Христ]]|6.1% [[Малайз дахь хиндү шашин|Хиндүизм]]|0.9% бусад|1.8% мэдэгдээгүй}}
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=117&amp;bul_id=akliVWdIa2g3Y2VubTVSMkxmYXp1UT09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2020|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=14 February 2020|access-date=23 Долдугаар сар 2023|archive-date=22 Наймдугаар сар 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822014403/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&amp;cat=117&amp;bul_id=akliVWdIa2g3Y2VubTVSMkxmYXp1UT09&amp;menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2020
| demonym                = [[Малайзчууд]]
| government_type        = [[Холбооны хаант засаглал|Холбооны]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг|үндсэн хуульт]] [[сонгомол хаант засаглал]]
| leader_title1          = [[Янг ди-Пертуан Агонг|Хаан]]
| leader_name1           = [[Абдуллах ал-Хадж]]
| leader_title2          = [[Малайзын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Анвар Ибрахим]]
| legislature            = [[Малайзын Парламент|Парламент]]
| upper_house            = [[Деван Негара]] (Сенат)
| lower_house            = [[Деван Ракят]] (Төлөөлөгчдийн танхим)
| sovereignty_type       = [[Тусгаар тогтнолын өдөр (Малайз)|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[Их Британи]]ас)
| established_event1     = [[Малайн холбооны улс]]
| established_date1      = 8 сарын 31, 1957 он&lt;ref&gt;{{cite book|author=Mackay, Derek |title=Eastern Customs: The Customs Service in British Malaya and the Opium Trade|url=https://books.google.com/books?id=QM5LImNbYusC&amp;pg=PA240|date=2005|publisher=The Radcliffe Press|isbn=978-1-85043-844-1|pages=240–}}&lt;/ref&gt;
| established_event2     = [[Саравакийн тусгаар тогтнолын өдөр|Саравакийн бие даасан засаглал]]
| established_date2      = 7 сарын 22, 1963 он
| established_event3     = [[Хойд Борнеогийн бие даасан засаглалын өдөр|Хойд Борнеогийн бие даасан засаглал]]
| established_date3      = 8 сарын 31, 1963 он&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.astroawani.com/perspektif/kenapa-kita-takut-dengan-sejarah-22258|title=31 Ogos 1963, Hari kemerdekaan Sabah yang rasmi|publisher=AWANI|date=14 May 2021|access-date=1 September 2021}}&lt;/ref&gt;
| established_event4     = [[Малайзын тунхаглал]]
| established_date4      = 9 сарын 16, 1963 он
| area_rank              = 67 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_km2               = 330,803&lt;ref name=&quot;2010 stats&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127 |title=Laporan Kiraan Permulaan 2010 |publisher=Jabatan Perangkaan Malaysia |page=27 |access-date=2 August 2023  |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227065717/http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127 |archive-date=27 December 2010 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Malaysia country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15356257 |website=BBC News |access-date=27 January 2021 |date=24 February 2020 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126030607/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15356257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| area_sq_mi             = 127,724
| percent_water          = 0.3
| population_estimate    = 33,200,000&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Malaysia|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 45
| population_census_year = 2023
| population_census      = 32,447,385&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cloud.stats.gov.my/index.php/s/ppMYkLC4kyUzHKn#pdfviewer |title=Population and Housing Census of Malaysia 2020 |publisher=Department of Statistics, Malaysia |page=48 |access-date=23 March 2022 |archive-date=28 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228142122/https://cloud.stats.gov.my/index.php/s/ppMYkLC4kyUzHKn#pdfviewer |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 101
| population_density_sq_mi = 263
| population_density_rank = 116
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP                = {{increase}} $1.230 их наяд &lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April|title=World Economic Outlook Database, April 2022|date=April 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=19 April 2022}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = 31
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $36,847&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 54
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal            = {{increase}} $447,026 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank       = 35
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $13,382&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 66
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = 41.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MY |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=20 December 2018}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = 0.803&lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 62
| currency               = [[Малайз ринггит|Ринггит]] (RM)
| currency_code          = MYR
| date_format            = өө-сс-жжжж
| time_zone              = [[Малайзын Стандарт Цаг|МСЦ]]
| utc_offset             = [[UTC+8|+8]]
| drives_on              = зүүн
| calling_code           = [[+60]]
| cctld                  = [[.my]]
| footnotes              = 
}}

'''Малайз''' ([[Малай хэл|Малай]]: Malaysia) нь 13 муж, 3 холбооны нутгаас бүрдэх [[Зүүн Өмнөд Ази|Зүүн Өмнөд]] [[Ази]]йн [[улс|орон]] юм. Нийт газар нутгийн хэмжээ нь 330,803 кв.км.&lt;ref&gt; Article 1. Constitution of Malaysia.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA Fact Book&quot;&gt;CIA.  {{Webarchiv|url=https://cia.gov/cia//publications/factbook/geos/my.html |wayback=20070509150554 |text=The World Fact Book. Malaysia |archiv-bot=2023-09-26 13:22:11 InternetArchiveBot }}. Retrieved December 9 2006.&lt;/ref&gt; [[Нийслэл]] хот нь [[Куала Лумпур]], Холбооны Засгийн газар Путражаяа хотод байрлана. 2018 оны байдлаар улсын нийт хүн ам 31 сая 890 мянга бөгөөд 70 % орчим нь хотод амьдардаг. Албан ёсны хэл-малай.  

Улсын газар нутаг нь Өмнөд Хятадын тэнгисээр зааглагдсан хоёр салангид, тодруулбал Энэтхэг-Хятадын хойг дахь [[Баруун Малайз]], Калимантан арал дахь [[Зүүн Малайз]]аас бүтнэ. Малайз нь [[Тайланд]], [[Индонез]], [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Филиппин]]тэй хиллэнэ.&lt;ref name=&quot;CIA Fact Book&quot; /&gt; Тус улс нь экваторт ойрхон учраас халуун орны уур амьсгалтай.

== Гадаад харилцаа ==
НҮБ болон Зүүн өмнөд азийн олон улсын байгууллага болох АСЕАН-ны гишүүн. Мөн Исламын орнуудын хамтын ажиллагааны байгууллага, АПЕК-ын гишүүн орон.

===Монгол-Малайзын харилцаа===

Монгол Улс Малайз Улстай 1971 оны 9 дүгээр сарын 8-нд дипломат харилцаа тогтоосон. Монгол Улс Малайз Улсыг Бангкок дахь ЭСЯ-наас хавсран хариуцдаг. 1994 оны 4 дүгээр сараас монголчууд 30 хүртэл хоног Малайз Улсад визгүй зорчих эрхтэй болсон. Малайзад 2017 оны байдлаар 350 орчим монгол иргэн оршин сууж байгаа бөгөөд тэдний 250 нь Малайзын их, дээд сургууль, коллеж, хэлний дамжаанд суралцаж байна.

== Газар зүй ==
[[Зураг:Pasir Panjang.JPG|thumb|left|Олон арлын нэг Редан арал]]
[[Зураг:Location map Malaysia Borneo.png|thumb|left|Калимантан арлын газар зүйн зураг]]
Малайз орон 329,847 км² газар нутаг эзлэсэн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|дэлхийн 67-р том орон]]. хойгийн Өрнө Малайз нь [[Тайланд]]тай, арлын Дорно Малайз нь [[Индонез]], [[Бруней]]тэй газраар хиллэдэг. [[Сингапур]]тай багахан хоолой дээгүүрх гүүрээр холбогддог. Тэнгисийн хянах мужаар [[Вьетнам]], [[Филиппин]]д тулна. Малайзын хоёр хэсгийг [[Өмнөд Хятадын тэнгис|Хятадын өмнөд тэнгис]] заагласан.

[[Энэтхэг-Хятадын хойг|Энэтхэг-хятадын хойг]] дахь [[Өрнө Малайз]] 740 км урт, 322 км өргөн. Хоёр талын нам доор газрыг зааглан голоор нь [[Титиванса нуруу]] тогтжээ. Уул нурууд [[ширэнгэн ой]]той, [[боржин]] гэх мэт магмын гаралт чулуулагтай. Жохор мужийн өмнөд үзүүрийн [[Пиай]] хошуу Евразийн эх газрын өмнөд цэг юм. [[Малаккын хоолой]]гоор [[Суматра]] арлаас зааглагдана. Эргийн урт 1931 км.

[[Калимантан]] арал дээрх [[Дорно Малайз]] арлын төв рүү, Индонез-Малайзын хил дагуу уул нуруудтай. [[Крокер нуруу]] Саравак, Сабах хоёр мужийг тусгаарлана. Энд Малайзын хамгийн өндөр [[Кинабалу]] уул (4095 м) бий. Саравакт [[Мулу агуй]] гэх онцгой тогтоцтой газар байдаг.

Малайз эрэг дагуу олон аралтайгаас [[Банги]] арал хамгийн том. Малайз [[экваторын уур амьсгалтай]], их чийгшдэг, дотроо уулын, нам доор газрын, эргийн, мөн [[муссон]] салхины нөлөөгөөр гээд газар газарт өөр байдаг. Жилд дунджаар 250 см [[хур тунадас]] унадаг.

== Тэмдэглэл ==
{{reflist|group=fn}}
{{Notelist}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20080611041219/http://www.statistics.gov.my/ Malaysia Department of Statistics]
* [https://web.archive.org/web/20080827155920/http://www.gov.my/ myGovernment Portal] - Malaysia Government Portal
* [https://web.archive.org/web/20080512085506/http://www.bernama.com.my/ Bernama] - Malaysia national news agency
* [http://www.tourism.gov.my/ Tourism Malaysia] - Malaysia tourism portal
* [http://www.virtualmalaysia.com/ Virtual Malaysia] - The Official Portal of the Ministry of Tourism, Malaysia
* [https://web.archive.org/web/20060831085625/http://www.pmo.gov.my/website/webdb.nsf/vf_Front_PM?OpenForm Office of the Prime Minister of Malaysia]
* [https://web.archive.org/web/20081013210336/http://www.rtm.net.my/ Radio Televisyen Malaysia] - Government-owned television network
* [http://www.matrade.gov.my/ Malaysia External Trade Development Corporation]
* [https://web.archive.org/web/20201125084637/http://www.smidec.gov.my/ Small Medium Industries Development Corporation]
* [http://www.britannica.com/nations/Malaysia Malaysia] at [[Encyclopedia Britannica]]
* [https://web.archive.org/web/20190106012832/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html Malaysia] at [[The World Factbook]]
* [http://www.lonelyplanet.com/worldguide/destinations/asia/malaysia/ Malaysia Travel Guide] at [[Lonely Planet]]

{{Ази}}
{{OIC}}
{{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}}

[[Ангилал:Малайз| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Холбооны Хаант Улс]]</text>
      <sha1>iz1pdlmz8j815zwxkupk7i607ua5pwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йемен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8597</id>
    <revision>
      <id>871918</id>
      <parentid>841801</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28144" sha1="tdf5alk41juavp9alwtp4yuutichl3y" xml:space="preserve">{{Short description|Баруун Азийн улс}}
{{About|Баруун Азийн улсын}}

{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Йемен Улс
| common_name            = Йемен
| native_name            = {{native name|ar|الجمهورية اليمنية|italics=off}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|ar|al-Jumhūriyya l-Yamaniyya}}}}
| status                 = {{hanging indent|[[Йемений иргэний дайн (2014–present)|Йемений иргэний дайн]]&lt;br /&gt;[[НҮБ]]-ын хүлээн зөвшөөрсөн [[Ерөнхийлөгчийн удирдлах зөвлөл]]}}
| image_flag             = Flag of Yemen.svg
| flag_type              = [[Йемений төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Yemen (2).svg
| coa_size               = 110px
| symbol_type            = [[Йемений төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{native phrase|ar|ٱللَّهُ، ثُمَّ ٱلْوَطَنُ، ٱلثَوْرَةُ، ٱلْوَحْدَةُ|paren=off}}&lt;br /&gt;''Аллах, тхумма аль-Ватан, атх-Тхаврах, аль-Вахдах''&lt;br /&gt;&quot;Бурхан дараа нь Эх орон, Хувьсгал, Эв нэгдэл&quot;
| national_anthem        = {{native name|ar|الجمهورية المتحدة|paren=off}}&lt;br /&gt;''аль-Жумхурия аль-Муттахидах''&lt;br /&gt;&quot;[[Йемений төрийн дуулал|Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улс]]&quot;{{parabr}}{{center|}} 
| image_map              = {{switcher|[[File:Yemen on the globe (Yemen centered).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг |[[File:Yemen Administrative Divisions.jpg|frameless]]|Засаг захиргааны газрын зураг }}
| map_caption            = 
| image_map2             = 
| capital                = [[Санаа]]{{refn|group=&quot;n&quot;|Үндсэн хуулийн нийслэл нь [[Хуситууд]]ын хяналтанд байгаа}}
| coordinates            = {{coord|15|20|54|N|44|12|23|E|region:YE|display=title}}
| capital_exile          = [[Аден]]{{refn|group=&quot;n&quot;|[[Ерөнхийлөгчийн удирдах зөвлөл]]өөс [[түр нийслэл]] гэж зарласан.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Al-Sakani |first1=Ali |title=Yemen inaugurates new presidential council |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/19/yemen-inaugurates-new-presidential-council |access-date=8 May 2022 |work=[[Al Jazeera]] |date=19 April 2022 |quote=Yemen's Prime Minister Maeen Abdulmalik Saeed, along with other senior government officials, had also arrived in Aden, which serves as Yemen's temporary capital, before the swearing-in ceremony.}}&lt;/ref&gt;}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Yemen's Constitution of 1991 with Amendments through 2015 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Yemen_2015.pdf?lang=en |website=Constitute Project |access-date=31 August 2020}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups          = &lt;!--The following is sourced (see ethnic_groups_year above), so please do not change it without also replacing that source:--&gt;{{ublist|79.5% [[Арабчууд]]|13% [[Афро-Арабчууд]]| 3.8% [[Йемен дэх сомаличууд‎|Сомаличууд‎]]| 3.7% [[Йемений хүн ам|Бусад]]}}
| demonym                = [[Йеменчүүд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[түр засгийн газар|түр]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Йемений Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Рашад аль-Алими]] (маргаантай){{refn|group=&quot;n&quot;|[[Улс төрийн дээд зөвлөл]]ийн [[Махди аль-Машат]] үгүйсгэсэн. Засгийн газарт албан ёсны албан тушаал хашдаггүй ч [[Хуситууд]]ын удирдагч [[Абдул-Малик аль-Хуси]] УТДЗ-г хянадаг.}}
| leader_title2          = [[Йемений Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Маин Абдулмалик Саид]] (маргаантай){{refn|group=&quot;n&quot;|Улс төрийн дээд зөвлөлийн [[Абдулазиз бин Хабтур]] үгүйсгэсэн}}
| legislature            = [[Парламент]]
| upper_house            = [[Шурагийн Зөвлөл (Йемен)|Шурагийн Зөвлөл]]
| lower_house            = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Йемен)|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Йемений түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Йемений хаант улс]] байгуулагдав&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| established_date1      = 10 сарын 30, 1918 он
| established_event2     = [[Арабын Бүгд Найрамдах Йемен Улс]]
| established_date2      = 9 сарын 26, 1962 он
| established_event3     = [[Өмнөд Йемен]]ий тусгаар тогтнол&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;
| established_date3      = 11 сарын 30, 1967 он
| established_event4     = [[Йемений нэгдэл|Нэгдэл]]
| established_date4      = 5 сарын 22, 1990 он
| established_event5     = [[Йемений Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 5 сарын 16, 1991 он
| area_km2               = 555,000&lt;ref&gt;{{cite web |title=IAEA's support to animal health services in Yemen |url=http://www-naweb.iaea.org/nafa/aph/stories/2009-iaea-yemen.html |website=[[IAEA]] |access-date=13 March 2021 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415035133/http://www-naweb.iaea.org/nafa/aph/stories/2009-iaea-yemen.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 49 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi             = 214,000&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = бага
| population_estimate    = 34,277,612&lt;ref&gt;{{cite web |title=Yemen population |url=https://worldpopulationreview.com/countries/yemen-population |website=Yemen population 2023 Estimate based on UN World Bank |publisher=world population review}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 48
| population_density_km2 = 44.7
| population_density_sq_mi = 115.7 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 160
| GDP_PPP                = {{decrease}} $65.603 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOYE&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=51&amp;pr.y=8&amp;sy=2016&amp;ey=2020&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=474&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018|publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=2 March 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 111
| GDP_PPP_per_capita     = $2,078&lt;ref name=&quot;IMFWEOYE&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 213
| GDP_nominal            = {{decrease}} $28.134 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOYE&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 111
| GDP_nominal_per_capita = $891&lt;ref name=&quot;IMFWEOYE&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 195
| Gini                   = 36.7 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2014
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2014&amp;locations=YE&amp;start=2014 |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |access-date=15 October 2017 |archive-date=16 Арван хоёрдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201216223336/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2014&amp;locations=YE&amp;start=2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.455 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year to which the HDI data refers, not the year of its publication--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=30 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 183
| currency               = [[Йемен риал]]
| currency_code          = YER
| iso3166code            = YE
| time_zone              = [[Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]]
| utc_offset             = +3
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newssafety.org/index.php?option=com_content&amp;view=section&amp;layout=blog&amp;id=28&amp;Itemid=100385 |title=Yemen |publisher=International News Safety Institute |access-date=14 October 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505191038/http://www.newssafety.org/index.php?option=com_content&amp;view=section&amp;layout=blog&amp;id=28&amp;Itemid=100385 |archive-date=5 May 2010}}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Йемен дэх утасны дугаар|+967]]
| cctld                  = [[.ye]], {{lang|ar|[[اليمن.]]}}
| footnote_a             = [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрнээс]].
| footnote_b             = [[Их Британи]]ас.
| religion               = ~99.3% [[Йемен дэх ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) 
&lt;!-- |latd=15| latm=20| latNS= N|longd=44|longm=12|longEW=E --&gt;
~0.7% [[Йемен дэх хиндү шашин|Хиндүизм]] 
~0.01% бусад ([[Йемен дэх христийн шашин|Христийн]] болон [[Йемен дэх шашин шүтлэг|бусад шашныг]] багтааж)
| today                  = 
}}

'''Йемен''' ([[араб хэл|арабаар]] ''al-Yaman'') хэмээх '''Бүгд Найрамдах Йемен Улс''' нь [[Өрнө Ази]]д оршдог '''[[улс]]''' юм. [[Арабын хойг]]ийн өрнө өмнөд үзүүрт оршиж, умард талаараа [[Саудын Араб]], дорно умард талаараа [[Оман]] улсуудтай газраар хиллэж, өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]], өрнөд талаараа [[Улаан тэнгис]]ээр хүрээлэгдэнэ. Усан хилээр [[Африк]]ийн [[Эритрей]], [[Жибути]], [[Сомали]]тай зааглагддаг. Газар нутгийн хэмжээ 530 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай. 2023 оны байдлаар 34.7 сая хүн амтай байна. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот [[Сана]] 2.5 сая хүнтэй.   

Эрт үед Йеменд Сабей хэмээх Этиоп, Эритрей рүү очиж худалдаа хийдэг арабчууд байсан ба 275 онд иудейн шашин дэлгэрсэн, 4-р зуунд христийн шашин мөн дэлгэрсэн бол 7-р зуунаас исламын шашин хүчтэйгээр дэлгэрч, өнөөгийн үндсэн шашин болжээ. 9-16-р зуунд олон янз улс ээлжлэн орсон. Тус нутагт олон зуун жил шашны удирдагч имам нөлөө бүхий байсан. 19-р зууны үед тус орон [[Османы эзэнт гүрэн]], [[Британийн эзэнт гүрэн]]д хуваан харьяалагдан байв. [[Дэлхийн 1-р дайн]]ы дараа Осман ялагдсаны дараа [[Йемений имамт улс|имамаар удирдуулсан улс]] 1948 онд тусгаар тогтнож 1962 онд цэргийн эргэлт гарч [[Сана]] нийслэлтэй [[Умард Йемен]] үүссэн. Өмнөд хэсэг Британиас 1967 онд тусгаар тогтнож [[Аден]] нийслэлтэй [[Өмнөд Йемен]] болжээ. 1990 онд коммунист замаас Өмнөд Йемен татгалзсанаар хоёр улс нэгдэж өнөөгийн улс болсон. 

Нэгдсэн улсын анхны ерөнхийлөгч [[Али Салех]] 2012 оны [[Арабын хавар]] хувьсгал болтол ерөнхийлөгчөөр ажиллаад огцорчээ. Иргэний дайныг хэд хэдэн удаа үзсэн. 

Йемений эдийн засгийн хөгжил харьцангуй тааруу байна. Йемен төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл улс бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Арабын Барилдлага]], [[Эвсэлд Үл Нэгдэх Хөдөлгөөн]], [[Исламын Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]]-уудын гишүүн юм. 

== Газарзүй ==
[[File:Yemen_relief_location_map.jpg|thumb|left|Йемены газар зүйн зураг]]
Йемен орон 530,000 хавтгай дөрвөлжин километр (дэлхийн 49-р том орон) газар нутагтай. [[Арабын хойг]]ийн өрнө өмнөд талд [[Хойд өргөрөг|хойд өргөргийн]] 12-20 хэмийн хооронд оршино. 

=== Байршил ===
Өрнөд талаараа [[Улаан тэнгис]], өмнөд [[Арабын тэнгис]]ийн, түүний [[Адены булан]]гийн эрэгт байх ба умард талаараа [[Саудын Араб]], дорнод талаараа [[Оман]] улстай газраар, [[Сомали]], [[Эритрей]], [[Жибути]] улсуудтай усаар хиллэнэ. Эргийн шугамын урт нь 1940 км. Газрын хилийн урт нь 1746 км, үүнээс 85% нь Саудын Арабтай хиллэх зурвас байна.  

=== Арал ===
Улаан тэнгисийн [[Ханиш]], [[Камаран]], [[Перим]] зэрэг арлууд, Арабын тэнгисийн [[Сокотрын арлууд]] нь Йеменд харьяалагддаг. Арлуудаас хамгийн том болох [[Сокотра]] арал нь эх газраас 380 километр зайтай, 3796 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай. 

Йемены арлууд газар хөдлөлтийн бүсэд байна. Жабал аль-Таир арал дээр 1883, 2007 онуудад газар хөдөлсөн. 

[[File:Haraz_Mountains,_Yemen_(12633745063).jpg|thumb|left|[[Сарават уул]]ын тариалан]]
=== Уул, цөл ===
Йемен нь [[Арабын тектоник хавтан]]гийн өмнөд төгсгөлд байх ба өрнөд, өмнөд хэсэгтээ нарийн [[нам доор газар|нам доор]] эрэг болон [[уул]]архаг нутаг байх ба төв болон дорнод хэсэгтээ тэгш далайн түвшнээс дээш 2000 м өрггөдсөн тэгш өндөрлөг бүхий [[цөл]] газар байна. Хамгийн өндөр цэг нь 3666 метр өргөгдсөн [[Жабал Хадур]] оргил юм. Цөл нутагт үржил шимгүй. Газрын гадаргын ус багатайгаараа дэлхийн эхний 10-т багтах орон болно. 

[[Зураг:Dragon_Blood_Tree,_Socotra_Island_(10098980413).jpg|thumb|left|Сокотра арлын мод]]
=== Уур амьсгал ===
Йемен нь халуун цөлийн уур амьсгалтай. 

=== Амьтан ургамал ===
Йемений ихэнх ургамал нь Африкийн тропикийн ургамлын бүлэгт хамаарна. 

Эндэхийн амьтдаас ууланд амьдардаг [[араб ирвэс]] ховордсон амьтдын нэг юм.

== Түүх ==
* [[7-р зуун]]: [[Ислам]]ын шашин нэвтэрчээ.
* [[9-р зуун]]: Исламын шашны [[Шийт урсгал]]ын нэг салбар болох [[Зайд урсгал]]ын [[имам]]ын удам болох Рашидын гэр бүлийнхэн вант улсыг үндэслэжээ. Хааны удмынхан өдгөөг хүртэл үргэлжилж буй.
* [[16-р зуун]]: [[Османы эзэнт гүрэн]]тэй 100 гаруй жил дайтсаны эцэст хөөн зайлуулж, Зайд урсгалынхан засгийн эрхийг авав.
* [[19-р зуун]]ы эх: [[Египет]]ийн захиргаанд оржээ.
* [[1839]] он: Англичууд Аденыг оролцуулаад [[Өмнөд Йемен]]ийг эзэлж, [[колони]]члов.
* [[1849]] он: Османы эзэнт гүрэн [[Хойд Йемен]]ийг дахин эзлэв.
* [[1918]] он: Османы эзэнт гүрэн [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д ялагдаж, [[Йемений Хант Улс]] тусгаар тогтнов.
* [[1962]] он: [[Цэргийн эргэлт]]ээр Йемений Хант Улс мөхөв. [[Арабын Бүгд Найрамдах Йемен Улс]] үндэслэгдсэн боловч 1970 оныг хүртэл [[Хойд Йемений иргэний дайн]] үргэлжлэв.
* [[1967]] он: Английн эзэмшлийн Йемен нь [[Бүгд Найрамдах Өмнөд Йемен Ард Улс]] болж тусгаар тогтнолоо зарлав. Хожим нэрээ [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Йемен Ард Улс]] болгож сольжээ.
* [[1990]] оны [[5 сарын 22]]: [[Хойд Йемен]], [[Өмнөд Йемен]] улсууд нэгдэж, одоогийн Бүгд Найрамдах Йемен улс бий болжээ.
* [[1994]] оны [[5 сарын 4]]: Хуучин Өмнөд Йемений тал дахин тусгаар тогтнох шаардлага тавьж, [[Йемений иргэний дайн]] дэгдэв. Гэвч олон улсын дэмжлэгийг хүлээгээгүй тул 2 сарын дараа бууж өгчээ. (-[[7 сарын 7]])。
* [[1999]] оны [[9 сарын 23]]: Анх удаа бүх ард түмний сонгуулиар [[Йемений ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]]өө сонгосон.
* [[2000]] оны [[6 сарын 12]]: Саудын Арабтай албан ёсоор хилийн шугамаа тохиров.
* 2000 оны 10 сар: Хуучин Өмнөд Йемений нийслэл байсан [[Аден]]ы боомтод [[Ал-Кайда]] бүлэглэл АНУ-ын усан онгоцыг дэлбэлэв.

== Улс төр ==
Йемен нь Арабын орнууд дотроос [[Бүгд найрамдах засаглал]]тай цор ганц улс юм. Одоогийн [[үндсэн хууль]] нь [[1991]] онд батлагдаж, [[1994]], [[2001]] онуудад нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар мөрдөгдөж буй.

[[Төрийн тэргүүн]] болох [[ерөнхийлөгч]] нь [[ард түмэн|ард түмнээс]] шууд санал хураалтаар сонгогддог бөгөөд бүрэн эрхийн хугацаа нь 7 жил, нэг хүн 2 удаа л сонгогдох эрхтэй. Ерөнхийлөгчийн эрх нь харьцангуй өргөн бөгөөд [[дэд ерөнхийлөгч]], [[ерөнхий сайд]]ыг ерөнхийлөгч томилдог.

[[Засгийн газар|Засгийн газрын]] гишүүдийг ч ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн, ерөнхийлөгч томилно.

[[Парламент]] нь [[хоёр танхимт парламент|хоёр танхимтай]] бөгөөд 111 суудал бүхий '''Зөвлөхүүдийн танхим''' ба 301 суудал бүхий '''Төлөөлөгчдийн танхим'''аас бүрдэнэ. Зөвлөхүүдийн танхимын бүх гишүүнийг ерөнхийлөгч томилдог. Харин төлөөлөгчдийн танхимын гишүүд нь бүх ард түмний шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаатай сонгогддог. Зөвлөхүүдийн танхим нь хуул тогтоох эрх мэдэлгүй бөгөөд ерөнхийлөгчийн бодлогод зөвлөх үүрэгтэй байгууллага төдий тул тус улсыг үндсэндээ нэг танхимт парламенттай гэж хэлж ч болох юм.

Улс төрийн голлох намууд нь хуучин [[Хойд Йемен]]ий эрх баригч нам байсан, одоогийн ерөнхийлөгч [[Али Абдулла Салеха]]гийн удирддаг Бүх ард түмний зөвлөл, хуучин [[Өмнөд Йемен]]ий төрийн эрхийг барьж байсан [[Йемений Социалист Нам]], мөн [[Йемений Хувьсгалт Холбоо]] болно.

Ардчилсан улс болохын хувьд эмэгтэйчүүдэд ч сонгуулийн эрх байдаг.

== Эдийн засаг ==
Нэг хүнд ногдох [[ДНБ]] нь [[2003]] оны байдлаар 800 ам.доллар байгаа нь Хөрш орнуудтайгаа харьцуулахад тун бага хэмжээ юм.[[Газрын тос]] олборлож, [[гадаад худалдаа]]ны орлого нь өсөх хандлагатай байгаа ч түүний ихэнх нь [[хүнсний бараа]] болон машин техник зэргийн [[импорт]]онд зарцуулагддаг.
[[Кофе]]ны тариалалтаараа алдартай бөгөөд [[Мока]] кофе хэмээх кофены төрөл нь тус улсын өмнөд хэсэгт орших далайн эргийн хотын нэр юм. Гэвч тус улсын газар нутаг нь бараг бүхэлдээ [[цөл]]ийн бүст байрладаг тул [[газар тариалан]] эрхлэх боломжгүй бөгөөд иргэд нь эрт дээр үеэс нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэн амь зууж иржээ. Мөн [[загас агнуур]] харьцангуй хөгжсөн. [[Ажилгүйдэл|Ажилгүйдлийн хувь]] 35% ([[2003]] оны тооллого). Сүүлийн жилүүдэд газрын тосны олборлолтын үр дүнд эрс хөгжиж буй хөрш орон болох [[Саудын Араб]] руу гарч ажиллагсдын тоо олширч буй.

2007 онд тус улсад [[шатдаг хий]]н орд олдсон байна.

== Хүн ам ==
1994 оны байдлаар хүн ам нь 12 сая 670 мянга орчим, үүнээс [[араб үндэстэн]] 98 хувийг эзлэнэ. Хүн ам нь [[араб хэл]]ээр ярилцах бөгөөд бараг бүгд [[ислам]]ын шашин шүтдэг.

== Соёл ==
Исламын шашинтай улс тул аж амьдралд нь тус шашны нөлөө үлэмж их.

Эрчүүд нь бүсэндээ хавирган сарны хэлбэртэй богино хутга хавчуулж явдаг. Уг хутга нь тухайн хүний удам угсаа, хөрөнгө чинээг илтгэдэг байна. Эдэлж хэрэглэхээсээ илүү гоёл чимэглэлийн зориулалттай тул ирлээгүй байх нь олонтаа. Хот суурин газарт костюм пиджактай эрчүүд харагдах боловч гэртээ өөрийн гэсэн хутгатай байдаг.
Эмэгтэйчүүд нь шашны ёс заншлын дагуу үс, нүүрээ алчуураар халхалж, бүх биеэ бүрхсэн хувцас өмсөх боловч Саудын Араб зэрэг орноос ялгаатай нь хуулиар тогтоосон зүйл биш юм. 

Хүүхдүүдийн 50％ орчим нь л сургуульд хамрагддаг.

Өдгөө дэлхий дээрх хамгийн эртний хот гэгддэг [[Сана]] хотын хуучин дүүргүүд нь [[дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн байдаг.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0 auto&quot;
|+'''Баярын өдрүүд'''
!Өдөр!!Нэр!!Араб хэлний нэр!!Тайлбар
|-
|[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жил]]||&amp;nbsp;||&amp;nbsp;
|-
|[[5 сарын 22]]||Нэгдсэн Улсын өдөр||&amp;nbsp;||[[1990]] оны энэ өдөр Хойд, Өмнөд Йемен улсууд нэгджээ.
|-
|[[7 сарын 7]]||Unity Factory Day||&amp;nbsp;||&amp;nbsp;
|-
|[[9 сарын 26]]||1962 оны хувьсгалын өдөр||&amp;nbsp;||&amp;nbsp;
|-
|[[10 сарын 14]]||Үндэсний өдөр||&amp;nbsp;||&amp;nbsp;
|-
|[[Хижрийн тоолол|Хижрийн тооллын]] 1 сарын 1||Исламын шинэ жил||Muharram||
|-
|Хижрийн тооллын 10 сарын 1||[[Ийд ал-Фит]] - Мацгийн сарын сүүлчийн өдрийн баяр||Eid al-Fit||
|-
|Хижрийн тооллын 12 сарын 10||[[Ийд ал-Адха]] - Өргөлийн баяр）||Eid al-Adha||
|}

== Засаг захиргааны хуваарь ==
{{main|Йемений засаг захиргааны хуваарь}}
[[Файл:Yemen_governorates_numbered_english.png|right|300px|Йемений засаг захиргааны хуваарь&lt;br /&gt;(Англи цагаан толгойн дарааллаар)]]
# Abyan 
# 'Adan 
# Ad Dali'
# Al Bayda' 
# Al Hudaydah 
# Al Jawf 
# Al Mahri 
# Al Mahwit 
# 'Amran 
# Dhamar 
# Hadramaout 
# Hajjah
# Ibb 
# Lahij 
# Ma'rib 
# Sa'dah 
# Sanaa 
# Shabwah 
# Ta'izz
* Sana'a (нийслэл) ※[[2004]] оны [[1 сар]]д засаг захиргааны нэгж болсон. Газрын зурагт тэмдэглэгдээгүй.
* Raymah ※2004 оны 1 сард засаг захиргааны нэгж болсон. Газрын зурагт тэмдэглэгдээгүй.

== Мөн үзэх ==
* [[Йемений түүх]]

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}
{{Reflist|group=n}}

== Эшлэл ==
&lt;!-- This article uses [[Wikipedia:Footnotes]]. Please use this format when adding references to material in the article. External links added directly to this section will be swiftly deleted without notice. --&gt;
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Commonscat|Yemen}}
* [https://web.archive.org/web/20171221131830/http://www.presidentsaleh.gov.ye/index.php Йемений Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар] араб, англи хэлээр
* [https://web.archive.org/web/20080419054430/http://www.yementourism.com/arabic/ Йемений аялал жуулчлалын газар] араб, англи хэлээр

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Йемен|*]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>tdf5alk41juavp9alwtp4yuutichl3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Словак хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8627</id>
    <revision>
      <id>872016</id>
      <parentid>871412</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T00:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12523" sha1="ay5wl92av9vssimzibx9b2s4gg86f7u" xml:space="preserve">{{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Словак хэл
| altname          = 
| nativename       = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}}
| pronunciation    = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}}
| states           = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &amp;#124; Покрајинска влада }}&lt;/ref&gt;
| ethnicity        = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]]
| speakers         = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая
| date             = 2011–2021
| ref              = e25
| speakers2        = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая&lt;ref name=e25/&gt;
| speakers_label   = Ярилцагчид
| script           = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])&lt;br/&gt;[[Словак брайл үсэг]]&lt;br/&gt;[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]])
| familycolor      = Энэтхэг-Европ
| fam2             = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]]
| fam3             = [[Слав хэлнүүд|Слав]]
| fam4             = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]]
| fam5             = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]]
| dia1             = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]]
| dia2             = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]]
| dia3             = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}&lt;/ref&gt;
| nation           = {{SVK}}&lt;br&gt;''{{EU}}''&lt;br&gt;{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| minority         = {{CZE}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &amp;#124; Vláda ČR }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;{{POL}}&lt;ref name=&quot;7th EFNIL&quot;&gt;{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-09-27 00:26:09 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{HUN}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--Not stated--&gt;|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{CRO}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ROM}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}&lt;/ref&gt; 
| agency           = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]]
| iso1             = sk
| iso2b            = slo
| iso2t            = slk
| iso3             = slk
| glotto           = slov1269
| glottorefname    = Slovak
| lingua           = 53-AAA-db &lt; [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]&lt;br/&gt;(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs)
| notice           = IPA
| map              = Idioma eslovaco.PNG
| mapcaption       = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}}
}}

'''Словак хэл'''  (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK.

Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. 

Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий.

Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг.

== Словак утга зохиолын хэл ==
Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]&lt;nowiki/&gt;тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. 

== Үгсийн сан ==
Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд  хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. 

== Дүрэм ==
Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй.

2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй.

== Аялга ==
Ерөнхийд нь 3 ангилж болно:

* Зүүн Словак аялга
* Төв Словак аялга
* Баруун Словак аялга

{{Словак хэлний цагаан толгой}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Wikipedia|sk}}

[[Ангилал:Словак хэл| ]]
[[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]]
[[Ангилал:Дан ганц хэл]]
[[Ангилал:Словакийн хэл]]
[[Ангилал:Чехийн хэл]]
[[Ангилал:Унгарын хэл]]
[[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]]
[[Ангилал:Сербийн хэл]]
[[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]]</text>
      <sha1>ay5wl92av9vssimzibx9b2s4gg86f7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алшаа аймаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8689</id>
    <revision>
      <id>871896</id>
      <parentid>787692</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11705" sha1="2ugh345xt5u6qv5110c96nn7hvse4zq" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
&lt;!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;
|name                   =Алшаа аймаг
|official_name          =&lt;!-- Official name in English if different form 'name' --&gt;
|other_name             =
|native_name            ={{lang|zh|阿拉善盟 • {{MongolUnicode|{{allow wrap|ᠠᠯᠠᠱᠠ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}|style=max-height:1.7em;text-align:left;word-break:normal}}}}
|nickname               = 
|settlement_type        =[[Хятадын аймаг|Аймаг]]
|total_type             = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|motto                  =
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;
|image_skyline          = AlshaaBaruunHiid.jpg
|imagesize              = 
|image_caption          = [[Хэлань уул]]анд оршдог [[Гуанзун сүм (Өвөр Монгол)|Гуанзун сүм]]ийн дэргэдэх Ханьгин сүм (悬空寺).
|image_seal             = 
|seal_size              =
|image_shield           = 
|shield_size            =
|image_blank_emblem     =
|blank_emblem_type      =
|blank_emblem_size      =
|image_map              = Location of Alxa League within Inner Mongolia (China).svg
|mapsize                =  
|map_caption            = Өвөр Монгол дахь Алшаа аймаг
|image_map1             = 
|mapsize1               = 
|map_caption1           = 
|image_dot_map          =
|dot_mapsize            =
|dot_map_caption        =
|dot_x =  |dot_y =
|pushpin_map            = 
|pushpin_label_position = 
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|subdivision_type       = Улс
|subdivision_name       = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}}
|subdivision_type1      = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1      = [[Өвөр Монгол]]
|seat_type              = Аймгийн төв
|seat                   = [[Алшаа зүүн хошуу]] (Баянхот)
|parts_type             =
|parts_style            = &lt;!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
                               Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts                  = &lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
|p1                     =
|p2                     = &lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt; 
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =&lt;!-- CPC Secretary --&gt;
|leader_name            =
|leader_title1          =&lt;!-- Mayor --&gt;
|leader_name1           =
|leader_title2          =
|leader_name2           =
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|established_title      =  &lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       = 
|established_title1     =  &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
|established_date1      = 
|established_title2     = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt; 
|established_date2      = 
|established_title3     =  
|established_date3      =
|founder                =
|named_for              =
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
|area_magnitude         = &lt;!-- use only to set a special wikilink --&gt; 
|unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--&gt;
|area_footnotes           =
|area_total_km2           = 267,574
|area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2           =

|area_water_percent       =
|area_urban_km2           =
|area_metro_km2           =
|area_blank1_title        =
|area_blank1_km2          =
&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m            = 
|elevation_ft           =
|elevation_max_m            = 
|elevation_max_ft           =
|elevation_min_m            = 
|elevation_min_ft           =
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
|population_as_of               = 2010
|population_footnotes           =
|population_note                =
|population_total               = 231334
|population_density_km2         =auto&lt;!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --&gt;
|population_metro               =
|population_density_metro_km2   =

|population_urban               =
|population_density_urban_km2   =auto
|population_blank1_title        =
|population_blank1              =
|population_density_blank1_km2 =   
&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone               = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]]
|utc_offset             = +8
|coor_pinpoint = Алшаа зүүн хошуу
|coordinates = {{coord|38.83|N|105.67|E|type:adm2nd_region:CN-15_source:Gaode_dim:800km|display=it}}
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type       = &lt;!-- [[Postal code of China|Postal code]] --&gt;
|postal_code            =
|area_code              = +86 483
|iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-29]]
|blank_name             =&lt;!-- [[GDP]] --&gt;
|blank_info             = 
|blank1_name            =&lt;!-- GDP per capita --&gt;
|blank1_info            =
|blank2_name            =&lt;!-- [[Licence plates of the People's Republic of China|License Plate]] Prefix --&gt;
|blank2_info            =
|blank3_name            =&lt;!-- Major [[Nationalities of China|Nationalities]] --&gt;
|blank3_info            =
|website                = {{URL|www.alsm.gov.cn/}}
|footnotes              = 
}} 
{{Инфобокс Хятад хэл
|c={{linktext|lang=zh|阿|拉|善|盟}}
|p=Ālāshàn Méng
|mong=&lt;span style=&quot;display:block;max-height:1.6em;word-break:normal&quot;&gt;{{lang|mn-Mong|ᠠᠯᠠᠱᠠ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}&lt;/span&gt;
|monr=
|mon=Алшаа аймаг
}}

'''Алшаа аймаг''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]] [[Зураг:Alaša ayimaɣ-white.PNG]] ''alaša ayimaɣ''; {{lang-zh|阿拉善盟}} ''Ālāshàn Méng'') — [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[аймаг]]. Засгийн газар нь [[Баянхот балгас]]анд байрладаг.

Нутаг дэвсгэр - 267,574 км², хүн амын тоо - 196,279 (2000 оны тооллого).

== Газарзүй == 
Алшаа аймаг 267.574 км² талбайтайгаараа Өвөр Монголд хамгийн том засаг захиргааны нэгж юм. Ихэнх нутаг нь говь, цөл байдаг. Энд [[Тэнгэр элсэн цөл|Тэнгэр]], [[Бадайн жаран элсэн цөл|Бадайн жаран]], [[Улаанбух элсэн цөл|Улаанбух]] зэрэг элсэн цөл байж, нутгийн умард хэсэг [[Говь|Говийн]] өмнөд хэсэг болдог. Аймгийн баруун хэсгээр байх [[Эзнээ гол]], [[Гашуун нуур]], [[Сов нуур]] зэргийг онцлож болно. Аймгийн зүүн болон өмнөд талаар [[Алшаа уул]] мэтийн уулстай. 

Алшаа аймаг ӨМӨЗО-ы хотуудтай зүүн талаараа, [[Ганьсү муж]]тай баруунаараа, [[Ниншя - Хотонгийн ӨЗО]]-тэй баруун урд талаараа хаяа залгадаг бол хойд талаараа [[Монгол улс]]тай (Өмнөговь, Баянхонгор, Говь-Алтай) хиллэдэг байна.

=== Эрдэс баялаг === 
Алшаад 86 төрлийн (ӨМӨЗО-д олдсон эрдсийн 71.67%-тай тэнцэх) 416 орд газрыг нээжээ. Үүнээс 40 төрлийнхийг одоогоор олборлож, дахин 14-ийнх нь хэрэглэх боломжийг судлан бэлтгэж байгаа.&lt;ref&gt;''Baidu нэвтэрхий толь'' сүлжээ - [http://baike.baidu.com/view/107883.htm Алшаа аймаг] (хятад хэлээр)&lt;/ref&gt;

== Засаг захиргааны хуваарь ==
[[File:Alxa mcp.png|thumb|250px|Нутгийн хуваарь (хүснэгтийн дугаараар)]]
Алшаа аймаг дотроо 3 [[хошуу]]нд хуваагддаг.
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
! #
! Монгол нэрийдэл (кирилээр)
! Монгол нэрийдэл (монголоор)
! Хятад нэрийдэл (ханзаар)
! Хүн ам (2004)
! Нутаг дэвсгэр (км²)
! [[Хүн амын нягтшил|Нягтшил]] (хүн/км²)
! Засаг&lt;br/&gt;захиргааны&lt;br/&gt;төв
|----------
|1
|[[Алшаа зүүн хошуу]]
|[[Зураг:Alaša_jegün_qosiɣu-12grey.PNG]]
|阿拉善左旗
|140,000
|80,412
|2
|Баянхот
|----------
|2
|[[Алшаа баруун хошуу]]
|[[Зураг:Alaša_baraɣun_qosiɣu-12grey.PNG]]
|阿拉善右旗
|20,000
|72,556
|&lt;1
|Эхэнхудаг
|----------
|3
|[[Эзнээ хошуу]]
|[[Зураг:Eǰen-e qosiɣu-12.grey.PNG]]
|额济纳旗
|20,000
|114,606
|&lt;1
|Далайхөв
|}

== Хүн ам ==
2000 онд тус аймагт 196,279 хүн оршин суудаг гэж бүртгэгджээ. Үүнээс үзвэл Өвөр Монголын хамгийн цөөн хүн амтай [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|хоёрдугаар түвшний нэгж]] ([[аймаг]] эсвэл [[тойргийн энтэй хот]]) юм. Олонх нь [[Хятадууд|Хятад үндэстэн]], цөөнхөөс 44,630 (22.74%) [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]] байдаг аж. Алшаа зүүн, баруун хошуунд [[Хошууд]] ястан, Эзнээ хошуунд [[Торгууд]] ястан Монголчуудын цөм нь болдог. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|Ард түмэн]]
! Хүний тоо
! Эзлэх хувь
|-
| [[Хятадууд|Хятад үндэстэн]] 
| 140,900
| 71,79 %
|-
| [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]]
| 44,630
| 22,74 %
|-
| [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]]
| 9,331
| 4,75 %
|-
| [[Манжууд|Манж]]
| 952
| 0,49 %
|-
| [[Төвөдүүд|Төвөд]]
| 146
| 0,07 %
|-
| [[Цагаан Монгол]] (Монгор)
| 68
| 0,03 %
|-
| [[Дагуур]]
| 67
| 0,03 %
|-
| бусад
| 185
| 0,09 %
|}

== Зүүлт ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20080924022219/http://www.alsm.gov.cn/main/ Алшаа аймгийн засаг захиргааны албан ёсны цахим сүлжээ] (хятад хэл, ханз үсгээр)
* ''Солонго'' сүлжээ - [http://www.solonggo.net/mdls/ah/ahw.aspx?pid=0&amp;alias=menkcms&amp;iid=30407&amp;mid=4748&amp;wv=P Алшаа аймгийн газрын зураг]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (монгол хэл, монгол үсгээр)
* ''Даяар Монгол'' сүлжээ - ''На.Сүхбаатар:'' [http://www.dayarmongol.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6777:2012-02-02-05-56-05&amp;catid=74&amp;Itemid=61 ''Өмнөд хилийн цаадах Монголчуудын тухай'']. [[Өдрийн сонин]] №297(3374). 2009.12.11

{{Өвөр Монгол}}

[[Ангилал:Алшаа| ]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын аймаг]]
[[Ангилал:Хятадын захиргааны дүүрэг]]</text>
      <sha1>2ugh345xt5u6qv5110c96nn7hvse4zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филиппин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9223</id>
    <revision>
      <id>872025</id>
      <parentid>871479</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T02:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29463" sha1="dpem507l6tfq3cs0knxsk8ly9qh0qa8" xml:space="preserve">{{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}}
{{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}&lt;/span&gt;
| common_name            = Филиппин
| native_name            = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}}
| image_flag             = Flag of the Philippines.svg
| flag_size              = 130
| flag_type              = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of the Philippines.svg
| symbol_type            = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&quot;Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө&quot;
| national_anthem        = &quot;{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}&quot;&lt;br /&gt;&quot;Шилмэл нутаг&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital                = [[Манила]] (''де-юре'')&lt;br /&gt;[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох &quot;Метро Манила&quot; гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}&lt;/ref&gt; Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'')
| largest_city           = [[Кесон хот]]&lt;!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
| official_languages     = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]]
| recognized_regional_languages = {{collapsible list
  | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;GMA-DepEd-7-Languages&quot; /&gt;
  | [[Акланон хэл]]
  | [[Бикол хэл]]
  | [[Варай хэл]]
  | [[Иватан хэл]]
  | [[Ибанаг хэл]]
  | [[Илокано хэл]]
  | [[Капампанган хэл]]
  | [[Кинарайа хэл]]
  | [[Магинданао хэл]]
  | [[Маранао хэл]]
  | [[Пангасинан хэл]]
  | [[Самбал хэл]]
  | [[Себуана хэл]]
  | [[Суригаонон хэл]]
  | [[Тагалог хэл]]
  | [[Таусуг хэл]]
  | [[Хилигайнон хэл]]
  | [[Чабакано хэл]]
  | [[Якан хэл]]
 | }}
| languages_type         = Үндэсний [[дохионы хэл]]
| languages              = [[Филиппиний дохионы хэл]]
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: &quot;Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой.&quot; гэж заасан байдаг&lt;ref name=&quot;GovPH-OfficialLanguage&quot; /&gt;}}
| languages2             = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]]
 &lt;!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--&gt;| languages2_sub         = yes
| ethnic_groups          = {{#invoke:list|unbulleted
  | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]]
  | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]]
  | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]]
  | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]]
  | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2010&lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot; /&gt;&lt;!-- using figures for 2010 given in the cited source--&gt;&lt;!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--&gt;
| demonym                = [[Филиппинчүүд‎]]&lt;br /&gt;
[[Пиной]]&lt;br /&gt;(''ярианы'')
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Бонгбонг Маркос]]&lt;!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title2          = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Сара Дутерте]]&lt;!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title3          = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]]
| leader_name3           = [[Мигз Зубири]]&lt;!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title4          = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]]
| leader_name4           = [[Мартин Ромуалдес]]&lt;!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title5          = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = [[Александр Гесмундо]]
| legislature            = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]]
| upper_house            = [[Филиппиний Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[АНУ]]-аас)
| established_event1     = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date1      = 6 сарын 12, 1898 он
| established_event2     = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]]
| established_date2      = 12 сарын 10, 1898 он
| established_event3     = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]]
| established_date3      = 11 сарын 15, 1935 он
| established_event4     = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]]
| established_date4      = 7 сарын 4, 1946 он
| established_event5     = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 2 сарын 2, 1987 он
| area_km2               = 300000
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991&quot;&gt;{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boquet-2017&quot;&gt;{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}}
| area_link              = Филиппиний газарзүй
| area_label             = Нийт
| area_rank              = 72
| area_sq_mi             = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 0.61&lt;ref name=&quot;CIAWorldFactBook&quot;&gt;{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (дотоод ус)
| area_label2            = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]]
| area_data2             = 298,170 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| population_census      = 109,035,343
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 336
| population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 37
| GDP_PPP                = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot;&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 29
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 117
| GDP_nominal            = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 36
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 124
| Gini                   = 41.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.699 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNDPOrg-HDI&quot;&gt;{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 116
| currency               = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]])
| currency_code          = PHP
| time_zone              = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]]
| utc_offset             = +08:00
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&amp;pg=PA716 716] |language=en }}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]]
| cctld                  = [[.ph]]
| religion               = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap;
  |
{{Tree list}}
* 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]]
** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]]
** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]]
{{Tree list/end}}
  |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]]
  |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]]
 }}
| religion_year          = 2015
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot;&gt;{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , &lt;small&gt;[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]&lt;/small&gt; ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс'''  (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. 

Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно.

1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text=&quot;Name Change for the Philippines&quot;|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].&lt;/ref&gt;, Филиппинд  [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. 

[[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot; /&gt;

2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна.  

Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}&lt;/ref&gt; 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.&lt;ref name=CIAfactbook /&gt;

== Нэрийн гарал үүсэл ==
Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.&lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}&lt;/ref&gt; Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.&lt;ref name=&quot;etymology&quot; /&gt;

[[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]]

== Улс төрийн тогтолцоо ==
1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм.

Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог.

== Гадаад харилцаа ==
Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон.

Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм.

Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг.

== Тэмдэглэл ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;
'''Албан ёсны'''
* [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites

'''Газрын зураг'''
* [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&amp;x=122915039&amp;z=6&amp;l=0&amp;m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia]
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;

'''Бусад'''
&lt;!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--&gt;
* [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad]
* [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines]
* [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos]
* [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]])
* [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor)
* [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&amp;A about the Philippines]

{{Ази}}

&lt;!--Categories--&gt;
&lt;!--Interwikis--&gt;

[[Ангилал:Филиппин| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]]
[[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>dpem507l6tfq3cs0knxsk8ly9qh0qa8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йордан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9334</id>
    <revision>
      <id>871919</id>
      <parentid>810466</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14261" sha1="ag69xps4ke8n78tg4p4roeblgjkb0yc" xml:space="preserve">{{short description|Баруун Азийн улс}}
{{About|улсын}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Йорданы Хашимитын Хаант Улс
| common_name            = Йордан
| native_name            = {{native name|ar|المملكة الأردنية الهاشمية|italics=off}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''аль-Мамлака ль-Урдунния аль-Хашимия''&lt;/small&gt;
| image_flag             = Flag of Jordan.svg
| flag_type              = [[Йорданы төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of Jordan.svg
| coa_size               = 75
| symbol_type            = [[Йорданы төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{lang|ar|الله، الوطن، الملك}}&lt;br /&gt;''Аллах, аль-Ватан, аль-Малик''&lt;br /&gt;&quot;Бурхан, Улс орон, Хаан&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jeroen|last=Temperman|title=State-Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance|access-date=12 June 2018|url=https://books.google.com/books?id=Khag6tbsIn4C&amp;pg=PA87|year=2010|publisher=Brill|isbn=978-90-04-18148-9|page=87|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012033444/https://books.google.com/books?id=Khag6tbsIn4C&amp;pg=PA87|archive-date=12 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| national_anthem        = {{lang|ar|السلام الملكي الأردني}}&lt;br /&gt;''Ас-Салам Аль-Малаки Аль-Урдуни''&lt;br /&gt;&quot;[[Йорданы төрийн дуулал|Йорданы Хааны Дуулал]]&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of Jordan instrumental.ogg]]}}
| image_map              = Jordan (orthographic projection).svg
| capital                = [[Амман]]
| coordinates            = {{Coord|31|57|N|35|56|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| religion               = {{unbulleted list |95% [[Йордан дахь ислам|Суннит Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) |3% [[Йордан дахь христийн шашин|Христ]] |1% [[Друз]], [[Бахай шүтлэг|Бахай]]}} 1% бусад
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Jordanian Constitution |url=http://www.cco.gov.jo/en-us/Jordanian-Constitutional |website=Hashemite Kingdom of Jordan Constitutional Court |publisher=Hashemite Kingdom of Jordan Constitutional Court |access-date=31 August 2020 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035024/http://www.cco.gov.jo/en-us/Jordanian-Constitutional |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups          = {{unbulleted list |95% [[Арабчууд]] 
|3% [[Йордан дахь черкесүүд|Черкесүүд]], [[Йордан дахь чеченьчүүд|Чеченьчүүд]] | 2% [[Йордан дахь арменичууд|Арменичууд]] ба бусад}}
| demonym                = [[Йорданы хүн ам|Йорданчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Йорданы хааны жагсаалт|Хаан]]
| leader_name1           = [[II Абдалла]]
| leader_title2          = [[Йорданы Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Бишер Аль-Хасавне]]
| legislature            = [[Йорданы Парламент|Парламент]]
| upper_house            = [[Сенат (Йордан)|Сенат]]
| lower_house            = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн танхим (Йордан)|Төлөөлөгчдийн танхим]]}}
| sovereignty_type       = [[Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[Их Британи]]ас)
| established_event1     = [[Трансйорданы эмират|Эмират]]
| established_date1      = 4 сарын 11, 1921 он
| established_event2     = [[Үндэстнүүдийн Лигийн мандат|Тусгаар тогтнол]]
| established_date2      = 5 сарын 25, 1946 он
| established_event3     = [[Йорданы Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date3      = 1 сарын 11, 1952 он
| area_km2               = 89,342
| area_rank              = 110
| area_sq_mi             = 
| percent_water          = 0.6
| population_estimate    = 11,180,568&lt;ref&gt;{{cite web|title=Population clock|access-date=1 December 2021|work=Jordan Department of Statistics|url=http://dosweb.dos.gov.jo/|archive-date=18 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818112822/http://dosweb.dos.gov.jo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 84
| population_census      = 9,531,712&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|title=Population stands at around 9.5 million, including 2.9 million guests|access-date=12 June 2018|work=The Jordan Times|last=Ghazal|first=Mohammad|date=22 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208092804/http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|archive-date=8 February 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2015
| population_density_km2 = 114
| population_density_sq_mi = 295
| population_density_rank = 70
| GDP_PPP                = {{increase}} $122.180 тэрбум&lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April|title=World Economic Outlook Database, April 2022|date=April 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=April 19, 2022|archive-date=19 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419134621/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 93
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}}$11,861 &lt;ref name=GDP/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 117
| GDP_nominal            = {{increase}}$47.745 тэрбум&lt;ref name=GDP/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 93
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $4,635&lt;ref name=GDP/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 103
| Gini                   = 35.4 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2011
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|title=Gini index|work=World Bank|access-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|archive-date=9 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.720 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 102
| currency               = [[Йорданы динар]]
| currency_code          = JOD
| time_zone              = 
| utc_offset             = +3
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Йордан дахь утасны дугаар|+962]]
| cctld                  = [[.jo]]&lt;br/&gt;{{lang|ar|[[.الاردن]]}}
| area_magnitude         = 
| official_website       = [https://portal.jordan.gov.jo/wps/portal/Home?lang=en/ jordan.gov.jo]
| today                  = 
}}

'''Йордан''', ([[Араб хэл|Араб]]: اَلأُرْدُن, ''Аль-Урдан''), албан ёсоор '''Йорданы Хашимитын Хаант Улс''' нь Йордан голын зүүн эрэг талд орших [[Баруун Ази|баруун]] [[Ази]]йн [[улс|орон]] юм. 
Урд болон зүүн зүгт [[Саудын Араб]], зүүн хойд зовхист [[Ирак]], хойд зүгт [[Сири]], баруун зүгт [[Израйль]] (мөн [[Палестин]]) улсуудтай хил залгадаг. Баруун урд үзүүртээ [[Улаан тэнгис]]т гарах Акабагийн буланд усан боомттой. Нийслэл нь [[Амман]]. 

Нутгийн тал нь [[Арабын цөл]] боловч голын эрэг дэх өрнөд хэсэг нь тарилангийн газар, ой модтой. Орчин үеийн Йорданчууд голдуу хотжсон, дундаас дээгүүр орлоготой бөгөөд 2010 оны ''Хүний Хөгжлийн Тайлангаар'' &quot;хүний хөгжлөөр дээгүүр&quot; ангилалд багтсан.

Нутаг дэвсгэр-96.2 мянган км2 (1967 оны VI сараас Израйль улс 5.9 мянган км2 нутаг бүхий Йордан голын баруун эргийг эзэгнэж байна).

Хүн ам-2.6 сая (эзлэгдсэн нутагт 0.8 сая хүн сууж байна) (1982).
Нийслэл-Амман хот (1.4 сая гаруй хүнтэй)

Йордан бол цөл, говийн орон бөгөөд жижиг жижиг баянбүрдтэй. Дорноос өрнө тийш 500-1000 м хүртэл өндөрсөх тарамцаг уулсын гадаргатай. Халуун орны хуурай уур амьсгалтай. Дундаж температур нь I сард 8—14°С, VII сард 24—30°С, жилд 100-700 мм тунадас унадаг. X сараас V сар хүртэл бороо орж, дараа нь хуурай зун эхэлдэг. Ургамал, амьтны аймаг нь харьцангуй ядуувтар. 

Йордан эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй, хөдөө аж ахуйн орон юм. Хөдөө аж ахуйд хүн амын тэн хагас нь ажиллаж, газар тариалан эрхэлдэг. Хөдөө аж ахуйн гол таримал нь улаан буудай, арвай, улаан лооль, чидүүн жимс, усан үзэм, жүрж юм. 1 сая хонь, 4 буман ямаа, 24 мянган үхэр, 18 мянган тэмээтэй. 

Аж үйлдвэрт нь гар үйлдвэрлэл зонхилно. Фосфорит олборлох, цемент, нефть боловсруулах үйлдвэртэй. Аж үйлдвэрийн бараг бүх төрлийн барааг гадаадаас авч фосфорит, цемент, хөдөө аж ахуйн зарим бүтээгдэхүүн гадаадад гаргадаг. Сүүлийн жилүүдэд социалист орнуудтай хийх худалдаа өсч байна. 

Йордан бол үндсэн хуульт хаант улс. Төрийн тэргүүн нь хаан. Йордан араб, черкес, иран, турк, армян, курд зэрэг үндэстэн ястантай. Албан ёсны хэл нь араб.

Йорданы ард түмэн колоничлолын эсрэг нэг бус удаа бослого гаргаж байв. Дэлхийн II дайны дараа 1946 онд тусгаар тогтнолоо олж авчээ. 1967 онд Израйль Иорданд халдан довтолж, Йордан голын баруун эргийн нутгийг булаан эзэлжээ.1970 оны VII сард Йорданы засгийн газар дайны гал зогсоох, НҮБ-ийн Аюулгүйн Зөвлөлийн 1967 оны XI сарын 22-ны өдрийн тогтоолыг хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн, тодорхой арга хэмжээ боловсруулахыг зөвшөөрчээ. 

Йзрайль, Египетийн салангид хэлэлцээнд Йорданыг оролцуулж, Палестины ард түмний эрх ашгийг хөсөрдүүлэх гэсэн АНУ-ын оролдлогыг Йордан улс няцаасан юм. Мөн Египет, Израйлийн хооронд байгуулсан салангид гэрээг зэмлэн буруушаасан билээ. Сүүлийн жилүүдэд ЗХУ, Йорданы харилцаа хөгжиж, соёл, шинжлэх ухаан, эдийн засгийн салбарт хамтран ажиллаж байна. 

Мөнгөний нэгж нь Йорданы динар юм. 

БНМАУ, Йорданы Хашимитын Вант Улсын хооронд 1981 оны V сарын 21-нд дипломат харилцаа тогтоожээ. 

== Гадаад холбоос ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{commons|Jordan}}
* [https://web.archive.org/web/20080704102724/http://www.kingabdullah.gov.jo/homepage.php Йорданы хаан]
* [https://web.archive.org/web/20140716161259/http://www.jordan.gov.jo/wps/portal Йорданы засгийн газар]
* [https://web.archive.org/web/20090119065536/http://www.manbos.com/en/vergal.asp?galeria=202 Йорданы зургууд] 

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}

[[Ангилал:Йордан| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Араб хэлтний орон]]</text>
      <sha1>ag69xps4ke8n78tg4p4roeblgjkb0yc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тасмани</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9402</id>
    <revision>
      <id>872020</id>
      <parentid>859915</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T01:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15997" sha1="3da7k7kdlbye824jbqoay3itvwn35fa" xml:space="preserve">{{Short description|Австралийн муж}}
{{distinguish|Танзани|Тасманниа}}
{{энэ гарчиг}}
{{Инфобокс улс төрийн хуваалт
| name                             = Тасмани
| native_name                      = {{native name|en|Tasmania}}&lt;/br&gt;{{Native name|mis|lutruwita|paren=omit}} ([[Палава кани]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |title=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places |publisher=Tacinc.com.au |date=2022-07-28 |access-date=2022-08-02 |archive-date=25 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925075102/http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| settlement_type                  = [[Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд|Муж]]
| image_flag                       = Flag of Tasmania.svg
| flag_size                        = 130px
| flag_type                        = Төрийн далбаа
| flag_link                        = Тасманийн төрийн далбаа
| image_seal                       = Coat of arms of Tasmania.svg
| seal_size                        = 130px
| seal_type                        = Сүлд
| seal_link                        = Тасманийн төрийн сүлд
| motto                            = {{native name|la|Ubertas et Fidelitas}}&lt;br /&gt;({{lang-mn|Үржил шим ба үнэнч чанар}})
| nickname                         = {{hlist|Тоззи|Алиман арал|Амралтын арал}}
| image_map                        = Tasmania in Australia.svg
| map_caption                      = Австрали дахь Тасманийн байршил&lt;br /&gt;Coordinates: {{coord|42|S|147|E|type:adm1st_region:AU-TAS_dim:300000|display=inline,title}}
| subdivision_type                 = Улс
| subdivision_name                 = Австрали
| established_title                = Холбооны өмнө
| established_date                 = [[Тасманийн колони]]
| established_title2               = [[Австралийн Холбоо|Холбоо]]
| established_date2                = 1 сарын 1, 1901 он
| named_for                        = [[Абель Тасман]]
| demonym                          = {{hlist|Тасманичууд}}
| capital                          = [[Хөүбарт]]
| largest_city                     = capital
| coordinates                      = {{coord|42|52|50|S|147|19|30|E|type:city_region:AU-TAS|display=inline}}
| admin_center                     = [[Тасманийн орон нутгийн засаг захиргааны бүс|29 орон нутгийн засаг захиргааны бүс]]
| admin_center_type                = Засаг захиргаа
| leader_title1                    = [[Австралийн хаант засаг|Хаан]]
| leader_name1                     = [[III Чарльз]]
| leader_title2                    = [[Тасманийн амбан захирагч|Амбан Захирагч]]
| leader_name2                     = [[Барбара Бейкер]]
| leader_title3                    = [[Тасманийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name3                     = [[Жереми Роклиф]] ([[Австралийн Либерал Нам (Тасманийн салбар)|Либерал]])
| national_representation          = [[Австралийн Парламент]]
| national_representation_type1    = [[Австралийн Сенат|Сенат]]
| national_representation1         = [[Тасманийн сенаторын жагсаалт|12 сенатор]] (76-аас)
| national_representation_type2    = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Австрали)|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| national_representation2         = 5 суудал (151-ээс)
| legislature                      = [[Тасманийн Парламент]]
| upper_house                      = [[Тасманийн хууль тогтоох зөвлөл|Хууль тогтоох зөвлөл]]
| lower_house                      = [[Тасманийн Ассамблейн Танхим|Ассамблейн Танхим]]
| judiciary                        = [[Тасманийн дээд шүүх]]
| area_km2                         = 90758
| area_land_km2                    = 68401
| area_water_km2                   = 22357
| area_rank                        = 7
| area_rank_link                   = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик
| elevation_max_m                  = 1617
| elevation_max_point              = [[Осса уул]]
| population_estimate              = {{Increase}} 571,165&lt;ref name=ABSPop&gt;{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022|title=National, state and territory population – March 2021|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=26 September 2022|accessdate=27 November 2022|archive-date=21 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121204624/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_rank         = 6
| population_rank_link             = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик
| population_estimate_year         = 2022
| population_density_km2           = 8.3
| population_density_sq_mi = 
| population_density_rank          = 4
| population_density_rank_link = Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд#Статистик
| GDP_nominal                      = {{increase}} $32.102 тэрбум&lt;ref name=&quot;gspref&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/statistics/economy/national-accounts/australian-national-accounts-state-accounts/latest-release |title=5220.0 – Australian National Accounts: State Accounts, 2019–20 |publisher=Australian Bureau of Statistics |date=20 November 2020 |access-date=20 January 2021 |archive-date=17 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617110448/http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/allprimarymainfeatures/E6765105B38FFFC6CA2568A9001393ED?opendocument |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_type                 = 
| GDP_nominal_year                 = 2020
| GDP_nominal_per_capita           = {{increase}} $59,779
| Gini                             = 44.8&lt;!--number only--&gt;
| Gini_year                        = 2016
| Gini_change                      = IncreaseNegative
| Gini_ref                         = &lt;ref&gt;{{cite web |title=6524.0.55.002 – Estimates of Personal Income for Small Areas, 2011–2016 |url=https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/6524.0.55.002Main+Features12011-2016?OpenDocument#:~:text=In%202015%2D16%2C%20Australia%20had,0.420%20in%20the%20Northern%20Territory. |website=Australian Bureau of Statistics |date=19 June 2018 |publisher=Australian Government |access-date=5 September 2021 |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905233122/https://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/6524.0.55.002Main+Features12011-2016?OpenDocument#:~:text=In%202015%2D16%2C%20Australia%20had,0.420%20in%20the%20Northern%20Territory. |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank                        = 3
| HDI                              = 0.921&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year                         = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change                       = increase
| HDI_ref                          = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/AUS/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0 |website=Global Data Lab |access-date=18 February 2023 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032707/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/AUS/?levels=1+4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| timezone                         = [[Австралийн Зүүн Стандарт Цаг|АЗСЦ]]
| utc_offset                       = +10:00
| timezone_DST                     = [[Австралийн Зүүн Зуны Цаг|АЗЗЦ]]
| utc_offset_DST                   = +11:00
| calling_code                     = 
| postal_code_type                 = [[Австрали дахь шуудангийн код#Хуваарилалт|Шуудангийн товчлол]]
| postal_code                      = TAS
| website                          = {{URL|tas.gov.au}}
| iso_code                         = [[ISO 3166-2:AU|AU-TAS]]
{{Инфобокс бэлгэ тэмдэг
| embedded = Yes
| mammal   = [[Тасманийн чөтгөр]]&lt;br /&gt;(''Sarcophilus harrisii'')&lt;ref name=&quot;faunaemb&quot;&gt;{{cite web
  |url=http://www.gazette.tas.gov.au/editions/2015/21518_-_Special_25_May.pdf
  |title=Proclamation of Tasmanian Devil as Tasmania's Animal Emblem
  |date=25 May 2015
  |publisher=www.parliament.tas.gov.au
  |access-date=2 June 2015
  |archive-date=24 July 2015
  |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724070232/http://www.gazette.tas.gov.au/editions/2015/21518_-_Special_25_May.pdf
  |url-status=live
  }}&lt;/ref&gt;
| flower   = [[Эквалипт]]&lt;br /&gt;(''Eucalyptus globulus'')&lt;ref&gt;{{cite web
  |url=http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/FloraProclamation.htm
  |title=Proclamation of Tasmanian floral emblem
  |work=Tasmanian Government Gazette
  |date=27 November 1962
  |publisher=www.parliament.tas.gov.au
  |access-date=23 January 2013
  |archive-date=25 December 2018
  |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064026/http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/FloraProclamation.htm
  |url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt;
| plant    = [[Арьсан мод]] (албан бус)&lt;br /&gt;(''Eucryphia lucida'')&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Gray |first1=Alan M. |title=Eucryphia lucida – Leatherwood |url=http://anpsa.org.au/APOL34/jun04-3.html |website=Australian Native Plants Society |access-date=5 September 2021 |archive-date=5 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905224138/http://anpsa.org.au/APOL34/jun04-3.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| mineral  = [[Крокоит]]&lt;br /&gt;(''PbCrO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;'')&lt;ref&gt;{{cite web
  |url=http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/MineralProclamation.htm
  |title=Proclamation of Tasmanian mineral emblem
  |work=Tasmanian Government Gazette
  |date=4 December 2000
  |publisher=www.parliament.tas.gov.au
  |access-date=23 January 2013
  |archive-date=25 December 2018
  |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064059/http://www.parliament.tas.gov.au/tpl/InfoSheets/MineralProclamation.htm
  |url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt;
| colour   = ''Ногоон'' (PMS 342), ''ШарУлаан хүрэн'' (PMS 114), &amp; ''Maroon'' (PMS 194)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sporting colours|url=http://www.dpac.tas.gov.au/divisions/People_Performance_and_Governance/Executive_Services/protocol_office/sporting_colours|website=Department of Premier and Cabinet|publisher=Tasmanian Government|access-date=5 September 2021|archive-date=5 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210905224141/http://www.dpac.tas.gov.au/divisions/People_Performance_and_Governance/Executive_Services/protocol_office/sporting_colours|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{scarf|{{cell|#006747}}{{cell|#f7e34a}}{{cell|#991f36}}}}
}}
}}

'''Тасмани''' нь [[Австрали]]йн арал бөгөөд мөн ижил нэртэй муж улс юм. Тасмани арал Австрали тивийн зүүн өмнөд үзүүрээс 240 км зайтай орших бөгөөд [[Бассын хоолой]]гоор тусгаарлагддаг. Тасмани муж улсад Тасмани арал болон эргэн тойрны жижиг арлууд орно. Тасманийн хүн ам 2022 оны тооцоогоор 4571 165 &lt;ref&gt;[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0/ Australian Demographic Statistics, Jun 2007], [[Australian Bureau of Statistics|ABS]]&lt;/ref&gt; байсан бөгөөд нутаг дэвсгэр нь 68,401 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; юм. Уг арлыг голландын аялагч, худалдаачин [[Абел Тасман]] 1642 онд нээсэн тул сүүлд 1856 оны 1-р сарын 1-нээс уг арлыг түүний нэрээр нэрлэсэн ажээ. 

Тасмани нь харьцангуй бага хөндөгдсөн өргөн уудам байгальтай тул ''Байгалийн муж улс'' болон &quot;Урам зоригийн арал&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tourismtasmania.com.au/vismktg/2007/island_of_inspiration/phase12/index.html|title=Tasmania - Island of Inspiration|accessdate=2007-12-31|archive-date=2008-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125040942/http://www.tourismtasmania.com.au/vismktg/2007/island_of_inspiration/phase12/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; хэмээн өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор Тасманийн нутаг дэвсгэрийн бараг 37% нь дархан цаазат газар, үндэсний парк, Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн газар юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.parks.tas.gov.au/manage/parksres/reserves.html|title=Complete National Parks and Reserves Listings|publisher=[[Parks and Wildlife Service]]|date=[[2006-11-10]]|accessdate=2006-11-30|archive-date=2006-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20061210215825/http://www.parks.tas.gov.au/manage/parksres/reserves.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тус арал нь хамгийн хойд цэгээс хамгийн урд цэг хүртэл 364 км бөгөөд баруунаас зүүн тийш 306 км өргөнтэй юм.

Тасманийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Хөүбарт]] бөгөөд тус хотод Хөүбарт, Глинорчи, Клэренс хотын бүсүүдийг хамарна.

Антарктидын хавийн Маквэйрий арал мөн тус муж улсын захиргаанд, Хюон хөндийн зөвлөлийн орон нутгийн бүсэд багтдаг.

== Лавлах материал ==
{{reflist|2}}

== Нэмж унших материал ==
* Alexander, Alison (editor) (2005)''The [[Companion to Tasmanian History]]'' Centre for Tasmanian Historical Studies, University of Tasmania, Hobart. ISBN 1-86295-223-X.
* Robson, L.L. (1983) ''A History of Tasmania. Volume I. Van Diemen's Land From the Earliest Times to 1855'' Melbourne, Oxford University Press. ISBN 0-19-554364-5.
* Robson, L.L. (1991) ''A History of Tasmania. Volume II. Colony and State From 1856 to the 1980s'' Melbourne, Oxford University Press. ISBN 0-19-553031-4.

== Гадны холбоос ==
{{commons|Tasmania}}
* [https://web.archive.org/web/20080908064812/http://parks.tas.gov.au/where/where.html Where is Tasmania? web page]
* [https://web.archive.org/web/20230710093253/https://www.tas.gov.au/ Tasmania Online - the main State Government website]
* [http://www.discovertasmania.com/ Discover Tasmania] - official tourism website
* [https://web.archive.org/web/20080922212320/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17105 NASA Satellite image of Tasmania]
* [https://web.archive.org/web/20090210085348/http://tas.gov.au/tasmaniaonline/about/maplarge.asp Another detailed map]

{{Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд}}

[[Ангилал:Тасмани| ]]
[[Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арал]]
[[Ангилал:Тасманийн арал]]
[[Ангилал:Номхон далайн арал]]</text>
      <sha1>3da7k7kdlbye824jbqoay3itvwn35fa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цөөвөр чоно</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10486</id>
    <revision>
      <id>871952</id>
      <parentid>854760</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51931-39</username>
        <id>107788</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>871952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6785" sha1="c7aedy2m743p6r0h0cv907ev2t9j8rv" xml:space="preserve">{{Taxobox 
| color = pink              
|name =                     Саямаа
| status = EN
| status_system = iucn3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{IUCN2007|assessors=Durbin ''et al''|year=2004|id=5953|title=Cuon alpinus|downloaded=25 June 2008}} Database entry includes justification for why this species is endangered&lt;/ref&gt;
|image =                    Cuon.alpinus-cut.jpg
|image_caption=             Цөөвөр чоно
|fossil_range =             [[Плейстоцен]]ийн дараах үеэс &lt;ref name=&quot;Dhole&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.canids.org/species/Dhole.pdf | title = Dhole | work = L.S Durbin, A. Venkataraman, S. Hedges and W. Duckworth | publisher = Canids.org | accessdate = 2008-02-10 | archive-date = 2009-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090304234005/http://www.canids.org/species/Dhole.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; одоо хүртэл 
|scientific cassification   Биологийн ангилал
|regnum =                   Амьтан
|phylum =                   Сээр нуруутан
|classis =                  Хөхтөн
|ordo =                     Мах идэштэн (Carnivora)
|familia =                  Чонынхон (Canidae)
|subfamilia =               Caninae (hyenidae)
|genus =                    Cuon
|species =                  
|subspecies =                
|trinomial =                C. alpinus
|trinomial_authority =      Питер Саймон Паллас, 1811
|range_map =                Cuon-alpinus-map.png
|range_map_caption =        Цөөвөр чонын тархалтын зураг 
}}
'''Цөөвөр чоно''' (''Cuon alpinus'') Махан идэштэн багийн хөхтөн амьтан бөгөөд '''''Cuon''''' төрлийн цорын ганц зүйл.
Монгол Улсын Улаан номонд орсон, Монголд устаад байгаа, нэн ховор, дэлхийн хэмжээнд ховордсон зүйл.

== Дэд зүйлүүд ==
Хүлээн зөвшөөрөгдсөн гурван дэд зүйлтэйгээс гадна өөр зүс, хэмжээтэй гэсэн үндэслэлээр хэд хэдэн өөр дэд зүйлийг санал болгосон ажээ.&lt;ref name=msw3&gt;{{MSW3 Wozencraft | }}&lt;/ref&gt;
* ''Cuon alpinus alpinus'': ''adustus'', ''antiquus'', ''clamitans'', ''dukhunensis'', ''fumosus'', ''grayiformis'', ''infuscus'', ''javanicus'', ''laniger'', ''lepturus'', ''primaevus'', ''rutilans'' популяцууд багтана.
** ''alpinus'': зүүн [[Орос]] ([[Саяны нуруу]]наас зүүн тийш), [[Монгол]], үүний дотор [[Хар мөрөн]]д тархсан.
** ''adustus'': хойд [[Мьянмар]], [[Энэтхэг-Хятадын хойг]]т тархсан.
** ''dukhunensis'': [[Энэтхэг]]ийн [[Ганга мөрөн|Ганга мөрнөөс]] урагш тархсан.
** ''fumosus'': [[Хятад]]ын Сычуанд тархсан
** ''infuscus'': өмнөд Мьянмар, [[Малайз]], [[Тайланд]], [[Вьетнам]]д тархсан.
** ''javanicus'': [[Индонези]]йн [[Ява арал]]д тархсан.
** ''laniger'': [[Кашмир]], өмнөд [[Түвд]]эд тархсан.
** ''lepturus'': Хятадын Янгцзы мөрний урдуур.
** ''primaevus'': [[Балба]], [[Сикким]], [[Бутан]]д тархсан.
* ''sumatrensis'': Индонезийн [[Суматра арал]]д тархсан
* ''hesperius'': [[зүүн Туркестан]], өмнөд [[Сибирь]], баруун Хятадад (Алтай, Тяньшань) тархсан.

== Монголд байсан тархац ==
20-р зууны эхээр манай орны [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий]], [[Соёны нуруу|Хөвсгөл орчмын уулс]], [[Хангайн нуруу|Хангай]], [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтай]], [[Алтайн өвөр говь]], Өмнөговийн уулсаар ховор биш тохиолддог байжээ. 1930 онд Өмнөговийн Ноён, Сэврээ, Нэмэгт ууланд агнасан, дөчөөд онд Цагаан богд, Эдрэнгийн нуруу, Суман хаданд үзсэн мэдээтэй. 1950 онд Монгол Алтайд устаж, Хөвсгөл орчимд алга болж, Өмнөговь, Алтайн өвөр говь, Говь-Алтайн зарим уулсаар ховорхон үзэгдэх болов. Сэгс цагаан богдод 1967 онд хэд хэдэн удаа үзэгдсэн, 1968 онд Өмнөговийн Алтан ууланд хавханд орсныг тухайн үед нутгийнхан мэдээлж байв. Өмнөговийн Зөөлөн ууланд 1969 онд хавханд орсон тохиолдол Монголд байгаагийн хамгийн сүүлчийн бодит баримт нотолгоо болно.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Улаан ном |year=2014 |edition=3-р хэвлэл |location=Улаанбаатар |pages=12-13|publisher=Адмон принт}}&lt;/ref&gt;   

Аргаль, янгир, туулай элбэгтэй говийн хад, цохиот уулс, бор гөрөөс, хүдэр, буга нутагладаг Хөвсгөлийн тайгын ян сарьдагт байршдаг байжээ. Бөөн, сүргээр явж, иддэг амьтнаа сүргээр хоморголон барьдаг. Гөрөөсний сэг зэмд ирнэ. Өнгөрсөн зуунд малд байнга довтолдог байсныг нутгийнхан ярьдаг. Өмнөговийн Ноён ууланд агуйд үүрлэж, хоёр бэлтрэг гаргасныг нутгийн анчин олсон мэдээ бий.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Эшлэл ==
{{reflist}}
* Dhole ''Cuon alpinus'' (Pallas, 1811) Endangered – EN: C2a(i) (2004) L.S. Durbin, A.Venkataraman, S. Hedges and W. Duckwort in [https://web.archive.org/web/20090304234006/http://www.ethiopianwolf.org/publications/Canid%20Action%20Plan.pdf]

== Гадны холбоос ==
{{commons|Cuon alpinus}}
* [http://www.cuon.net/dholes/ Dhole Home Page]
* [http://www.lioncrusher.com/animal.asp?animal=14 Dhole facts and pictures]
* [https://web.archive.org/web/20110612030719/http://www.canids.org/PUBLICAT/CNDNEWS1/dhole.htm mapping the dhole in south east asia]
* ARKive - [https://web.archive.org/web/20060313170514/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Cuon_alpinus/ images and movies of the dhole]
[[Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад]]
[[Ангилал:Чонынхон]]</text>
      <sha1>c7aedy2m743p6r0h0cv907ev2t9j8rv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871953</id>
      <parentid>871952</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51931-39</username>
        <id>107788</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>871953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6776" sha1="6jrmfmvcx7dy0ju9y0phhzb2n9qb70y" xml:space="preserve">{{Taxobox 
| color = pink              
|name =                     Саямаа
| status = EN
| status_system = iucn3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{IUCN2007|assessors=Durbin ''et al''|year=2004|id=5953|title=Cuon alpinus|downloaded=25 June 2008}} Database entry includes justification for why this species is endangered&lt;/ref&gt;
|image =                    Cuon.alpinus-cut.jpg
|image_caption=             Цөөвөр чоно
|fossil_range =             [[Плейстоцен]]ийн дараах үеэс &lt;ref name=&quot;Dhole&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.canids.org/species/Dhole.pdf | title = Dhole | work = L.S Durbin, A. Venkataraman, S. Hedges and W. Duckworth | publisher = Canids.org | accessdate = 2008-02-10 | archive-date = 2009-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090304234005/http://www.canids.org/species/Dhole.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; одоо хүртэл 
|scientific cassification   Биологийн ангилал
|regnum =                   Амьтан
|phylum =                   Сээр нуруутан
|classis =                  Хөхтөн
|ordo =                     Мах идэштэн (Carnivora)
|familia =                  Чонынхон (Canidae)
|subfamilia =               Caninae (hyenidae)
|genus =                    Cuon
|species =                  
|subspecies =                
|trinomial =                C. alpinus
|trinomial_authority =      Питер Саймон Паллас, 1811
|range_map =                Cuon-alpinus-map.png
|range_map_caption =        Цөөвөр чонын тархалтын зураг 
}}
'''Саямаа''' (''Cuon alpinus'') Махан идэштэн багийн хөхтөн амьтан бөгөөд '''''Cuon''''' төрлийн цорын ганц зүйл.
Монгол Улсын Улаан номонд орсон, Монголд устаад байгаа, нэн ховор, дэлхийн хэмжээнд ховордсон зүйл.

== Дэд зүйлүүд ==
Хүлээн зөвшөөрөгдсөн гурван дэд зүйлтэйгээс гадна өөр зүс, хэмжээтэй гэсэн үндэслэлээр хэд хэдэн өөр дэд зүйлийг санал болгосон ажээ.&lt;ref name=msw3&gt;{{MSW3 Wozencraft | }}&lt;/ref&gt;
* ''Cuon alpinus alpinus'': ''adustus'', ''antiquus'', ''clamitans'', ''dukhunensis'', ''fumosus'', ''grayiformis'', ''infuscus'', ''javanicus'', ''laniger'', ''lepturus'', ''primaevus'', ''rutilans'' популяцууд багтана.
** ''alpinus'': зүүн [[Орос]] ([[Саяны нуруу]]наас зүүн тийш), [[Монгол]], үүний дотор [[Хар мөрөн]]д тархсан.
** ''adustus'': хойд [[Мьянмар]], [[Энэтхэг-Хятадын хойг]]т тархсан.
** ''dukhunensis'': [[Энэтхэг]]ийн [[Ганга мөрөн|Ганга мөрнөөс]] урагш тархсан.
** ''fumosus'': [[Хятад]]ын Сычуанд тархсан
** ''infuscus'': өмнөд Мьянмар, [[Малайз]], [[Тайланд]], [[Вьетнам]]д тархсан.
** ''javanicus'': [[Индонези]]йн [[Ява арал]]д тархсан.
** ''laniger'': [[Кашмир]], өмнөд [[Түвд]]эд тархсан.
** ''lepturus'': Хятадын Янгцзы мөрний урдуур.
** ''primaevus'': [[Балба]], [[Сикким]], [[Бутан]]д тархсан.
* ''sumatrensis'': Индонезийн [[Суматра арал]]д тархсан
* ''hesperius'': [[зүүн Туркестан]], өмнөд [[Сибирь]], баруун Хятадад (Алтай, Тяньшань) тархсан.

== Монголд байсан тархац ==
20-р зууны эхээр манай орны [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий]], [[Соёны нуруу|Хөвсгөл орчмын уулс]], [[Хангайн нуруу|Хангай]], [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтай]], [[Алтайн өвөр говь]], Өмнөговийн уулсаар ховор биш тохиолддог байжээ. 1930 онд Өмнөговийн Ноён, Сэврээ, Нэмэгт ууланд агнасан, дөчөөд онд Цагаан богд, Эдрэнгийн нуруу, Суман хаданд үзсэн мэдээтэй. 1950 онд Монгол Алтайд устаж, Хөвсгөл орчимд алга болж, Өмнөговь, Алтайн өвөр говь, Говь-Алтайн зарим уулсаар ховорхон үзэгдэх болов. Сэгс цагаан богдод 1967 онд хэд хэдэн удаа үзэгдсэн, 1968 онд Өмнөговийн Алтан ууланд хавханд орсныг тухайн үед нутгийнхан мэдээлж байв. Өмнөговийн Зөөлөн ууланд 1969 онд хавханд орсон тохиолдол Монголд байгаагийн хамгийн сүүлчийн бодит баримт нотолгоо болно.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Улаан ном |year=2014 |edition=3-р хэвлэл |location=Улаанбаатар |pages=12-13|publisher=Адмон принт}}&lt;/ref&gt;   

Аргаль, янгир, туулай элбэгтэй говийн хад, цохиот уулс, бор гөрөөс, хүдэр, буга нутагладаг Хөвсгөлийн тайгын ян сарьдагт байршдаг байжээ. Бөөн, сүргээр явж, иддэг амьтнаа сүргээр хоморголон барьдаг. Гөрөөсний сэг зэмд ирнэ. Өнгөрсөн зуунд малд байнга довтолдог байсныг нутгийнхан ярьдаг. Өмнөговийн Ноён ууланд агуйд үүрлэж, хоёр бэлтрэг гаргасныг нутгийн анчин олсон мэдээ бий.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Эшлэл ==
{{reflist}}
* Dhole ''Cuon alpinus'' (Pallas, 1811) Endangered – EN: C2a(i) (2004) L.S. Durbin, A.Venkataraman, S. Hedges and W. Duckwort in [https://web.archive.org/web/20090304234006/http://www.ethiopianwolf.org/publications/Canid%20Action%20Plan.pdf]

== Гадны холбоос ==
{{commons|Cuon alpinus}}
* [http://www.cuon.net/dholes/ Dhole Home Page]
* [http://www.lioncrusher.com/animal.asp?animal=14 Dhole facts and pictures]
* [https://web.archive.org/web/20110612030719/http://www.canids.org/PUBLICAT/CNDNEWS1/dhole.htm mapping the dhole in south east asia]
* ARKive - [https://web.archive.org/web/20060313170514/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Cuon_alpinus/ images and movies of the dhole]
[[Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад]]
[[Ангилал:Чонынхон]]</text>
      <sha1>6jrmfmvcx7dy0ju9y0phhzb2n9qb70y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871955</id>
      <parentid>871953</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51931-39</username>
        <id>107788</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>871955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6785" sha1="c7aedy2m743p6r0h0cv907ev2t9j8rv" xml:space="preserve">{{Taxobox 
| color = pink              
|name =                     Саямаа
| status = EN
| status_system = iucn3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{IUCN2007|assessors=Durbin ''et al''|year=2004|id=5953|title=Cuon alpinus|downloaded=25 June 2008}} Database entry includes justification for why this species is endangered&lt;/ref&gt;
|image =                    Cuon.alpinus-cut.jpg
|image_caption=             Цөөвөр чоно
|fossil_range =             [[Плейстоцен]]ийн дараах үеэс &lt;ref name=&quot;Dhole&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.canids.org/species/Dhole.pdf | title = Dhole | work = L.S Durbin, A. Venkataraman, S. Hedges and W. Duckworth | publisher = Canids.org | accessdate = 2008-02-10 | archive-date = 2009-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090304234005/http://www.canids.org/species/Dhole.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; одоо хүртэл 
|scientific cassification   Биологийн ангилал
|regnum =                   Амьтан
|phylum =                   Сээр нуруутан
|classis =                  Хөхтөн
|ordo =                     Мах идэштэн (Carnivora)
|familia =                  Чонынхон (Canidae)
|subfamilia =               Caninae (hyenidae)
|genus =                    Cuon
|species =                  
|subspecies =                
|trinomial =                C. alpinus
|trinomial_authority =      Питер Саймон Паллас, 1811
|range_map =                Cuon-alpinus-map.png
|range_map_caption =        Цөөвөр чонын тархалтын зураг 
}}
'''Цөөвөр чоно''' (''Cuon alpinus'') Махан идэштэн багийн хөхтөн амьтан бөгөөд '''''Cuon''''' төрлийн цорын ганц зүйл.
Монгол Улсын Улаан номонд орсон, Монголд устаад байгаа, нэн ховор, дэлхийн хэмжээнд ховордсон зүйл.

== Дэд зүйлүүд ==
Хүлээн зөвшөөрөгдсөн гурван дэд зүйлтэйгээс гадна өөр зүс, хэмжээтэй гэсэн үндэслэлээр хэд хэдэн өөр дэд зүйлийг санал болгосон ажээ.&lt;ref name=msw3&gt;{{MSW3 Wozencraft | }}&lt;/ref&gt;
* ''Cuon alpinus alpinus'': ''adustus'', ''antiquus'', ''clamitans'', ''dukhunensis'', ''fumosus'', ''grayiformis'', ''infuscus'', ''javanicus'', ''laniger'', ''lepturus'', ''primaevus'', ''rutilans'' популяцууд багтана.
** ''alpinus'': зүүн [[Орос]] ([[Саяны нуруу]]наас зүүн тийш), [[Монгол]], үүний дотор [[Хар мөрөн]]д тархсан.
** ''adustus'': хойд [[Мьянмар]], [[Энэтхэг-Хятадын хойг]]т тархсан.
** ''dukhunensis'': [[Энэтхэг]]ийн [[Ганга мөрөн|Ганга мөрнөөс]] урагш тархсан.
** ''fumosus'': [[Хятад]]ын Сычуанд тархсан
** ''infuscus'': өмнөд Мьянмар, [[Малайз]], [[Тайланд]], [[Вьетнам]]д тархсан.
** ''javanicus'': [[Индонези]]йн [[Ява арал]]д тархсан.
** ''laniger'': [[Кашмир]], өмнөд [[Түвд]]эд тархсан.
** ''lepturus'': Хятадын Янгцзы мөрний урдуур.
** ''primaevus'': [[Балба]], [[Сикким]], [[Бутан]]д тархсан.
* ''sumatrensis'': Индонезийн [[Суматра арал]]д тархсан
* ''hesperius'': [[зүүн Туркестан]], өмнөд [[Сибирь]], баруун Хятадад (Алтай, Тяньшань) тархсан.

== Монголд байсан тархац ==
20-р зууны эхээр манай орны [[Хэнтийн нуруу|Хэнтий]], [[Соёны нуруу|Хөвсгөл орчмын уулс]], [[Хангайн нуруу|Хангай]], [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтай]], [[Алтайн өвөр говь]], Өмнөговийн уулсаар ховор биш тохиолддог байжээ. 1930 онд Өмнөговийн Ноён, Сэврээ, Нэмэгт ууланд агнасан, дөчөөд онд Цагаан богд, Эдрэнгийн нуруу, Суман хаданд үзсэн мэдээтэй. 1950 онд Монгол Алтайд устаж, Хөвсгөл орчимд алга болж, Өмнөговь, Алтайн өвөр говь, Говь-Алтайн зарим уулсаар ховорхон үзэгдэх болов. Сэгс цагаан богдод 1967 онд хэд хэдэн удаа үзэгдсэн, 1968 онд Өмнөговийн Алтан ууланд хавханд орсныг тухайн үед нутгийнхан мэдээлж байв. Өмнөговийн Зөөлөн ууланд 1969 онд хавханд орсон тохиолдол Монголд байгаагийн хамгийн сүүлчийн бодит баримт нотолгоо болно.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Улаан ном |year=2014 |edition=3-р хэвлэл |location=Улаанбаатар |pages=12-13|publisher=Адмон принт}}&lt;/ref&gt;   

Аргаль, янгир, туулай элбэгтэй говийн хад, цохиот уулс, бор гөрөөс, хүдэр, буга нутагладаг Хөвсгөлийн тайгын ян сарьдагт байршдаг байжээ. Бөөн, сүргээр явж, иддэг амьтнаа сүргээр хоморголон барьдаг. Гөрөөсний сэг зэмд ирнэ. Өнгөрсөн зуунд малд байнга довтолдог байсныг нутгийнхан ярьдаг. Өмнөговийн Ноён ууланд агуйд үүрлэж, хоёр бэлтрэг гаргасныг нутгийн анчин олсон мэдээ бий.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Эшлэл ==
{{reflist}}
* Dhole ''Cuon alpinus'' (Pallas, 1811) Endangered – EN: C2a(i) (2004) L.S. Durbin, A.Venkataraman, S. Hedges and W. Duckwort in [https://web.archive.org/web/20090304234006/http://www.ethiopianwolf.org/publications/Canid%20Action%20Plan.pdf]

== Гадны холбоос ==
{{commons|Cuon alpinus}}
* [http://www.cuon.net/dholes/ Dhole Home Page]
* [http://www.lioncrusher.com/animal.asp?animal=14 Dhole facts and pictures]
* [https://web.archive.org/web/20110612030719/http://www.canids.org/PUBLICAT/CNDNEWS1/dhole.htm mapping the dhole in south east asia]
* ARKive - [https://web.archive.org/web/20060313170514/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Cuon_alpinus/ images and movies of the dhole]
[[Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад]]
[[Ангилал:Чонынхон]]</text>
      <sha1>c7aedy2m743p6r0h0cv907ev2t9j8rv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Долоодугаар сарын нэгний түйвээн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10627</id>
    <revision>
      <id>872049</id>
      <parentid>845692</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T10:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11636" sha1="mnd59yv7tqm02nhjisp4920z852kdjg" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{double image|right|Sanjaa Bayar August 2009-6.jpg |120|Tsakhiagiin Elbegdor.jpg|120|(зүүн) МАХН-ын дарга [[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt; (баруун) АН-ын  дарга [[Цахиагийн Элбэгдорж]]}}

'''Долоодугаар сарын нэгний түйвээн-''' (2008 оны 7-р сарын 1-нд [[Монгол улс]]ын [[Улаанбаатар нийслэл]]ийн төвд болсон [[түйвээн]] (жагсаал). 5 хүн амь алдаж, олон зуун хүн шархдаж, хоригдож, хэлмэгдэж, олон байшин, автомашин шатаж, тавилга эд хогшил эвдэрч, тоногдсон хор уршигтай.

==Шалтгаан==
[[2008 он]]ы ‌‌ [[6 сарын 30]]-нд Монгол Улсын [[Улсын Их Хурал|Их Хурлын]] 5-р удаагийн [[сонгууль]] орон даяар явагдаж [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) 41 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] 29, бусад этгээд 4 суудал эзлэхээр урьдчилсан дүн гарчээ. Ардчилсан Нам, [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]], [[Иргэний Эвсэл]]ийн удирдах хүмүүс сонгуулийн дүнг хүлээн зөвшөөрөхгүй, &quot;эрх баригчид луйвардлаа&quot; хэмээн мэдэгдэж байв. Тэр шөнөөс зарим хүмүүс гэртээ тогтож суугаагүй, цуглан үгээ нийлүүлцгээж байв.

Маргааш нь буюу 7 сарын 1-ны үдээс өмнө нийслэл [[Улаанбаатар]] хот, [[Сүхбаатарын талбай]]д дээрх улс төрийн хүчнүүд болон урт удаан хугацаанд улс төрд ноёлож буй [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] дахин давуу санал авсанд дургүйцсэн иргэдийн [[цуглаан]] болж, уламжлал ёсоор &quot;ард түмний амьдрал ядуу байгаад МАХН буруутай, шударга бус сонгууль, МАХН-ыг газартай нь тэгшлэе&quot; гэдгийг онцлон хашгирч хөөрцгөөжээ. Энэ цуглаан дээр Ардчилсан Намын [[Цахиагийн Элбэгдорж]], Бүгд Найрамдах Намын [[Базарсадын Жаргалсайхан|Буянгийн Жаргалсайхан]], Иргэний Хөдөлгөөний Намын [[Жалбасүрэнгийн Батзандан]], [[Отгонжаргалын Магнай]] нар үг хэлж шударга бус сонгууль болсон тул ард түмнийг сонгуулийн үр дүнг эсэргүүцэхийг уриалж байсан байна. Ингээд Батзандан, Магнай болон бусад улсуудаар удирдуулсан иргэд МАХН-ын Төв байрны өмнө очиж эсэргүүцэл илэрхийлэхээр хөдөлсөн байна.

==Түйвээн==

Хүмүүсийн жагсаал нь Сүхбаатарын талбайгаас МАХН-ын байр луу чиглэсэн. Үдээс хойш хүмүүс МАХН-ын байрны гадаа очиж үг хэлж, намын удирдлагыг гарч ирж уулзах шаардлага тавьсан. Гэвч МАХН-аас албаны хүн гарч ирээгүй бөгөөд энэ үед цагдаа нар ирж намын байрыг хамгаалан дотогш нэвтрэх гэсэн хүмүүст саад хийж эхэлсэн. Тайван эхэлсэн жагсаал нь сүүлдээ хүчирхийлэл үймээн болж хувирсан. Энэ үйл явдлыг Улаанбаатар хотод хэд хэдэн ТВ-ээр шууд дамжуулсан. Энэхүү үйл явдалд олон мянган иргэд оролцсон. 

Хүмүүс цагдаа нартай зодолдож, чулуу шидэж, цагдаа нар бороохой хэрэглэж байсан. Улмаар хүмүүс хүч түрэн МАХН-ын байр луу нэвтрэн орсон. Хаанаас эхэлсэн нь тодорхой бус гал түймэр гарч, намын байр шатаж эхэлсэн юм. Жагсаж буй хүмүүс гал руу [[Молотовын коктейл]] шидэж байгаа харагдаж байсан. Энэ үед МАХН-ын Төв байранд дотор тус намын дарга [[Санжаагийн Баяр]] байжээ. Улмаар жагсагчид МАХН-ын байр луу дайран оржээ. Тэд тус байрны доод давхарт байдаг дэлгүүрүүд болон бусад үйлчилгээний газруудыг эвдлэн сүйтгэж, эд зүйлсийг хулгайлан авч эхэлсэн байна. Цагдаа нар хүч нэмэгдүүлэн резинэн сумтай буу ашиглан жагсагчид руу буудаж эхэлсэн. Тухайн үеийн Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр]] улс төрийн намуудын дарга нартай яаралтай уулзалт хийн, 24.00 цагаас эхлэн онц байдал зарлах шийдвэр гаргасан. Онц байдал зарлаж буй талаар ТВ-ээр мэдээлэл хийсэн. Хууль зүй Дотоод хэргийн сайдаар [[Цэндийн Мөнх-Оргил]], Цагдаагийн газрын даргаар генерал [[Чимэддоржийн Амарболд]] нар ажиллаж байсан юм. 

Онц байдал зарласантай холбогдуулан армийн цэргүүд Улаанбаатар хотод орж ирэн үүрэг гүйцэтгэсэн. 2008 оны 7-р сарын 1-ээс 2-нд шилжих шөнө жагсагчид руу байлдааны зэвсэг хэрэглэсэн явдал гарсан бөгөөд 4 хүн буудуулж, 1 хүн түймэрт өртөж нас барсан байна. Үймээний дараа цагдаагийн газраас үймээнд оролцсон 800 гаруй иргэнийг баривчилсан ба түүнээс 200 гаруй иргэнд шүүхээс ял оноосон. Галт зэвсэг хэрэглэсэн цагдаа нарын асуудлыг Улсын Прокурорын дэргэдэх мөрдөн байцаах газраас шалгаж байгаа бөгөөд мөрдөлт шалгалт өнөөг хүртэл дуусаагүй байна.

==Хэлмэгдүүлэлт==
Үймээнд оролцсон гэж үзэж баривчлагдсан иргэдийг цагдаагийн ажилтан болон бусад хуулийн байгууллагын ажилтангууд бөөнөөр жижиг өрөө тасалгаанд хүнд орчинд хорьж байсан ба мөрдөн байцаалтын үед хүчээр далайлган сүрдүүлэх, эрүүдэх, зодох болон худал мэдүүлэгт хүчээр хүлээлгэн гарын үсэг зуруулах зэргээр хууль завхруулж байсан байна. Мөн олон тооны насанд хүрээгүй хүүхдүүдийг баривчилан хорьж байсан ба шүүн таслах үед бүлэглэн төрийн эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн гэдэг үндэслэлээр ял тулган тасалж хуулийг завхруулсан гэж үздэг.

== Хохирогчдын холбоо ==
Үймээний үеэр амиа алдсан хүмүүсийн ар гэрийнхэн нэгдэн Хохирогчдын холбоо байгуулсан. Холбооний тэргүүнээр Ц.Энхбаяр сонгогдон төр засгаас хэрэгт буруутай этгээдүүдийг олох, хохирогчдын гэр бүлд нөхөн олговор олгох, амиа алдагдсдын дурсгалд зориулан хөшөө босгох зэрэг шаардлага тавин тэмцэж байсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Долдугаар сарын 1-нд хүүгээ алдсан Ц.Энхбаяр: Иргэнээ бууддаггүй төртэй болтлоо явна гэж би хүүдээ а |url=https://ergelt.mn/news/21/single/764 |access-date=2026-01-11 |website=https://ergelt.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

==Баримтууд==
* Үймээний үед цагдаа иргэдийг буудаагүй хэрвээ буудсан байвал би хариуцлага хүлээнэ гэж албан ёсоор Ерөнхий сайд С.Баяр мэдэгдэж байсан билээ. Гэтэл дараа нь цагдаагийн ажилтангууд зэвсэг хэрэглэн иргэдийн амь насыг хохироосон нь тогтоогдсон  бөгөөд тухайн үеийн цагдаагийн удирдлага генерал, хурандаа нар баримтаар нотлогдон шүүхэд шилжин эрүүгийн хариуцлага хүлээсэн юм. Гэтэл С.Баяр өөрийн мэдэгдлийн дагуу ямар ч хариуцлага хүлээгээгүй юм.
* Үймээний үед МАХН-ын байр шатахад тус намын архив шатсан байна. Мөн Соёлын төв өргөөнд байдаг Уран зургийн галерей шатсан бөгөөд үүний уршигаар монголын дүрслэх урлагийн зарим сор бүтээлүүд алдагдаж, шатаж үрэгдсэн гашуун үнэн баримт байдаг.
* Энэхүү үймээний үед яаралтай хуралдсан [[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Үндэсний аюулгүйн зөвлөлийн]] хуралдааны тэмдэглэлүүдийг ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаяр дараа нь нийтэд дэлгэж байсан хэвлэлийн хуудсаар ил болгожээ.
* Цагдаагийн ажилтангууд галт зэвсэг хэрэглэсэн талаар мөрдөн байцаалт явуулж эхэлэхэд төрийн өмнө тангараг өргөсөн цагдаагийн ажилтаангууд зохион байгуулалттайгаар эсэргүүцэл илэрихийлэн Сүхбаатарын талбайд хууль зөрчин жагсаал хийсэн түүхтэй. 

[[Ангилал:Монголын улс төрийн түүх]]
[[Ангилал:Монголын нийгмийн түүх]]
[[Ангилал:Монголын бослого]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын түүх]]
[[Ангилал:Улс төрийн зөрчил]]
[[Ангилал:2008 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:21-р зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал:Эсэргүүцлийн жагсаал]]</text>
      <sha1>mnd59yv7tqm02nhjisp4920z852kdjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмнөд Хятадын тэнгис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10694</id>
    <revision>
      <id>872043</id>
      <parentid>859395</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T06:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4871" sha1="mulpmr16pw5q1q1p10rwi7j6gad9me8" xml:space="preserve">[[Файл:South China Sea.jpg|thumb|300px]]
'''Өмнөд Хятадын тэнгис''' нь 
* [[Хятад]]ын өмнө, 
* [[Филиппин]]ий баруун, 
* [[Сабах]] ([[Малайз]]), [[Саравак]] (Малайз), [[Бруней]]н баруун хойд,
* [[Индонез]]ийн хойд,
* [[Малайн хойг]] (Малайз), [[Сингапур]]ын зүүн хойд,
* [[Вьетнам]]ын зүүн хэсэгт орших тэнгис юм. 
Тус тэнгис нь [[Номхон далай]]н нэг хэсэг бөгөөд [[Сингапур]]аас [[Тайванийн хоолой]] хүртэл үргэлжилсэн, 3,500,000 км² талбайтай, хэмжээгээрээ дэлхийд томд орох тэнгисүүдийн нэг болно. Өмнөд Хятадын тэнгист хэдэн зуун арал оршино. Өмнөд Хятадын тэнгис, түүний хүн оршин суудаггүй арлууд нь хөрш орнуудын хооронд газар нутгийн маргааны үндэс болсоор ирсэн билээ. Иймээс уг тэнгисийг улс бүр өөрийнхөөр нэрлэх нь бий.

== Нэрс ==
''Өмнөд Хятадын тэнгис'' гэдэг нь уг тэнгисийн хамгийн их хэрэглэгддэг нэр боловч хөрш зэргэлдээ орнууд нь өөрсдийнхөөрөө нэрлэдэг байна.

[[Хятад]]ууд эртнээс нааш уг тэнгисийг ''Өмнөд тэнгис'' (南海; Nán Hǎi) гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд одоо олон улсын нэршлээр ''Өмнөд Хятадын тэнгис'' (南中國海, Nán Zhōnggúo Hǎi) гэдэг. 

Харин [[Вьетнам]]д уг тэнгисийг ''Зүүн тэнгис'' (Biển Đông) гэдэг. 

[[Филиппин]] нь өөрийн эзэмшлийн хэсгийг &quot;Лусоны тэнгис&quot; (''Dagat Luzon'') гэж нэр оноосон газрын зургийг хэрэглэдэг.

Зүүн Өмнөд Азид 16-р зуунаас өмнө тус бүс нутагт оршин байсан тэнгисийн улсын нэрээр [[Чампа]]гийн тэнгис буюу Чамын тэнгис хэмээн нэрлэдэг аж.

== Ном зүй ==
* UNEP (2007). ''[https://web.archive.org/web/20230420225305/http://www.unepscs.org/SCS_Documents/Download/19_-_Technical_Publications_and_Guidelines/Technical_Publication_09_-_Review_of_the_Legal_Aspects_of_Environmental_Management_in_the_South_China_Sea_and_Gulf_of_Thailand.html Review of the Legal Aspects of Environmental Management in the South China Sea and Gulf of Thailand]''. UNEP/GEF/SCS Technical Publication No. 9.
* Zou, Keyan (2005). ''[http://www.loc.gov/catdir/toc/ecip0420/2004016026.html Law of the sea in East Asia: issues and prospects]''. London/New York: RoutledgeCurzon. ISBN 0-415-35074-3

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|South China Sea|Өмнөд Хятадын тэнгис}}
* [http://google-latlong.blogspot.com/2008/02/south-china-sea-project.html The South China Sea on Google Earth] - featured on Google Earth's Official Blog
* [http://community.middlebury.edu/~scs/ South China Sea Virtual Library] - online resource for students, scholars and policy-makers interested in South China Sea regional development, environment, and security issues.
* [https://web.archive.org/web/20101030031639/http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/South_China_Sea/Background.html Energy Information Administration - The South China Sea]
* [https://web.archive.org/web/20080522024651/http://www.tracc.org.my/Borneocoast/biogeography/SOUTH_CHINA_SEA.html Tropical Research and Conservation Centre - The South China Sea]
* [http://www.iccwbo.org/ccs/imb_piracy/weekly_piracy_report.asp Weekly Piracy Report]
* [https://web.archive.org/web/20090203194826/http://www.unepscs.org/ Reversing Environmental Degradation Trends in the South China Sea and Gulf of Thailand]
* [https://web.archive.org/web/20090203194826/http://www.unepscs.org/SCS_Documents/Download/14_-_South_China_Sea_Project_Knowledge_Documents.html UNEP/GEF South China Sea Knowledge Documents]

[[Ангилал:Өмнөд Хятадын тэнгис| ]]
[[Ангилал:Австралазийн дундад тэнгисийн тэнгис]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Борнеогийн ус зүй]]
[[Ангилал:Брунейн ус зүй]]
[[Ангилал:Вьетнамын ус зүй]]
[[Ангилал:Индонезийн ус зүй]]
[[Ангилал:Малайзын ус зүй]]
[[Ангилал:Сингапурын газар зүй]]
[[Ангилал:Хятадын ус зүй]]
[[Ангилал:Филиппиний ус зүй]]</text>
      <sha1>mulpmr16pw5q1q1p10rwi7j6gad9me8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тунис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10854</id>
    <revision>
      <id>871934</id>
      <parentid>848970</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13072" sha1="aw1ha6nodw4714nbjemtd4a8nrjckru" xml:space="preserve">{{Short description|Хойд Африкийн улс}}
{{Redirect|Тунис|нийслэлийг|Тунис (хот)}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Тунис Улс
| name                   = {{unbulleted list|الجمهورية التونسية ([[Араб хэл|Араб]])&lt;br /&gt;{{resize|80%|{{transliteration|ar|al-Jumhūrīyah at-Tūnisīyah}}}}}}
| common_name            = Тунис
| image_flag             = Flag of Tunisia.svg
| flag_type              = [[Тунисын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of Tunisia.svg
| coa_size               = 70
| symbol_type            = [[Тунисын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{lang|ar|حرية، نظام، عدالة|rtl=yes}}&lt;br/&gt;&quot;''Хуррия, Низам, Адалах''&quot;&lt;br/&gt;&quot;[[Эрх чөлөө, Эмх журам, Шударга ёс]]&quot;&lt;ref name=&quot;art4&quot;&gt;{{cite web|title=Tunisia Constitution, Article 4 |url=http://www.anc.tn/site/main/AR/docs/constit_proj_26012014.pdf |date=26 January 2014 |access-date=10 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209234154/http://www.anc.tn/site/main/AR/docs/constit_proj_26012014.pdf |archive-date= 9 February 2014 }}&lt;/ref&gt;
| national_anthem        = {{lang|ar|حماة الحمى|rtl=yes}}&lt;br/&gt;&quot;[[Тунисын төрийн дуулал|Humat al-Hima]]&quot;&lt;br /&gt;({{lang-mn|&quot;Эх орны хамгаалагчид&quot;}})&lt;br/&gt;{{center|[[File:Humat al-Hima.ogg]]}}
| image_map              = Tunisia location (orthographic projection).svg
| map_caption            = Умард [[Африк]] дахь Тунисын байршил
| image_map2             = 
| capital                = [[Тунис (хот)|Тунис]]
| largest_city           = capital
| coordinates            = {{Coord|36|49|N|10|11|E|type:city}}
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref name=&quot;art1&quot;&gt;{{cite web|title=Tunisian Constitution, Article 1 |url=http://www.anc.tn/site/main/AR/docs/constit_proj_26012014.pdf |date=26 January 2014 |access-date=10 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209234154/http://www.anc.tn/site/main/AR/docs/constit_proj_26012014.pdf |archive-date=9 February 2014 }} Translation by the University of Bern: &quot;Tunisia is a free State, independent and sovereign; its religion is the Islam, its language is Arabic, and its form is the Republic.&quot;&lt;/ref&gt;
| religion               = {{unbulleted list|99% [[Тунис дахь ислам|Суннит Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])|1% [[Тунисын хүн ам|Бусад]] ([[Тунис дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|Христ]], [[Тунис дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]], [[Шиит Ислам]], [[Тунис дахь шашин шүтлэг#Бахай шүтлэг|Бахайчууд]] болон шашингүй зэргийг багтаасан)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tunisia/|title = Tunisia, Religions|date = 22 May 2022|access-date = 13 Наймдугаар сар 2023|archive-date = 10 Нэгдүгээр сар 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210110024851/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tunisia/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.middleeasteye.net/news/new-survey-reveals-drop-religiousity-across-arab-world-especially-north-africa | title=New survey reveals drop-off in religiosity across Arab world, especially North Africa }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/ | title=2. Young adults around the world are less religious by several measures | date=13 June 2018 }}&lt;/ref&gt;}}
| languages_type         = Нутгийн хэл
| languages              = [[Араб хэлний Тунис аялга|Тунис Араб хэл]]&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/language/aeb Arabic, Tunisian Spoken]. Ethnologue (19 February 1999). Retrieved on 5 September 2015.&lt;/ref&gt;
| languages2_type        = Гадаад хэл
| languages2             = {{hlist|[[Франц хэл]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tunisia/|title = Tunisia, Languages|date = 22 May 2022|access-date = 13 Наймдугаар сар 2023|archive-date = 10 Нэгдүгээр сар 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210110024851/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tunisia/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;}}
| ethnic_groups          = {{Tree list}}
* 98% [[Арабчууд]]&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tunisia/|title=Tunisia - the World Factbook|date=22 December 2022|access-date=13 Наймдугаар сар 2023|archive-date=10 Нэгдүгээр сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110024851/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tunisia/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/tunisia-population|title = Tunisia Demographics}}&lt;/ref&gt;
* 1% [[Берберүүд]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm|title=Berbers Populations Distribution|date=12 March 2004 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3509799.stm|title=Q&amp;A: The Berbers|date=12 March 2004 }}&lt;/ref&gt;
* 1% [[Еврейчүүд]] болон бусад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pjvoice.com/v27/27006tunisia.aspx|title=The Jews of Tunisia|website=www.pjvoice.com}}&lt;/ref&gt;
{{Tree list/end}}
| ethnic_groups_year     = 2021
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| demonym                = [[Тунисчууд‎]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Тунисын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Каис Саид]]
| leader_title2          = [[Тунисын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Ахмед Хачани]]
| leader_name3           = [[Ибрахим Будербала]]
| leader_title3          = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Хурлын дарга|Парламентын дарга]]
| legislature            = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Хурал]]
| sovereignty_type       = [[Тунисын түүх|Үүсгэн байгуулалт]]
| established_event1     = [[Эртний Карфаген]]
| established_date1      = МЭӨ 814
| established_event2     = [[Африк (Ромын муж)|Африкийн Проконсулиар]]
| established_date2      = МЭӨ 146
| established_event3     = [[Вандалын хаант улс]]
| established_date3      = 435
| established_event4     = [[Африкийн эксархат]]
| established_date4      = 591
| established_event5     = [[Аглабидууд]]
| established_date5      = 800
| established_event6     = [[Фатимид]]
| established_date6      = 909
| established_event7     = [[Зиридүүд]]
| established_date7      = 972
| established_event8     = [[Хафсидууд]]
| established_date8      = 1207
| established_event9     = [[Хусейнид]]
| established_date9      = 7 сарын 15, 1705
| established_event10    = [[Тунисын хаант улс|Хаант улс]]
| established_date10     = 3 сарын 20, 1956
| established_event11    = [[Орчин үеийн Тунисын түүх|Бүгд найрамдах улс]]
| established_date11     = 7 сарын 25, 1957
| established_event12    = [[2022 оны Тунисын үндсэн хуулийн санал асуулга|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date12     = 8 сарын 28, 2022
| area_km2               = 163610
| area_rank              = 91 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--&gt;
| area_sq_mi             = 63170
| percent_water          = 5.04
| population_estimate    = 11,708,370&lt;ref name=&quot;ins&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ins.tn/en/themes/population |title=National Institute of Statistics-Tunisia |publisher=National Institute of Statistics-Tunisia |access-date=2 March 2020 |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128201634/http://www.ins.tn/en/themes/population |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_census      = 
| population_estimate_year = 2020
| population_estimate_rank = 81
| population_census_year = 
| population_density_km2 = 71.65 &lt;!--pop est 2011 (164,418 sq km) / land area (163610) = 63,482 sq mi--&gt;
| population_density_sq_mi = 186
| population_density_rank = 144
| GDP_PPP                = {{increase}} $149.184 тэрбум &lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April|title=World Economic Outlook Database, April 2022|date=April 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=April 19, 2022}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 82
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $12,300&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 113
| GDP_nominal            = {{increase}} $49.815 тэрбум&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 92
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $4,071&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 129
| Gini                   = 35.8 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year              = 2017
| Gini_change            = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=GINI index |publisher=World Bank |access-date=19 January 2013}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.731 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights#/ranks|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 97
| currency               = [[Тунис динар]]
| currency_code          = TND
| time_zone              = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset             = +1
| date_format            = өө/сс/жжжж
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Тунис дахь утасны дугаар|+216]]
| cctld                  = {{ublist |[[.tn]] |{{lang|ar|[[Олон улсын код бүхий дээд түвшний домэйн|.تونس]]}}&lt;ref name=&quot;iana&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iana.org/reports/2010/tunis-report-16jul2010.html |title=Report on the Delegation of تونس. |year=2010 |publisher=Internet Corporation for Assigned Names and Numbers |access-date=8 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531054928/https://www.iana.org/reports/2010/tunis-report-16jul2010.html |archive-date=31 May 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}
}}

'''Тунис улс''' ({{lang-ar|تونس‎‎}} ''Tūnis''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Тунис Улс''' ({{lang-ar|الجمهورية التونسية}} ''al-Jumhūriyyah at-Tūnisiyyah''), товчоор '''Тунис''' гэдэг нь [[Ливи]], [[Алжир]]тай хиллэн [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэгт оршдог [[Африк]]ийн хамгийн [[Умард Африк|умард үзүүрийн]] [[улс]] юм. 

65,000 тэгш дөрвөлжин километр нутагтай Тунис улс 2017 оны хүн амын тооллогоор 11.403.800 сая хүн амтай байсан. Нийслэл [[Тунис (хот)|Тунис]] хотын нэрнээс улсын нэр өгөгдсөн ажээ. Тунис улс нь хэл угсаатны хувьд [[Араб]]ын, газар зүйн хувьд [[Африк]]ийн, усан замаар ойр орчмын олон улстай холбогддогоороо [[Газар дундын тэнгис]]ийн гэх тодотгол зүүдэг.

Албан ёсны хэл -араб.

== Зүүлт ==
&lt;references/&gt;

{{Африк}}
{{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{OIC}}
[[Ангилал:Тунис| ]]
[[Ангилал:Африкийн орон]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>aw1ha6nodw4714nbjemtd4a8nrjckru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мьянмар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10999</id>
    <revision>
      <id>871928</id>
      <parentid>848396</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22561" sha1="9tz8h2ug53w1782wjr5s8cu1paqmhxb" xml:space="preserve">{{short description|Зүүн өмнөд Азийн улс}}
{{Redirect|Бирм}}

{{Инфобокс улс

| conventional_long_name = Мьянмарын Холбооны Бүгд Найрамдах Улс
| common_name            = Мьянмар
| native_name            = {{ubl|{{native name|my|ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်‌&lt;wbr /&gt;}}|''Пьядоусу Саммат Мьянма Ниньято''}}
| image_flag             = Flag of Myanmar.svg
| flag_type              = [[Мьянмарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg
| coa_size               = 95
| symbol_type            = [[Мьянмарын төрийн сүлд|Төрийн сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|my|ကမ္ဘာမကျေ}}&lt;br /&gt;''Каба Ма Кьей''&lt;br /&gt;&quot;[[Мьянмарын төрийн дуулал|Дэлхийн төгсгөл хүртэл]]&quot;
| image_map              = {{Switcher|[[File:Myanmar (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Burma (Myanmar) ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| map_caption            = {{map caption |location_color=ногоон |region=[[АСЕАН]] |region_color=хар саарал |legend=Location Burma (Myanmar) ASEAN.svg}}
| image_map2             = 
| capital                = [[Нейпьидо]]{{Efn|Албан ёсны бичлэг &quot;Ней Пьи До&quot;.}}
| coordinates            = {{Coord|19|45|N|96|6|E|type:city}}
| largest_city           = [[Янгон]]{{Efn|Хуучнаар &quot;Рангун&quot;.}}
| languages_type         = Албан ёсны хэл
| languages              = [[Бирм хэл]]
| languages2_type        = {{nobold|Зөвшөөрөгдсөн бүс нутгийн хэл}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ethnologue.com/country/MM/ | title=Myanmar &amp;#124; Ethnologue Free }}&lt;/ref&gt;
| languages2             = {{hlist| [[Чин хэл|Чин]] | [[Качих хэл|Качин]] | [[Карен хэл|Карен]] | [[Кая хэл|Кая]] | [[Мон хэл|Мон]] | [[Аракан хэл|Ракхин]] | [[Шан хэл]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
| 68% [[Бирм үндэстэн|Бамар]]
| 9% [[Шан ястан|Шан]]
| 7% [[Карен ястан|Карен]]
| 4% [[Аракан ястан]]
| 3% [[Мьянмар дахь хятадууд|Хятадууд]]
| 2% [[Бирмийн энэтхэгүүд|Энэтхэг]]
| 2% [[Мон ястан|Мон]]
| 5% бусад
}}
| ethnic_groups_year     = 2018&lt;ref&gt;{{cite web |title=Largest Ethnic Groups In Myanmar |url=https://www.worldatlas.com/articles/largest-ethnic-groups-in-myanmar-burma.html |website=Worldatlas|date=18 July 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;World Factbook&quot; /&gt;
| religion               = {{unbulleted list
| 87.9% [[Мьянмар дахь буддын шашин|Буддизм]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])&lt;ref&gt;{{cite web|title=Myanmar's Constitution of 2008|url=https://constituteproject.org/constitution/Myanmar_2008.pdf?lang=en|website=constituteproject.org|access-date=29 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| 6.2% [[Мьянмар дахь христийн шашин|Христ]]
| 4.3% [[Мьянмар дахь ислам|Ислам]]
| 1.6% [[Мьянмар дахь шашин шүтлэг|Бусад]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census- The Union Report: Religion |url=https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf |website=myanmar.unfpa.org |publisher=Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population MYANMAR |access-date=3 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180329011235/http://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf |archive-date=29 March 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}
| demonym                = [[Бирмчүүд]] / Мьянмарчууд‎&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.health.act.gov.au/sites/default/files/ACT%20Health%20Community%20Profile%20-%20Burma%20%282014%29.pdf|title=ACT Health Community Profile, pg. 1|publisher=Multicultural Health Policy Unit|access-date=5 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411161154/http://www.health.act.gov.au/sites/default/files/ACT%20Health%20Community%20Profile%20-%20Burma%20%282014%29.pdf|archive-date=11 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[тусгаар-ассамблей]]н [[бүгд найрамдах улс]] ([[цэргийн хунт]])
| leader_title1          = [[Мьянмарын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Мьин Шве]] ([[Үүрэг гүйцэтгэх (хууль)|үүрэг гүйцэтгэгч]])
| leader_title2          = [[Төрийн Захиргааны Зөвлөлийн дарга|ТЗЗ-ийн дарга]] ба [[Мьянмарын ерөнхий сайд|ерөнхий сайд]]
| leader_name2           = [[Мин Аун Хлайн]]
| leader_title3          = [[Төрийн Захиргааны Зөвлөлийн дэд дарга|ТЗЗ-ийн дэд дарга]] ба [[Мьянмарын шадар сайд|шадар сайд]]
| leader_name3           = [[Со Вин (генерал)|Со Вин]]{{efn|Со Вин нь ТЗЗ-ийн цорын ганц дэд дарга, боловч таван шадар сайдын нэг юм. Бусад нь [[Мья Тун У]], [[Тин Аунг Сан]], [[Соэ Хтут]], болон [[Вин Шейн]] нар юм.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar Junta Reshuffles Governing Body |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-reshuffles-governing-body.html?fbclid=IwAR0yE6UgJ9kbt_bbhIaBJ7M6SwtYiOQNZuD8SHRww9O4uA7MZ87MN0kYXrE |access-date=6 February 2023 |work=[[The Irrawaddy]] |date=2 February 2023}}&lt;/ref&gt;}}
| legislature            = [[Төрийн Захиргааны Зөвлөл]]
| sovereignty_type       = [[Мьянмарын түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Паганы хаант улс]]
| established_date1      = 12 сарын 23, 849
| established_event3     = [[Таунго улс]]
| established_date3      = 10 сарын 16, 1510
| established_event4     = [[Конбаун улс]]
| established_date4      = 2 сарын 29, 1752
| established_event5     = [[Англи-Бирмийн гуравдугаар дайн|Британи эзлэн авав]]
| established_date5      = 1 сарын 1, 1886
| established_event6     = [[Тусгаар тогтнолын дараах Бирм улс (1948–1962)|Тусгаар тогтнол]]&lt;br /&gt;([[Их Британиас]])
| established_date6      = 1 сарын 4, 1948
| established_event7     = [[1962 оны Бирмийн төрийн эргэлт|1962 оны төрийн эргэлт]]
| established_date7      = 3 сарын 2, 1962
| established_event8     = &quot;Мьянмар&quot; нэртэй болсон
| established_date8      = 6 сарын 18, 1989
| established_event9     = [[2011–2015 оны Мьянмарын улс төрийн шинэчлэл|Цэргийн засгийн газар тарав]]
| established_date9      = 3 сарын 30, 2011
| established_event10    = [[2021 оны Мьянмарын төрийн эргэлт|2021 оны төрийн эргэлт]]
| established_date10     = 2 сарын 1, 2021
| area_rank              = 39 &lt;!--should be same as listed on [[List of countries and dependencies by area]]--&gt;
| area_sq_mi             = 261,227 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 3.06
| population_estimate    = 57,526,449&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Burma|access-date=24 September 2022|year=2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 26
| population_density_km2 = &lt;!--auto calculate--&gt;&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_sq_mi = 196.8
| population_density_rank = 125
| GDP_PPP                = {{increase}} $278.156&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOMM&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=518,&amp;s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&amp;sy=2021&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=April 22, 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 64
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $5,132&lt;ref name=&quot;IMFWEOMM&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 146
| GDP_nominal            = {{increase}} $63.988&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOMM&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 90
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,180&lt;ref name=&quot;IMFWEOMM&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 167
| Gini                   = 30.7
| Gini_year              = 2017
| Gini_change            = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MM |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=13 July 2021}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.585&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 149
| currency               = [[Мьянмар кьят|Кьят]] (K)
| currency_code          = MMK
| time_zone              = [[Мьянмарын стандарт цаг|МСЦ]]
| utc_offset             = [[UTC+06:30|+06:30]]
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Мьянмар дахь утасны дугаар|+95]]
| iso3166code            = MM
| cctld                  = [[.mm]]
| today                  = 
| name                   = 
| time_zone_DST          = 
| established_event13    = 
}}

'''Мьянмар''' ([[Мьянмар хэл|Мьянмар]]: [[Файл:Myanma.svg|မြန်မာ|25px]] ''Мьянма''), албан ёсоор '''Мьянмарын Холбоо''' нь [[Энэтхэг-Хятадын хойг]]ийн хамгийн том нутагтай [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд Азийн]] [[улс|орон]] юм. Зүүн хойд талаараа [[Хятад]] (2185 км), зүүн талаараа [[Лаос]] (235 км), зүүн урд талаараа [[Тайланд]] (1800 км), баруун талаараа [[Бангладеш]] (193 км), баруун хойд талаараа [[Энэтхэг]] (1463 км) улсуудтай хиллэх ба мөн баруун урд талаараа [[Бенгалын булан]], [[Мартабаны булан]], [[Андаманы тэнгис]]&lt;nowiki/&gt;ээр 1930 км хүрээлүүлэн оршдог.

Мьянмар нь дэлхийн 40 дахь том болох 676,578 ам дөрвөлжин километр газар нутагтай, 24 дэх хүн ам шигүү суурьшсан, нийт 58.8 сая хүн амтай юм. Тус улсын соёл нь хөрш орнуудынхаа нөлөөг хүчтэй тусгасан байдаг бөгөөд [[Буддын шашны]] [[Бага хөлгөн]]ий урсгалд тулгуурлана. Генерал [[Не Вин]]ий удирдсан офицерууд 1962 онд [[У Ну]]гийн иргэний засаглалыг түлхэн унагаснаас хойш [[Цэргийн дэглэм|цэргийн дэглэмийн]] засаглал ноёрхож байсан. 2015 онд явагдсан бүх нийтийн сонгуулиар [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн Энхтайвны шагналтан]]  [[Аун Сан Су Чи]]гийн тэргүүлсэн [[Ардчиллын төлөөх Үндэсний Лиг]] ялалт байгуулан засгийн эрхийг авсан ч, Армийн улс төр дэх нөлөө үндсэн хуулиар хамгаалагдсан байгаа бөгөөд нэг дэд ерөнхийлөгч нь армийн генерал хүн юм. [[Бирм маягийн социализм]] нь тус улсыг ядуурал руу гүнзгий түлхэн оруулсан юм. 1989 он хүртэл [[Бирм]] гэдэг албан ёсны нэртэй байв. 2021 оны 2-р сарын 2-нд тус улсад цэргийн эргэлт гарч, олныг хамарсан эсэргүүцлийн хөдөлгөөн өрнөж, дарагдсаны дараа иргэний дайн болж хувирсан юм.

== Газар зүй ==
Мьянмар улс 676,578 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; газар эзэлсэн, [[Афганистан|Афганистанаас]] том, Монгол Улсаас 2,5 дахин бага бөгөөд дэлхийн [[улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|40-р их]] нутагтай орон юм. 

[[Зураг:Burma_topo_en.jpg|thumb|left|180px|Физик газар зүйн зураг]]
[[Зураг:MonStateMudon.jpg|thumb|180px|left|Мон нутаг]]
[[Зураг:Panthera tigris tigris in Bandhavgarh National Park, 2006-05.jpg|thumb|180px|left|Бар - бэлгэ амьтан]]

=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн 9° — 29°, зүүн уртрагийн 92° — 102° дотор [[Ази]] тивийн [[Дорно өмнө Ази|дорно өмнөд]] хэсэгт [[Энэтхэгийн далай]]н эрэгт оршино. Өрнө умард талаараа [[Бангладеш]] (271 км), [[Энэтхэг]] (1468 км), дорно умнөд талаараа [[Хятад]] (2129 км), дорно өмнөд талаараа [[Тайланд]] (2416 км), [[Лаос]] (238 км) улстай хиллэж, өмнөд талаараа [[Бенгалын булан]], [[Андаманы тэнгис]]т тулна. Хилийн урт — 6522 км, эргийн урт — 1930 км. 

=== Газрын тогтоц ===
Хил дагуу нутгаар уулархаг ба дундад нутгаар голын хөндийн, өмнөд эргээр тэнгисийн эргийн нам доор газартай. 

Умард зах, Хималайн өврийн [[Хкакабо]] уул (5881 м) хамгийн өндөр цэг бол эрэг хамгийн нам доор газар болно. [[Аракан]], [[Пегу]], [[Шан]], [[Тенассарим]] зэрэг уул нуруу, тэгш өндөрлөг газруудтай. 

Уулсаар зааглагдах [[Иравади]], [[Салуин]], [[Ситаун]] гэсэн гурван мөрний сав газар байна. Иравади мөрөн 2170 км урсах ба хүн ардын ихэнх нь энэ мөрнийг бараадаж, Аракан-Шаны хооронд нутагладаг. 

=== Уур амьсгал ===
Нутгийн ихэнх хэсэг тропикийн, экваторын уур амьсгалтай. 

Өмнөд эргээр муссон салхитай жилд 5000 мм хур тунадастай байдаг бол мөрний адгаар 2500 мм, төв хэсгийн хуурай газраар 1000 мм-ээс бага хур тунадастай. Умард хэсэгт харьцангуй сэрүүн бөгөөд жилийн дундаж температур 21°C байх ба өмнөд хэсэгт халуун буюу дунджаар 32°C температур хүрч хална.

=== Ургамал амьтан ===
Ургамал амьтнаар баян. Нутгийн 16.6% нь газар тариаланд тохирох газар байх ба ширэнгэн ойтой. Бар, ирвэс зэрэг ховор амьтад ширэнгэнээ байх ба зэрлэг үхэр, зэрлэг гахай, буга, заан зэрэг хөхтөн амьтан байна. Ойн аж ахуй эрхэлнэ. Тоть гэх мэт 800 гаруй зүйлийн шувуу байна. 

== Хүн ам зүй ==
[[Зураг:Myanmar_population_pyramid_2014.png|thumb|left|180px|Нас хүйсийн суварга]]
[[Зураг:Ethnolinguistic_map_of_Burma_1972_en.svg|thumb|right|180px|Хэл угсааны газрын зураг]]
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:60px;&quot;| Шашин&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/burma-myanmar/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2010 |title=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project: Burma. Pew Research Center. 2010. |access-date=2016-02-14 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114310/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/burma-myanmar/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&amp;affiliations_year=2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; !! Хувь  
|-
| [[Буддын шашин|Будда]] || 80%
|-
| [[Христийн шашин|Христ]] || 7%
|-
| Нутгийн шүтлэг || 6%
|-
| [[Лалын шашин|Лал]]|| 4%
|-
| [[Хиндү]]|| 2%
|}

Мьянмар улс 2014 онд 51,419,420 хүнтэй ([[улс орнуудын хүн амын тоо|дэлхийд 24-р олон]]) байв. 29 хувь нь 0–14 насны багачууд, 65% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан,  6 хувь нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 30 хувь хотод, 70% хөдөө оршин суудаг. Жилд 1.1%-аар өсөж байна. Хүн амын нягт — 76 хүн/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, дундаж наслалт — 65.2 жил, хүйсийн харьцаа — 0.93 эр/эм (15-64 насанд 0.98), бичиг үсэг тайлагдалт — 90%.

=== Ард түмэн ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|+ 
! Яс үндэс !! Хувь
|-
| [[Бирм үндэстэн]] || 68%
|-
| [[Шан ястан]] || 9%
|-
| [[Карен ястан]] || 7%
|-
| [[Аракан ястан]] || 4%
|-
| Монгол үндэстэн || 3%
|-
| [[Мон ястан]] || 2%
|-
| [[Качин ястан]] || 1%
|-
| бусад ард түмэн || 7%
|}

Мьянмар олон үндэстний орон юм. 135 нэрээр ялган бүртгэдэг. 

Хүн амын олонх нь төвөд-бирм угсааны «бама» хэмээх [[бирм үндэстэн]] (68%) юм. Мөн тай-кадай угсааны [[шан]] (10%), төвөд-бирм угсааны [[карен]] (6%), [[аракан]] (4%), [[хятад]] (3%),  мон, качин зэрэг ард түмэн байна.

=== Хэл, шашин ===
Мьянмарын ард түмэн хэлний төрлөөр [[төвөд-бирм]], [[тай-кадай]], [[хмон-мьен]], [[мон-кхмер]], хятад гэж хэд ангилагдана. Улсын албан ёсны хэл нь бирм үндэстний эх хэл болсон төвөд-бирм язгуурын [[бирм хэл]] байна. Хүмүүс бирм, шан, мон гэсэн үет үсгээр бичдэг. Бирм үсэг харьцангуй дугуй хэлбэртэй байдаг.

Мьянмарын ард түмний 90% [[буддын шашин]], бага хөлгөний уламжлалт шүтлэгтэй. Хүн амын цөөнхөд христ, лал, хиндү шашин шүтлэг бий.

=== Хот суурин ===
[[Зураг:Downtown_Yangon_(2006).jpg|thumb|left|180px|[[Янгон]]]]
[[Зураг:Mandalay,_Myanmar.jpg|thumb|right|180px|[[Мандалай]]]]
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2014 оны хүн амын тоогоор:
|- valign=&quot;top&quot;
|
1. [[Янгон]] (5,209,541 хүнтэй) &lt;br&gt;
2. [[Мандалай]] (1,225,133) &lt;br&gt;
3. [[Нейпьидо]] (1,160,242)&lt;br&gt;
4. [[Моламьяйн]] (491,130) &lt;br&gt;
5. [[Баго]] (288,120) &lt;br&gt;
||
6. [[Патейн]] (286,684) &lt;br&gt;
7. [[Пья]] (251,145) &lt;br&gt;
8. [[Моунъюа]] (371,963) &lt;br&gt;
9. [[Мейтхила]] (309,465) &lt;br&gt;
10. [[Ситуэ]] (149,348)
|}

== Эдийн засаг ==
Байгалийн баялаг: газрын тос, алт, мод, цагаан тугалга, цайр, зэс, вольфрам, хар тугалга, нүүрс, гантиг, үнэт чулуу, хий, усан цахилгаан станц.

Мьянмар улс дэлхийн хамгийн бага ажилгүйдлийн нэг буюу 1%-иас бага байна.

Хөдөө аж ахуй (ажилчдын 70%, ДНБ-ий 40%) - будаа, шош, газрын самар, чихрийн нишингэ.

== Түүх ==
{{өргөтгөх хэсэг}}

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}{{reflist|group=nb}}

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{Commonscat|Myanmar|Мьянмар}}
* [https://web.archive.org/web/20070612210649/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bm.html Burma]
* [http://www.myanmar.cm/ The ultimate guide to Myanmar] 

== Эшлэл ==
{{лавлах холбоос}}

{{Ази}}
{{Coordinate|article=/|NS=21/6/0/N|EW=95/27/0/E|type=country|region=MM}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Мьянмар| ]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>9tz8h2ug53w1782wjr5s8cu1paqmhxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кувейт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11018</id>
    <revision>
      <id>871922</id>
      <parentid>858491</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21936" sha1="nmb56songjzi4hcg9odbwmnsoh1romb" xml:space="preserve">{{Short description|Баруун Азийн улс}}
{{энэ гарчиг}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Кувейт Улс
| common_name            = Кувейт
| native_name            = {{native name|ar|دَوْلَةُ الْكُوَيْت|italics=off}}&lt;br /&gt;''Даулят аль-Кувейт''
| image_flag             = Flag of Kuwait.svg
| flag_type              = [[Кувейтийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Kuwait.svg
| symbol_type            = [[Кувейтийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|ar|النشيد الوطني}}&lt;br /&gt;''[[Кувейтийн төрийн дуулал|ан-Нашид аль-Ватани]]''&lt;br /&gt;&quot;Үндэсний Төрийн Дуулал&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of Kuwait (instrumental).ogg]]}}
| image_map              = KWT orthographic.svg
| map_caption            = {{map caption |location_color= ногоон}}
| image_map2             = 
| capital                = [[Кувейт хот]]
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kuwait's Constitution of 1962, Reinstated in 1992 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Kuwait_1992.pdf?lang=en |website=Constitute Project |access-date=31 August 2020}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;CIATONGA&quot;&gt;{{cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|title= Middle East ::KUWAIT|date= 26 May 2022|publisher= CIA The World Factbook|access-date= 14 Наймдугаар сар 2023|archive-date= 10 Нэгдүгээр сар 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210110072824/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 2018
| ethnic_groups          = {{tree list}}
*32.59% [[Кувейтийн хүн ам|Кувейтчүүд‎]]
*27.4% [[Арабчууд|Гадаад арабчууд]]
*40.3% [[Ази хүмүүс|Ази]]
*1.0% [[Африкийн угсаатны бүлгүүдийн жагсаалт|Африк]]
*0.9% [[Кувейтийн хүн ам|Бусад]]
| demonym                = [[Кувейтийн хүн ам|Кувейтчүүд‎]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[парламент]]ын [[үндсэн хуульт хаант засаг|хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]]&lt;ref name=loc/&gt;
| leader_title1          = [[Кувейтийн эмир|Эмир]]
| leader_name1           = [[Наваф аль-Ахмад аль-Жабер ас-Сабах]]
| leader_title2          = [[Кувейтийн хунтайж|Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Мишааль аль-Ахмед аль-Жабер ас-Сабах]]
| leader_title3          = [[Кувейтийн ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name3           = [[Ахмед Наваф аль-Жабер ас-Сабах]]
| leader_title4          = [[Кувейтийн Үндэсний Ассамблейн даргын жагсаалт|Үндэсний Ассамблейн дарга]]
| leader_name4           = [[Ахмед аль-Садун]]
| legislature            = [[Үндэсний Ассамблей (Кувейт)|Үндэсний Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Кувейтийн түүх|Үүсгэн байгуулалт]]
| established_event1     = [[Кувейтийн шейхт нутаг]]
| established_date1      = 1613
| established_event2     = [[Бани Халид Эмират]]аас тусгаар тогтнов
| established_date2      = 1752
| established_event3     = [[1899 оны Англи-Кувейтийн гэрээ|Англи-Кувейтийн гэрээ]]
| established_date3      = 1 сарын 23, 1899
| established_event4     = [[1913 оны Англи-Османы конвенц|Англи-Османы конвенц]]
| established_date4      = 7 сарын 29, 1913
| established_event5     = [[Их Британи]]тай хийсэн гэрээнүүдийн дуусгавар
| established_date5      = 6 сарын 19, 1961
| established_event6     = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын дүрэм|элсэв]] 
| established_date6      = 5 сарын 14, 1963
| established_event7     = [[Кувейтийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date7      = 11 сарын 11, 1962
| area_km2               = 17,818
| area_rank              = 152 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi             = 6,880 &lt;!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --&gt;
| percent_water          = бага
| population_estimate    = 4,294,621&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Kuwait|access-date=8 February  2023}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 137
| population_density_km2 = 200.2
| population_density_sq_mi = 518.4 &lt;!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --&gt;
| population_density_rank = 62
| GDP_PPP                = {{increase}}$248.113 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOPL&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= November 23, 2022}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 65
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $51,528&lt;ref name=IMFWEOPL /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 30
| GDP_nominal            = {{increase}}$183.576 тэрбум&lt;ref name= IMFWEOPL/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 59
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}}$38,123&lt;ref name=IMFWEOPL /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 26
| Gini                   = &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref               = 
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.831 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 50
| currency               = [[Кувейт динар]]
| time_zone              = [[UTC+03:00#Арабын Стандарт Цаг|АСЦ]]
| utc_offset             = +3
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| date_format            = өө/сс/жжжж ([[Манай эрин|МЭ]])
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[Кувейт дэх утасны дугаар|+965]]
| cctld                  = [[.kw]]
| official_website       = [https://www.e.gov.kw/sites/kgoEnglish/Pages/HomePage.aspx www.e.gov.kw]
| footnote_a             = [[Сабахын овог|Сабахын гэр]]ийн нэрлэсэн [[өв залгамжлал]].
| footnote_b             = [[Эмират]]
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;CIATONGA&quot;/&gt;
| religion_year          = 2013
| religion               = {{plainlist|
* 76.7% [[Кувейт дэх ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) 
* 17.3% [[Кувейт дэх христийн шашин|Христ]]
* 6.0% [[Кувейт дэх шашин шүтлэг|Бусад]]
}}
| today                  = 
}}

'''Куве́йт''', албан ёсоор '''Кувейт Улс'''  — [[Өрнө Ази]]д оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм.

Кувейт [[Персийн булан]]гийн умард үзүүрт байрладаг. Хуурай газраар [[Ирак]], [[Саудын Араб]]тай хиллэдэг. 

17.8 мянган км² газар, 4.3 сая хүн амтай. Хүн амын 60% [[араб угсаатан]]. Нутгийн уугуул иргэн 30%-ийг эзэлдэг бол 70%-ийг гадаадын цагаач, ажиллах хүчин эзэлдэг. Албан ёсонд [[араб хэл]]ийг ашиглана. [[Лал]] шашин зонхилно.

Кувейт нь дундад зуунаас худалдааны боомт байсан. 1961 онд [[Их Британи]]йн ивээлээс гарч тусгаар тогтносон. 1990-1991 онд Иракт эзлэгдэж байлаа. 1938 оноос [[газрын тос]] ихээр олборлож, нэг хүнд ноогдох орлогоор дэлхийд эхний 10-т ордог амьжиргааны түвшин сайн орон болсон. Хэмжээт эрх хаант засагтай. Төрийн тэргүүн нь [[эмир]] цолтой. 1962 оны үндсэн хуулийг баталсанаар [[Араб дахин]]д хамгийн ардчилсан, либерал үзэлтэй орон болжээ.

Нийслэл нь [[Кувейт хот]]. Мөнгөний нэгж [[кувейт динар]] нь дэлхийн хамгийн чанга ханштай мөнгөний нэгж юм.

== Газар зүй ==
Кувейт 17,820 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|152-р том]] орон юм. 
[[Зураг:Satellite_image_of_Kuwait_in_November_2001.jpg|thumb|left|150px|Дээрээс харвал]]
[[Зураг:Kuwait.A2003106.0805.250m.jpg|thumb|left|150px|Элсэн шуурга]]
=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн 28° — 31°, зүүн уртрагийн 46° — 49° дотор [[Өрнө Ази]], [[Өрнө өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорно умард хязгаар, [[Персийн булан]]гийн умард үзүүрт байна. Эргийн урт - 499 км, хилийн урт - 475 км. Умард талаараа [[Ирак]]тай 254 км, өрнөд талаараа [[Саудын Араб]] 221 км хиллэдэг. [[Бубиян]], [[Файлака]] зэрэг есөн аралтай.

=== Газрын тогтоц ===
Кувейтийн нутаг [[Арабын цөл]]ийн хэсэг юм. Нам доор газар бөгөөд хамгийн өндөр цэг нь [[Мутла]] (306 м), нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. [[Кувейтийн булан]] Персийн булангаас салбарласан байдаг. Кувейт гадаргын усаар дутмаг. Борооны ус тогтох гуу жалга бий. Тэнгисийн усыг давсгүйжүүлдэг. Ус хадгалах цамхгуудтай.

=== Ургамал амьтан ===
Кувейтэд 25 зүйл хөхтөн, 363 зүйл шувуу байна. Жилд 2-3 сая шувуу дамжин нүүдэг. 

=== Ашигт малтмал ===
Кувейт [[газрын тос]], [[шатдаг хий]]н нөөцтэй. 

=== Уур амьсгал ===
Цөлийн, эрс тэс уур амьсгалтай. Өвөлдөө −6°C- +10°C хүртэл сэрүүсч, зундаа 42-48°C хүртэл хална. Хавар элсэн шуургатай.

Жилийн дундаж хур тунадас -  75-150 мм.

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам
|-
| 1975 ||  994,837
|-
| 1985 || 1,697,301
|-
| 1995 || 1,575,570
|-
| 2005|| 2,193,651
|-
| 2016 || 4,348,395
|}

Кувейт улсад 2016 оны байдлаар 4,348,395 хүн оршин сууж байна. Үүнд 0-14 насны багачууд 26%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 72%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 77.1 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.54 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 1.9%. Хүн амын 94% бичиг үсэгт тайлагдсан. 

[[Зураг:Kuwaityouth5020.jpg|thumb|left|150px|Кувейтийн залуус]]
[[Зураг:LiberationTower.jpg|thumb|left|150px|[[Кувейт хот]]]]
=== Ард түмэн ===
Кувейтийн хүн амын 60% нь [[араб угсаатан]], 70% нь [[цагаач]] байна. Үүний 28% нь Кувейтийн унаган араб, 32% нь бусад орноос гаралтай араб, 38% нь [[Өмнө Ази]], [[Энэтхэг]]ийн голдуу [[Ази]]йн, 2% нь [[Африк]]ийн, 1% нь бусад тивийн гаралтай цагаач байна. 

=== Хэл, шашин ===
Улсын албан ёсны хэл нь [[араб хэл]] байна. Араб үсгээр бичнэ. Перс, хинди зэрэг хэлний үгсээр сэлбэгдэж байгаа. 

Хүн амын 77% [[лалын шашин]] шүтлэгтэй. Суннит, шийт урсгалыг дагагч байна. 17% [[христийн шашин|христ]], 6% бусад шашинтан байна. 

=== Хот суурин ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Кувейт хот]] (261,000 хүнтэй)
|
* [[Жалиб аль-Шуяк]] (312,443)
|}

== Түүх ==

=== Эртний үе ===
Кувейтийн Ас-Субияд НТӨ 8000 оны үеэс хүн оршин сууж байв. Файлака аралд НТӨ 2000 онд хүн суурьшжээ. Эртнээс Кувейт нь худалдааны түшиц болсон. Шумерийн худалдаачид Файлакад сууж байв. НТӨ 3-р зуунд грек байлдан дагуулж Ларисса хэмээв. НТ 220 онд перс байлдан дагуулж Харекена нутгийн хэсэг болов. 

=== Боомт хот ===
[[Зураг:MarinetimeMKuwaitAlshami.jpg|thumb|right|200px|Кувейтийн музейн завь]]
1521 онд Кувейт [[Португал]]ын харьяанд оров. 1613 онд [[Кувейт хот]]ыг үүсгэн байгулав. 18-р зуунд Кувейт [[Энэтхэг]], [[Маскат]], [[Багдад]]ын хооронд худалдааны төв болж, [[Халеб|Халебаас]] [[Персийн булан]]д ирэх боомт болж байв. 1775 онд персүүд Басраг бүслэн байлдахад Иракийн худалдаачид Кувейтэд ирж, Кувейтийн тэнгисийн худалдаа, завь үйлдвэрлэлийг хурдацтай өргөжүүлэв. Британийн Энэтхэг худалдааны замыг хамгаалдаг байв. 

Кувейтэд үйлдвэрлэсэн завь Улаан тэнгис, Энэтхэг, Дорно Африкаар, Кувейтийн далайчид Персийн булангаар хөндлөн аялж байв.

[[Зураг:Kuwait1944.jpg|thumb|right|200px|1944 оны ёслол]]

=== Худалдааны төв ===
Бани Халидын мэдлээс гарч 1752 онд Кувейтийн шейхт нутаг тогтов. 

1899 онд Кувейтийн шейхт нутаг Британийн ивээлд орж, 1913 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] харьяа, өөртөө засах эрхт гэгдэв. 

1919-1920 онд [[Нажд]]ын [[Ибн Сауд]] Кувейтийг нэгтгэхээр дайлаар ирсэн ч Британийн хүчин хамгаалав. 

1923 онд [[Укайрын хэлэлцээр]]ээр Кувейт-Наждын ([[Саудын Араб]]) хилийг зуран баталгаажуулсан.

Кувейт олон улсын худалдаа, алт цутгах, сувдан гоёлын салбарт амжилт олж байв.

=== Газрын тос, эрх чөлөө ===
1946-1982 оныг Кувейтийн түүхэнд &quot;Алтан үе&quot; гэнэ. [[Газрын тос]] олборлон борлуулж, бүх нийтийн амьжиргааны түвшин сайжирсан. 1952 онд Кувейт Персийн булангийн хамгийн том газрын тос олборлогч орон болсон. Эдийн засгийн гэнэтийн өсөлт Палестин, Энэтхэг, Египет гэх мэт гадаадын ажиллах хүчийг нэмэгдүүлэв.

1961 онд Британийн ивээлээс гарч Кувейт улс тусгаар тогтносон ба төрийн тэргүүнийг [[шейх]] биш [[эмир]] хэмээн цоллох болов. 1963 онд парламентын сонгууль явагдаж, Кувейт арабын орнуудаас анхлан [[үндсэн хууль]], [[парламент]]ат ёсыг тогтоов. 1970-аад онд Кувейт [[хүний хөгжлийн илтгэцүүр]]ээр [[Арабын орнууд]]ыг тэргүүлэх болсон. Кувейтийн театр, кино урлаг ихээр хөгжив. Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөгөөр дэлхийд тэргүүлэх боллоо. 

Кувейтийн либерал - эрх чөлөөт байдал бусад орныхныг цагаачлахыг өдөөсөн. Эмэгтэйчүүд гивлүүр өмсөхийг 1960-аад оноос болиулав. 

[[Зураг:BrennendeOelquellenKuwait1991.jpg|thumb|right|200px|1991 он. Газрын тосны түймэр]]

=== Өнөө цаг ===
1980-аад оноос газрын тосны зах зээлийн үнэ буурав. [[Иран-Иракийн дайн]]д Иракийг дэмжиж оролцов. 1980-аад онд Кувейтийн онгоцыг барьцаалж, [[Жабер аль-Жабер|Жабер]] эмирийн амийг хороохыг завдав. Иран-Иракийн дайны дараа [[Ирак]]тай өр зээлийн асуудлаар маргалдав. Ирак хилийн ойрх Румалия газрын тосны нөөцийг Кувейт хулгайлж байна хэмээн шалтаглаж 1990 оны 8-р сард Кувейтийг цэргээр дайран эзэлж, улсдаа хавсаргав. [[Америк]] тэргүүтэй эвслийн цэрэг 1991 оны 2-р сард Кувейтийг чөлөөлж, Иракийн цэргийг үлдэн хөөв. Энэхүү [[Персийн булангийн дайн]]аас Кувейтийн 750 газрын тосны цооног түймэрт автаж, 11-р сар хүртэл унтралгүй шатжээ. 

Кувейт хүний хөгжлийн индексээр бүс нутагтаа тэргүүлж байна.

== Эшлэл ==
{{reflist|2}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20070107182423/http://www.da.gov.kw/eng/ The Office of the Amir of Kuwait]
* [http://www.cpd.gov.kw/ Diwan of the Crown Prince of the State of Kuwait]
* [https://web.archive.org/web/20090228025150/http://freekuwait.org/] Charitable Voluntary Work for our beloved Free Kuwait's Marine Environment and the World's Oceans - approved by Government.
* [https://web.archive.org/web/20090114092052/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kuwait.html Chief of State and Cabinet Members]
* [https://web.archive.org/web/20080608194822/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kuwait.htm Kuwait] at ''UCB Libraries GovPubs''
* [https://web.archive.org/web/20090316210229/http://www.kuwait-toplist.com/ Kuwait Top List Directory - a handbook of Kuwait's Largest corporations]
* [http://www.gckw.com/ Global Consultants Kuwait - Financial Advisors and HR Consultants]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{en icon}} [http://www.travelfirst.com/sub/kuwaitair.html Kuwait Airways]
* [https://web.archive.org/web/20090122071622/http://kuwait-information.com/ Kuwait Information Portal]
* [https://web.archive.org/web/20080412174433/http://www.ekyp.com/ Kuwait Yellow Pages Guide]
* [https://web.archive.org/web/20070728142334/http://www.epa.org.kw/main.php?pg=policies The Environmental Public Authority of Kuwait]
* [https://web.archive.org/web/20090113083924/http://www.kuwait.me/ Kuwait.Me A Kuwait-based Social Network]
* [http://www.burgan.com/ Burgan Bank - One of Kuwaits leading private sector bank with Premier Services]
* [https://web.archive.org/web/20090311135701/http://www.kuwaitfridaymarket.com/ Online Kuwait Friday Market]
* [https://web.archive.org/web/20090923225211/http://www.applei.biz/ NetAds Internet Solutions - Web Hosting,Domain Registration,Digital Certificates,Email Hosting,Website Builder tool,E Commerce Solutions]

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Кувейт| ]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Араб хэлтний орон]]</text>
      <sha1>nmb56songjzi4hcg9odbwmnsoh1romb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лаос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11026</id>
    <revision>
      <id>871923</id>
      <parentid>854843</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49425" sha1="ev7rzu713kinazvw9ijqh39vnuw6dk9" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүн өмнөд Азийн улс}}
{{About|улсын||Лаос (салаа утга)}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Ардчилсан
Лаос Ард Улс
| common_name            = Лаос
| native_name            = {{ubl|{{native name|lo|ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ&lt;wbr /&gt;}}|''Сатхаланалат Пасатхипатай Пасасьон Лао''}}
{{midsize|{{native name|Fr|République Démocratique Populaire Lao}}}}
| image_flag             = Flag of Laos.svg
| flag_type              = [[Лаосын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Laos (1991-2025).svg
| coa_size               = 90
| symbol_type            = [[Лаосын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{lang|lo|ສັນຕິພາບ ເອກະລາດ ປະຊາທິປະໄຕ ເອກະພາບ ວັດທະນະຖາວອນ}}&lt;br /&gt;''Сантипхаз, Экалат, Пасатхипатай, Экапхап, Ваттханатхавон''&lt;br /&gt;&quot;Энх тайван, Тусгаар тогтнол, Ардчилал, Эв нэгдэл, Хөгжил цэцэглэлт&quot;
| national_anthem        = {{lang|lo|ເພງຊາດລາວ}}&lt;br /&gt;''[[Лаосын төрийн дуулал|Pheng Xat Lao]]''&lt;br /&gt;&quot;Энх тайван, Тусгаар тогтнол, Ардчилал, Эв нэгдэл, Хөгжил цэцэглэлт&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Laos.ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:Laos (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Laos ASEAN.svg|250px|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| map_caption            = {{map caption |location_color=ногоон |region=[[АСЕАН]] |region_color=хар саарал |legend=Location Laos ASEAN.svg}}
| capital                = [[Вьентьян]]
| coordinates            = {{Coord|17|58|N|102|36|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Лаос хэл]]
| recognised_languages   = 
| languages_type         = Ярианы хэл
| languages              = {{hlist|[[Лаос хэл|Лаос]]|[[Кхму хэл|Кхму]]|[[хмонг хэл|Хмонг]]|[[Пу Тай хэл|Пу Тай]]|[[Тай хэл|Тай]]|[[Англи хэл|Англи]]|[[Франц хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.studycountry.com/guide/LA-language.htm|title=The Languages spoken in Laos|website=Studycountry|access-date=16 September 2018|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225003905/https://www.studycountry.com/guide/LA-language.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list 
 | 53.2% [[Лаосчууд]]
 | 11% [[Кхму үндэстэн|Кхму]]
 | 9.2% [[Хмонг ястан|Хмонг]]
 | 3.4% [[Пу Тай хэл#Ярилцагч|Пу Тай]]
 | 3.1% [[Тай үндэстэн|Тай]]
 | 2.5% Маконг
 | 2.2% [[Катанг үндэстэн|Катанг]]
 | 2.0% [[Лы ястан|Лы]]
 | 1.8% [[Акха үндэстэн|Акха]]
 | 11.6% Бусад{{efn|[[Лаос дахь угсаатны бүлгүүдийн жагсаалт|100-аас илүү жижиг угсаатны бүлгүүдийг]] багтааж.}}
 }}
| ethnic_groups_year     = 2015&lt;ref name=&quot;Census2015&quot;&gt;{{cite web|url=https://lao.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/PHC-ENG-FNAL-WEB_0.pdf|title=Results of Population and Housing Census 2015|publisher=Lao Statistics Bureau|access-date=1 May 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308153132/https://lao.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/PHC-ENG-FNAL-WEB_0.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Лаос үндэстэн|Лаосчууд]]&lt;br /&gt;[[Лаосын хүн ам|Лаосынхан]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Марксизм-Ленинизм|Марксист–Ленинист]] [[Нэг намын систем|нэг-намын]] [[социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Лаосын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] ба [[Лаос Ардын Хувьсгалт Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга|Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга]]{{efn|Лаос нь [[Нэг намын систем|нэг намын]] [[Марксизм-Ленинизм|Марксист–Ленинист]] [[коммунист улс]] юм. Хамгийн эрх мэдэлтэй улс төрийн албан тушаал нь [[Лаосын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] биш [[Лаос Ардын Хувьсгалт Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга]] юм. Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нь Лаосын шийдвэр гаргах дээд байгууллага болох [[Лаос Ардын Хувьсгалт Намын улс төрийн товчоо|Улс төрийн товчоо]] болон [[Лаос Ардын Хувьсгалт Намын ерөнхий нарийн бичгийн газар|ерөнхий нарийн бичгийн газрыг]] хянадаг тул албан тушаалтныг Лаосын де факто удирдагч болгодог.}}
| leader_name1           = [[Тонглун Сисулит]]
| leader_title3          = [[Лаосын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name3           = [[Сонесай Сифандон]]
| leader_title2          = [[Лаосын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Боунтонг Читмани]]&lt;br /&gt;[[Пани Ятодү]]
| leader_title4          = [[Лаосын Үндэсний Ассамблейн ерөнхийлөгч|Үндэсний Ассамблейн дарга]]
| leader_name4           = [[Сайсомфон Фомвихан]]
| legislature            = [[Лаосын Үндэсний Ассамблей|Үндэсний Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Лаосын түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Лаан Саан|Лаан Сааны хаант улс]]
| established_date1      = 1353–1707
| established_event2     = [[Луанг Прабангийн хаант улс|Луанг Прабанг]], [[Вьентьяний хаант улс|Вьентьян]] &amp; [[Чампасакийн Вант Улс|Чампасакийн]] хаант улсууд
| established_date2      = 1707–1778
| established_event3     = [[Раттанакосины хаант улс (1782–1932)|Сиамын]] вассал
| established_date3      = 1778–1893
| established_event4     = [[Лаосын Францын протекторат|Францын протекторат]]
| established_date4      = 1893–1953
| established_event5     = [[Лаосын Францын протекторат#Лаос дахь колоничлолын төгсгөл|Нэгдсэн хаант улс]]
| established_date5      = 5 сарын 11, 1947
| established_event6     = [[Лаосын хаант улс|Тусгаар тогтнол]]
| established_date6      = 10 сарын 22, 1953
| established_event7     = [[Лаосын иргэний дайн|Хаант засгийг халсан]]
| established_date7      = 12 сарын 2, 1975
| established_event8     = [[Лаосын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date8      = 8 сарын 14, 1991
| area_km2               = 236,800
| area_rank              = 82 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--&gt;
| area_sq_mi             = 91,428.991 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| area_footnote          = &lt;ref name=CIA&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Laos|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| percent_water          = 2
| population_estimate    = 7,749,595&lt;ref name=CIA/&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 103
| population_density_km2 = 26.7
| population_density_sq_mi = &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| GDP_PPP                = {{increase}} $74.309&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;IMF database 2023&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=544,&amp;s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PPPEX,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD,&amp;sy=2021&amp;ey=2023&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=23 April 2023 }}&lt;/ref&gt; &lt;!--Do not edit!--&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 106
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $9,800&lt;ref name=&quot;IMF database 2023&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 125
| GDP_nominal            = {{Decrease}} $14.091&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;IMF database 2023&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 145
| GDP_nominal_per_capita = {{Decrease}} $1,858&lt;ref name=&quot;IMF database 2023&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 152
| Gini                   = 36.4 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2012
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/staedy--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/|title=Gini Index|publisher=World Bank|access-date=2 March 2011|archive-date=9 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.607 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 140
| currency               = [[Лаос кип|Кип]] (₭)
| currency_code          = LAK
| time_zone              = [[Лаос дахь цаг|ICT]]
| utc_offset             = +7
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[+856]]
| iso3166code            = LA
| cctld                  = [[.la]]
| religion               = {{unbulleted list 
 | 66.0% [[Лаос дахь буддын шашин|Буддизм]]{{efn|Буддын шашинтнууд болон бусад шашныг шүтэн бишрэгчдийн хууль ёсны бүхий л үйл ажиллагааг төр хүндэтгэн хамгаалж, Буддын шашны лам, шинэхэн, бусад шашны санваартан нарыг улс орон, ард түмэнд тустай үйл ажиллагаанд татан оролцуулж, уриална.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lao People's Democratic Republic's Constitution of 1991 with Amendments through 2003|url=https://constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en|website=constituteproject.org|access-date=29 October 2017|quote=Article 9: The State respects and protects all lawful activities of Buddhists and of followers of other religions, [and] mobilises and encourages Buddhist monks and novices as well as the priests of other religions to participate in activities that are beneficial to the country and people.|archive-date=10 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210232122/https://constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
 | 30.7% [[Тай ардын шашин]]
 | 1.5% [[Лаос дахь христийн шашин|Христ]] 
 | 1.8% [[Лаос дахь шашин шүтлэг|Бусад]] / [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]]&lt;ref name=&quot;globalReligion&quot; /&gt;
}}
}}

'''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс''' ([[товчлол|тов.]] '''БНАЛАУ'''; {{lang-lo|ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ}} ''Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao'') буюу '''Лаос''' улс нь [[Зүүн Өмнөд Ази|Зүүн-Өмнөд]] [[Ази]]д зүүнээрээ [[Вьетнам]], урдуураа [[Камбож]], баруун урдуураа [[Тайланд]], баруун хойноо [[Мьянмар]], [[Хятад]] гэх 5 улсаар хүрээлүүлж оршдог, [[далайд гарцгүй улс]] юм. 2024 онд Лаосын хүн ам 7,953,556 байсан бөгөөд үүнээс 3,966,320 эрэгтэй, 3,987,236 эмэгтэй хүн байжээ гэж The World Factbook мэдээлэв. Энэ үзүүлэлт нь Лаосыг дэлхийн 103 дахь их хүн амтай улс болгож байна. 

Нийслэл нь [[Вьентьян]] хот. Албан ёсны хэл нь [[Лао хэл|Лаос]].   

2017 онд эмэгтэйчүүдийн насанд хүрэгчдийн бичиг үсгийн түвшин 62.9%; насанд хүрсэн эрэгтэйчүүдийн хувьд 78.1% байна.   

Монгол Улс 1962 оны 9-р сарын 12-нд дипломат харилцаа тогтоосон байна.     

==Түүх==
[[Зураг:Map-of-southeast-asia 1400 CE.png|thumb|left|160px|Нийтийн тооллын 1400 он. Хар ногоон нь Лаан Саан]]

Лаосын нутагт хэд хэдэн жижиг гүнт улс оршин байсныг нэгтгэж 1353 онд [[Фа Нгум]] («fȁːŋum» гэх лаос дуудлагаас хөрвүүлвэл ''Фаанум'') гэгч [[Лаан Саан]] ({{lan-lo|ລ້ານຊ້າງ}} ''lâansâang'' - «сая заан»; {{lang-ru|Лансанг}} ; {{lang-en|Lan Xang}} - ''Лан Шан'') хэмээх вант улсыг байгуулсан нь Лаосын анхны төвлөрсөн төрт улс байсан юм. Энэ улсын 354 жилийн тусгаар тогтнолоор бусад [[Тай]]чуудаас ялгарах [[Лаос үндэстэн|Лаос үндэстний]] онцлог бүрэлдэн тогтжээ. Улсын бүтэн нэр нь ''Лан Санг Хом Кхао'' - «Сая заан, цагаан шүхрийн орон» гэнэ.&lt;ref&gt;Хүүхэд - Залуучуудын Нэвтэрхий Толь. III боть&lt;/ref&gt;

1707 онд [[Луанг Прабанг]], [[Вьентьян]], [[Чампасак]]ийн газарт төвлөсөн 3 гүнт улс болон хуваагдаж, хожим [[Бирм]], [[Сиам]]ын дайралт, нөлөөнд өртөж, эцэстээ [[Францын Энэтхэг-Хятад]]ад нэгтгэгджээ. Лаосын одоогийн хилийг Францын колони байхад нь 1893-1904 онд тогтоосон хилийн зурвасаас эхтэй юм. 

[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] [[1941]]-[[1945]] онуудад Лаос бүс нутгийн бусад орнуудын нэгэн адил [[Япон|Японд]] эзлэгдсэн. 1953 оны 10-р сарын 22-нд [[Франц|Францаас]] тусгаар тогтнолоо олж авч [[Лаосын Вант улс]] үүссэн ч төд удалгүй нэг талаас ардын засаг тогтоох, нөгөө талаас хаант засгаа хадгалах гэсэн эсрэг тэсрэг үзэлтэй хоёр улс төрийн хүчинд хуваагдан дайтжээ. Энэхүү [[Лаосын иргэний дайн]] нь [[Вьетнамын дайн]]тай хавсран өрнөж эцэстээ Вьетнам болон Лаосын [[коммунизм|коммунист (эв хамт)]] хүчний ялалтаар төгсөж Лаост хаант засаг нь унаж, 1975 оны 12 сарын 2-нд ''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс'' (''БНАЛАУ'') тунхаглан өнөөг хүрээд байна. 

== Газарзүй ==
[[File:Mekong River (Luang Prabang).jpg|thumb|left|180px|Лаосаар урсах [[Меконг мөрөн]]]]
Лаос нь [[Зүүн Өмнөд Ази]] дахь [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] цорын ганц орон юм. Нутаг нь [[хойд өргөрөг|хойд өргөргийн]] 14° - 23°-р зэргэд, [[зүүн уртраг|зүүн уртраг]]ийн 100° - 108°-р зэргэдийн хооронд багтдаг. Ихэнх газар нь ойгоор хучигдсан уул нуруу. Тэндээс хамгийн өндөр цэг болох [[Поу Биа]] уулын орой д.т.д 2,818 м хүрдэг. Мөн [[Луан Прабан нуруу|Луан Прабан]] (баруун талд), [[Аннамын]] (Вьетнамтай залгаа зүүн тал) гэх хоёр [[уулын нуруу|нурууг]] онцлох учиртай. Нийт газар нутгийн гуравны хоёр нь уулархаг. Зүүн-Өмнөд Азийг усаараа ундаалдаг [[Меконг мөрөн]] Лаосын нутгаар 1835 км урсаж өнгөрдөг. Нийт нутаг дэвсгэрийн 47 хувь буюу 11 сая га талбайг ой мод эзэлдэг бөгөөд түүний 3 сая га–д [[Улаан мод|улаан]], хар, ягаан царс, суман полисандр зэрэг сайн чанарын болон үйлдвэрлэлийн үнэт мод ургадаг. Эмийн төрөл бүрийн ургамал ихтэйн дээр [[заан]], [[бар]], [[баавгай]], эрээн гөрөөс зэрэг халуун орны зэрэг ан амьтантай.

Жилийн 5-аас 10-р сарын хооронд [[борооны улирал]] буюу [[зун]], 12-аас 4-р сарын хооронд [[хуурай улирал]] буюу [[өвөл]] тохиодог. Лаос нь голдуу бүртгэлийн зорилгоор нутгаа өмнөд (урд), дундад (төв), умард (хойд) гэж гурав хуваан бүсчилдэг.&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nsc.gov.la/Products/Populationcensus2005/PopulationCensus2005_chapter2.htm |title=Nsc Lao Pdr |publisher=Nsc.gov.la |date= |accessdate=2012-01-21}}&lt;/ref&gt;

[[Алт]], [[мөнгө]], [[зэс]], цагаан, [[хар тугалга]],  [[цайр]], төмөр, [[хүхэр]], [[нүүрс]], цэхэр индраанил зэрэг үнэт, хагас үнэт чулуу болон барилгын материалын түүхийн эдийн арвин нөөцтэй.

=== Орон нутаг ===
[[Зураг:Map of Laos.png|thumb|400px|left|Арван долоон их нутаг (жагсаалтын дугаараар)]]
Арван зургаан [[муж]], нэг [[тойрог]]:
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 1. [[Аттапы]] (Аттапу)
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 2. [[Бокео]] (Бокев)
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 3. [[Боликхамсай]] (Болихамсай)
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 4. [[Чампасак муж|Чампасак]] (Жамбасаг)
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 5. [[Хуапхан]]
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 6. [[Кхаммуан]] (Комуань)
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 7. [[Луангнамтха]]
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 8. [[Луангпхабанг муж|Луангпхабанг]] (Луанпабан)
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 9. [[Удомсай]]
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 10. [[Пхонгсали]]
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 11. [[Сайнябули]] (Саябули)
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 12. [[Салаван]]
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 13. [[Саваннакхет муж|Саваннакхет]] (Саваннакет)
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 14. [[Секонг]]
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 15. [[Вьентьян тойрог|Вьентьян]] (Вьенжань)
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 16. [[Вьентьян муж|Вьентьян]] (Вьенжань)
&lt;br&gt;{{nbsp|1}} 17. [[Сиенгкхуанг]]

=== Хот суурин ===
{{columns
|col1 =
* [[Вьентьян]] (Вьенжань)
* [[Паксе]] (Багсе)
* [[Саваннакхет]] (Вьенжань)
* [[Луангпхабанг]] (Луанпабан)
* [[Самныа]]
|col2 =
* [[Пхонсаван]]
* [[Такхэк]]
* [[Паксан]]
* [[Хуэйсай]]
* [[Сайнябули]] (Саябули)
}}

== Улс төр ==
Төр, засгийн зохион байгуулалтын хувьд парламентын засаглалтай, улс төрийн [[Нэг намын тогтолцоо|нэг намын тогтолцоотой]].  Улс төрийн хувьд босоо удирдлагын хатуу зарчим  баримталдаг.

Лаос улс 1991 онд [[Лаосын Үндсэн Хууль|Шинэ Үндсэн хуулиа]] баталсан. 

Лаос Ерөнхийлөгч, Дэд Ерөнхийлөгчийг Үндэсний Ассамблей 5 жилийн хугацаатайгаар сонгодог. Ерөнхийлөгчөөр 2006 онд Чуммали Саяасон, 2016 онд [[Буннянг Ворачит]], 2020 онд [[Тонглун Сисулит]] сонгогдон ажиллаж байна. Засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайдыг Ерөнхийлөгч нэр дэвшүүлж Үндэсний Ассамблей 5 жилийн хугацаатайгаар томилдог. Засгийн газрын гишүүдийг Ерөнхийлөгч томилж Үндэсний Ассамблей баталдаг.

Хууль тогтоох дээд байгууллага нь Үндэсний Ассамблей 149 гишүүнтэй, гишүүдийг 5 жилийн хугацаатай сонгодог. 2016 оны сонгуулиар 211 хүн нэр дэвшиж [[Лаос Ардын Хувьсгалт Нам|Лаос Ардын Хувьсгалт Намын]] 144 гишүүн, 5 гишүүн бие даагч нар сонгогдсон. 

==Эдийн засаг==
[[File:Laos ricefields.JPG|thumb|Лаос орны [[тутарга|тутаргын]] нэгэн талбай]]
Лаосын [[эдийн засаг]] (ЭЗ) жилд дунджаар 7% өссөөр хориод жилийг үдлээ. 2008-2010 оны саяхны гурван жилд 7.8%, 7.6%, 7.7%-иар өссөн.&lt;ref&gt;[http://www.indexmundi.com/laos/gdp_real_growth_rate.html indexmundi: CIA World Factbook]&lt;/ref&gt; 2011 онд худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнийн [[ДНБ]] нь [[Америк доллар|$]]17.4 тэрбум байж  хүн нэг бүрт $2,659 ноогджээ.&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=85&amp;pr.y=10&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=544&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |title=Laos |publisher=International Monetary Fond |accessdate=2012-04-18}}&lt;/ref&gt; Энэ нь зэргэлдээ хэдэн улс, дэлхийн дунджаас доогуур үзүүлэлт юм. 

1976 оноос [[социалист]] эдийн засгийн журманд орсон бол 1986 онд төрийн оролцоог танаж, хувийн хэвшлийг зөвшөөрчээ. Зарим хөрш шигээ [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн журамд]] аажим нэвтэрч байгаа. Авто замын сүлжээ сийрэг, [[төмөр зам]] байдаггүй нь зах зээлийн өсөлтөд сөрөгөөр нөлөөлдөг ч БНХАУ-ын &quot;Нэг Бүс Нэг Зам&quot; хөтөлбөрийн шугамаар тус улсыг дайрсан төмөр зам 2022 онд баригдаж буй, гадаадын хөрөнгө оруулалт харин өсөлтийг хөгжөөдөг.
[[Файл:Khammouane TheunHinbounHydropower tango7174.jpg|thumb]]

=== Эрчим хүч ===
2020 оны байдлаар Лаос 10,021 МВт цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх хүчин чадалтай бөгөөд үүний 80% нь усан цахилгаан станцаас бүрддэг. Лаос улсад үйлдвэрлэсэн цахилгаан эрчим хүчний 75 % экспортлодог бөгөөд энэ нь тус улсыг &quot;Зүүн Өмнөд Азийн батарей&quot; гэж нэрлэх болсон юм. Төрийн өмчит цахилгаан эрчим хүчний компани болох &quot;Électricité du Laos&quot; нь дотооддоо цахилгаан эрчим хүчийг үйлдвэрлэлийн өртгөөс бага үнээр борлуулдаг. Гэсэн хэдий ч экспортын зах зээл өсөн нэмэгдэж байгаа тул Лаосын эрчим хүчний салбар 2022 онд улсын ДНБ-ий 12.8%-ийг бүрдүүлсэн байна. 

=== Үндэсний нийт бүтээгдэхүүн === 
14.01 тэрбум ам.доллар/2008/.ҮНБ-ний өсөлт (2008): 7,5%. Нэг хүнд ногдох ҮНБ-1900 ам.доллар/2008/
Ажиллах хүч(2006 онд):	2.6 сая хүн. Тэдгээрийн 80% нь ХАА-д, 20% нь үйлдвэр, үйлчилгээний салбарт ажилладаг. Ажилгүйдэл (2005)2.4%	
Ядуурал  /2006/ 30.7%	
Төсөв(2008): Орлого 811.6 тэрбум ам.доллар,зарлага  955.9 тэрбум ам.доллар. 
БНАЛАУ-ын төсөв дотоодын эх үүсвэрийн хомсдолоос шалтгаалан гадаадын зээл тусламжид тулгуурладаг. Улсын төсөвт нь гадаадын зээлийн хэмжээ 60-65 хувийг эзлэдэг.

Гадаад өр/2008/:3.179 тэрбум ам.доллар. Гадаад валют, алтны нөөц:803 сая ам.доллар/2008.12.31/
Аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний өсөлт:11% (2006 онд)
			
Худалдааны гол түншүүд: Тайланд, Вьетнам, Хятад, Малайз. Гадаад худалдааны эргэлтийн 60 хувь нь Тайландад, 25 хувь Вьетнамд, 10 орчим хувь нь Хятадад үлдсэн хувь нь бусад орнуудад ноогддог.     

Экспорт/2008/:1.163 тэрбум ам. доллар. Цахилгаан эрчим хүч, кофе, модон болон гар урлалын бүтээгдэхүүн, оёмол, нэхмэл бүтээгдэхүүн, алт, зэс болон эрдэс түүхий эд, цай, каучук, хүнсний ногоо, жимс, ургамлын тос, цагаан будаа, эрдэнэ шиш болон төрөл бүрийн буурцагт ургамал. 

Импорт/2008/:1.384 тэрбум ам. доллар. Машин тоног төхөөрөмж, бензин,  өргөн хэрэглээний бараа			
 
Зээл, тусламж: 1 жилд дунджаар 390 сая ам. доллар. Гол хандивлагчид нь Япон, Франц , БНСУ. Францын тал Лаост бүх салбарт шууд болон шууд бус замаар хөрөнгө оруулалт хийх, тусламж үзүүлэх талаар идэвхтэй ажиллаж байна. Япон улс жил бүр 100 гаруй сая ам. долларын зээл тусламж үзүүлдэг.
	
БНАЛАУ-ын Засгийн газар, НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөртэй хамтран Лаост хандивлагчдын дугуй ширээний 9 дүгээр уулзалтыг 2007 онд зохион байгуулж БНАЛАУ-ын нийгэм-эдийн засгийг 2006-2010 онд хөгжүүлэх 5 жилийн төлөвлөгөөний төслийг танилцуулсан нь гадаадын зээл тусламжийн хэмжээг өмнө хэмжээнээс бууруулахгүй байхад зохих үр дүнгээ өгсөн. Урд нь нийгэм-эдийн засгийн  жил жилийн  төлөвлөгөөг танилцуулж, хандив авдаг байсан.

Зээл тусламжийн нэлээд хэсэг гадаадын мэргэжилтэн зөвлөхүүдийн цалин хангамж, захиргааны зардалд зарцуулагдаж байгаад шүүмжлэнгүй ханддаг. 

=== Гадаадын хөрөнгө оруулалт ===  
2005 онд 1.7, 2006 онд 2.69, 2007 онд 1.14 тэрбум ам.долларын гадаадын хөрөнгө оруулалт хийгдсэн. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын нийт хэмжээ 2000 онд ДНБ-ий 19.7 хувийг эзэлж байсан бол 2005 онд 26.6 хувь болжээ. Гадаадын хөрөнгө оруулалтын дийлэнх нь усан цахилгаан станц, жижиг дунд үйлдвэр, үйлчилгээний салбарт чиглэгдэж байна. Томоохон хөрөнгө оруулагчид Тайланд, Австрали, Франц, Хятад, Вьетнам, Малайз, Канад, Өмнөд Солонгос. АСЕАН–ы гишүүн болсноор зах зээлд нь хөнгөлөлттэй нөхцөлөөр нэвтрэх эрх эдлэх зэргийг харгалзан хөрөнгө оруулагчдын сонирхол  нэмэгдэж байгаа.

2008 оны эхний хагаст 1907 төсөлд 112.3 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийгдээд байгаагийн 43.7 сая нь дотоодынх, 68.6 сая ам.доллар нь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт байна. Мөн хугацаанд 359.89 сая ам.долларын өртөг бүхий 92 төсөлд Засгийн газраас зөвшөөрөл олгожээ. 

Уул уурхайн салбар, ялангуяа зэс, алтны үйлдвэрлэлийн салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх хандлагатай байна. Уул уурхайн салбарт 2005 оны эцсийн байдлаар гадаадын 30, дотоодын хувийн хөрөнгө оруулалттай 39, хамтарсан нэг аж ахуйн нэгж шинээр байгуулагдсан нь тус салбарын түргэн хурдацтай хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлж байна. Эдгээрээс хамгийн том нь Австралийн хөрөнгө оруулалттай Саванакет мужийн Сепон тосгон дахь алт, зэсийн уурхай бөгөөд тус уурхайг 2003 оноос ашиглалтад оруулсан. 2006 онд энэ уурхай нийт 6.5 тонн алт олборлосон. Сүүлийн жилүүдэд Хятадын хөрөнгө оруулалт маш ихээр нэмэгдэж байгаа.

=== Гадаад худалдаа ===
Лаосын гадаад худалдаа эрчимтэй өргөжиж, экспортын дүн 2006-2008 онд  29%-иар өсч, 2.77 тэрбум ам.долларт хүрсэн ба импортын дүн 2,84 тэрбум ам.доллар болжээ.

Экспортын гол нэрийн бараа нь цахилгаан эрчим  хүч, кофе, модон болон гар урлалын бүтээгдэхүүн, оёмол, нэхмэл бүтээгдэхүүн,  алт, зэс болон эрдэс  түүхий эд, цай, каучук, жимс, ургамлын тос, цагаан будаа, эрдэнэ шиш болон  төрөл бүрийн буурцагт ургамал, импортын бараа нь машин тоног төхөөрөмж, шатлах тослох материал, өргөн хэрэглээний бүх төрлийн бараа байдаг.  

Гадаад худалдааг дэмжих зорилгоор олон тооны гэрээ хэлэлцээр байгуулж, нэгдэж буй нь зохих дэмжлэг болж байна. Японтой “Хөрөнгө оруулалтыг хөхиүлэн дэмжих тухай хэлэлцээр”, БНСУ-тай “Худалдаа, хөрөнгө оруулалт, үйлчилгээний салбар дахь хамтын ажиллагааг дэмжих эдийн засгийн хамтын ажиллагааны гэрээ” тус тус байгуулсан. АСЕАН-ы чөлөөт худалдааны бүс, Меконг мөрний сав газрын орнуудын санаачилгын дагуу гаалиар дамжин өнгөрөх нөхцлийг хөнгөвчилж, нэгдсэн цахим сүлжээнд оруулах, зарим хилийн боомтыг “ганц зогсолтын журам”-д шилжүүлэн үйлчилгээг хялбаршуулж байна. 

Лаос улс хүнсний гол нэрийн бараагаар дотоодын хэрэгцээг бүрэн хангаж, цагаан будаа, эрдэнэ шиш, газрын самар, хөдөө аж ахуйн бусад бүтээгдэхүүнийг хөрш Тайланд, Вьетнам, Хятад улсад экспортлож байна. 2006 онд 2,66 сая тонн тутрага хураан авч байсан бол  2008 онд 2,96 сая тонн-д, 2010 онд  3,30 сая тоннд хүргэх зорилго тавьж байна. 

=== Аялал жуулчлал === 
Аялал жуулчлалд онцгойлон анхаардаг.  Лаос улс аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх ихээхэн ирээдүйтэй орон. Гадаад жуулчдын үздэг сонирхдог зүйл нь ердөө л үзэсгэлэн сайхан байгалийн эрүүл орчин дахь эгэл жирийн тариачны ахуй амьдрал, ёс заншил, урлаг соёлын арга хэмжээ юм. Мөн лао хүмүүсийн даруухан найрсаг зочломтгой зан, нийгмийн тогтсон дэг журам, аюулгүй  амгалан тайван байдал жуулчдыг ихээр татдаг байна. 

2006 онд 1.2 сая гадаадын жуулчин хүлээн авч байсан бол 2018 онд 4,2 сая саяд хүрчээ. Нийт жуулчдын дийлэнх нь хөрш зэргэлдээ орнуудынх байсан бүтцэд сүүлийн жилүүдэд өөрчлөлт гарч Япон, Өмнөд Солонгос, Америк, Европын зэрэг  орнуудын жуулчдын тоо жилээс жилд нэмэгдэж байна.  Өнөөгийн байдлаар жуулчдад үзүүлэх 370 орчим байгууламж ажилладаг. 

Засгийн газраас аялал жуулчлалын салбарыг 2006-2020 онд хөгжүүлэх хөтөлбөр боловсруулж, визийн хөнгөлөлт үзүүлэх, аялал жуулчлалын үзвэр, түүхэн дурсгалт газруудыг тохижуулах, жуулчдад зориулсан үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, үйлчилгээг олон улсын жишигт хүргэх, мэдээлэл сурталчилгааны цар хүрээг өргөтгөх зэрэг олон ажлыг хийж гүйцэтгээд байна.

Олон улсын зангилаа асуудлаарх байр суурь: БНАЛАУ-ын гадаад бодлогын тэргүүлэх зорилт нь Стратегийн анд нөхөд социалист орнуудтай бүх талын харилцаа, хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлэн хөгжүүлэх, [[АСЕАН]]-ы гишүүн бусад оронтой хоёр талын харилцаа хөгжүүлж, олон талт хамтын ажиллагаанд идэвхтэй татагдан оролцох явдал юм. БНАЛАУ 1997 онд АСЕАН-д бүрэн эрхт гишүүнээр элсэн, 2005 онд АСЕАН-ыг амжилттай даргалсан.

[[Вьетнам|БНСВУ]]-тай эв санааны онцгой нэгдэл, тал бүрийн хамтын ажиллагааны уламжлалыг улам бататгах, БНХАУ-тай уламжлалт найрсаг харилцаа, тал бүрийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх” нь гадаад бодлогыг тэргүүлэх зорилтуудын нэг байдаг.

БНСВУ-тай улс төр, эдийн засаг, соёл, боловсрол, батлан хамгаалах зэрэг бүхий л салбарт өргөн хамтын ажиллагаатай, бүх түвшинд төлөөлөгчид харилцан тогтмол солилцдог.

БНХАУ-тай харилцаагаа сүүлийн жилүүдэд идэвхжүүлэхэд анхаарч байна. БНХАУ-ын “нэг улс, хоёр систем”-ийн бодлогыг дэмждэг. 2006, 2016 онд БНАЛАУ-ын Ерөнхийлөгч Хятадад, 2004 онд БНХАУ-ын Ерөнхий сайд , 2006, 2017 онд БНХАУ-ын дарга  Лаост тус тус айлчилсан. Батлан хамгаалахын салбарт Хятадтай хамтран ажиллах Хэлэлцээртэй. Хятадаас цэргийн зэвсэг авдаг, цэргийн албан хаагчдаа Хятадад сургадаг. Лаос, Хятадын худалдаа, эдийн засгийн харилцааны хамтарсан хороо ажилладаг.

1990-ээд оны эхэн үеэс суларсан Лаос, ОХУ-ын харилцаа идэвхжих хандлагатай байна. 2003 онд БНАЛАУ-ын Ерөнхий сайд ОХУ-д айлчилж, өрийн асуудлыг шийдвэрлэсэн. 2004 онд ОХУ-ын Гадаад хэргийн сайд тэргүүтэй төлөөлөгчид Лаост айлчилж, хоёр орны харилцааг сэргээн хөгжүүлэх асуудлаар санал солилцсон. Вьентьян хотын захирагч тэргүүтэй төлөөлөгчид 2006 оны 7 дугаар сард Москвад айлчилж, Вьентьяны соёлын өдрүүдийг зохиов. Энэ үеэр Вьентьянд тролейбусны шугам барих асуудлыг Лаосаас ОХУ-д төлөх өрийн үлдэгдлийг оросын талын хөрөнгө оруулалт хэлбэрээр тооцон хэрэгжүүлэх асуудал яригдаж зарчмын тохиролцоонд хүрсэн. Лаосын Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Гадаад хэргийн сайд 2007 оны 6 дугаар сард ОХУ-д айлчилсан. 
	
БНАЛАУ, АНУ-ын харилцаа хэвийн болж, дайны үеэр сураггүй алга болсон америк цэргүүдийн шарилыг эрэх, эх оронд нь буцаах, дэлбэрээгүй бөмбөгийн эрэл хайгуул хийх, хүн сургах зэрэг чиглэлээр хамтран ажилладаг. 2004 оны 11 дүгээр сараас эхлэн АНУ-тай худалдааны хэвийн харилцааны дэглэмд шилжиж торго, хөвөн даавуун эдлэл, кофе зэрэг бүтээгдэхүүн АНУ-д нийлүүлэхэд 45 хүртэл хувийн гаалийн татвар төлдөг байсныг тэглэж, цөөн нэрийн барааг 2 хувийн гаалийн татвартайгаар АНУ-д нийлүүлж байна. 2017 онд АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Барак Обама]] анх удаа Лаост айлчилсан. 

АНУ-ын Иракт  өрнүүлж буй дайныг дэмждэггүй. АНУ-тай харилцахдаа зөвхөн худалдаа-эдийн засгийн харилцаанд түлхүү анхаарч, улс төрийн салбарт нэлээд болгоомжтой ханддаг. 

БНСУ–тай идэвхтэй сайн харилцаатай. БНСУ нь Лаосын гуравдахь хандивлагч орон. Умард Солонгостой өргөн харилцаатай байсан уламжлалаа хадгалахыг чармайдаг.  Зургаан талт яриа хэлэлцээ болон Умард Солонгос, АНУ-ын яриа хэлэлцээг дэмждэг.

===Хөдөө аж ахуй===
Улс орны эдийн засагт аж үйлдвэр, [[үйлчилгээ]]нээс илүүгээр [[хөдөө аж ахуй]] (ХАА) голлодог. Одоо ч гэсэн ажиллах хүчний ихэнх, ДНБ-ийн хагас нь ХАА-д ноогдоно. [[Цагаан будаа]]г нутгийн урд ба баруун хэсгийн нам дор газар, голын хөндийгөөр, [[эрдэнэ шиш]]ийг уулархаг нутгаар голлон тариалдаг. Уур амьсгал нь таардаг, дулаан их шаарддаг [[хөвөн]], [[тамхи]], [[чихрийн нишингэ]], [[кофе]], [[каучук]] тариалдаг. [[Мал аж ахуй|МАА]]-д зүтгэх хүч болгох буйвал үхэр, мөн гахай, шувуу өсгөнө. Бас гол мөрнөөс загас барьж ашигладаг.

===Аж үйлдвэр===
Лаосын [[аж үйлдвэр|аж үйлдвэрүүд]] нь байгалийн нөөцөө түшиглэн халуун орны үнэт ой, усны эрчим хүч, эрдсийн ашигт малтмал бүхий нутагт байршдаг. Гар аргаар мод боловсруулах үйлдвэр, хүнсний үйлдвэр голлон хөгжсөн. Тэдгээрийн олонх нь Вьентьян хот, түүний ойролцоо байршдаг. Мөн төмөрлөгийн жижиг үйлдвэр, [[дулааны цахилгаан станц]]ууд баригдсан. [[Меконг мөрөн|Меконг]] мөрний цутгал Нгум гол дээр Энэтхэг-Хятадын хойгт томд орох [[усан цахилгаан станц]] (100 мян.кВ) байгуулсан. Уул уурхайн үйлдвэрээс цагаан тугалганы баяжмал үйлдвэрлэн экспортод гаргадаг байна. 

== Улсын баяр ==

* 1-р сарын 1 — Шинэ жил
* 1-р сарын 6 — Патет Лао-гийн өдөр
* 3-р сарын 8 — Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр
* 3-р сарын 22— Эв нэгдлийн өдөр
* 4-р сарын 14 — Үндэсний Шинэ жил/ хаварын баяр
* 5-р сарын 1 — Олон улсын хөдөлмөрчдийн өдөр
* 6-р сарын 1— Хүүхдийн эрхийг хамгаалах өдөр
* 8-р сарын 15 — Лаосын Үндсэн хуулийн өдөр
* 8-р сарын 23 —Ялалтын өдөр
* 10-р сарын 7 —Багшийн өдөр
* 7-р сарын 19 —Лаосын Францаас тусгаар тогтносоны өдөр
* 12 сарын 2 — Хтонг буюу Үндэсний шинэ жилийн баяр.

==Хүн ам==
[[Зураг:Primary Laos.jpg|thumb|Лаосын хойд нутаг, хөдөөгийн бяцхан тосгоны бага ангийн сурагчид]]
Лаос улс 2024 оны байдлаар 7,953,556, сая орчим хүн амтай гэж ''The World Factbook'' мэдээлж байв. Хүн амын нягтшил - 23.4/км².&lt;ref name=&quot;Background notes - Laos&quot;/&gt; Ард иргэд нь тариачин аж байдлаа дагаад таруу суурьшдаг. Олонх нь [[Меконг мөрөн]] болон түүний цутгал голуудын хөндийд амьдардаг. Нийслэл [[Вьентьян]] хот 650 мянган хүн амтай. Вьентьянаас гадна [[Паксе]], [[Саваннакхет]] гэх хүн ам ихээр төвлөрсөн 2 хот бий. 

Лаос бол олон үндэстэн, ястны улс. Тиймээс монгол хэлнээ Лаос хүн - [[Лао үндэстэн|Лао үндэтэн]], Лаосын хүн - [[Лаосын хүн ам|Лаосынхан]] гэж нэр томьёогоор ялган ойлгох хэрэг гарахыг ч үгүйсгэхгүй. 82 ялгагдах хэл бүхий &lt;ref name=&quot;Ethnologue&quot;&gt;[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=LA Ethnologue report for Laos]&lt;/ref&gt; 160 угсаатан ястан байгааг нь 2005 онд 49 болгон багцлан бүртгэжээ.&lt;ref name=&quot;Indigenous Peoples Development Planning Document&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.asianlii.org/asia/other/ADBLPRes/2006/4.pdf |title=Indigenous Peoples Development Planning Document |access-date=2012-07-24 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930061646/http://www.asianlii.org/asia/other/ADBLPRes/2006/4.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Олонх буюу 54.6% нь [[Лаос үндэстэн]] (''Лао'' ч гэж бас бичнэ) (2005). Тэдний төрөлх [[Лаос хэл]] нь улсын албан ёсны хэл юм. Лаос хэл бол хэл шинжлэлийн төрөл гарлын ангиллаар [[Тай-Кадай хэлний язгуур|Тай-Кадай]] язгуурын [[Тай хэл|Тай]] салбарт харьяалагдах хэл юм. Тэдний араас [[Мон-Кхмер]] төрлийн хэлтэй [[Кхму]] хүмүүс 10.9%-ийг, ''Хмонг-Миен'' төрлийн хэлтэй [[Хмонг]] (Моон) хүмүүс 8.0%-ийг, бусад нь 25.5%-ийг бүрдүүлдэг аж.

* Насны ангилал/2009/: 0-14: 40.8%/,15-64:56.1%,65-аас дээш: 3.1% /2007 он/
* Хүн амын өсөлт (2009): 2.316 %  
* Төрөлт (2009): 33.94/1000
* Нас баралт (2007): 10.78/1000
* Дундаж наслалт: 56.68 жил

==Гадаад харилцаа==
===[[Монгол-Лаосын харилцаа]]===
1962 оны 9-р сарын 12-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], БНАЛАУ-тай дипломат харилцаа тогтоосон. Монгол Улс 1976 оноос Вьентьянд, БНАЛАУ 1981 оноос Улаанбаатар хотноо тус тус ЭСЯ-даа харилцан нээн ажиллуулж байна. [[2007]] оноос хоёр улсын бүх төрлийн паспорттай иргэд харилцан 30 хоног визгүй зорчиж байна. 1976 оноос 2020 оны хооронд нийт 130 орчим лаос оюутнууд Монгол Улсын их, дээд сургуулиудад дээд боловсрол эзэмшжээ.

== Тэмдэглэл ==
{{Notelist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Laos}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.nsc.gov.la/Atlas/Index.html ''Socio-Economoc Atlas of the Lao PDR'']

==Эшлэл==
&lt;references/&gt;

{{Ази}}
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Лаос| ]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Социалист улс]]
[[Ангилал:Энэтхэг-Хятадын хойг]]</text>
      <sha1>ev7rzu713kinazvw9ijqh39vnuw6dk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12291</id>
    <revision>
      <id>871925</id>
      <parentid>841977</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14255" sha1="5foi6nsi3kg0twuu0xwxtmi91sz4nsz" xml:space="preserve">{{short description|Хойд Африкийн улс}}
{{энэ гарчиг}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Ливи Улс
| common_name            = Ливи
| native_name            = {{unbulleted list|{{native name|ar|دولة ليبيا|italics=off}}&lt;br /&gt;{{resize|80%|''Даулят Либия''}}}}
| image_flag             = Flag of Libya.svg
| flag_type              = [[Ливийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Seal of the Government of National Unity (Libya).svg
| symbol_type            = [[Ливийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|ar|ليبيا ليبيا ليبيا}}&lt;br /&gt;&quot;[[Ливийн төрийн дуулал|Ливи, Ливи, Ливи]]&quot;&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot; class=&quot;center&quot;&gt;[[File:Libya, Libya, Libya instrumental.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map              = Libya (centered orthographic projection).svg
| map_width              = 220px
| map_caption            = Хойд [[Африк]] дахь Ливи улсын байршил (хар ногоон)
| image_map2             = 
| map2_width             = 250px
| capital                = [[Триполи, Ливи|Триполи]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=The World Factbook Africa: Libya|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[CIA]]|access-date=28 May 2015|date=18 May 2015|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;!--&quot;Libya is a recent construction, cemented into a single state by Italian occupiers in the 1930s. Tensions between the [[regions]] of Tripolitania in the west, Cyrenaica in the east, and Fezzan to the south are ever-present. To those is added Tripoli now being under the control of Libyan Dawn, with the newly elected government decamping to the city of Tobruk in Cyrenaica. Some in Cyrenaica think separation is the answer, noting that the region contains two-thirds of the oil of Libya, which holds the largest reserves in Africa. The government itself is determined to reconnect with the rest of the country, but it lacks the armed forces to take back Tripoli, making de-facto partition the present reality.&quot; [https://www.theguardian.com/world/2014/aug/29/-sp-briefing-war-in-libya] --- even through the current NATO-backed government is in Tobruk, a partition may lead to new countries with the aforementioned roman names, so leave this as Tripoli--&gt;
&lt;br /&gt; {{Coord|32|52|N|13|11|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]{{ref label|arabicnote|b|}}
| languages_type         = Нутгийн хэл
| languages              = [[Ливийн Араб хэл]]
| languages2_type        = 
| languages2             = 
| ethnic_groups          = {{Tree list}}
* 92% [[Арабчууд]]
* 5% [[Берберүүд]]
* 3% Бусад
{{Tree list/end}}
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yakan |first=Mohamad |url=https://books.google.com/books?id=e_hADwAAQBAJ&amp;pg=PT62 |title=Almanac of African Peoples and Nations |date=2017-11-30 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-28930-6 |pages=62 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 2017
| religion               = 99.7% [[Ливи дэх ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])&lt;br/&gt;0.3% Бусад
| demonym                = [[Ливийн хүн ам|Ливичүүд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[бүгд найрамдах улс]] ([[Түр засгийн газар|түр]] [[үндэсний эв нэгдлийн засгийн газар|эв нэгдлийн засгийн газар]])
| leader_title1          = [[Ерөнхийлөгчийн Зөвлөл (Ливи)|Ерөнхийлөгчийн Зөвлөлийн]] [[Ливийн төрийн тэргүүний жагсаалт|дарга]]
| leader_name1           = [[Мухаммед аль-Менфи]]
| leader_title2          = [[Ерөнхийлөгчийн Зөвлөл (Ливи)|Ерөнхийлөгчийн Зөвлөлийн дэд дарга]]
| leader_name2           = [[Муса аль-Кони]]
| leader_title3          = [[Ливийн засгийн газрын тэргүүний жагсаалт|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name3           = [[Абдулхамид Дбейба]] (маргаантай){{refn|group=&quot;n&quot;|[[Үндэсний тогтвортой байдлын Засгийн газар|Үндэсний тогтвортой байдлын Засгийн газрын]] [[Осама Хамада]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Libya parliament suspends rival eastern-based PM Bashagha |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/16/libya-parliament-suspends-rival-eastern-based-pm-bashagha |access-date=29 May 2023 |work=[[Al Jazeera]] |date=16 May 2023}}&lt;/ref&gt; маргаж байна}}
| leader_title4          = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Ливи)|Төлөөлөгчдийн танхимын дарга]]
| leader_name4           = [[Агила Салех Иса ]]
| legislature            = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Ливи)|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Италийн Ливи|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[Итали]]ас)
| established_event1     = Тусгаар тогтнолоо тунхагласан
| established_date1      = 2 сарын 10, 1947
| established_event2     = [[Ливийн хаант улс|Хаант улс]]
| established_date2      = 12 сарын 24, 1951
| established_event3     = [[1969 оны Ливийн төрийн эргэлт|Муаммар Каддафийн төрийн эргэлт]]
| established_date3      = 9 сарын 1, 1969
| established_event4     = [[Социалист Ардын Ливийн Араб Жамахири]]
| established_date4      = 3 сарын 2, 1977
| established_event5     = [[Ливийн анхны иргэний дайн]]
| established_date5      = 2 сарын 17, 2011
| established_event6     = [[2011 оны Ливи дэх цэргийн интервенц|НАТО-гийн интервенц]]
| established_date6      = 3 сарын 19, 2011
| established_event7     = [[Ливийн хоёрдугаар иргэний дайн|Хоёрдугаар иргэний дайны дуусгавар]]
| established_date7      = 10 сарын 23, 2020
| area_km2               = 1,759,541
| area_rank              = 16
| area_sq_mi             = 679,359 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 
| population_estimate = 7,252,573&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Libya|access-date=22 June 2023|year=2023}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 106
| population_density_km2 = 3.74
| population_density_sq_mi = 9.2 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 218
| GDP_PPP                = {{increase}} $168.371&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=672,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2021&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=IMF Database |publisher=IMF |access-date=18 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 81
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $24,599&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 69
| GDP_nominal            = {{increase}} $46.297&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 96
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,764&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 93
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = 
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.718 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 104
| currency               = [[Ливи динар]]
| currency_code          = LYD
| time_zone              = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset             = +2
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Ливи дэх утасны дугаар|+218]]
| cctld                  = [[.ly]]&lt;br /&gt;ليبيا.
| footnote_a             = {{note|unnote}} Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын албан ёсны нэрийн талаархи тэмдэглэл: &quot;Ерөнхий Ассамблей 66/1 тогтоолыг баталсны дараа Ливийн НҮБ-ын дэргэд суугаа Байнгын төлөөлөгчийн газар 8 сарын 3-ны өдөр албан ёсны нэрийг өөрчилсөн Үндэсний Шилжилтийн Зөвлөлийн тунхаглалыг НҮБ-д албан ёсоор мэдэгдсэн. Ливийн Арабын Жамахирийг &quot;Ливи&quot; болгож, Ливийн төрийн далбааг өөрчилсөн.&quot;
| footnote_b             = {{note|arabicnote}} [[Албан ёсны хэл]]ийг энгийнээр &quot;[[араб хэл]]&quot; гэж тунхагласан ([[Ливийн Үндсэн хуулийн түр тунхаглал|Үндсэн хуулийн тунхаглал]], 1-р зүйл).
| today                  = 
}}

'''Ливи''' ({{lang-ar|ليبيا }} {{lang|ar-Latn|Lībiyā}}, '''Бүгд Найрамдах Ливи Улс''' الجمهورية الليبية) — [[Умард Африк]]т орших [[улс]]. Хойд талаараа [[Газар дундын тэнгис]]тэй эрэг залгаж, зүүн талаараа [[Египет]], зүүн урдуураа [[Судан]], урд талаараа [[Чад]], [[Нигер]], баруун талаараа [[Алжир]], [[Тунис]] гэх бүгд зургаан улстай газраар хиллэдэг.

1.8 сая хавтгай дөрвөлжин километр орчим газар нутгийн нь 90% нь цөл бөгөөд тус улс нь газар нутгийн хэмжээгээрээ Африкт 4-т, дэлхийд 17-д орно&lt;ref&gt;U.N. Demographic Yearbook, (2003), [http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf &lt;u&gt;&quot;Demographic Yearbook (3) Pop., Rate of Pop. Increase, Surface Area &amp; Density&quot;&lt;/u&gt;], ''United Nations Statistics Division''&lt;/ref&gt;. Нийслэл [[Триполи, Ливи|Триполи]] хотдоо нийт 5.7 сая ард иргэдийн 1.7 сая нь төвлөрсөн байдаг. Тус орныг эртнээс нааш [[Триполитани]], [[Феззан]], [[Киренайка]] хэмээх орон нутагт хувааж иржээ. Ливи улс нь нэг хүнд ногдох [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]-ээр Африкт [[Экваторын Гвиней]]н дараа 2-т ордог. Энэ нь тус улсын [[газрын тос]]ны баялаг нөөц ба цөөн хүн амтай нь холбоотой юм&lt;ref&gt;Annual Statistical Bulletin, (2004), {{Webarchiv|url=http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/2004/FileZ/XL/T33.HTM |wayback=20120711143657 |text=&lt;u&gt;&quot;World proven crude oil reserves by country, 1980–2004&quot;&lt;/u&gt; |archiv-bot=2023-09-26 12:54:58 InternetArchiveBot }}, ''O.P.E.C.'', Accessed July 20, 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;World Economic Outlook Database, (April, 2006), [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=512-941-914-446-612-666-614-672-311-946-213-137-911-962-193-674-122-676-912-548-313-556-419-678-513-181-316-682-913-684-124-273-339-921-638-948-514-686-218-688-963-518-616-728-223-558-516-138-918-353-748-196-618-278-522-692-622-694-156-142-624-449-626-564-628-283-228-853-924-288-233-293-632-566-636-964-634-182-238-453-662-968-960-922-423-714-935-862-128-716-611-456-321-722-243-965-248-718-469-724-253-576-642-936-643-961-939-813-644-199-819-184-172-524-132-361-646-362-648-364-915-732-134-366-652-734-174-144-328-146-258-463-656-528-654-923-336-738-263-578-268-537-532-742-944-866-176-369-534-744-536-186-429-925-178-746-436-926-136-466-343-112-158-111-439-298-916-927-664-846-826-299-542-582-443-474-917-754-544-698&amp;S=NGDPDPC&amp;CMP=0&amp;x=14&amp;y=10 &lt;u&gt;&quot;Report for Selected Countries and Subjects&quot;&lt;/u&gt;], ''International Monetary Fund'', Accessed July 15, 2006&lt;/ref&gt;.

[[Ливийн төрийн далбаа]] нь цулгуй [[ногоон]] өнгөтэй байдаг онцлогтой&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/flags/countrys/africa/libya.htm|title=Libya Flag|accessdate=2008-06-16}}&lt;/ref&gt;.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

* [http://news.nationalgeographic.com/news/2010/05/100505-fossil-water-radioactive-science-environment/ Underground &quot;Fossil Water&quot; Running Out]  Brian Handwerk, National Geographic, May 6, 2010. {{en}}
* [http://members.tripod.com/%7eamerican_almanac/libya.htm Libya turns on the Great Man-Made River] Marcia Merry, Printed in the Executive Intelligence Review, September 1991. {{en}}

{{NaviBlock
|Африк
|Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо
|Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага
|Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага
}}

[[Ангилал:Ливи| ]]
[[Ангилал:Африкийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Араб хэлтний орон]]</text>
      <sha1>5foi6nsi3kg0twuu0xwxtmi91sz4nsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мавритани</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12322</id>
    <revision>
      <id>871926</id>
      <parentid>762581</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10404" sha1="2n60d0mwrg75citjltrwi7j88sqhxov" xml:space="preserve">{{short description|Country in Northwest Africa}}
{{about|орчин үеийн улсын|эртний хаант улсыг|Мавретани|хэрэглээг|Мавритани (салаа утга)}}
{{Distinguish|Маврики}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Исламын Бүгд Найрамдах Мавритани Улс
| common_name            = Мавритани
| native_name            = {{native name|ar|الجمهورية الإسلامية الموريتانية|italics=off}}&lt;br /&gt;{{small|''аль-Жумхурия аль-Исламия аль-Муритания''}}
| image_flag             = Flag of Mauritania.svg
| flag_type              = [[Мавританийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = National Seal of Mauritania.svg
| coa_size               = 90
| symbol_type            = [[Мавританийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = {{lang|ar|شرف، إخاء، عدل}}&lt;br /&gt;&quot;Нэр төр, Ах дүүгийн
барилдлага, Шударга ёс&quot;
| national_anthem        = {{lang|ar|النشيد الوطني الموريتاني}}&lt;br /&gt;&quot;[[Мавританийн төрийн дуулал|Эрхэм язгууртнуудаар удирдуулсан бардам нутаг]]&quot;&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot; class=&quot;center&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map              = Mauritania (orthographic projection).svg
| map_caption            = Баруун Африк дахь Мавританийн байршил (хар ногоон)
| capital                = [[Нуакшот]]
| largest_city           = capital
| coordinates            = {{Coord|18|09|N|15|58|W|type:city}}
| official_languages     = {{Plainlist|
* [[Араб хэл]]}}
| languages_type         = Ярианы хэл
| languages              = {{Collapsible list
|framestyle=border:none; padding:0;
|[[Араб хэл]] ([[Хассания]])
|[[Франц хэл]]
|[[Волоф хэл]]
|[[Пулаар хэл]]
|[[Сонинке хэл]]
|[[Зенага хэл]]}}
| ethnic_groups          = &lt;!--Please do not change this without citing a strong, reliable source--&gt;{{ublist|40% [[Харатин]] |30% [[Араб-Берберүүд]] ([[Бедуинчууд]]) |30% [[Тукулёр]], [[Фула үндэстэн|Фула]], [[Манде үндэстэн|Манде]], ба [[Волоф үндэстэн|Волоф]]&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;}}
| demonym                = [[Мавританийн хүн ам|Мавританчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн]] [[исламын бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Мавританийн төрийн тэргүүний жагсаалт|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Мухаммед ульд Газуани]]
| leader_title2          = [[Мавританийн засгийн газрын тэргүүний жагсаалт|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Мохаммед ульд Билал]]
| leader_title3          = [[Мавританийн Үндэсний Ассамблейн дарга|Үндэсний Ассамблейн дарга]]
| leader_name3           = [[Мохамед ульд Мегетт]]
| legislature            = [[Үндэсний Ассамблей (Мавритани)|Үндэсний Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Тусгаар тогтнол]]
| established_event1     = Бүгд Найрамдах Улс байгуулав
| established_date1      = 11 сарын 28, 1958
| established_event2     = [[Францын колонийн эзэнт гүрэн|Францаас]] тусгаар тогтнов
| established_date2      = 11 сарын 28, 1960
| established_event3     = Одоогийн үндсэн хууль
| established_date3      = 7 сарын 12, 1991
| area_km2               = 1030000
| area_footnote          = &lt;ref name=census&gt;{{cite report |date=July 2015 |title=Recensement Général de la Population et de l'Habitat (RGPH) 2013 |language=fr |chapter=1: Répartition spatiale de la population |chapter-url=http://www.ons.mr/images/rgph2013/Chapitres_RGPH_Fr/Chapitre01_R%C3%A9partition_spatiale_fr.pdf |page=v |publisher=National Statistical Office of Mauritania |access-date=20 December 2015 }}{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 28
| area_sq_mi             = 
| percent_water          = 0.03
| population_estimate = 4,244,878&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Mauritania|access-date=22 June 2023|year=2023}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 128
| population_density_km2 = 3.4
| population_density_rank = 
| GDP_PPP                = $32.908&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&amp;pr.y=7&amp;sy=2018&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=682&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Mauritania |publisher=International Monetary Fund |access-date=7 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143908/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&amp;pr.y=7&amp;sy=2018&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=682&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |archive-date=22 May 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 146
| GDP_PPP_per_capita     = $6,925&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 132
| GDP_nominal            = $10.091&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 151
| GDP_nominal_per_capita = $2,328&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 144
| Gini                   = 32.6 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2014
| Gini_change            = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=16 July 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.556 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = steady &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 158
| currency               = [[Мавритани угия]]
| currency_code          = MRU
| utc_offset             = {{sp}}
| date_format            = өө/сс/жжжж
| time_zone              = [[Гринвичийн дундаж цаг|GMT]]
| drives_on              = rбаруун
| calling_code           = [[+222]]
| cctld                  = [[.mr]]
| footnote_a             = Үндсэн хуулийн 6-р зүйлд Араб, Фула, Сонинке, Волоф бүгд улсын хэл ба Араб хэл нь албан ёсны хэл болно гэж заажээ. Нийтээр заншсан Франц хэл үнэн хэрэгтээ давхар албан ёсны хэл болдог.
| religion               = [[Мавритани дахь ислам|Суннит Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
}}

'''Мавритани''' ({{lang-ar|موريتانيا}}, ''Mūrītāniyā''), албан ёсоор '''Исламын Бүгд Найрамдах Мавритани Улс''' нь [[Өрнөд Африк]]т орших [[Бүрэн эрхт улс|улс]] юм. Баруун талаараа [[Атлантын далай]]гаар хүрээлэгдэж, баруун хойд талаараа [[Баруун Сахар]]тай, зүүн хойд талаараа [[Алжир]], зүүн, зүүн өмнөд талаараа [[Мали]], баруун өмнөд талаараа [[Сенегал]]тай хил залгана. 

Энэхүү 1,030,700 км² нутаг дэвсгэртэй дэлхий 29-р том оронд 3 сая 69 мянган хүн амьдардаг. Хүн амын олонх нь [[Мавричууд]], зонхилох шашин шүтлэг нь [[Ислам]] (Лал). Тус улсын нэр эртний [[бербер]]ийн [[Мавретан]] улсаас гаралтай. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот болох [[Нуакшот]] хот Атлантын далайн эрэгт байрладаг.

[[2008]] оны 8 сарын 6-нд тус улсын иргэний засгийн газар генерал Мохамед Улд Абдель Азизийн удирдсан цэргийнхний ''[[төрийн эргэлт]]ээр'' эрх мэдлээ алдсан. Ирэх 6-р сард болох ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөхийн тулд генерал Мохамед Улд Абдель Азиз цэргийн албан тушаалаа өгөөд байгаа.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Африк}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}}
{{OIC}}
[[Ангилал:Мавритани| ]]
[[Ангилал:Африкийн орон]]
[[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]]
[[Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Араб хэлтний орон]]</text>
      <sha1>2n60d0mwrg75citjltrwi7j88sqhxov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шилийн Гол аймаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12362</id>
    <revision>
      <id>871894</id>
      <parentid>852428</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11345" sha1="b0b8byy3n1rib1ltbe436alyba7anxn" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
&lt;!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--&gt;
&lt;!--See l at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;
|name                   =Шилийн Гол аймаг
|official_name          =&lt;!-- Official name in English if different form 'name' --&gt;
|other_name             =
|native_name            ={{lang|zh-Hans|锡林郭勒盟}} • {{lang|mn-Mong|{{MongolUnicode|{{allow wrap|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}|style=max-height:1.9em;text-align:left;word-break:normal}}}}
|nickname               = 
|settlement_type        =[[Хятадын аймаг|Аймаг]]
|total_type             = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|motto                  =
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;
|image_skyline          = Dinosaur-statue-erenhot.jpg
|imagesize              = 
|image_caption          = Эрээн хот дахь динозаврын хөшөө
|image_seal             = 
|seal_size              =
|image_shield           = 
|shield_size            =
|image_blank_emblem     =
|blank_emblem_type      =
|blank_emblem_size      =
|image_map              = Location of Xilin Gol League within Inner Mongolia (China).svg
|mapsize                =  
|map_caption            = Өвөр Монгол дахь Шилийн Гол аймаг
|image_map1             = 
|mapsize1               = 
|map_caption1           = 
|image_dot_map          =
|dot_mapsize            =
|dot_map_caption        =
|dot_x =  |dot_y =
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|subdivision_type       = Улс
|subdivision_name       = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}}
|subdivision_type1      = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1      = [[Өвөр Монгол]]
|seat_type              = Аймгийн төв
|seat                   = [[Шилийн хот]]
|parts_type             =
|parts_style            = &lt;!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
                               Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts                  = &lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
|p1                     =
|p2                     = &lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt; 
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =&lt;!-- CPC Secretary --&gt;
|leader_name            =
|leader_title1          =&lt;!-- Mayor --&gt;
|leader_name1           =
|leader_title2          =
|leader_name2           =
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|established_title      =  &lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       = 
|established_title1     =  &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
|established_date1      = 
|established_title2     = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt; 
|established_date2      = 
|established_title3     =  
|established_date3      =
|founder                =
|named_for              =
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
|area_magnitude         = &lt;!-- use only to set a special wikilink --&gt; 
|unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--&gt;
|area_footnotes           =
|area_total_km2           = 211866
|area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2           =
|area_water_percent       =
|area_urban_km2           =
|area_metro_km2           =
|area_blank1_title        =
|area_blank1_km2          =
&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m            = 
|elevation_max_m            = 
|elevation_min_m            = 
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
|population_as_of               = 2010
|population_footnotes           =
|population_note                = 
|population_total               = 1028022
|population_density_km2         =auto
|population_metro               =
|population_density_metro_km2   =
|population_urban               =
|population_density_urban_km2   =auto
|population_blank1_title        =
|population_blank1              =
|population_density_blank1_km2 =   
&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone               = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]]
|utc_offset             = +8
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type       = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
|postal_code            = 152500
|area_code              = 0479
|iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-25]]
|blank_name             =&lt;!-- [[GDP]] --&gt;
|blank_info             = 
|blank1_name            =&lt;!-- GDP per capita --&gt;
|blank1_info            =
|blank2_name            = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын]] угтвар
|blank2_info            = {{lang|zh-cn|蒙H}}
|blank3_name            =&lt;!-- Major [[Nationalities of China|Nationalities]] --&gt;
|blank3_info            =
|website                = {{URL|www.xlgl.gov.cn/}}
|footnotes              = 
}} 
{{Инфобокс Хятад хэл
|s={{linktext|锡林郭勒}} |t={{linktext|錫林郭勒}}
|p=Xílínguōlè
|mong={{lang|mn-Mong|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}
|monr=
|mon={{lang|mn-Cyrl|Шилийн Гол аймаг}}
}}

'''Шилийн Гол''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]]:&lt;big&gt;{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ&lt;br&gt;ᠭᠣᠣᠯ&lt;br&gt;ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}&lt;/big&gt; - sili-yin ɣoul, ''шили-йин гоул''; {{lang-zh|錫林郭勒}} - ''xīlínguōlè'') — [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] (ӨМӨЗО)-ы [[аймаг]]. Нийт 202,580 км² газар нутагтай, төв нь [[Шилийн хот]]. Тус аймгийн эдийн засаг нь [[уул уурхай]], [[хөдөө аж ахуй]]д тулгуурлана. Шилийн Гол аймаг нь хойд талаараа [[Монгол улс]], зүүн талаараа ӨМӨЗО-ны [[Улаанхад]], [[Тонляо хот|Тонляо]], [[Хянган аймаг|Хянган]], баруун талаараа [[Улаанцав]], өмнө талаараа [[Хэбэй]] мужтай хиллэнэ.

== Засаг захиргааны хуваарь ==
Шилийн Гол аймаг өөрөө БНХАУ-ын [[Хятад#Засаг захиргааны хуваарь|хоёрдугаар түвшний]] засаг захиргааны нэгж. Одоо цагт доороо гуравдугаар ([[хошуу]]тай тэнцэх) түвшний 2 [[сианы энтэй хот]], 1 [[шянь]], 9 [[хошуу]], бүгд 12 нэгжид хуваагдаж байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
!colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; | Газрын зураг
|-
|colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Xilin Gol mcp.png|280px]]
|-
! #
! Нэр
! Монгол бичиг
! Дүрс бичгээрх&lt;br/&gt;нэр, зэргэмж,&lt;br/&gt;пиньинь галиг
! Хүн ам&lt;br/&gt;(2004 тооц.)
! Газар нутаг&lt;br/&gt;(км²)
! Засаг захиргааны төв
|----------
|1
|[[Шилийн хот]]&lt;br/&gt;(3-р түвшний хот)
|{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠬᠣᠲᠠ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|锡林浩特市 Xīlínhàotè Shì
|150,000
|15,758
|Шилийн хот 
|----------
|2
|[[Эрээн хот]]&lt;br/&gt;(3-р түвшний хот)
|{{MongolUnicode|ᠡᠷᠢᠶᠡᠨ ᠬᠤᠲᠠ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|二连浩特市 Èrliánhàotè Shì
|20,000
|450
|Эрээн хот 
|----------
|3
|[[Долнуур]] [[шянь]]
|{{MongolUnicode|ᠳᠣᠯᠣᠨᠨᠤᠤᠷ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|多伦县 Duōlún Xiàn
|100,000
|3,773
|Долоннуур балгас
|----------
|4
|[[Авга хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠠᠪᠠᠭ᠎ᠠ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|阿巴嘎旗 Ābāgā Qí
|40,000
|27,495
|Бэлгүтэй балгас
|----------
|5
|[[Сөнөд зүүн хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠰᠥᠨᠡᠳ ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|苏尼特左旗 Sūnítè Zuǒ Qí
|30,000
|33,469
|Мандалт балгас 
|----------
|6
|[[Сөнөд баруун хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠰᠥᠨᠡᠳ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|苏尼特右旗 Sūnítè Yòu Qí
|70,000
|26,700
|Сайхантал балгас
|----------
|7
|[[Зүүн Үзэмчин хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠤᠵᠤᠮᠤᠴᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|东乌珠穆沁旗 Dōng Wūzhūmùqìn Qí
|70,000
|47,554
|Улиастай балгас
|----------
|8
|[[Баруун Үзэмчин хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠤᠵᠤᠮᠤᠴᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|西乌珠穆沁旗 Xī Wūzhūmùqìn Qí
|70,000
|22,960
|Балгаргол балгас
|----------
|9
|[[Тайвас хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠲᠠᠶᠢᠫᠤᠰᠧ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|太仆寺旗 Tàipúsì Qí
|200,000
|3,415
|Буучан балгас
|----------
|10
|[[Хөвөөт шар хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠬᠥᠪᠡᠭᠡᠲᠦ ᠰᠢᠷ᠎ᠠ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|镶黄旗 Xiānghuáng Qí
|30,000
|4,960
|Шинэбулаг балгас
|----------
|11
|[[Шулуун хөвөөт цагаан хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠤᠭᠤᠨ ᠬᠥᠪᠡᠭᠡᠲᠦ ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|正镶白旗 Zhèngxiāngbái Qí
|70,000
|6,083
|Мянгант балгас 
|----------
|12
|[[Шулуун хөх хошуу]]
|{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠤᠭᠤᠨ ᠬᠥᠬᠡ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-break:normal}}
|正蓝旗 Zhènglán Qí
|80,000
|9,963
|[[Шанду]] балгас 
|}

== Угсаатны бүтэц ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=center colspan=3 | Шилийн Голын угсаатны бүтэц (2000 оны тооллого)
|-
! [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|Угсаатны нийтлэг]] !! Хүн амын тоо !! Эзлэх хувь (%)
|-
| [[Хятадууд|Хятад]] (БНХАУ-ын цөм үндэстэн)|| 651,174 || 66.78%
|-
| [[Монголчууд|Монгол]] (ӨМӨЗО-ы өргөмжит үндэстэн) || 284,995 || 29.23 %
|-
| [[Манжууд|Манж]] || 26,687 || 2.74%
|-
| [[Хотон (үндэстэн)|Хотон]] || 70,287 || 1.13%
|-
| [[Дагуур ястан|Дагуур]] || 784 ||  0.08%
|-
| Бусад || 519 || 0.04 %
|}

== Бусад холбогдол ==
* [[Шилийн Голын чуулган]]

{{Өвөр Монгол}}

[[Ангилал:Шилийн гол| ]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын аймаг]]</text>
      <sha1>b0b8byy3n1rib1ltbe436alyba7anxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаанцав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12373</id>
    <revision>
      <id>872046</id>
      <parentid>852436</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10610" sha1="prtp1ixhhrusjk43wfw4e1s6f6lxens" xml:space="preserve">{{Short description|Хятадын Өвөр Монголын хот}}
{{Инфобокс суурин
|name                   = Улаанцав
|official_name          = &lt;!-- Official name in English if different from 'name' --&gt;
|native_name            = {{lang|zh-hans|乌兰察布市 • {{MongolUnicode|{{allow wrap|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠬᠣᠲᠠ}}|style=max-height:2.2em;text-align:left;word-break:normal}}}}
|settlement_type        =[[Аймгийн энтэй хот]]
|total_type             = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|image_skyline          = Huanghuogou.jpg
|image_caption          = 
|image_map              = Location of Ulaan Chab Prefecture within Inner Mongolia (China).svg
|map_caption            = Өвөр Монгол дахь Улаанцав хотын харьяаллын байршил
|pushpin_map            = Өвөр Монгол
|pushpin_label_position = left
|pushpin_map_caption    = Өвөр Монгол дахь хотын төвийн байршил
|pushpin_mapsize        = 240
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|subdivision_type       = Улс
|subdivision_name = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}}
|subdivision_type1      = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1      = [[Өвөр Монгол]]
|seat_type              = Захиргааны байр
|seat                   = [[Жининь]]
|named_for              =
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
|area_magnitude         = &lt;!-- use only to set a special wikilink --&gt; 
|unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--&gt;
|area_footnotes           =
|area_total_km2           = 54473.6

|area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2           =
|area_water_percent       =
| area_metro_km2         = 2965.6 
| area_urban_km2          = 521.6 
| area_urban_footnotes    = &amp;nbsp;(2017)&lt;ref name=&quot;CUCSY_2017&quot;&gt;{{cite book |editor1=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |editor-link=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |title=China Urban Construction Statistical Yearbook 2017 |date=2019 |publisher=China Statistics Press |location=Beijing |page=46 |url=http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |access-date=11 January 2020 |archive-date=18 Зургадугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618043019/http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m            = 1378
|elevation_max_m            = 
|elevation_min_m            = 
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
|population_as_of               = 2020 тооллого&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/|title = China: Inner Mongolia (Prefectures, Leagues, Cities, Districts, Banners and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}&lt;/ref&gt;
|population_footnotes           =
|population_note                =
|population_total               = 1706328
|population_density_km2         =auto&lt;!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --&gt;
|population_density_metro_km2   =auto
|population_density_urban_km2   =auto
| population_metro        = 550231
| population_urban        = 425059
| population_urban_footnotes = &amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;CUCSY_2017&quot;/&gt;

&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone               = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]
|utc_offset             = +8
|coor_pinpoint = Улаанцавын төв
|coordinates            = {{coord|40.994|N|113.132|E|type:adm3rd_region:CN-15_source:Gaode|format=dms|display=it}}
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type       = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
|postal_code            = 012000
|area_code              = (0)474
|iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-09]]
|blank_name             =&lt;!-- [[GDP]] --&gt;
|blank_info             = 
|blank1_name            =&lt;!-- GDP per capita --&gt;
|blank1_info            =
|blank2_name            =[[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын]] угтвар
|blank2_info            ={{lang|zh-cn|蒙J}}
|blank3_name            =&lt;!-- Major [[Nationalities of China|Nationalities]] --&gt;
|blank3_info            =
|website                = {{URL|wulanchabu.gov.cn}}
|footnotes              = 
}} 
{{Инфобокс Хятад хэл
|s=乌兰察布 |t=烏蘭察布
|p=Wūlánchábù
|mong=ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠬᠣᠲᠠ
|monr=Ulaɣančab qota
|mon=Улаанцав хот
|order=st
}}

'''Улаанцав хот''' ([[Монгол бичиг]]: [[Зураг:Ulagancab.svg|18px]] ''Улаганчаб'', [[Хятад хэл|Хятад ханз]]: 乌兰察布, [[пиньинь]] ''Wūlánchábù'' ) [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] өөртөө засах орны аймгийн зэрэглэлтэй хотуудын нэг юм. 

54,491 км² газар нутагтай. Баруун талаараа [[Хөх хот]], хойд талаараа [[Монгол улс]], зүүн хойд талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Шилийн Гол аймаг]], зүүн талаараа [[Хэбэй]] муж, өмнө талаараа [[Шаньси]] мужтай хиллэнэ. 2020 оны байдлаар 1.7 сая хүн амтай байв.

== Засаг захиргааны хуваарь ==
Улаанцав хот нь 1 дүүрэг, 1 тойргийн зэрэглэлтэй хот, 5 шянь, 4 хошуунаас бүрдэнэ:
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
!colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; | Газрын зураг
|-
|colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Ulanqab_mcp.png|350px]]
|-bgcolor=cccccc
! #
! Нэр
! Газар нутгийн хэмжээ
! Хүн ам
! Засаг захиргааны төв
|-
|1
|[[Жининь]] дүүрэг (集宁区)
|114 км²
|260,000
|
|-
|2
|[[Фенжень]] хот (丰镇市)
|2,703 км²
|310,000
|
|-
|3
|[[Жуози шянь]] (卓资县)
|3,119  км²
|230,000
|[[Жуозишань]] (卓资山镇)
|-
|4
|[[Хуадэ шянь]] (化德县)
|2,527 км²
|160,000
|[[Чаншунь]] (长顺镇)
|-
|5
|[[Шанду шянь]] (商都县)
|4,304 км²
|330,000
|[[Шанду (Улаанцав)|Шанду]] (商都镇)
|-
|6
|[[Шинхэ шянь]] (兴和县)
|3,520 км²
|300,000
|[[Ченгуан]] (城关镇)
|-
|7
|[[Лянчен шянь]] (凉城县)
|3,451 км²
|230,000
|[[Дайхай]] (岱海镇)
|-
|8
|[[Цахар баруун гарын өмнөд хошуу]] (察哈尔右翼前旗)
|2,734 км²
|260,000
|[[Тугийн Уул]] (土贵乌拉镇)
|-
|9
|[[Цахар баруун гарын дундад хошуу]] (察哈尔右翼中旗)
|4,200 км²
|210,000
|[[Ховор]] (科布尔镇)
|-
|10
|[[Цахар баруун гарын хойд хошуу]] (察哈尔右翼后旗)
|3,803 км²
|210,000
|[[Баянцагаан]] (白音察干镇)
|-
|11
|[[Дөрвөд хошуу|Дөрвөд (Сизиван) хошуу]] (四子王旗)
|24,016 км²
|200,000
|[[Улаанхуваар]] (乌兰花镇)
|}

== Түүх ==
17-р зууны эхний хагаст [[Манж Чин улс]] Хятадыг байлдан дагуулах үер эдгээр газруудад Монголын зургаан овог аймаг “Уланцав” хэмээн нэрлэгдэн оршиж байжээ. 

1914 онд тус газрыг Тусгай захиргааны Суйюань (绥远特别行政区) дүүрэг болгосон байна. 1928 онд тус тусгай захиргааны дүүргийг Суйюань муж болгосон түүхтэй. 

1949 онд БНХАУ байгуулагдахад эдгээр газар нутаг Сүйюань мужийн нэг хэсэг байсан. 1950 онд Суйюань мужийн бүрэлдэхүүнд Улаанцав аймгийн Өөртөө Засах дүүрэг (乌兰察布盟自治区) байгуулагдаж, үүнд Сизиван, Дархан, Муминган, Урад-Чяньчи, Чахар-Юйжунгчи, Чахар-Юйчиу хошуунууд багтжээ. 1952 онд Дархан, Муминган хошуунуудыг нэгтгэж нэг Дархан-Мүминган хошуу болжээ. 

1954 онд Суйюань мужийг татан буулгаж Өвөр Монголын нутагт нийлүүлжээ. 

2003 оны 12-р сарын 1-нд Улаанцав аймгийг Улаанцав хотын дүүрэг болгож өөрчлөн зохион байгуулжээ.

==Хүн ам==
2000 оны хүн амын тооллогын дүнгээр:
{| class= wikitable
|- 
! [[Хятадын ард түмэн|Ард түмэн]]
! Хүний тоо
! Эзлэх хувь
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Хятад үндэстэн]]
| 2,203,345
| 96.45%
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Монгол үндэстэн]]
| 60,064
| 2.63%
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Манж үндэстэн]]
| 11,792
| 0.52%
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]]
| 7,683
| 0.34%
|-
| бусад ард түмэн || 1,430 || 0.07% 
|-style=&quot;background: #f0f0f0;&quot;
| Бүгд ||  2,284,414 || 100.0%
|-
|}

== Эдийн засаг ==
Уланцав нь сэргээгдэх эрчим хүчний хөгжлийн төв (нарны болон салхины эрчим байгууламжууд ихээр байдаг). Хотын дүүрэгт мэдээллийн сан хуримтлуулах болон боловсруулах Alibaba Cloud, Huawei зэрэг төвүүд байралдаг. Эрчим хүчний тоног төхөөрөмжийн &quot;Mingyang Smart Energy&quot; , &quot;Titan Wind Energy&quot; үйлдвэрүүд байдаг. 

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Ulanqab|Улаанцав}}
* [[Улаанцавын чуулган]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Өвөр Монгол}}

[[Ангилал:Улаанцав| ]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]]
[[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]]
[[Ангилал:Саятан хот]]</text>
      <sha1>prtp1ixhhrusjk43wfw4e1s6f6lxens</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872047</id>
      <parentid>872046</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10604" sha1="78fd8l26k0j72gmrfmxflzqd8ndm62i" xml:space="preserve">{{Short description|Хятадын Өвөр Монголын хот}}
{{Инфобокс суурин
|name                   = Улаанцав
|official_name          = &lt;!-- Official name in English if different from 'name' --&gt;
|native_name            = {{lang|zh-hans|乌兰察布市 • {{MongolUnicode|{{allow wrap|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠬᠣᠲᠠ}}|style=max-height:2.2em;text-align:left;word-break:normal}}}}
|settlement_type        =[[Аймгийн энтэй хот]]
|total_type             = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|image_skyline          = Huanghuogou.jpg
|image_caption          = 
|image_map              = Location of Ulaan Chab Prefecture within Inner Mongolia (China).svg
|map_caption            = Өвөр Монгол дахь Улаанцав хотын харьяаллын байршил
|pushpin_map            = Өвөр Монгол
|pushpin_label_position = left
|pushpin_map_caption    = Өвөр Монгол дахь хотын төвийн байршил
|pushpin_mapsize        = 240
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|subdivision_type       = Улс
|subdivision_name = {{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс}}
|subdivision_type1      = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1      = [[Өвөр Монгол]]
|seat_type              = Захиргааны байр
|seat                   = [[Жининь]]
|named_for              =
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
|area_magnitude         = &lt;!-- use only to set a special wikilink --&gt; 
|unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--&gt;
|area_footnotes           =
|area_total_km2           = 54473.6

|area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2           =
|area_water_percent       =
| area_metro_km2         = 2965.6 
| area_urban_km2          = 521.6 
| area_urban_footnotes    = &amp;nbsp;(2017)&lt;ref name=&quot;CUCSY_2017&quot;&gt;{{cite book |editor1=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |editor-link=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |title=China Urban Construction Statistical Yearbook 2017 |date=2019 |publisher=China Statistics Press |location=Beijing |page=46 |url=http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |access-date=11 January 2020 |archive-date=18 Зургадугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618043019/http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m            = 1378
|elevation_max_m            = 
|elevation_min_m            = 
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
|population_as_of               = 2020 тооллого&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/|title = China: Inner Mongolia (Prefectures, Leagues, Cities, Districts, Banners and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}&lt;/ref&gt;
|population_footnotes           =
|population_note                =
|population_total               = 1706328
|population_density_km2         =auto&lt;!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --&gt;
|population_density_metro_km2   =auto
|population_density_urban_km2   =auto
| population_metro        = 550231
| population_urban        = 425059
| population_urban_footnotes = &amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;CUCSY_2017&quot;/&gt;

&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone               = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]
|utc_offset             = +8
|coor_pinpoint = Улаанцавын төв
|coordinates            = {{coord|40.994|N|113.132|E|type:adm3rd_region:CN-15_source:Gaode|format=dms|display=it}}
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type       = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
|postal_code            = 012000
|area_code              = (0)474
|iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM-09]]
|blank_name             =&lt;!-- [[GDP]] --&gt;
|blank_info             = 
|blank1_name            =&lt;!-- GDP per capita --&gt;
|blank1_info            =
|blank2_name            =[[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын]] угтвар
|blank2_info            ={{lang|zh-cn|蒙J}}
|blank3_name            =&lt;!-- Major [[Nationalities of China|Nationalities]] --&gt;
|blank3_info            =
|website                = {{URL|wulanchabu.gov.cn}}
|footnotes              = 
}} 
{{Инфобокс Хятад хэл
|s=乌兰察布 |t=烏蘭察布
|p=Wūlánchábù
|mong=ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠬᠣᠲᠠ
|monr=Ulaɣančab qota
|mon=Улаанцав хот
|order=st
}}

'''Улаанцав хот''' ([[Монгол бичиг]]: [[Зураг:Ulagancab.svg|18px]]  ''Ulaɣančab'', [[Хятад хэл|Хятад ханз]]: 乌兰察布, [[пиньинь]] ''Wūlánchábù'' ) [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] өөртөө засах орны аймгийн зэрэглэлтэй хотуудын нэг юм. 

54,491 км² газар нутагтай. Баруун талаараа [[Хөх хот]], хойд талаараа [[Монгол улс]], зүүн хойд талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Шилийн Гол аймаг]], зүүн талаараа [[Хэбэй]] муж, өмнө талаараа [[Шаньси]] мужтай хиллэнэ. 2020 оны байдлаар 1.7 сая хүн амтай байв.

== Засаг захиргааны хуваарь ==
Улаанцав хот нь 1 дүүрэг, 1 тойргийн зэрэглэлтэй хот, 5 шянь, 4 хошуунаас бүрдэнэ:
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
!colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; | Газрын зураг
|-
|colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Ulanqab_mcp.png|350px]]
|-bgcolor=cccccc
! #
! Нэр
! Газар нутгийн хэмжээ
! Хүн ам
! Засаг захиргааны төв
|-
|1
|[[Жининь]] дүүрэг (集宁区)
|114 км²
|260,000
|
|-
|2
|[[Фенжень]] хот (丰镇市)
|2,703 км²
|310,000
|
|-
|3
|[[Жуози шянь]] (卓资县)
|3,119  км²
|230,000
|[[Жуозишань]] (卓资山镇)
|-
|4
|[[Хуадэ шянь]] (化德县)
|2,527 км²
|160,000
|[[Чаншунь]] (长顺镇)
|-
|5
|[[Шанду шянь]] (商都县)
|4,304 км²
|330,000
|[[Шанду (Улаанцав)|Шанду]] (商都镇)
|-
|6
|[[Шинхэ шянь]] (兴和县)
|3,520 км²
|300,000
|[[Ченгуан]] (城关镇)
|-
|7
|[[Лянчен шянь]] (凉城县)
|3,451 км²
|230,000
|[[Дайхай]] (岱海镇)
|-
|8
|[[Цахар баруун гарын өмнөд хошуу]] (察哈尔右翼前旗)
|2,734 км²
|260,000
|[[Тугийн Уул]] (土贵乌拉镇)
|-
|9
|[[Цахар баруун гарын дундад хошуу]] (察哈尔右翼中旗)
|4,200 км²
|210,000
|[[Ховор]] (科布尔镇)
|-
|10
|[[Цахар баруун гарын хойд хошуу]] (察哈尔右翼后旗)
|3,803 км²
|210,000
|[[Баянцагаан]] (白音察干镇)
|-
|11
|[[Дөрвөд хошуу|Дөрвөд (Сизиван) хошуу]] (四子王旗)
|24,016 км²
|200,000
|[[Улаанхуваар]] (乌兰花镇)
|}

== Түүх ==
17-р зууны эхний хагаст [[Манж Чин улс]] Хятадыг байлдан дагуулах үер эдгээр газруудад Монголын зургаан овог аймаг “Уланцав” хэмээн нэрлэгдэн оршиж байжээ. 

1914 онд тус газрыг Тусгай захиргааны Суйюань (绥远特别行政区) дүүрэг болгосон байна. 1928 онд тус тусгай захиргааны дүүргийг Суйюань муж болгосон түүхтэй. 

1949 онд БНХАУ байгуулагдахад эдгээр газар нутаг Сүйюань мужийн нэг хэсэг байсан. 1950 онд Суйюань мужийн бүрэлдэхүүнд Улаанцав аймгийн Өөртөө Засах дүүрэг (乌兰察布盟自治区) байгуулагдаж, үүнд Сизиван, Дархан, Муминган, Урад-Чяньчи, Чахар-Юйжунгчи, Чахар-Юйчиу хошуунууд багтжээ. 1952 онд Дархан, Муминган хошуунуудыг нэгтгэж нэг Дархан-Мүминган хошуу болжээ. 

1954 онд Суйюань мужийг татан буулгаж Өвөр Монголын нутагт нийлүүлжээ. 

2003 оны 12-р сарын 1-нд Улаанцав аймгийг Улаанцав хотын дүүрэг болгож өөрчлөн зохион байгуулжээ.

==Хүн ам==
2000 оны хүн амын тооллогын дүнгээр:
{| class= wikitable
|- 
! [[Хятадын ард түмэн|Ард түмэн]]
! Хүний тоо
! Эзлэх хувь
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Хятад үндэстэн]]
| 2,203,345
| 96.45%
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Монгол үндэстэн]]
| 60,064
| 2.63%
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Манж үндэстэн]]
| 11,792
| 0.52%
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]]
| 7,683
| 0.34%
|-
| бусад ард түмэн || 1,430 || 0.07% 
|-style=&quot;background: #f0f0f0;&quot;
| Бүгд ||  2,284,414 || 100.0%
|-
|}

== Эдийн засаг ==
Уланцав нь сэргээгдэх эрчим хүчний хөгжлийн төв (нарны болон салхины эрчим байгууламжууд ихээр байдаг). Хотын дүүрэгт мэдээллийн сан хуримтлуулах болон боловсруулах Alibaba Cloud, Huawei зэрэг төвүүд байралдаг. Эрчим хүчний тоног төхөөрөмжийн &quot;Mingyang Smart Energy&quot; , &quot;Titan Wind Energy&quot; үйлдвэрүүд байдаг. 

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Ulanqab|Улаанцав}}
* [[Улаанцавын чуулган]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Өвөр Монгол}}

[[Ангилал:Улаанцав| ]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]]
[[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]]
[[Ангилал:Саятан хот]]</text>
      <sha1>78fd8l26k0j72gmrfmxflzqd8ndm62i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эверест</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12666</id>
    <revision>
      <id>871879</id>
      <parentid>833353</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9971" sha1="gxhy5skel0b66xlfl2b1tpu0qymgsq7" xml:space="preserve">{{Short description|Дэлхийн хамгийн өндөр уул}}
{{Distinguish|text = [[Эверетт уул]]}}
{{Redirect-multi|3|Эверест|Сагармата|Жомолунгма}}
{{Инфобокс уул
| fetchwikidata = ALL
| name = Эверест
| photo = Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit Cropped.jpg
| photo_size = 300
| photo_caption = Өмнөд зүгээс дарсан агаарын зураг
| native_name = {{native name list|tag1=ne|name1=सगरमाथा|postfix1=&amp;nbsp;(''Сагармата'')|tag2=bo|name2=ཇོ་མོ་གླང་མ|postfix2=&amp;nbsp;(''Жомолунгма'')|tag3=zh|name3=珠穆朗玛峰|postfix3=&amp;nbsp;{{transliteration|zh|(''Zhūmùlǎngmǎ Fēng'')}}}}
| translation = Гэгээн эх, Тэнгэрийн толгой
| etymology = [[Жорж Эверест]]
| elevation_m = 8848.86
| elevation_ref = &lt;/br&gt;[[Дэлхийн хамгийн өндөр уулсын жагсаалт|1-р байр]]
| prominence_ref = [[Уулын оргилуудын жагсаалт (харьцангуй өндөрөөр)|1-р байр]]
| isolation = үгүй &lt;!-- Topographic isolation can not be measured to itself but only to another peak by definition. Giving a value here to show the circumstances of Earth is not correct. --&gt;
| mapframe-zoom = 3
| mapframe-caption = Балбын [[Коши муж]] болон Хятадын [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн өөртөө засах орны]] хил дээрх байршил
| mapframe = yes
| mapframe-frame-width = 300
| map_image = 
| label = Эверест уул
| label_position = left
| location = [[Солухумбу тойрог]], Коши муж, Балба;&lt;ref&gt;''Geography of Nepal: Physical, Economic, Cultural and Regional'' by Netra Bahadur Thapa, D. P. Thapa Orient Longmans, 1969.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Тингри хошуу]], Шигазе, Төвөдийн өөртөө засах орон, Хятад{{NoteTag|Эверестийн оргилын олон улсын хил дээрх байрлалыг нарийвчилсан байр зүйн зураглал, тэр дундаа Балбын албан ёсны зураглал дээр тодорхой харуулсан.}}
| country = [[Хятад]] болон [[Балба]]
| parent = [[Махалангур Химал]], Хималай
| coordinates = {{Coord|27|59|18|N|86|55|31|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_ref = &lt;ref&gt;{{cite peakbagger|name=Эверест уул|id=10640}}&lt;/ref&gt;
| first_ascent = 1953 оны 5 сарын 29-нд&lt;br /&gt;[[Эдмунд Хиллари]] болон [[Дэнзэн Норгай]] {{NoteTag|[[Жорж Маллори]], [[Эндрю Ирвин]] нар 1924 онд оргилд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй хэвээр. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг ''[[1924 оны Британийн Эверестийн экспедиц]]ээс'' үзнэ үү.}}&lt;br /&gt; [[Дэлхийн хамгийн өндөр уулсын жагсаалт|1-р байр]]
| normal_route = [[Өмнөд хөтөл|Зүүн өмнөд нуруу]] (Балба)
| listing = [[Долоон оргил]]&lt;br /&gt;[[Улс орны хамгийн өндөр цэгийн жагсаалт|Улс орны өндөр цэг (Хятад, Балба)]]&lt;br /&gt;[[Балбын уулын жагсаалт]]&lt;br /&gt;[[Хятадын уулын жагсаалт]]&lt;br /&gt;[[Ультра өндөр оргил|Ультра]]
}}

'''Жомолунгма''' (&lt;small&gt;[[Төвөд хэл|төвд.]]&lt;/small&gt; ཇོ་མོ་གླང་), '''Эверест''' (&lt;small&gt;[[Англи хэл|англ.]]&lt;/small&gt; ''Mount'' ''Everest''), '''Сагармата''' (&lt;small&gt;[[Балба хэл|балб.]]&lt;/small&gt; सगरमाथा)-Хятад, Балбын хил дээрх [[Дэлхий]]н хамгийн өндөр (8848,86 м) - [[уул]]ын оргил. Анх 1852 онд манай гарагийн ноён оргил уул болох нь тогтоогдсон бөгөөд тус оргилд 12 мянга гаруй авиралт хийжээ.

==Газар зүй == 
[[Гималайн нуруу|Хималай]]н [[Махалангур Химал]] нурууны Күмбу Гимал хэсэгт байрлана. Урд оргил (8760 м) нь [[Балба]] болон [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн өөртөө засах орны]] ([[Хятад]]) хил дээр байрладаг бол Хойд (гол) оргил (8848 м) нь Хятадын нутагт байрлана. Эверест гурван талт пирамид хэлбэртэйгээс урд энгэр нь цавчим огцомдуу. 

[[Ази тив]]д орших [[Гималайн нуруу]]ны ноён оргил бөгөөд [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс]] дээш 8,848 метр өндөртэй, [[Дэлхийн ноён оргилууд|дэлхийн хамгийн өндөр уул]] юм. 
N 27°59'20.62&quot; ба E 86°55'28.27&quot; гэсэн солбицолд [[Балба]] болон [[Төвөд]] хоорондын хил дээр оршдог.

== Нэрс == 
Жомолунгма гэдэг [[Төвөд хэл]]ний галигчлал нэр нь [[Монгол хэл|Монголчилбол]] ''Оройн дээд (Гэгээн) эх'' гэсэн утгатай үг юм. Харин Англи хэлэнд 1865 оноос Английн байр зүйч [[Жорж Эверест]]ийн алдраар нэрлэх болж, энэ нь дэлхийд хамгийн түгээмэл тархсан нэршил болсон юм. Балба хэлний Сагармата гэдэг нь Монголоор ''тэнгэрийн дагина'' гэсэн утгатай.

== Дээд амжилтууд ==

* 1996 онд Балбын шэрп ястан Анг Рита 10 удаа хүчилтөрөгчгүй оргилд хүрч байжээ. Дөрвөн жилийн дараа түүний дээд амжилтыг өөр нэг шэрп Аппа Тензинг эвдэж, 11 дэх удаагаа оргилд гарчээ. Аппа Тензинг нийтдээ 21 удаа Эверестийн оргилд гарсан (2011 оны тавдугаар сарын байдлаар).
* 1999 онд мөн шэрп Бабу Шири ноён оргил дээр 21 цаг болсон байна. Энэ өндөрт үхсэн бүс 7925 м-ийн өндөрт эхэлдэг - агаар нь далайн түвшний агаар мандалд байгаа хүчилтөрөгчийн гуравны нэгийг л агуулдаг.
* 2022 оны 10-р сарын 12-нд Францын сноубордчин Марко Сиффреди Нортон Кулуараас сноубордоор Эверестийн оргилоос бууж ирсэн анхны хүн болов. Тэрээр суурь бааз руу буухад 2.5 цаг зарцуулсан.
* 2001 онд Америкийн Эрик Вейхенмайер хэмээх хараагүй иргэн Эверестэд авирч чадсан. Тэр үед тэрээр бүх тивийн хамгийн өндөр уулын оргилууд дээр гарч үзсэн байжээ.
* 2004 оны 5-р сарын 21-нд Пэмба Дорж Эверестэд хамгийн хурдан авирсан амжилтыг тогтоосон: Хумбу мөсөн голын ойролцоох баазаас 8 цаг 10 минутын зарцуулж гарчээ.
* 2019 оны 5-р сарын 21-нд Балбын уулчин Ками Рита Шерпа ([[Англи хэл|англи]]. ''Kami Rita Sherpa'') оргилд 24 удаа (өмнөд буюу Балбын талаас 23 удаа, хойд буюу Төвөдийн талаас 1 удаа) авирсан амжилтаараа дэлхийн дээд амжилт тогтоожээ. 1994-2019 оны хооронд эдгээр авиралтуудыг хийсэн бөгөөд 2024 оны 5-р сарын 13-нд тэрээр дэлхийн дээд амжилтаа ахин шинэчилж, 29 дэх удаагаа амжилттай авирсан. Мөн 2024 оны 5-р сарын 22-нд Ками Рита ойн баярт зориулсан хамгийн өндөр цэгт 30 дахь удаагаа гарчээ. 

== Тэмдэглэл ==
{{NoteFoot}}
{{Notelist}}

== Эшлэл ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Everest1953Geo&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.everest1953.co.uk/geology-of-mount-everest |title = Эверестийн геологи |website = everest1953.co.uk |access-date = 2025-10-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160624084302/http://www.everest1953.co.uk/geology-of-mount-everest |archive-date=2016-06-24 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WillEverest&quot;&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630231843/https://news.nationalgeographic.com/2015/05/150513-everest-climbing-nepal-earthquake-avalanche-sherpas/|archive-date=2017-06-30|url = https://news.nationalgeographic.com/2015/05/150513-everest-climbing-nepal-earthquake-avalanche-sherpas/ |title = Will Everest's Climbing Circus Slow Down After Disasters? |last = Паркер |first = Лаура |date = 2015-05-13 |website = news.nationalgeographic.com |publisher = [[National Geographic]] |access-date = 2025-10-05}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоосс ==
* {{commons|Mount Everest|Эверест оргил}}

[[Ангилал:Азийн уул]]
[[Ангилал:Балбын уул]]
[[Ангилал:Гималайн уул]]
[[Ангилал:Жомолунгма| ]]
[[Ангилал:Махалангур Химал]]
[[Ангилал:Найман мянгат]]
[[Ангилал:Төвөдийн уул]]
[[Ангилал:Солукхумбу дүүрэг]]</text>
      <sha1>gxhy5skel0b66xlfl2b1tpu0qymgsq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ТВ9 телевиз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12942</id>
    <revision>
      <id>872045</id>
      <parentid>852027</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51949-03</username>
        <id>107802</id>
      </contributor>
      <origin>872045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6968" sha1="faxllgn59o1y634xj5xwuqtx8kpjpbl" xml:space="preserve">'''ТВ9''' нь [[Монгол]]ын топ телевизүүдийн нэг юм. 24 цагийн турш нэвтрүүлгээ цацдаг Монголын анхны арилжааны телевиз.

Анхны эфир нь 2003 оны 9-р сарын 9-ны өдөр нэвтрүүлгээ цацаж эхэлсэн тухайн үед BBC -ийн EARTH баримтат киног орчуулгатайгаар дамжуулж эхэлсэн тухайн үед баримтат кино Шинжлэх Ухаан Танин Мэдэхүйн Техник Технологи Спорт буддын  Шашин Нийгэм Улс төр Эдийн засаг Олон улсын харилцаа Арилжааны хөтөлбөр ба Үйл явдлын мэдээг бэлтгэн гаргадаг.

ТВ9 телевиз нь Долоо хоногийн 24 цагийн эфиртэй 2 сувгаар орон даяар нэвтрүүлгээ дамжуулж хүргэдэг 2-р суваг нь CINEMA HD гэх киноны суваг ба өөрийн гадаадаас орчуулан гаргасан кинонуудыг үзүүлдэг
    
Мэдээ мэдээлэл үйл явдлыг газар дээрээс нь шууд дамжуулах DBS станцтай. Удаан тогтвортой ажиллах чанартай техник хэрэгсэлтэй. Дуу дүрсний өндөр чанартай цэвэр тоон системээр нэвтрүүлгийг үзэгчдэд хүргэх боломжтой юм.

Тус телевиз нь 21 аймагт гэрээт сурвалжлагчидтай Инфо мэдээллийн сүлжээг ажиллуулдаг.
    
УИХ-ын үйл ажиллагааг төрийн ордноос шууд бүрэн эхээр нь дамжуулах зэргээр төр засаг, хууль тогтоох байгууллагын үйл ажиллагааг шуурхай хүртээмжтэй хүргэх боломжтой. Мөн Буддын шашны энэрэн нигүүлсэх сургаалийг сүсэгтэн олонд тайлбарлан таниулж сэтгэлийн ариуслыг эрхэмлэн ойлгуулах &quot;Ном хурах цаг&quot; нэвтрүүлэгт шууд холбогдож хуралд даган баясах боломжууд бий.

== Бүтэц ==
;&lt;nowiki&gt;Гүйцэтгэх захирал:  Баярсайханы Баяртулга&lt;/nowiki&gt;
;Нарийн бичиг
;Санхүү маркетингийн алба
;Инженер техникийн алба
;Кино алба
;Спортын алба
;Зураглаачдын алба
;Программын алба
Тус алба нь эфирт цацагдах бүх хөтөлбөрийг хариуцан ажилладаг бөгөөд программын даргын удидлагад ажиллана. Уран сайхны зөвлөл найруулагч, редактор, ахлах оператор гэсэн гурван гишүүнтэй. Мөн төлөвлөгч нэг редактор, программын хоёр редактор хоёр найруулагчтай. Программын албанд харьяалагдах бүх найруулагч редакторууд хуваарийн дагуу эфирийн хөтөлбөрийг хянадаг.

;Мэдээллийн алба
Мэдээлэл бэлтгэх боловсруулах, сурвалжлах, эргэх холбоо байгуулах, мэдээллийг эфирт өөрөө уншиж хүргэх хэлбэрээр хөтөлбөрөө явуулдаг 10 гаруй редактор, тус тусын зураглаач, ээлжийн гурван хөтлөгчтэй.

;Компьютер техникийн алба
Шугаман бус монтаж, графикийн компьютерууд нь сүүлийн үеийн серверийн зориулалттай өндөр хүчин чадалтай, нэг ветакам аппараттай. Бусад техник дээр ажиллах инженерүүд энэ албанд харьяалагдана.

;Гэрэл дуу чимэглэлийн алба, Эфир

ТВ9 телевиз нь 3 нэвтрүүлгийн студи 2 дуу бичлэгний студитэй бөгөөд программудыг бичиж авах чадалтай Сони камерыг ашиглаж байсан

== Богино долгионы радио ==
ТВ9 телевизийн дэргэд ФМ 103.6 богино долгионы радиогоор тусгай хөтөлбөр бүхий өөрийн хөгжмийн нэвтрүүлэг, хөгжмийн ертөнцийн мэдээллийн зэрэгцээ  ТВ9 телевизээр нэвтрүүлдэг мэдээллийн хөтөлбөрүүд, ''ТВ Зууч 1913'' утсанд ирсэн сонсогчдын дуу хоолойг олонд түгээх, спортын шууд нэвтрүүлэг, шоу үйл ажиллагаа, Монголд болон дэлхий нийтэд болж байгаа үйл явдлын шуурхай мэдээлэл, сургалт танин мэдэхүйн бие даасан хөтөлбөр, хэлэлцүүлгүүдийг радио эфирээр давхар цацаж байна.

;Спортын алба

ТВ9 телевиз нь тухайн үед бөхийн барилдааныг шууд дамжуулж байсан ба спортын нэвтрүүлгүүд түүнчлэн арга хэмжээнүүдийг бэлтгэнэ үзүүлж харуулах зорилготой 

== Хамтран ажилладаг байгууллагууд ==
ТВ9 телевиз нь [[Азийн телевизүүдийн холбоо]]ны гишүүн. Хилийн чанадад Бээжин телевиз, Казах ТВ, Расияа, Оросын НТВ, ӨМӨЗО-ны Хөлөнбуйр зэрэг телевизүүдтэй хамтран ажилладаг. Одоогийн байдлаар ХЗДХЯам болон Германы техник хамтын ажиллагааны нийгэмлэгтэй хамтран ''Хуулийн цаг'' нэвтрүүлгийг бэлтгэж байна. USAID-тэй хамтран орон нутгийн жижиг дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилготой  “Орон нутгийн бизнес”  , МҮХАҮТ-тай хамтран  “Бизнес ба хөгжил” зэрэг томоохон үр дүнтэй нэвтрүүлгүүдийг  хийж олон нийтийн хүртээл болгосоор байна.

==Гадны холбоос==
*[http://www.tv9.mn/ Албан ёсны сайт]

{{Монгол улсын телевизүүд}}
[[Ангилал:Монголын телевиз]]</text>
      <sha1>faxllgn59o1y634xj5xwuqtx8kpjpbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдуард Хайне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14275</id>
    <revision>
      <id>872041</id>
      <parentid>523132</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T05:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1677" sha1="45793131zvfadpc3wwz1nz09kzuzehf" xml:space="preserve">[[Зураг:Heinrich Eduard Heine 1.jpg|thumb|right|Хайнрих Эдуард Хайне]]
'''Хайнрих Эдуард Хайне''' ({{lang-de|Heinrich Eduard Heine}}, [[1821]] оны [[3 сарын 15]] &amp;ndash; [[1881]] оны [[10 сарын 21]]) нь [[Герман]]ы [[математик]]ч байв.

Тэрээр [[Берлин]]д төрсөн бөгөөд [[тусгай функц]]үүд болон [[бодит анализ]]ийн судалгаануудаараа алдаршжээ. Хайне [[Халле]] хотноо нас нөгчсөн юм.

==Бүтээлүүд==
* [https://web.archive.org/web/20200122053336/http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN31520639X De aequationibus nonnullis differentialibus] (Берлин, 1842)
* [http://books.google.com/books?id=YE8DAAAAQAAJ&amp;pg=PA3&amp;dq=Eduard+Heine&amp;hl=en#PPR1,M1 Handbuch der Kugelfunctionen] (G. Reimer, Берлин, 1861)
* [http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=01990001&amp;view=50&amp;frames=0&amp;seq=4 Handbuch der Kugelfunctionen, Theorie und Anwendungen (Volume 1)] (2nd ed., G. Reimer, Берлин, 1878)
* [http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=01410002&amp;seq=4 Handbuch der Kugelfunctionen, Theorie und Anwendungen (Volume 2)] (2nd ed., G. Reimer, Берлин, 1881) 

==Мөн үзэх==
*[[Хайне-Борелийн теорем]]
*[[Хайне-Канторын теорем]]

{{DEFAULTSORT:Хайне, Эдуард}}

[[Ангилал:Германы математикч]]
[[Ангилал:Германчууд]]
[[Ангилал:1821 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1881 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>45793131zvfadpc3wwz1nz09kzuzehf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16265</id>
    <revision>
      <id>871968</id>
      <parentid>810202</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6017" sha1="dbrgstdt3b6t8azrkevb4apt3e11uo8" xml:space="preserve">{{Short description|Чингэлтэй дүүргийн музей}}
{{Coord|47.9202|106.9097||display=title}}
{{Инфобокс музей
| name            = Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музейн байшин
| logo            = Fine Arts Zanabazar Museum Logo.png
| image           = The Fine Arts Zanabazar Museum.jpg
| established     = 1966 оны 7 сар
| location        = [[Чингэлтэй]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type            = [[Урлагийн музей]]
| website         = {{URL|http://en.zanabazarmuseum.mn/}}
}}

'''Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музей''' нь [[Монгол]] улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод байрладаг [[музей]] юм. 

== Түүхэн тойм ==
1965 оноос Музей үүсгэн байгуулах ажилэхэлж 1966 оны [[7 сарын 23|долоодугаар сарын 23]]-ны өдөр нээгдэн, орчин үеийн дүрслэх урлагийн бүтээл болон эрт үеэс нааш уламжлагдан ирсэн эртний дүрслэх урлагийн ховор бүтээлүүдийг ард түмэнд үзүүлэн сурталчилж эхэлсэн.

Музей анх 300 гаруй үзмэртэй байсан бөгөөд жил бүр үзмэрээ баяжуулан өргөтгөсөөр ирсэн юм. 

[[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1989 онд]] орчин үеийн нэг хэсэг нь Уран Зургийн Галерей нэртэйгээр биеэ даасан музей болон тусгаарлажээ. Энэ музейд [[Гомбодоржийн Занабазар|Өндөр Гэгээн Занабазарын]] өөрийн мутраар урлан бүтээсэн  [[Цагаан дарь эх]], Язгуурын таван бурханы дөрөв, [[Бодь суварга]] зэрэг алдарт уран баримлууд хадгалагддаг. Тиймээс [[1995 он|1995]] онд монголын шашин, төр, нийгмийн зүтгэлтэн [[Занабазар|Г.Занабазарын]] мэндэлсэний 360 жилийн ойг тохиолдуулан түүний нэрэмжит болсон байна. Г.Занабазарын алдарт бүтээлүүдээс гадна  XIX-XX зууны үеийн нэрт уран бүтээлчдийн ардын урлагийн бүтээлүүд, шүрэн баг, есөн эрдэнэ, шороон будгаар өнгө хослуулан бүтээсэн бурхадын хөрөг, [[Балдуугийн Шарав|Б.Шаравын]] &quot;Монголын нэг өдөр&quot;, &quot;Гүүний үрс гаргалт&quot; зэрэг хосгүй бүтээлүүдийг үзэгч олонд дэлгэн сурталчилж байна. Эдүүгээ тус музей 20 мянга гаруй үзмэртэй болсон байна. 

== Үзмэр ба танхим ==
Доод палеолитийн үеэс XX зууны эхэн үеийг хамарсан 20000 гаруй үзмэр бүхий сан хөмрөгөөс түүвэрлэн үзүүлсэн үзүүллэгийн 12 танхимтай. Г.Занабазарын музей нь уран бүтээлчид олон нийттэй байнга хамтран ажиллаж байдаг. Музейн түр үзэсгэлэнгийн танхимд уран бүтээлчдийн үзэсгэлэнг зохион байгуулдаг. 

[[2004 он|2004]] оноос эхлэн тус музейд  [[ЮНЕСКО]]-н &quot;''Музейг хөгжүүлэх, нүүдэлчдийн соёлын өвийг хамгаалах''&quot; төсөл амжилттай хэрэгжиж байгаа бөгөөд төслийн хүрээнд үзмэрийн бүртгэл картжуулалт, сан хөмрөгийн  хадгалалт хамгаалалт, ажилтнуудад зориулсан сургалт зохион байгуулж байгаа юм.

=== Гарч байсан үзэсгэлэнгүүд ===

* 2007 оны [[9 сарын 7]] &quot;[[Фүжи уул|Фужи уул]]&quot; Уран зургийн үзэсгэлэн
* 2012 оны [[7 сарын 2]] Тагнуулын байгууллага-90” үзэсгэлэн
* 2014 оны [[3 сарын 26]] зураач [[Цэндийн Монгол|Ц.Монгол]]&lt;nowiki/&gt;ын &quot;Эх орон&quot; үзэсгэлэн
* 2015 оны [[4 сарын 27]] “Номын их хүрээг нээсэн нь Сарьдагийн хийдийн судалгаа” тусгай үзэсгэлэн
* 2016 оны [[10 сарын 26]] “Эрдэнэ болсон гурван сахиус” үзэсгэлэн
* 2017 оны [[10 сарын 13]] “Монголын урлагийн бүтээлүүд гэрэл зурагнаа” үзэсгэлэн
* 2018 оны [[1 сарын 11]] зураач, багш О.Хишигбатын “Дорнын эгшиг” уран бүтээлийн үзэсгэлэн, номын нээлт 
* 2019 оны [[1 сарын 23]] 15:00 цагт Виртуал үзмэрийн нээлт
* 2019 оны [[10 сарын 14]] Ч.Кантер &quot;Mother&quot; анхны бие даасан үзэсгэлэн

==Гадны холбоос==
{{commonscat}}
*[http://www.zanabazarmuseum.mn/ Г.Занабазарын нэрэмжит дүрслэх урлагийн музей]
*[https://web.archive.org/web/20100305140348/http://www.zanabazarfam.mn/ Албан ёсны сайт]
*[http://ub.life/p/22404 ГЭРЭЭСЭЭ МУЗЕЙД | Г.Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музейн виртуал аялал]

[[Ангилал:1966 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Чингэлтэй дүүрэг]]</text>
      <sha1>dbrgstdt3b6t8azrkevb4apt3e11uo8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871970</id>
      <parentid>871968</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6014" sha1="h88swkq5xf3xawbky2w6wybkr9njlzi" xml:space="preserve">{{Short description|Чингэлтэй дүүргийн музей}}
{{Coord|47.9202|106.9097||display=title}}
{{Инфобокс музей
| name            = Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музейн байшин
| logo            = Fine Arts Zanabazar Museum Logo.png
| image           = The Fine Arts Zanabazar Museum.jpg
| established     = 1966 оны 7 сар
| location        = [[Чингэлтэй]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type            = [[Урлагийн музей]]
| website         = {{URL|http://zanabazarmuseum.mn/}}
}}

'''Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музей''' нь [[Монгол]] улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод байрладаг [[музей]] юм. 

== Түүхэн тойм ==
1965 оноос Музей үүсгэн байгуулах ажилэхэлж 1966 оны [[7 сарын 23|долоодугаар сарын 23]]-ны өдөр нээгдэн, орчин үеийн дүрслэх урлагийн бүтээл болон эрт үеэс нааш уламжлагдан ирсэн эртний дүрслэх урлагийн ховор бүтээлүүдийг ард түмэнд үзүүлэн сурталчилж эхэлсэн.

Музей анх 300 гаруй үзмэртэй байсан бөгөөд жил бүр үзмэрээ баяжуулан өргөтгөсөөр ирсэн юм. 

[[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1989 онд]] орчин үеийн нэг хэсэг нь Уран Зургийн Галерей нэртэйгээр биеэ даасан музей болон тусгаарлажээ. Энэ музейд [[Гомбодоржийн Занабазар|Өндөр Гэгээн Занабазарын]] өөрийн мутраар урлан бүтээсэн  [[Цагаан дарь эх]], Язгуурын таван бурханы дөрөв, [[Бодь суварга]] зэрэг алдарт уран баримлууд хадгалагддаг. Тиймээс [[1995 он|1995]] онд монголын шашин, төр, нийгмийн зүтгэлтэн [[Занабазар|Г.Занабазарын]] мэндэлсэний 360 жилийн ойг тохиолдуулан түүний нэрэмжит болсон байна. Г.Занабазарын алдарт бүтээлүүдээс гадна  XIX-XX зууны үеийн нэрт уран бүтээлчдийн ардын урлагийн бүтээлүүд, шүрэн баг, есөн эрдэнэ, шороон будгаар өнгө хослуулан бүтээсэн бурхадын хөрөг, [[Балдуугийн Шарав|Б.Шаравын]] &quot;Монголын нэг өдөр&quot;, &quot;Гүүний үрс гаргалт&quot; зэрэг хосгүй бүтээлүүдийг үзэгч олонд дэлгэн сурталчилж байна. Эдүүгээ тус музей 20 мянга гаруй үзмэртэй болсон байна. 

== Үзмэр ба танхим ==
Доод палеолитийн үеэс XX зууны эхэн үеийг хамарсан 20000 гаруй үзмэр бүхий сан хөмрөгөөс түүвэрлэн үзүүлсэн үзүүллэгийн 12 танхимтай. Г.Занабазарын музей нь уран бүтээлчид олон нийттэй байнга хамтран ажиллаж байдаг. Музейн түр үзэсгэлэнгийн танхимд уран бүтээлчдийн үзэсгэлэнг зохион байгуулдаг. 

[[2004 он|2004]] оноос эхлэн тус музейд  [[ЮНЕСКО]]-н &quot;''Музейг хөгжүүлэх, нүүдэлчдийн соёлын өвийг хамгаалах''&quot; төсөл амжилттай хэрэгжиж байгаа бөгөөд төслийн хүрээнд үзмэрийн бүртгэл картжуулалт, сан хөмрөгийн  хадгалалт хамгаалалт, ажилтнуудад зориулсан сургалт зохион байгуулж байгаа юм.

=== Гарч байсан үзэсгэлэнгүүд ===

* 2007 оны [[9 сарын 7]] &quot;[[Фүжи уул|Фужи уул]]&quot; Уран зургийн үзэсгэлэн
* 2012 оны [[7 сарын 2]] Тагнуулын байгууллага-90” үзэсгэлэн
* 2014 оны [[3 сарын 26]] зураач [[Цэндийн Монгол|Ц.Монгол]]&lt;nowiki/&gt;ын &quot;Эх орон&quot; үзэсгэлэн
* 2015 оны [[4 сарын 27]] “Номын их хүрээг нээсэн нь Сарьдагийн хийдийн судалгаа” тусгай үзэсгэлэн
* 2016 оны [[10 сарын 26]] “Эрдэнэ болсон гурван сахиус” үзэсгэлэн
* 2017 оны [[10 сарын 13]] “Монголын урлагийн бүтээлүүд гэрэл зурагнаа” үзэсгэлэн
* 2018 оны [[1 сарын 11]] зураач, багш О.Хишигбатын “Дорнын эгшиг” уран бүтээлийн үзэсгэлэн, номын нээлт 
* 2019 оны [[1 сарын 23]] 15:00 цагт Виртуал үзмэрийн нээлт
* 2019 оны [[10 сарын 14]] Ч.Кантер &quot;Mother&quot; анхны бие даасан үзэсгэлэн

==Гадны холбоос==
{{commonscat}}
*[http://www.zanabazarmuseum.mn/ Г.Занабазарын нэрэмжит дүрслэх урлагийн музей]
*[https://web.archive.org/web/20100305140348/http://www.zanabazarfam.mn/ Албан ёсны сайт]
*[http://ub.life/p/22404 ГЭРЭЭСЭЭ МУЗЕЙД | Г.Занабазарын нэрэмжит Дүрслэх урлагийн музейн виртуал аялал]

[[Ангилал:1966 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Чингэлтэй дүүрэг]]</text>
      <sha1>h88swkq5xf3xawbky2w6wybkr9njlzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>7 сарын 1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16647</id>
    <revision>
      <id>872048</id>
      <parentid>860806</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T09:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5122" sha1="sqjun7bxfak7ny04dwok45wyy4wq2k6" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|7 сарын}}
'''7 сарын 1''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 182 дахь ([[өндөр жил]] бол 183 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 183 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 1837 - Англи болон Уэльсд төрсөн, нас барсан болон гэрлэлтийг бүртгэх иргэний бүртгэлийн баримт бичиг бий болсон.
* 1862 - Москва хотын нийтийн номын сан нээгдсэн (өнөөгийн [[ОХУ-ын Улсын номын сан]]). 
* 1882 - Оросын [[Санкт-Петербург|Петербург]], [[Москва]], [[Одесса]] болон [[Рига]] хотуудад анх телефон станцууд ажиллаж эхэлсэн.
* 1904 - АНУ-ын Сент-Луис хотод 3 дахь [[Зуны Олимпын наадам]] эхэлсэн (11-р сарын 23-нд хаагдсан).
* 1917 - Орост анх удаа зуны цагт шилжиж байжээ.
* 1921 - [[Шанхай]] хотод 13 төлөөлөгч нар цугларч [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист нам]]&lt;nowiki/&gt;ыг байгуулжээ.
* 1933 - [[Доналд Дуглас|Дональд Дугласын]] анхны &quot;DC- Douglas DC-1&quot; загварын онгоц хөөрсөн байна.
* 1940 - Японд элсэн чихэр, шүдэнзний худалдаанд хязгаар тавьсан.
* 1952 - АНУ-ын Коммунист намыг &quot;хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаа&quot; явуулсан гэж хориглосон. 
* 1966 - Франц улс цэргийн [[НАТО]] байгууллагаас гарсан.
* 1991 - Праг хотод Варшавын гэрээний байгууллага үйл ажиллагаагаа зогсоож буй тухай Протоколд гишүүн орнууд гарын үсэг зуржээ.
* 1996 - [[Пласидо Доминго]] Вашингтоны дуурийн уран сайхны удирдаач болсон.
* 1997 - [[Хонконг|Хонконгийг]] Их Британий захиргаанаас БНХАУ-д шилжүүлсэн байна.
* 2000 - АНУ-д санхүүгийн баримт бичгийг цахим гарын үсгээр баталгаажуулж болдог болсон. 
* 2008 оны 7-р сарын 1-нд Монголд [[Долоодугаар сарын нэгний түйвээн|сонгуулийн үр дүнг эсэргүүцэх жагсаал болж]], 4 хүн буудуулж, 1 хүн түймэрт өртөж нас барсан.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==

* 1804 — [[Жорж Санд]] (жинхэнэ нэр нь ''Амандина Аврора Дюпен''; 1876 онд нас барсан) францын зохиолч эмэгтэй. 
* 1646 — [[Готфрид Лайбниц|Готфрид Вильхельм Лайбниц]] (1716 онд нас барсан) германы философич, математикч, физикч бөгөөд зохион бүтээгч.
* 1908 - [[Эсте Лаудер]] (2004 онд нас барсан) америкийн ажил хэрэгч эмэгтэй, Estée Lauder корпорацийг үүсгэн байгуулагч.
* 1934 - [[Сидни Поллак]] (2008 онд нас барсан) америкийн жүжигчин, кино найруулагч, зохиолч болон продюсер.
* 1961 - [[III Чарльз|III Чарлзын]] анхны эхнэр Уэльсийн [[Диана гүнж|гүнж Диана]] (1997 онд автын ослоор нас барсан)
* 1967 - [[Памела Андерсон]], канадын гэрэл зургийн модел, жүжигчин.
* 1976 - [[Рүүд ван Нистелрой]], нидерландын довтлогч хөлбөмбөгчин.

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1884 - [[Алан Пинкертон]] (1819 онд төрсөн) америкийн мөрдөгч, дэлхийн анхны детектив агентлаг байгуулагч. 
* 1974 - [[Хуан Доминго Перон]] (1895 онд төрсөн) Аргентины ерөнхийлөгч (1946—1955, 1973—1974).
* 1999 - [[Виктор Чебриков]] (1923 онд төрсөн) зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн, [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо|ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хорооны]] дарга.
* 2004 - [[Марлон Брандо]] (1924 онд төрсөн) америкийн тайз, дэлгэцийн жүжигчин, [[Оскарын шагнал|Оскарын шагналтан]].

== Тэмдэглэлт баярууд ==

----
{{Commonscat|1 July|7 сарын 1}}

[[Ангилал:Өдөр|0701]]
[[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#01]]</text>
      <sha1>sqjun7bxfak7ny04dwok45wyy4wq2k6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Симон Боливар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17898</id>
    <revision>
      <id>872015</id>
      <parentid>868792</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T00:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13965" sha1="k0zkakv95nhezero2d7280rlaw1vi0a" xml:space="preserve">{{Инфобокс Ерөнхийлөгч
| нэр = Симон Боливар
| нэр нутгийн хэлээр = Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios
| зураг = Portrait of Simón Bolívar by Arturo Michelena.jpg
| зургийн хэмжээ = 250px
| тайлбар = Рикардо Асеведо Берналын зурсан хөрөг
| улс = 
| дугаар = 
| албан тушаал = [[Венесуэл]]ын Ерөнхийлөгч
| эхэлсэн огноо = [[1813]] оны [[8 сарын 6]]
| орлож буй = 
| дууссан огноо = [[1814]] оны [[7 сарын 7]]
| дэд ерөнхийлөгч = 
| төрийн тэргүүн = Хосе Антонио Паэс
&lt;!-- ↓ашиглах албагүй↓ --&gt;
| улс2 = 
| дугаар2 = 
| албан тушаал2 = [[Их Колумби]]йн Ерөнхийлөгч
| эхэлсэн огноо2 = [[1819]] оны [[12 сарын 17]]
| дууссан огноо2 = [[1830]] оны [[5 сарын 4]]
| дэд ерөнхийлөгч2 = Франсиско де Паула Сантандер
| төрийн тэргүүн2 =  
| улс3 = 
| дугаар3 = 
| албан тушаал3 = [[Боливи]]йн Ерөнхийлөгч
| эхэлсэн огноо3 = [[1825]] оны [[8 сарын 12]]
| дууссан огноо3 = [[1825]] оны [[12 сарын 29]]
| дэд ерөнхийлөгч3 = 
| төрийн тэргүүн3 = Антонио Хосе де Сукре
| улс4 = 
| дугаар4 = 
| албан тушаал4 = [[Перу]]гийн Ерөнхийлөгч
| эхэлсэн огноо4 = [[1824]] оны [[2 сарын 17]]
| дууссан огноо4 = [[1827]] оны [[1 сарын 28]]
| дэд ерөнхийлөгч4 = 
| төрийн тэргүүн4 = 
| улс5 = 
| дугаар5 = 
| албан тушаал5 = 
| эхэлсэн огноо5 = 
| дууссан огноо5 = 
| дэд ерөнхийлөгч5 = 
| төрийн тэргүүн5 =  
&lt;!-- ↑ашиглах албагүй↑ --&gt;
| төрсөн огноо = [[1783]] оны [[7 сарын 24]]
| төрсөн газар = [[Каракас]], [[Венесуэл]]
| нас барсан огноо = [[1830]] оны [[12 сарын 17]]
| нас барсан газар = [[Санта-Марта]], [[Колумби]]
| яс үндэс нь = 
| хань = Мариа Тереза Родригуез дел Торо Аляша
| хүүхэд = 
| төгссөн сургууль = 
| мэргэжил = 
| шашин = Ромын католик
| нам = 
| гарын үсэг = Signature Bolivar.jpg
}}
'''Симон Хосе Антонио де ла Сантисима Тринидад Боливар де ла Консепсьон и Понте Паласиос''' ({{lang-es|Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios}}, 1783 оны долоодугаар сарын 24 - 1830 оны арванхоёрдугаар сарын 17) буюу '''Симон Боливар''' ({{lang-es|Simón Bolívar}}) нь [[Венесуэл]]ийн цэрэг, улс төрийн нэрт удирдагч байв. Боливар [[Испани]], [[Америк]]ийн эсрэг дайнд нөхдийгөө удирдан тэмцэж эх орныхоо тусгаар тогтнолыг тунхаглаж байв. 

Испанийн түрэмгийлэн эзлэгчдээс эх орноо чөлөөлөн Латин Америктаа хамгийн анх тусгаар тогтносон нэгдсэн улсыг байгуулан Их Колумби хэмээн нэрийдэж, 1819-аас 1830 оныг хүртэл ерөнхийлөгч нь байв. 

[[Латин Америк]] даяараа хувьсгалч, чөлөөлөгч хэмээн өргөмжлөгдсөн Симон Боливар нь богино насыг насласан ч [[Боливи]], [[Колумб]], [[Эквадор]], [[Панама]], [[Перу]] болон [[Венесуэл]] улсуудын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг дэлхий дахинаа тунхаглан зарласан үндэсний баатар нь юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,752719,00.html |title=Archive copy |access-date=2010-08-19 |archive-date=2011-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110130062024/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,752719,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://teacherlink.ed.usu.edu/tlresources/units/champions/simonbolivar.pdf |title=Archive copy |access-date=2010-08-19 |archive-date=2010-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618195700/http://teacherlink.ed.usu.edu/tlresources/units/champions/simonbolivar.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
== Намтар ==
[[Файл:Casa natal del Libertador.JPG|thumb|300px|left|Симон Боливарын төрсөн нутаг [[Венесуэл]]ийн нийслэл [[Каракас]] хот]]
Симон Боливар нь [[Каракас]] хотноо 1783 оны долоодугаар сарын 24-нд мэндэлжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.guiabizkaia.com/museos/Bolibar/Index.html |wayback=20070607231736 |text=Museo Simon Bolibar |archiv-bot=2023-09-26 18:05:57 InternetArchiveBot }}, [[Cenarruza-Puebla de Bolнvar]], Spain.&lt;/ref&gt; Түүний эцэг нь хааны удмын гаралтай Коронел Дон Хуан Висенте Боливар и Понте, эх нь Дока Мариа де ла Концепци Паласи и Бланко гэх хүмүүс байсан ба Мариа Антониа, Жуана болон Хуан Висенте гэх хоёр эгч, нэг ахтай байжээ. Мариа дел Кармен гэх эгч нь нялхдаа өөд болсон гэдэг.&lt;ref name=&quot;Arismendi9&quot;&gt;Arismendi Posada, Ignacio; ''Gobernantes Colombianos'', trans. Colombian Presidents; Interprint Editors Ltd.; Italgraf; Segunda Ediciуn; Page 9; Bogotб, Colombia; 1983&lt;/ref&gt;

Боливарыг гурван настайд нь эцэг нь, есөн настайд нь эх нь нас барсан бөгөөд өнчин хүү соён гэгээрүүлэгч Симон Родригест шавь орон идэр нас хүртлээ эрдэм боловсролд шамдан суралцжээ.&lt;ref name=&quot;Arismendi10&quot;&gt;Arismendi Posada, Ignacio; ''Gobernantes Colombianos'', trans. Colombian Presidents; Interprint Editors Ltd.; Italgraf; Segunda Ediciуn; Page 10; Bogotб, Colombia; 1983&lt;/ref&gt; 

Асрагч эмэгтэй Ипилитагийн халамжинд өсч торнисон Боливар хүү Симон багшийнхаа хамтаар уул тал, хөдөө нутгаар их явахдаа усанд сэлэх болон морины эрдэмд нэн сайн суралцсан бөгөөд хүний эрх, эрх чөлөөний үзэл баримтлал, улс төр, түүх, социолгийн ухаанд сайн суралцжээ. Тэр 1799-1807 оны хооронд [[Испани]], [[Франц]], [[Итали]] зэрэг орнуудаар явж цэргийн эрдэмд суралцан, амьдралаа залгуулж явахдаа эх орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэх эрмэлзэлд автах болсон байна. 1807 онд Венесуэлд эргэн ирээд хувьсгалч болон тэмцэж эхэлсэн бөгөөд улмаар Боливарын удирдсан Иргэний дайн 1810 онд эхэлж, тулалдсаар 1811 оны долоодугаар сарын 5-нд эх орны Испаний дарлалаас чөлөөлсөн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;Bushnell, David 1970&quot;&gt;Bushnell, David. The Liberator, Simуn Bolнvar. New York: Alfred A. Knopf, 1970. Print.&lt;/ref&gt; 1812 онд Шинэ Гранадыг (одоогийн [[Колумб]]) чөлөөлөн [[Каракас]] хотод эргэн ирж тусгаар тогтносон Венесуэл улсынхаа ерөнхийлөгчөөр томилогдов. Төд удалгүй Латин Америкийн бүс нутгийг булаан эзлэгчдээс чөлөөлөн тэмцэх аяндаа гарч, 1815 оны есдүгээр сард [[Ямайк]]ийг чөлөөлөв. Ийнхүү Латин Америкийн орнуудыг чөлөөлөн тэмцсээр 1819 онд тусгаар тогтнолоо зарлан тунхагласан Шинэ Гренадын ерөнхийлөгчөөр сонгогдон, 1822 онд Кито буюу одоогийн [[Эквадор]], [[Перу]] улсыг чөлөөлөв. Ингэснээр [[Колумб]], [[Панам]], [[Венесуэл]] болон [[Эквадор]] орнуудыг нэгтгэн их Колумбыг байгуулан ерөнхийлөгчөөр нь сонгогдсон түүхтэй. [[Файл:Batalla de Carabobo.gif|thumb|right|200px|1821 оны зургаадугаар сарын 24-ны өдрийн Карабобогийн тулалдаан]]Симон Боливар нь энэ мэтчилэн маш олон тулааныг хийн Латин Америкийн бүхий л улс орныг Испани болон Америкийн булаан эзлэгчдээс чөлөөлсөөр 472 ялалт байгуулсан эрэлхэг удирдагч байжээ.
== Эшлэл ==
{{reflist}}
== Намтар ==
* Reza, German de la. &quot;La invenciуn de la paz. De la repъblica cristiana del duque de Sully a la sociedad de naciones de Simуn Bolнvar&quot;, Mйxico, Siglo XXI Editores, 2009. ISBN 978-607-03-0054-7
* Bushnell, David. ''The Liberator, Simуn Bolнvar''. New York: Alfred A. Knopf, 1970.
* Bushnell, David (ed.) and Fornoff, Fred (tr.), ''El Libertador: Writings of Simуn Bolнvar'', Oxford University Press, 2003. ISBN 978-0195144819
* Bushnell, David and Macaulay, Neill. ''The Emergence of Latin America in the Nineteenth Century'' (Second edition). Oxford and New York: Oxford University Press, 1994. ISBN 0-19-508402-0
* Ducoudray Holstein, H.L.V. [http://www.archive.org/details/memoirssimonbol00holsgoog ''Memoirs of Simуn Bolнvar'']. Boston: Goodrich, 1829.
* [[John Lynch (historian)|Lynch, John]]. ''Simуn Bolнvar and the Age of Revolution''. London: University of London Institute of Latin American Studies, 1983. ISBN 9780901145543
* Lynch, John. ''The Spanish American Revolutions, 1808-1826'' (Second edition). New York: W. W. Norton &amp; Co., 1986. ISBN 0-393-95537-0
* Lynch, John. ''Simуn Bolнvar: A Life'', Yale University Press, 2006. ISBN 0300110626.
* Madariaga, Salvador de. ''Bolнvar''. Westport: Greenwood Press, 1952. ISBN 9780313220296
* Marx, Karl. [http://www.marxists.org/archive/marx/works/1858/01/bolivar.htm &quot;Bolнvar y Ponte&quot;] in ''The New American Cyclopaedia: A Popular Dictionary of General Knowledge'', Vol. III. New York: D. Appleton &amp; Co., 1858.
* Masur, Gerhard. ''Simуn Bolнvar'' (Revised edition). Albuquerque: University of New Mexico Press, 1969.
* Mijares, Augusto. ''The Liberator''. Caracas: North American Association of Venezuela, 1983.
* O'Leary, Daniel Florencio. ''Bolнvar and the War of Independence/Memorias del General Daniel Florencio O'Leary: Narraciуn'' (Abridged version). Austin: University of Texas, [1888] 1970. ISBN 0-292-70047-4
* Bastardo-Salcedo,JL (1993)'Historia Fundamental de Venezuela' UVC,Caracas.
== Холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20040723082305/http://www.crystalbeach.com/history.htm Симон Боливарын амьдрал]
* [https://web.archive.org/web/20080821111613/http://thelouvertureproject.org/ The Louverture Project]: [https://web.archive.org/web/20090211125704/http://thelouvertureproject.org/index.php?title=Sim%C3%B3n_Bolivar Simуn Bolнvar] - Information about the support Bolнvar received from Haiti.
* [https://web.archive.org/web/20190805032840/http://www.euskalnet.net/laviana/gen_bascas/bolibar_generalidades.htm About the surname Bolнbar/Bolнvar, in Spanish]
* [https://web.archive.org/web/20190930233849/http://www.euskalnet.net/laviana/gen_bascas/bolibar_libertador.htm Paternal ancestors of the Liberator, in Spanish]
* [https://web.archive.org/web/20190806185617/http://www.euskalnet.net/laviana/gen_bascas/bolibar_armas.htm Coats of arms of the Bolнbars, in Spanish]
* [https://web.archive.org/web/20191027105047/http://www.euskalnet.net/laviana/gen_hispanas/palacios.htm Maternal ancestors of the Liberator (Palacios family), in Spanish]
* [http://www.glrbv.org.ve/Proceres%20Masones/Simon%20Bolivar.htm Glrbv.org]: Biography
* [http://www.chezjim.com/family/demarquet/ BESIDE BOLIVAR: The ''Edecбn'' Demarquet] - About C. E. Demarquet, one of Bolнvar's principal aides
* [http://www.nytimes.com/2010/08/04/world/americas/04venez.html?hp &quot;Building a New History by Exhuming Bolнvar&quot;] Simon Romero, ''The New York Times'', 3 August 2010

{{DEFAULTSORT:Боливар, Симон}}

[[Ангилал:Хувьсгалч]]
[[Ангилал:Пан хөдөлгөөний хүн]]
[[Ангилал:Панамериканизм]]
[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний хүн]] 
[[Ангилал:Боливийн ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Өмнөд Америкийн тусгаар тогтнолын дайны хүн]]
[[Ангилал:Латин Америкийн зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Венесуэлийн зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:19-р зууны чөлөөт өрлөгчин]]
[[Ангилал:Венесуэлчүүд]]
[[Ангилал:1783 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1830 онд өнгөрсөн]]

{{mil-bio-stub}}
{{lit-bio-stub}}
{{news-bio-stub}}
{{Poli-bio-stub}}</text>
      <sha1>k0zkakv95nhezero2d7280rlaw1vi0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цинь улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18432</id>
    <revision>
      <id>871891</id>
      <parentid>750955</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8170" sha1="ourl39xpfbzrknuzsryou9m4ssoxbzo" xml:space="preserve">{{Short description|МЭӨ 221-206 онд Хятадыг захирч байсан улс}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{big|{{nobold|{{lang|zh-hant|秦}}}}}}&lt;br /&gt;[[File:秦-seal.svg|x24px]]
| conventional_long_name = Цинь улс
| common_name            = Qin, Ch'in&lt;ref name=chin&gt;{{cite encyclopedia|title=Qin dynasty|encyclopedia=Britannica|date=3 September 2019 |url=https://www.britannica.com/topic/Qin-dynasty}}&lt;/ref&gt; or Kin&lt;ref name=chin/&gt; dynasty
| era                    = [[Хятадын түүх#Эзэнт гүрний үе|Эзэнт гүрний үе]]
| status                 = Empire
| status_text            = 
| government_type        = [[Absolute monarchy]]
| p1                     = Жоу улс
| p2                     = Цинь ванлиг
| s1                     = Арван найман хаант улс{{!}}18 хаант улс
| s2                     = Хань улс
| s3                     = Өмнөд Юэ улс
| event_start            = {{nowrap|[[Цинь Ши Хуан]] залрав}}
| year_start             = МЭӨ 221
| event1                 = {{nowrap|Цинь Ши Хуан нас барав}}
| date_event1            = МЭӨ 210
| event2                 = 
| date_event2            = 
| event3                 = 
| date_event3            = 
| event4                 = 
| date_event4            = 
| event5                 = 
| date_event5            = 
| event_end              = {{nowrap|[[Лю Бан]]д бууж өгөв}}
| year_end               = МЭӨ 206 
| image_coat             = Inscription on Imperial Seal of China &quot;受命於天 既壽永昌&quot;.svg
| symbol_type            = [[Хятадын эзэн хааны тамга|Эзэн Хааны Тамга]]
| other_symbol           = 
| image_flag             = 
| flag_type              = 
| flag_border            = no
| image_map_caption      = 
| image_map2             = File:QinEmpireWithOrdos.jpg&lt;!--This is the ENGLISH Wikipedia. Do not replace this with a map in Chinese 不要加中文地圖--&gt;
| image_map2_caption     = Цинь улсын нутаг дэвсгэр.
| capital                = [[Сяньян]]
| common_languages       = [[Эртний Хятад хэл]]
| religion               = 
| currency               = [[Бань лянь]]
| leader1                = Цинь Ши Хуан
| leader2                = [[Цинь Эр Ши]]
| year_leader1           = МЭӨ 221–210
| year_leader2           = МЭӨ 210–207
| title_leader           = [[Хятад хаадын жагсаалт#Цинь улс (МЭӨ 221-207)|Эзэн хаан]]
| deputy1                = [[Ли Сы]]
| year_deputy1           = МЭӨ 221–208
| title_deputy           = [[Зайсан]]
| deputy2                = [[Жао Гао]]
| year_deputy2           = МЭӨ 208–207
| stat_year1             = МЭӨ 220
| stat_area1             = 2300000
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}&lt;/ref&gt;
| today                  = 
*Хятад
*Вьетнам
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| pic = Qin (Chinese characters).svg
| piccap = &quot;Цинь&quot; үг [[жуань шу|тамгын бичвэрээр]] (дээд тал) ба [[кайшу|энгийн]] (доод тал) Хятад ханзаар
| picupright = 0.275
| c = {{linktext|秦}}
| w = Chʻin&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=chin /&gt;
| p = Qín
| bpmf = ㄑㄧㄣˊ
| mi = {{IPAc-cmn|q|in|2}}
| gr = Chyn
| tp = Cín
| myr = Chín
| showflag = p
| wuu = Zin
| y = Chèuhn
| ci = {{IPAc-yue|c|eon|4}}
| j = Ceon4
| poj = Chîn
| tl = Tsîn
| oc-bs = 
}}
{{Хятадын түүх}}
[[Файл:Qin улс.jpg|thumb|left|Цинь улс НТӨ 221 оны үед]]

'''Цинь улс''' ({{zh|c=秦朝|p=Qín Cháo|w=Ch'in Ch'ao}}) бол эртний [[Хятад|Хятадын]] олон вант улсуудын нэг юм. НТӨ 220 онд Цинь улсын хаан [[Цинь Ши Хуанди]] эртний Хятадын вант улсуудыг байлдан эзэлж дууссаны дараа өөрийгөө хуанди буюу эзэн хаан хэмээн зарласан юм. Гэвч Цинь Ши Хуанди хааныг нас барсны дараа Цинь улс хоёр жил орчим оршин тогтноод мөхжээ.

Цинь Ши-Хуанди НТӨ 210 онд нас барав. Тэрээр хоёр хүүтэй байлаа. Том хүү Фу Су нь цэргийн бүлэглэлийн толгойлогч Мэнь Тянь жанжны Ордос дахь өргөөнд сууж байв. Сөрөг бүлэглэлийг удирдаж байсан засгийн ордны толгойлогч Ли Сы, ордны бүлгийн нөлөө бүхий төлөөлөгч тайган Жао Гао нар Фу Сүгээс эмээж, эзэн хааны бага хүү Ху Хайг дэвшүүлэх сонирхолтой байв. Хууль ёсны залгамжлагчийг устгахын тулд Жао Гао эцэг хааны гарын үсэгтэй бөгөөд амиа хорлохыг хүүдээ даалгасан хуурамч тушаал үйлдэж хан хүү Фу Су-д илгээжээ. Хэдүйгээр Мэнь Тянь болгоомжлон ятгасан боловч хан хүү хүүгийн үүрэг, хятадын заншлыг хатуу дагаж хоолойгоо огтлон нас барав. Хаан ширээнд Ху Хай сууж, Эр Ши буюу хоёр дахь эзэн хаан хэмээх хэргэм хүртэв.

Өөрийн цэрэг, харваачдаар түрээ барьсан Жао Гао ард түмнийг илэрхий дарлан дээрэлхэж байлаа. Гэвч түүний дарангуйлсан дэглэм эрс эсэргүүцэлтэй тулгарч эхний бослогыг Чэн Шэн, У Гуан нар толгойлжээ. Уг бослогыг байнгын цэрэг дарсан боловч энэ хөдөлгөөн дарины зоорин дахь оч болсон байв. Бүхий л мужуудад бослого үймээн дэгдэн гарав. Үүнээс хамгийн ноцтой нь Сян Юйгийн удирддагаар Чу ([[Хүбэй]]) мужид өрнөсөн бослого байлаа. Тэр ерийн гэр бүлээс гаралтай боловч, намтарчных нь үгээр бол багаасаа нэр төрд шуналтай, хаан ширээг мөрөөддөг байв. Цөвүүн цагт Сян Юй ёстой л бах нь ханаж байв. Тэрээр [[Баруун Чу|Чу улс]] тусгаар байсан хуучин сайн цагийг сэргээн тогтооно хэмээн тунхаглаж эртний вангуудын удмыг судалж, хонь хариулж байсан нэгнийг олж түүнийг Хуай ван хэмээн өргөмжилжээ. Түүний туслагчаар хожим Хан угсааныхныг үндэслэсэн Лю Бан томилогдов.

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө         =[[Жоу улс]], [[Байлдаант улсын үе]]
|он           = НТӨ 221 - НТӨ 207
|албан_тушаал = [[Хятадын түүх#Цинь улс|Хятадын төрт улс]]
|дараа        =[[Хань улс|Баруун Хань улс]], &lt;b&gt;Чу улс&lt;/b&gt;
}}
{{end}}

== Гадны холбоос ==
* [http://www.chinahighlights.com/map/ancient-china-map/qin-dynasty-map.htm Цинь улсын газрын зураг]
* [https://web.archive.org/web/20150424024221/http://www.chinatour.com/overview/china-history.htm Хятад улсын]
{{Commons|Qin Dynasty|Цинь улс}}


[[Ангилал:Цинь улс| ]]
[[Ангилал:Хятадын династи]]</text>
      <sha1>ourl39xpfbzrknuzsryou9m4ssoxbzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөрийн улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19373</id>
    <revision>
      <id>872022</id>
      <parentid>871452</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T02:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23174" sha1="1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48" xml:space="preserve">{{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}&lt;br /&gt;''Гүрканиян''
| national_motto         = &lt;br /&gt;[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}&lt;br /&gt;''Rāstī rustī''&lt;br /&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;
&quot;зөвт байдалд аврал оршдог&quot;
| conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн
| common_name            = Төмөрийн
| era                    = [[Дундад зууны сүүл үе]]
| status                 = [[Эмират]]
| government_type        = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| area_km2               = 
| year_start             = 1370
| date_start             = 
| year_end               = 1507
| event_pre              = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв
| date_pre               = 1363
| event_start            = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав
| event1                 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв
| date_event1            = 1380
| event2                 = [[Анкарагийн тулалдаан]]
| date_event2            = 7 сарын 20, 1402
| event3                 = [[Самарканд]]ын уналт
| date_event3            = 1505
| event_end              = [[Херат]]ын уналт
| event_post             = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]]
| date_post              = 1526
| image_coat             = &lt;!-- DO NOT REPLACE this documented &quot;Three annulets&quot; symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;Three annulets symbol of the Timurid Empire.png
| coa_size               = 100
| coat_alt               = Гурван цагираг сүлд
| symbol_type            = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн &quot;Гурван цагираг&quot; [[тамга]] тэмдэг.&lt;ref&gt;Coinage of Timur with &quot;Three annulets&quot; symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art &amp; Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&amp;pg=PA426 |language=en| quote=&quot;Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}&lt;/ref&gt;
| flag_border            = no
| image_map              = Timurid Empire (greatest extent).svg
| image_map_caption      = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг
| image_map_size         = 300
| demonym                = 
| p1                     = Цагаадайн Улс
| p2                     = Суфи гүрэн
| p3                     = Жалайрын улс
| p4                     = Курт улс
| p5                     = Музаффарид
| p6                     = Сарбадар
| p7                     = Марашичууд
| p8                     = Афрасияб
| p9                     = Кара-Коюнлу
| p10                    = Гүржийн хаант улс
| s1                     = Бухарын хант улс
| s2                     = Сефевийн улс
| s3                     = Хивын ханлиг
| s4                     = Кара-Коюнлу
| s5                     = Ак-Коюнлу
| s6                     = Их Могол Улс
| s7                     = Гүржийн хаант улс
| capital                = {{plainlist|
*[[Самарканд]] (1370–1405)
*[[Херат]] (1405–1507)}}
| common_languages       = {{plainlist|
*[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)&lt;ref&gt;
* Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 p.109]. &quot;In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian.&quot;
* B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. &quot;Timurids&quot; [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; &quot;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&quot;
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} &quot;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&amp;nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&amp;nbsp;...
* Robert Devereux (ed.) &quot;Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)&quot; Mir 'Ali Shir Nawāi;  Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: &quot;Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning  which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen.
* David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama.&quot;&lt;/ref&gt;
*[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)&lt;ref name=&quot;homelanguage&quot; /&gt;
* [[Араб хэл]] (шашин)&lt;ref name=&quot;EI - Manz2&quot; /&gt;}}
| religion               = ;{{nobold|Төрийн шашин}}
:{{hlist|[[Суннит Ислам]]}}
;{{nobold|Бусад шашин}}
:{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}}
| currency               = [[Танка (зоос)|Танка]]
| title_leader           = [[Төмөрийн династи|Эмир]]
| leader1                = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны)
| leader2                = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн)
| year_leader1           = 1370–1405
| year_leader2           = 1506–1507
| stat_year1             = 1405 тоо.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 4,400,000
}}

[[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]]
'''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой.

== Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал ==
Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.&lt;ref&gt;''&quot;Timur&quot;'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Consolidation &amp; expansion of the Indo-Timurids&quot;, Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])&lt;/ref&gt; Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.&lt;ref name=&quot;Iranica2&quot;&gt;B. Spuler, &quot;Central Asia in the Mongol and Timurid periods&quot;, published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''&quot;...&amp;nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ...&quot;''&lt;/ref&gt;. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.&lt;ref&gt;David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama&lt;/ref&gt;

Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;&gt;Д.Майдар, &quot;Чингис хаан ба Монголын их гүрэн&quot; 1969&lt;/ref&gt; Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;/&gt; Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан  [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд  байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг.

Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна.

== Байгуулагдсан нь ==
{{Гол|Доголон Төмөр}}
Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ.

1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]&lt;/ref&gt;

1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж  [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ.

Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Соёл ==
Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;M.S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''&quot;...&amp;nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;''&lt;/ref&gt; Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон&lt;ref&gt;[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Iranica2 /&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&amp;nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = &quot;...&amp;nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ...&quot; }}&lt;/ref&gt;, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com]

[[Ангилал:Афганистаны түүх]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Төмөрийн улс| ]]
[[Ангилал:Исламын хант улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Перс]]
[[Ангилал:1370 он]]</text>
      <sha1>1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Форест Уитакер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19582</id>
    <revision>
      <id>872027</id>
      <parentid>871481</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T02:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13139" sha1="pq3aakfb275268sii597ktsw0ahtzr6" xml:space="preserve">{{Инфобокс жүжигчин
| нэр                  = Форест Уитакер
| зураг                = Forest Whitaker.jpg
| зурагныхэмжээ        = 
| alt                  = 
| тайлбар              = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар.
| төрсөн нэр            = Форест Стивен Уитакер
| төрсөн огноо         = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}}
| төрсөн газар          = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| мэргэжил             = Жүжигчин, продюсер, найруулагч
| идэвхтэй жил         = 1982–одоо
| нөхөр                = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)&lt;br /&gt;Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй)
| дотнотүнш            = 
| website              = 
}}
'''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж&lt;ref name=&quot;Boston Globe&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 |wayback=20070515003811 |text=&quot;In general, he rules.&quot; |archiv-bot=2026-09-23 17:54:44 InternetArchiveBot }} ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml &quot;Forest Whitaker: The King Of The Oscars?&quot;] ''CBS News''. February 4, 2007.&lt;/ref&gt; байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; номинацаар тус тус хүртэж байв.

[[Оскарын шагнал|Оскарын]] &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm &quot;Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role.&quot;] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.&lt;/ref&gt;
== Намтар ==
Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features &quot;The bigger picture.&quot;] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.&lt;/ref&gt; бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html &quot;Forest Whitaker Biography (1961–).&quot;] ''FilmReference.com''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IAS&quot;&gt;{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-09-27 02:54:01 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг&lt;ref&gt;{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг.

== Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь ==
Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн&lt;ref name=&quot;Longino&quot;&gt;Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text=&quot;The power of Forest Whitaker.&quot; |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.&lt;/ref&gt; [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}&lt;/ref&gt;, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм.

Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн &quot;Сүнст нохой&quot; хочитын дүрд тогложээ.&quot;&lt;ref&gt;Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html &quot;'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality.&quot;] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.&lt;/ref&gt;

Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ.

2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.&lt;ref name=&quot;PositiveKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SydneyKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Кино бүтээлүүд ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Жүжигчин
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! Он
! Монгол хэлээр
! Англи хэлээр
! Бүтээсэн дүр
|-
|[[1982]]
|[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]
|Fast Times at Ridgemont High
|Чарльз Жефферсон
|-
|rowspan=3|[[1986]]
|[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]]
|The Color of Money
|Амос
|-
|[[Хойд ба Өмнөд 2]]
|North and South, Book II
|Каффи
|-
|[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]]
|Platoon
|Үлэмж биет Харольд
|-
|[[1987]]
|[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]]
|Good Morning, Vietnam
|Эдвард Гэрлик
|-
|rowspan=2|[[1988]]
|[[Шувуу (кино)|Шувуу]]
|Bird
|[[Чарльз Паркер]]
|-
|[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]]
|Bloodsport
|Роулинс
|-
|[[1990]]
|[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]]
|Downtown
|Деннис Куррен
|-
|rowspan=2|[[1991]]
|
|Diary of a Hitman
|Деккер
|-
|
|A Rage in Harlem
|Жексон
|-
|rowspan=2|[[1992]]
|
|The Crying Game
|Жоди
|-
|
|Last Light
|Фред Уитмор
|-
|[[1993]]
|
|Body Snatchers
|хошууч Коллинз
|-
|rowspan=3|[[1994]]
|
|Blown Away
|Энтони Франклин
|-
|
|Prкt-а-Porter
|Си Бьянко
|-
|
|The Enemy Within
|хурандаа Маккензи Кейси
|-
|rowspan=2|[[1995]]
|
|Species
|Дэн Смитсон
|-
|
|Smoke
|Сайрус Кол
|-
|[[1996]]
|
|Phenomenon
|Нэйт Поуп
|-
|[[1999]]
|[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]]
|Ghost Dog: The Way of the Samurai
|Сүнст нохой
|-
|[[2000]]
|
|Battlefield Earth
|Кер
|-
|rowspan=2|[[2002]]
|[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]]
|Panic Room
|Бёрнхэм
|-
|[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]]
|Phone Booth
|ахмад Эд Рейми
|-
|rowspan=3|[[2005]]
|
|A Little Trip to Heaven
|Эбе Холт
|-
|
|American Gun
|Картер
|-
|
|Mary
|Тэд Янгер
|-
|rowspan=2|[[2006]]
|[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]]
|The Last King of Scotland
|[[Иди Амин]]
|-
|
|The Marsh
|Жеффри Хант
|-
|rowspan=2|[[2007]]
|
|The Air I Breathe
|
|-
|
|The Great Debaters
|Доктор Жеймс Фармер
|-
|rowspan=2|[[2008]]
|
|Vantage Point
|Ховард Льюис
|-
|
|Street Kings
|Ахмад Жек Уандер
|-
|[[2009]]
|
|Powder Blue
|Чарли
|-
|[[2010]]
|
|''Repo Men''
|Жейк
|-
|[[2010]]
|
|''The Experiment''
|Бэррис
|}

== Эшлэл ==

{{Reflist
| colwidth = 30em
| refs =
}}

== Холбоос ==
* {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}}
* [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])&lt;/span&gt; — &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']&lt;/span&gt;
* {{imdb|0001845}}
* {{tvtome person|61686}}
* [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda]

{{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}}
[[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Киноны продюсер]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:БАФТА шагналтан]]
[[Ангилал:Оскарын шагналтан]]
[[Ангилал:Эмми шагналтан]]
[[Ангилал:Техасын хүн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1961 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>pq3aakfb275268sii597ktsw0ahtzr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чойжин ламын сүм музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20504</id>
    <revision>
      <id>871965</id>
      <parentid>751713</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43109" sha1="cr4ybcj4h2ks9ip4ipbr91bosvjmgpw" xml:space="preserve">{{Short description|Улаанбаатарын сүм}}
{{Инфобокс Төвөдийн Буддын сүм
|name =Чойжин ламын сүм
|image = UB-Csojdzsin00.jpg
|image size =
|alt = 
|caption = 
|pushpin_map = Монгол
|coordinates = {{coord|47|54|54|N|106|55|06|E|type:landmark_region:MN|display=inline,title}}
|pushpin_caption = Монгол дахь байршил
|location_country = Монгол
|location= [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
|founded_by =
|founded =1908
|date_renovated =
|sect =
|lineage= 
|dedicated_to =
|head_lama =
|colleges=
|no._of_monks =
|architecture =  Хятад, Монгол, Төвөдийн нөлөө
|footnotes =
}}
[[Зураг:Choijin Lama Ulan Bator 149198611 958f1f4abd o.jpg|thumb|Чойжин ламын сүм музей]]
[[Зураг:Mongolia GerTemple01.JPG|thumb|[[Гэр]] хэлбэртэй мөргөлийн сүм]]
[[Зураг:Choijin Lama Ulan Bator 149199028 da369bd32f o.jpg|thumb|Гоёл чимэглэл бүхий дээвэр]]
[[Зураг:Choijin Lama Ulan Bator 149199027 423e9eab1a o.jpg|thumb|Чулуун арслангууд сүмийг хамгаалж байдаг]]
'''Чойжин ламын сүм музей''' нь [[Монгол]] улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын төв хэсэгт орших музей юм. [[VIII Богд Жавзандамба]] хутагт өөрийн дүү [[Чойжин лам Лувсанхайдав]]т зориулж 1904 онд барьж эхлэн, 1908 онд ашиглалтад оржээ.

==Түүх==

==Сүмийн зохион байгуулалт==

=== Чойжин ламын сүмийн хийц, онцлог ===

XIX зууны сүүлч, ХХ зууны эхэн үеийн Монголын уран барилга, уран баримал, уран зургийн дахин давтагдашгүй цогцолбор чуулга бүтээлийн нэг нь “Чойжин ламын сүм” юм.

Нэгэн цагт Монголын ард түмэн 700 гаруй сүм хийд бүтээн босгож, соёлын үр цэцэглэн хөгжүүлж байсан сайхан түүхтэй. Тэр бүх сүм хийд дотроос Чойжин ламын сүм тун өвөрмөц онцлогтой.

Энэ сүмийг Монгол Улсын сүүлчийн эзэн хаан, шашин төрийг хослон баригч, нарангэрэлт, түмэннаст VIII Богд Жибзундамба хутагтын төрсөн дүү, Төрийн их Чойжин, хар зүгийн тэрсүүтний омгийг дарагч Лувсанхайдавт зориулж Их хүрээний нэрт уран барилгач Омбын удирдлага дор монгол урчуудын ур ухаан, уран гараар бүтээжээ. Тухайн үед манай улс Манжийн эрхшээлд байсан тул Монгол Улсын төрийг хамгаалан Чойжин бууж байх зориулалттай сүм барихыг Манжийн зүгээс эсэргүүцэж байж. Тиймдээ ч 1896-1902 онд ард түмний хандив тусламжаар Зүүн хүрээнд тусгайлан босгосон Чойжин ламын сүмийг учир битүүлгээр 1903 онд галдан шатаасан юм.

Гэвч Чойжин лам урд хойдохыг нэгэнтээ харах чадалтай байсныхаа хувьд Төрийн чойжин бууж байх, улмаар цэвүүн цаг ирэхэд соёлын үнэт дурсгалт зүйлсийг хамгаалан авч үлдэх хувь зохиолтой сүм барьж байгуулахыг нэн чухалд тооцож, улмаар хойтон жил нь буюу 1904 оноос эхлэн өөрийн хөрөнгөөр (Маймаа хотын захирагчийн охин, түүний эхнэр болох Сүрэнхорлоогийн хөрөнгөөр) сүм барьж эхэлжээ. Цаг төрийн байдал ороо бусгаа байсан тул Чойжин лам сүм барих ажлыг машид шуурхайлж, ердөө л хоёрхон жилийн дотор 55 өрөө тасалгаа бүхий дахин давтагдашгүй уран барилгын цогцолбор бүтээн босгож, дотор заслын ажил эхлүүлжээ.

Монголын төрийг хамгаалан чойжин буух сүм хийд барихыг Манжийн хаан зөвшөөрөхгүй хэвээр байв. Иймд 1906 онд Чойжин лам Лувсанхайдав уран арга хэрэглэн Манжийн хаанд бичиг явуулж, түүндээ “Манжийн хааны түмэн өлзийг бататган шашин төрийн өмнөөс чойжин бууж, эх болсон хамаг амьтны тусын тулд залбирал үйлдэж, өдөр бүр ном хурах учир өөрийн хүчин чадал, ард түмний дэмжлэгээр 55 тасалгаа бүхий сүм босгов. Таныг урт удаан наслах, Манжийн төрийг өнө удаан оршуулах үүднээс чойжин бууж байх тул нэр хайрлахыг хүсэн, есөн цагааныг бэлэг болгон хүргүүлэв” гэжээ. Ингэхэд Манжийн Бадруулт төр хаанаас “Өршөөлийг хөгжүүлэгч сүм” хэмээн нэр шагнаж, Богдын төрийн шар ордон Дэчингалбын хийдийн адил эрх олгожээ.

Сүмийг 1908 онд ашиглалтад оруулж, Монгол Улсын сүүлчийн эзэн хаан, төр шашныг хослон баригч, нарангэрэлт, түмэннаст VIII Богд Жибзундамба хутагтаас “Хар, зүгийн шулмасын аймгийн омгийг дарагч, их амгалангийн урвалтгүй зүтгэн бүтээсэн орд харш” хэмээн нэрлэж Зэмэр, Найчин, Дорж шүгдэн хэмээх гурван Чойжингийн өмнөөс чойжин буудаг, төр-шашны нууц үйл ажиллагаа явуулдаг хаалттай сүм болгожээ.

Чойжин ламын сүмд 1938 он хүртэл хурал хурж байгаад коминтерны явуулсан бодлогын дагуу хурал номьн үйл ажиллагааг нь хаажээ. Түүхэнд “их хэлмэгдүүлэлтийн жил” хэмээн нэрлэгддэг 1937 оны хэцүү бэрх цагт олон 
зуун сүм хийд дацанг татан буулгаж, доторх судар ном, бурхан тахил, бичиг соёлын үнэт дурсгалыг устган үгүй хийсэн билээ. Чухамхүү энэ үед шашин, соёлын үнэт эд өлгийн зүйлийг аймаг хошуудаас цуглуулан тус сүмд төвлөрүүлж, улмаар тухайн цаг үеийн эрдэмтэн мэргэд, сэхээтний төлөөлөгчид төрийнхөө дээд байгууллагад албан ёсны асуудал тавьжээ. Монгол урчуудын урлан бүтээсэн түүх соёлын үнэт бүтээлүүд хадгалагдан буй хэмээн 1939 онд сүмийг улсын 1-р зэргийн хамгаалалтад авснаар хойч үе бидэнд өвлөгдөн ирсэн түүхтэй. Энэ хэрэгт маршал Чойбалсан онцгойлон анхаарсан гэдэг.

Хожим Чойжин ламын сүмийн хойно [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]] ард түмэндээ үг хэлж, Түр Засгийн газрын ордноо мөн Чойжин ламын сүмийн хойно байгуулсан юм. Их жанжны үгээ хэлсэн яг тэр газар хожим буюу 1925 онд Сүхбаатарын талбайг байгуулсан түүхтэй. 1951 онд Засгийн газрын ордныг мөн л сүмийн чанх хойно барьсан. Энэ нь муу зүгээс ирэх аливаа хорлолоос Монголын төрийг Чойжин ламын сүм, Чойжин сахиусууд хамгаалж байг гэсэн утга билэгдэл агуулсан ажээ. Эдүгээ Төрийн хүндэтгэл ёслолын ордны төв хэсэг, төрийн далбаа Чойжин ламын сүм музейн Гол сүмийн ганжиртай нэг шугамд давхацсан
байдаг нь тохиолдлын хэрэг биш юм.

1941 оны 11-р сарын 13-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын бага хурлын тэргүүлэгчдийн зарлигийг үндэслэн түүх соёлын тэргүүн зэргийн дурсгалуудын тоонд багтаан оруулж “[[Судар бичгийн хүрээлэн]]”-гийн мэдэлд шилжүүлэв. 1942 оноос “Шашны түүхийн музей” болж, 1960 он хүртэл судалгаа шинжилгээний ажил хийх, эсвэл тусгай зөвшөөрлөөр гадаадын төлөөлөгчдөд захиалгаар үйлчилдэг хаалттай музей байснаа 1962 оноос ард түмэнд үйлчилж эхэлсэн байна.

Хожим тус музейн сан хөмрөгөөс Монгол Улсын хосгүй үнэт дурсгалд багтдаг IV богдын Түвдээс авчирсан 108 боть Ганжуур ном, Лхашидын тарни, гүн ухаан, анагаах ухааны бүтээлүүдийг багтаасан Түвдийн гар бичмэл 226 боть данжуур одоо Монгол Улсын Үндэсний номын санд шилжин хадгалагдаж байна. Данжуурыг XVI зууны үед монгол хэлээр орчуулсан юм.

1966 оны 4-р сарын 30-ны тусгай актаар Дүрслэх урлагийн музей байгуулагдахад түүх соёлын хосгүй үнэт бүтээл болох Өндөр гэгээн Занабазарын эх бүтээлээс язгуурын таван бурхны дөрвийг, Цагаан дарь эх болон цамын баг бүрэн өмсгөлийн хамт танка, зээгт наамлын зэрэг олон бүтээл шилжүүлжээ. Мөн Богд хааны ордон музейд 21 дарь эх болон танка, зээгт наамлын бүтээл зэргийг шилжүүлэн өгч, тус тусын сан хөмрөгийг баяжуулсан түүхтэй.

Уран барилгын энэ цогцолбор чуулганд Монголын анхдугаар Богд [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазарын]] өөрийн мутраар урласан “Дэмчиггарав”, ‘”Аюуш”, “Доржсэмбэ”, “Майдар”, “Рэнжүү”, “Минтүг” зэрэг сонгодог бүтээлээс эхлээд 1000 жилийн
өмнө Энэтхэгт урласан хүрэл суварга, Ёнзонхамба Балданчоймболын занданшуулан хатаасан шарил зэрэг Халхын нутаг хошуудын алдартай уран гартны авъяас билэг, бурхан ухаан, сүсэг бишрэлээр урлан бүтээсэн бурхны шашны түүх, соёлын үнэ цэнэтэй 6500 гаруй бүтээлийн дээжис хадгалагддаг.

Цогцолбор чуулга болсон энэ сүм 5 сүм, хүндэтгэлийн 5 хаалганаас бүрдэл болно. Сүмийн бүх барилга асар маягийн эргэсэн дээвэртэй, тэр нь шаталсан 4 хэсгээс бүрдэнэ. Түүнийг зааглан дагасан хянган хамар дээгүүр морь унасан эртний баатар, ан амьтан, араатан жигүүртэн зэрэг сүлжилдэн харагдах бөгөөд өнцгийн яс модны үзүүрт амьтны дүрс сийлсэн зэрэг нь цөм үлгэр домог, зөн билэгдлийн хэллэгтэй юм.

Хувьсгалаас өмнө 700 гаруй сүм хийд байснаас 1930-аад оны улс төрийн хэлмэгдлийн 
үед хөндөгдөөгүй үлдсэн цорын ганц сүм Чойжин ламын сүм билээ. Үүгээрээ [[Амарбаясгалант хийд|Амарбаясгалант]], [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэзуу]], [[Богд хааны ордон музей|Богд хааны ордон музейгээс]] ялгагдана. Иймээс ч амьд сахиус бурхад оршин байдаг учир эргэл мөргөлөөр ч шүтэн биширч байдаг.

Та бүхэн өвөг дээдсийнхээ өвлүүлэн үлдээсэн гайхамшигт бүтээлүүдийг сонирхон мэдлэгийн хүрээгээ тэлэхийн сацуу монос модны цэцэрлэгт алжаал юугаа тайлан, амьд бурхад заларсан ариун дагшин газар морилон саатаарай.

== Лувсанхайдавын товч намтар ==
Халхын VIII богд жибзундамб хутагт Агваанлувсанчойжинямданзанванчигбалсамбуугийн төрсөн дүү Лувсанхайдав 1872 онд Түвдийн Шолао хэмээх газар эцэг Гончигцэрэн, эх Ойдовдуламын 5-р хүү болон төрж, 1874 онд Монгол оронд иржээ.

1883-1884 оны үед Богдын багш төвд лам Ёнзон хамба Балданчоймбол (түүний занданшуулсан шарил эдүгээ музейн  Гол сүмд оршин байдаг) Лувсанхайдавт чойжин сахиус оршиж байна хэмээн, 1884 онд [[Төвөд|Түвд]] орноос Чойжин Сэтээвийг урин ирүүлж, Лувсанхайдавын Чойжин болох явдлыг удирдуулж, хүрээний монгол лам Лувсанпэлжээгээр чойжин буух уншлага ном уншуулдаг байв. Энэ лам чойжин буух үед түүний авралын үгийг чагнаж, хүмүүст хэлмэрч хийж өгдөг Гомбоо буюу Сойвон лам нь байжээ.

Лувсанхайдав хэдэн жил чойжин болох эрдэм сурсны дүнд өөрийн гол шүтээн 
Найчин-Чойжин, Зэмэр-Чойжин, Доржшүгдэн зэрэг догшин сахиусаа дуудан онгодоо залжээ. Эдгээр сахиусынхаа тусламжтайгаар ид шид үзүүлэн, далдыг харж, алс ирээдүйн аливаа зүйлийг урьдчилан зөгнөж байв. Тэрээр төр 
шашин, улс орноо хамгаалах, ад зэтгэр, шулмасын хорлолыг үлдэн хөөхийн тулд догшин сахиусуудын нэрийн өмнөөс чойжин бууж, нууц тарни ид шидийг иогийн эрдэмтэй хослуулан үзүүлэхээс гадна мэргэ төлөг буулгадаг догшин 
хувилгаан /гүртэмбэ/ байв.

[[VIII Богд Жавзандамба|VIII Богд]] Жибзундамбаас Лувсанхайдавыг жил бүрийн цагаан сарын шинийн 8-нд Зүүн хүрээний Цогчин дуганд гурван сахиусын үүднээс чойжин бууж байх тогтмол журам тогтоожээ. Улмаар Лувсанхайдавыг үеийн үед өөрийнхөө сүмд Чойжингоор тахин сууж байх болтугай гэж ерөөн “Энэтхэгийн хар явдалт Дүвчиннагважодов бодитой мөний тул Монголын шарын шашныг хамгаалан сахих чойжин сахиус тодрон гарав” гэж Монголын ард түмэнд лүндэн (зарлиг) буулгажээ. Үүнээс хойш Чойжин Лувсанхайдавыг шүтэх, итгэх явдал хөгжиж, чойжин сахиусны хурал, жасын албаны орон тоогоор үүсгэн байгуулж, Лувсанхайдавыг Монголын шашны гол Чойжин болгосон түүхтэй билээ.

Монголын ард түмэн Манжийн түрэмгийлэгчдэд 200 гаруй жил боолчлогдон дарлагдаж байсан гав дөнгөө 1911 онд мултлан таягдаж, эх орноо Манжаас тусгаарлав. Тусгаар Монгол Улс байгуулж, VIII Богд Жибзундамба хутагтыг Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын хаан ширээнд суулгах баярыг тохиолдуулан Богд хаанаас Чойжин Лувсанхайдавт үе улиран залгамжлах Монголын шашны гол чойжин сахиулсан ариун явдалт, чин сүсэгт гүртэмбэ, гүжир хамба, эрдэнэбилэгт, тунгалаг бишрэлт хутагт хэмээх цол, хутагтын тамга, чойжин сахиусны тамга, Өршөөлийг хөгжүүлэгч сүмийн тамга зэргийг тус тус шагнан олгож, сүмийн олон тушаалтныг нэмэн томилжээ. Өршөөлийг хөгжүүлэгч сүмийн тамганы дардас бүхий Доржшүгдэн сахиус залах нууц судар музейн өдгөө Занхан сүмд хадгалагдаж байна.

Тэрээр Халх Монголын 13 тамгатай хутагтын нэг. Шашин номын үйл эрхлээд зогсоогүй төр улсынхаа төлөө бие, сэтгэл, оюунаа зориулж, монгол түмнийхээ эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө номынхоо ид шид, эр биеийн хүч чадлаар тэмцэж явсан нэгэн. Чойжин лам Лувсанхайдав 1918 онд Чойжин бууж байх үедээ жанч халжээ.

== Ямпай-Халхавч хаалга ==
Ямпай буюу халхавч хаалгыг Манжийн хааны зарлигтай сүм болон шашин төрийн томоохон үйл ажиллагаа явуулдаг сүм хийдийн урд барьж бүтээсэн байдаг.

Ямпайн урд талын дунд хананд ертөнцийн дөрвөн хүчтэн хангарьд, арслан, барыг газарт өөд өөдөөс нь харуулан, харин хойд талын дунд хананд 5 лууны дүрсийг Монгол орны байгальтай хослуулан үндэсний зургийн хэв маягаар товойлгон дүрсэлжээ. Ертөнцийн хүчирхэг 4 амьтан хамгаалж байгаа цагт газар тэнгэрийн элдэв ад зэтгэр, хор хөнөөл, хар зүгийн шулмасын хорлол нэвтрэн орохоос найдвартай сэргийлэн хэнд ч дийлдэшгүй бат цайз мэт байж, Бурхны шашин мандахыг үүгээр билэгдсэн ажээ. Сүмийн ямпайд бүтээсэн лууны тоо тухайн сүмийн ажиллагаа, зэрэг дэвийг илэрхийлдэг байв. Тус сүмийн ямпайд 4 хумст таван хүчирхэг луу бүтээсэн нь төр шашны томоохон үйл ажиллагаа явуулж байсныг илтгэж байна.

Сүмийн ямпайг хөх тоосгоор барьж, дээд доод хүрээнд хээ угалз гарган чимэглэж, урд хойно нийт зургаан хавтаст хананд янз бүрийн үйл явдлыг үлгэр домог, зөн билэгдлийн сэдвээр хийсэн байдаг. Энэхүү ингэмэл (хагас товоймол) баримлыг Монголын урчууд Утайн сургуулийн дэг жаягаар чадварлаг урлан бүтээжээ.

== Гол сүм буюу хурлын сүм ==
Сүмийн гол хаалган дээр Манжийн Бадруулт төр хааны хайрласан “Өршөөлийг хөгжүүлэгч сүм” гэсэн нэрийг монгол, төвд, хятад, манж хэлээр бичсэн байдаг.

Гол сүм нь шашны үйл ажиллагаа явуулж байсан дэг жаягаараа хадгалагдсан дурсгал юм. Түүнчлэн бурхад, барилгын дотоод засал, дэглэлт, сүмийн тааз, ханан дахь чойжин сахиусны өвөрмөц шийдэл бүхий чимэглэл, зургаараа бусад буддын сүм хийдээс ялгардаг. Одоо эдгээр нь тус музейн үзмэр болон хадгалагдаж байна.

Сүмийн хойд хэсэгт хүндэтгэлийн суудал дээр XVIII зууны үед зэсээр хөөж, алтаар шарж бүтээсэн Бурхан багшийн гоёмсог дүрийг 2 шавийн хамт байрлуулжээ. Баруун талын түшлэгт суудал дээр сүмийн гол лам Лувсанхайдавын /чойжин ламын/ баримал дүр, зүүн талын түшлэгт суудал дээр Лувсанхайдавын багш Ёнзонхамба Балданчоймболын занданшуулан хатаасан шарил байна. Түшлэгийн урд талаар хурал номын хэрэгсэл, хонх дамар, цан, хэнгэрэг, бүрээ, бишгүүр сэлтийг бүрэн өрж тавьжээ. Чойжин ламын суудлын түшлэгийн ард Жигжидийн орон (Лойлон), Ёнзонхамба Балданчоймболын суудлын түшлэгийн ард Янсан-Ядамын орны байдал бий. Түүний хойд талын хананд баруун талд Майдарын орон, зүүн талд Авидын орон бий. Үүнийг XX зууны эхээр Монголын уран сийлбэрч Балган модоор сийлжээ.

Уг сүмд хоёр эгнээ жавдан хэмээх лам нарын суудал хуучин байдлаараа хадгалагдаж байгаагийн өмнөх ширээнүүд дээр хурал номын үед хэрэглэж байсан тахилын төрөл бүрийн зүйлс, хөгжмийн зэмсгийг дэлгэн үзүүлж байна. Эдгээрийг шашны номын ёс журмын дагуу байрлуулжээ.

Гол сүмийн дээд хэсгийн дунд Насны гурван бурхны танка зураг, түүний хоёр хажуугаар XVIII зууны чулуун барын аргаар бүтээсэн 18 Найдангийн бар зураг, түүний доод талд 10 хангал бурхдын танка зураг залжээ. Сүмийн 2 талаар байгаа шилэн хоргонд “Цам” шашны бүжигт үйлийн багуудыг байрлуулсан байна. Цаасан шуумал баг бүтээгч авъяаслаг урлаачдын нэг нь XIX зуунд Их хүрээнд амьдарч байсан нэрт уран барималч Пунцаг-Осор юм. Түүний урласан “Улаан Жамсран” бурхны улаан шүрэн багт байгалийн цэвэр 6000 гаруй шүрийг нүүрний булчингийн хөдөлгөөний дагуу битүү шигтгэсэн нь багийг уран гоёмсог болгожээ. Түүнчлэн, догшин ширүүн, сүрлэг байдал илэрхийлэхийн тулд шүрний хэмжээг маш нарийнаар сонгон байрлуулж чаджээ. Энэ бүтээл Монгол Улсын “хосгүй үнэт” бүтээлд зүй ёсоор ордог бөгөөд дахин давтагдашгүй ур хийцээрээ үзэгчдийн анхаарлыг ихээхэн татдаг.

Энд бас хүрээ цамын ур хийцээрээ алдартай эрдэнийн чулуун чимэг бүхий Махгал Гомбын цамын баг, бүрэн өмсгөлийг байрлуулжээ. Гол сүмийн баруун, зүүн хананы гүнгэрваанд Бурхан багшийн шавь 16 Найданг бясалгалын байдалтайгаар зэс хөөмлөөр урласан байна. Их хүрээнд нутаг хошуудаас урлахуйн ухаанд нэрд гарсан урчуудыг цуглуулж, шашны урлагийн бүтээлүүдийг мэргэжлийн өндөр түвшинд хийж, хүрээний томоохон сүм хийдүүдэд залдаг байж. Эдгээр бүтээлээс нэрт уран хатгамалч Аюушийн “Оточ найман манал”, торгон зээгт наамалч Хасгомбын “Авидын шангад” зэрэг дэлхийд гайхагдах дахин давтагдашгүй хосгүй эх бүтээл тус сүмд хадгалагдан бий.

== Занхан сүм ==
Занхан сүмд Лувсанхайдав чойжин буух ёсоо сахиж, шашны зан үйлээ үйлддэг байв.

Сүмийн гол хэсэгт тусгай зассан тавцан дээр Лувсанхайдав чойжин буудаг байж. Хойморт Богд хааны сэнтий түшлэг байрласан нь чойжин буух үед Богд хаан тус сэнтийд залардаг байсныг гэрчилнэ. Сэнтий жамбийлийн баруун хойд талын хоргонд шарын шашныг үндэслэгч Богд Зонхов, улааны шашныг үндэслэгч Ловонбадамжунай нарын зэс гүнтэн баримал дүрийг хүндэтгэлтэйгээр, сүмийн баруун, зүүн талын том гүнгэрваануудад Чойжин ламын гол сахиус болох Очирваань, Найчин-Чойжин, Дамдинсандүв, Жигжид, Пэрэнлэйжалбуу, Зимэр-Чойжин, Доржшүгдэн зэрэг догшин ядам бурхдыг залжээ. Монголын уран барималчдын урлан бүтээсэн эдгээр зэс хөөмөл бүтээл уран дүрслэлийн үлэмжийн сүрлэг догшин дүр төрх, хөдөлгөөний огцом хурц хэмнэлээрээ бусдаас ялгардаг. Эдгээр цогц бүтээл Монголд цорын ганц байдаг үнэт өв сан юм.

Сүмийн тааз, чойжин буудаг тавцангийн дээрээс өлгөсөн янш (хүн, заан, барын арьсыг өвчин, эд эрхтэнг нь гарган дүүжилсэн маягаар хийсэн даавуун чимэглэл) зэрэг нь догшин чойжин бурхдын сүр хүчийг илтгэн, нисваанисыг дарж нигүүслэл амирлуулах агуулгатай. Буддын бусад сүм хийдэд сүмийн ийм чимэглэл байдаггүй юм.

Сүмийн үүдний зүүн хэсэгт Шамбалын орны Рэгдэндагва баатрыг морь унан тэрсүүтнийг дарж буйгаар дүрслэн цаасан шуумлаар бүтээжээ. Энэ нь замбуутивд шашин доройтож, буруу номтон олшрохын цагт Бурхны орноос Рэгдэндагва баатар ирж аврах болно гэж билэгшээсэн утгатай. Чойжин лам өөрөө ид шидтэн, хувилгаан хүн тул тахин шүтэх үүднээс үүдний баруун хэсэгт Энэтхэгийн 84 шидтэний тоонд орох Дүвчиндилав, Дүвчиннаровын дүрийг цаасан шуумлаар урлан залжээ.

Мөн үүдний баруун, зүүн хананд ертөнцийн дөрвөн зүгийг хамгаалагч дөрвөн их махранзыг босоо байдлаар өнгө будгийн гайхамшигт зохицлыг шингээн зурсан байна.

== Зуу сүм буюу мөргөлийн сүм ==
Энэ сүмийг Буддын шашныг үндэслэгч Шагжамунид зориулан барьжээ. Уг сум эртний улбаатай бөгөөд үүнээс уламжлан шарын шашны (Махаяана) урсгалд ордог улс оронд томоохон сүм хийдийн дэргэд бурхан багшийн дурсгалд зориулан “Зуу” сүм барих болсон байна.

Богд Зонхов (1357-1419) буддын шашинд эргэлт хийж, шарын шашныг эртний Энэтхэтийн дэг ёсоор дахин бий болгосон нь бурхны шашинд оруулсан том гавъяа юм. Шарын шашныг үндэслэгч богд Зонхов Лхас хотын орчимд Төв дацанг сэргээн, Бурхан багшийн тэргүүнд рэн-аа өмсгөн бүтээж “Зуу” бурхан хэмээн нэрлэжээ.

Бурхны шашин орчлон ертөнцөд сайн цагийн 1000 бурхан заларч, өөр өөрийн сургаал номоо дэлгэрүүлэх юм гэж үздэг. Буддын сургаал ёсоор ертөнц дахинд шашнаа дэлгэрүүлсэн дөрвөн бурхан заларч сургаал номоо айлдсан гэдэг.

Зуу сүмийн хойморт “Зуу” бурхан хоёр шавийн хамт өнгөрсөн, одоо, ирээдуй гурван цагт залран буйг Их хүрээний урчууд бурхан дүрслэлийн тиг жаягийн дагуу цаасан шуумлын аргаар маш чадварлаг бүтээжээ. Ингэхдээ ялимгүй инээмсэглэсэн, тайван амирлангуй, бясалгасан дүртэйгээр урдаа бадар аяга барин, очир завилгаагаар оршин буйг алтлаг дулаан өнгөөр хулдаж сүмийн хойморт залжээ. Эдгээр гурван цагийн “Зуу” бурхад мутрын хөдөлгөөнөөрөө ялгагдана.

* Сүмийн баруун хойморт орчлон ертөнцөд заларсан гурав дахь сайн цагийн бурхан болох өнгөрсөн үеийн Одсүрэн (Гэрэл сахигч)
* Голын бурхан нь одоо үед залран байгаа дөрөв дэх бурхан болох Бурхан багш Шагжамуни (Шакийн даяанч)
* Сүмийн зүүн хойморт замбуутивийн орон их доройтолд орон цөвүүн цаг ирэх үед бурхан шашнаа аврахаар тав дахь бурхан болон залрах ирээдүй цагийн Майдар (Асралт).

Сүмийн баруун, зүүн хананд буддын шашныг дэлгэрүүлэгч 16 Найданг хад агуйд даяанчлан сууж, ном судар бясалгаж байгааг харуулсан баримлууд бий. Найдангууд нь давтагдашгүй сонин донж төрхтэй, янз бүрийн бодол төсөөлөл, хүсэл эрмэлзлэлтэй байгааг уран баримлуудын дүрслэл хэллэгээс харж болно.

Сүмийн хад агуйн доод хэсэгт байгаа 4 махранз, тэдгээрийн барьсан зүйл сэлт нь шашны зөн билэгдлийн утга агуулгатай. Тэд сүмийг буддын шашны буруу номтон, элдэв муу нүгэл хилэнцээс хамгаалж байгаа утга илтгэнэ. Эдгээр бүтээлийг Монголын уран барималчид Утайн сургуулиар урлажээ.

Зуу бурхдын өмнөх тахилын ширээн дээр эртний Энэтхэтээс бурхан шүтээндээ тахиж ирсэн төр түвшин байх билэгдэл бүхий Төрийн долоон эрдэнийг цаасан шуумлын аргаар жижиг хэмжээтэй нарийн урлан залжээ. Монгол орон Манжийн захиргаанаас ангижирч тусгаар улс болсон 1911 онд Богд хааныг Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын хаан ширээнд өргөмжлөөд энэхүү төрийн долоон эрдэнийг биетээр бүтээлгэн залсан байна.

== Ядамын сүм ==
Ядамын сүм нь Гол сүмийн ард бусдаасаа онцгой баригдаж, эргэн тойрон тоосгон хэрмээр тусгаарлагджээ. Үүнийг Чойжин ламын нууц тарни, нандин шүтээний сүм гэж нэрлэдэг. Энд Чойжин лам Лувсанхайдав нууц тарниа бясалгадаг байв. Иймээс ч энэ сүмд эргэл мөргөлчид, жирийн хүмүүсийн хөл хориотой байсан гэдэг.

Чойжин лам тарнийн ёс, ид шидийг эрхэмлэн гол болгодог учир Энэтхэгийн 84 шидтэний нэг Дүвчиннагважодовын алтан шармал зэс хөөмөл дүрийг сүмийн голд, баруун хойд талын гүнгэрваанд Ловонбадамжунайн хөрөг, түүний урд уран сийлбэрч Жанцангийн урласан нууц тарнийн ядам бурхан Нархажидын сийлбэр байрлуулжээ. Зүүн талын хоймрын гүнгэрваанд нууц тарнийн гол шүтээн Янсан Ядам бурхныг бас залжээ. Энэ бурхныг зөвхөн сэрийн чойртой газар залдаг байсан аж.

Баруун талын шилэн хоргонд тарнийн ёсны Дүйнхор, Дэмчиг, Махамаяа, хос бурхад бий. Эдгээрийн дотроос ур хийц, уян налархай хөдөлгөөн, зохиомжийн баялаг эвслээрээ Өндөр гэгээн Занабазарын өөрийн мутраар хийсэн Дэмчиггарав бурхан эрс ялгарна. Зүүн талын хоргонд XX зууны эхэн үеийн авъяаслаг уран сийлбэрч Сүрэнгийн (1867-1940) бүтээл Улаан Жамсран бурхныг хоруудын хамт бүтээсэн модон сийлбэр байна. Сүмийн тахилын ширээн дээр XIX зууны сүүл үед хийгдсэн найман тахил байрлуулсан байна.

Сүмийн хананд нэр нь үл мэдэгдэх бурханчдын бүтээсэн шашныг хамгаалагч догшин бурхдын шүтээн зураг залжзэ. Уг сүмд нууц тарнийн хос ядам бурхдыг залсан байдгаараа бусад сүмээс онцлогтой.

== Хотол чуулган тус-энх амгалангийн тив сүм буюу өргөлийн сүм ==
Гол сүмийн зүүн талд оршин, бусдаасаа нэлээд өөр 8 талтай өвөрмөц зохиомжтойгоор баригдсан тус сүмийн хаалганы дээд хэсэгт сийлбэрдэж урласан алтан шар өнгийн жаазтай, хөх номин дэвсгэр дээр алтан өнгөөр “Хотол чуулган тус-энх амгалангийн тив” хэмээн соёмбо, санскрит, хуучин монгол үсгээр товойлгон бичиж байрлуулжээ.

Энэ сүмд XVII зууны суут хүү, Монголын анхдугаар Богд Өндөр гэгээн Занабазарын (1635-1724) өөрийн мутраар урлан бүтээсэн дэлхийд алдартай сонгодог бүтээлийн тоонд зүй ёсоор тооцогддог хосгүй нандин хүрэл цутгуур, алт шармал бүтээлүүд хадгалагдан үзэгч олны нүд хужирласаар байдаг тул Өндөр Гэгээний сүм гэж нэрлэгддэг.

Өндөр Гэгээний бүтээлийн энэ сүм уран барилгын хийц загвараараа өвөрмөц, урлахуйн ухааны олон төрлөөр хослуулан чимэглэсэн түүхийн үнэт дурсгалт барилга юм. Сүмийн хоймрын хананд Өндөр гэгээн Занабазарын цаасан шуумал хөрөг баримал залж, сэнтий жамбийлийг хананд нь шууд урлан бүтээжээ. Жамбийлийн хүрээг модоор урлахдаа алс хязгаар орны тэнгэрт дүрэлзэн асч буй галын дунд сүлжилдэх мэт олон лууг маш нарийн товойлгожээ. Ялангуяа луунуудын толгойг зориуд нааш гарган сийлбэрдэж урласан нь тэнгэрт луунууд сүр жавхаатайгаар хүрчигнэн чангаар дуугарах мэт сэтгэгдэл төрүүлэх нь гайхамшигтай. Жамбийлийн голд ертөнцийн хүн амьтанд цаглашгүй их нас бэлэглэгч насны гурван бурхан Аюуш, Жүгдэрнамжил, Цагаан дарь эхийн ингэмэл баримлын бие лагшинг алтаар хулдаж, өнгө ялган бүтээгээд өвчин зовлонгоос ангижруулж, урт удаан жаргалтай амьдрал билэгдэн залжээ.

Сүмийн ханан дээр дорно дахины сургуулийн тиг жаягийн дагуу бүтээсэн Бурхан багшийн шавь 16 Найдангийн ингэмэл (хагас товоймол) баримал бий. Ардын урлагийн уран элэглэлийн хэллэг болох ёгт хошигносон өгүүлэмжээр хүний дотоод сэтгэлийн мөн чанарыг гадаад төрхөд нь уран сайхны аргаар маш чадварлаг гаргасан эдгээр бүтээлийг Утайн сургуулиар монгол урчууд урлажээ.

Тус сүмд Өндөр гэгээн Занабазарын бараг бүх бүтээл хадгалагдаж байсан. Одоо Өндөр гэгээн Занабазарын өөрийн мутраар урласан Ринжү, Аюуш, Дорж сэмбэ, Майдар (босоо) зэрэг сонгодог бүтээл оршин байна. Мөн Занабазарын тиг сургуулиар бүтээсэн түүний шавь нарын бүтээлүүдээс [[Цагаан дарь эх|Цагаан]], [[Ногоон дарь эх]], Манал, Бодьсадва бүтээлүүд, Өндөр гэгээн Занабазарын Монголд авчирсан 1000-аад жилийн өмнө Энэтхэгт урласан хүрэл суварга зэрэг олон гайхамшигт эх бүтээлийн дээжис хадгалагддаг юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Choijin Lama Temple|Чойжин ламын сүм музей}}

* [https://web.archive.org/web/20181008014839/http://www.happycamel.com/mongolianbronzeprehistoricagedeerstones/mongolianchoijiinlamatemple.htm Choijiin Lama Temple]
* [https://web.archive.org/web/20190404143604/http://www.legendtour.ru/eng/mongolia/ulaanbaatar/choijin-lama-museum.shtml The Choijin Lama Museum]

{{Бурханы шашны хийдүүд}}
[[Ангилал:Буддын шашны музей]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Монголын буддын шашны хийд]]
[[Ангилал:20-р зууны хийд]]
[[Ангилал:Важраяна]]
[[Ангилал:1904 он]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын байгууллага]]
[[Ангилал:Музей]]</text>
      <sha1>cr4ybcj4h2ks9ip4ipbr91bosvjmgpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс музей</title>
    <ns>10</ns>
    <id>20505</id>
    <revision>
      <id>871958</id>
      <parentid>561332</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5241" sha1="nyklgeta7r9yx2py67di8fsc6ce8nup" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{main other|{{#if:{{Has short description}} |&lt;!--Do nothing--&gt; |{{#invoke:Type in location|main|{{{type|}}}|{{{location|}}}|check-patterns = [Mm]useum;[Hh]all;[Gg]allery;[Cc]enter}}}}}}&lt;!-- end short description
--&gt;{{Infobox
| child = {{{embed|}}}
| bodyclass   = vcard

| headerstyle = background-color: #eee; color:inherit;

| titleclass  = fn org
| title       = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||{{PAGENAMEBASE}}}}}}
| subheader   = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt;}}

| image1   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1}}|alt={{{logo_alt|}}}|class={{{logo_class|}}}}}
| caption1 = {{{logo_caption|}}}

| image2   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.14}}|alt={{{alt|}}}}}
| caption2 = {{{caption|}}}

| image3   = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map}}

| image4   = {{#invoke:Infobox mapframe
  | autoWithCaption
  | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|no|yes}}
  | mapframe-frame-width = 250
  | mapframe-marker = museum
  | mapframe-wikidata = yes
  | mapframe-type = landmark
  | mapframe-marker-color = #919090
  | mapframe-stroke-color = #525252
  | mapframe-stroke-width = 3
  | mapframe-shape-fill = #dbdbdb
}}

| label1    = Хуучин&amp;nbsp;нэр
| class1    = nickname
| data1     = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}}

| label3    = Байгуулагдсан
| data3     = {{{established|}}}

| label6    = Татан буугдсан
| data6     = {{{dissolved|}}}

| label7    = Байршил
| data7     = {{{location|}}}
| rowclass7 = adr
| class7    = locality

| label8    = Солбицол
| data8     = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark}} }}

| label9    = Төрөл
| data9     = {{{type|}}}

| label10   = Зөвшөөрөл
| data10    = {{{accreditation|}}}

| label11   = Key&amp;nbsp;holdings
| data11    = {{{key_holdings|}}}

| label12   = {{longitem|{{if empty|{{{collections_type|}}}|Цуглуулга}}}}
| data12    = {{{collections|}}}

| label13   = {{longitem|Цуглуулгын хэмжээ}}
| data13    = {{{collection_size|}}}

| label14   = Үзэгчдийн тоо
| data14    = {{{visitors|}}}

| label15   = Үүсгэн байгуулагч{{pluralize from text|{{{founder|}}}|plural=ид}}
| data15    = {{{founder|}}}
| class15   = agent

| label16   = {{longitem|Гүйцэтгэх захирал}}
| data16    = {{{executive_director|}}}
| class16   = agent

| label17   = {{longitem|{{if empty|{{{leader_type|}}}|Менежер}}}}
| data17    = {{{leader|}}}
| class17   = agent

| label18   = Захирал
| data18    = {{{director|}}}
| class18   = agent

| label19   = Ерөнхийлөгч
| data19    = {{{president|}}}
| class19   = agent

| label20   = Гүйцэтгэх захирал
| data20    = {{{ceo|}}}
| class20   = agent

| label21   = Дарга
| data21    = {{{chairperson|}}}
| class21   = agent

| label22   = Эрхлэгч
| data22    = {{{curator|}}}
| class22   = agent

| label23   = Архитектор
| data23    = {{{architect|}}}
| class23   = agent

| label24   = Түүхч{{pluralize from text|{{{historian|}}}|plural=ид}}
| data24    = {{{historian|}}}
| class24   = agent

| label25   = Эзэмшигч{{pluralize from text|{{{owner|}}}|plural=ид}}
| data25    = {{{owner|}}}
| class25   = agent

| label26   = Ажилчдын тоо
| data26    = {{{employees|}}}

| label27   = {{longitem|Нийтийн тээврийн шугам, буудал}}
| data27    = {{{public_transit|}}}

| label28   = Зогсоол
| data28    = {{{parking|}}}

| label29   = Вэбсайт
| data29    = {{{website|}}}

| header30  = {{#if:{{{network|}}}|{{Infobox museum/{{{network}}} network|header}} }}
| data31    = {{#if:{{{network|}}}|{{Infobox museum/{{{network}}} network|data}} }}

| data32    = {{{nrhp|}}}
| data33    = {{{embedded|}}}

}}&lt;/includeonly&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox museum with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox museum]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y|mapframe_args=y|pushpin_map_args=y| accreditation | alt | architect | caption | ceo | chairperson | collection_size | collections | collections_type | coordinates | curator | director | dissolved | embed | embedded | employees | established | executive_director | former_name | former_names | founder | historian | image | image_size | image_upright | key_holdings | leader | leader_type | location | logo | logo_alt | logo_caption | logo_class | logo_size | logo_upright | name | native_name | native_name_lang | network | nrhp | owner | parking | president | public_transit | type | visitors | website }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox museum]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox museum with conflicting parameters}}
| former_names; former_name 
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nyklgeta7r9yx2py67di8fsc6ce8nup</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871959</id>
      <parentid>871958</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Инфобокс Музей]] to [[Загвар:Инфобокс музей]]</comment>
      <origin>871958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5241" sha1="nyklgeta7r9yx2py67di8fsc6ce8nup" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{main other|{{#if:{{Has short description}} |&lt;!--Do nothing--&gt; |{{#invoke:Type in location|main|{{{type|}}}|{{{location|}}}|check-patterns = [Mm]useum;[Hh]all;[Gg]allery;[Cc]enter}}}}}}&lt;!-- end short description
--&gt;{{Infobox
| child = {{{embed|}}}
| bodyclass   = vcard

| headerstyle = background-color: #eee; color:inherit;

| titleclass  = fn org
| title       = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||{{PAGENAMEBASE}}}}}}
| subheader   = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt;}}

| image1   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1}}|alt={{{logo_alt|}}}|class={{{logo_class|}}}}}
| caption1 = {{{logo_caption|}}}

| image2   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.14}}|alt={{{alt|}}}}}
| caption2 = {{{caption|}}}

| image3   = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map}}

| image4   = {{#invoke:Infobox mapframe
  | autoWithCaption
  | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|no|yes}}
  | mapframe-frame-width = 250
  | mapframe-marker = museum
  | mapframe-wikidata = yes
  | mapframe-type = landmark
  | mapframe-marker-color = #919090
  | mapframe-stroke-color = #525252
  | mapframe-stroke-width = 3
  | mapframe-shape-fill = #dbdbdb
}}

| label1    = Хуучин&amp;nbsp;нэр
| class1    = nickname
| data1     = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}}

| label3    = Байгуулагдсан
| data3     = {{{established|}}}

| label6    = Татан буугдсан
| data6     = {{{dissolved|}}}

| label7    = Байршил
| data7     = {{{location|}}}
| rowclass7 = adr
| class7    = locality

| label8    = Солбицол
| data8     = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark}} }}

| label9    = Төрөл
| data9     = {{{type|}}}

| label10   = Зөвшөөрөл
| data10    = {{{accreditation|}}}

| label11   = Key&amp;nbsp;holdings
| data11    = {{{key_holdings|}}}

| label12   = {{longitem|{{if empty|{{{collections_type|}}}|Цуглуулга}}}}
| data12    = {{{collections|}}}

| label13   = {{longitem|Цуглуулгын хэмжээ}}
| data13    = {{{collection_size|}}}

| label14   = Үзэгчдийн тоо
| data14    = {{{visitors|}}}

| label15   = Үүсгэн байгуулагч{{pluralize from text|{{{founder|}}}|plural=ид}}
| data15    = {{{founder|}}}
| class15   = agent

| label16   = {{longitem|Гүйцэтгэх захирал}}
| data16    = {{{executive_director|}}}
| class16   = agent

| label17   = {{longitem|{{if empty|{{{leader_type|}}}|Менежер}}}}
| data17    = {{{leader|}}}
| class17   = agent

| label18   = Захирал
| data18    = {{{director|}}}
| class18   = agent

| label19   = Ерөнхийлөгч
| data19    = {{{president|}}}
| class19   = agent

| label20   = Гүйцэтгэх захирал
| data20    = {{{ceo|}}}
| class20   = agent

| label21   = Дарга
| data21    = {{{chairperson|}}}
| class21   = agent

| label22   = Эрхлэгч
| data22    = {{{curator|}}}
| class22   = agent

| label23   = Архитектор
| data23    = {{{architect|}}}
| class23   = agent

| label24   = Түүхч{{pluralize from text|{{{historian|}}}|plural=ид}}
| data24    = {{{historian|}}}
| class24   = agent

| label25   = Эзэмшигч{{pluralize from text|{{{owner|}}}|plural=ид}}
| data25    = {{{owner|}}}
| class25   = agent

| label26   = Ажилчдын тоо
| data26    = {{{employees|}}}

| label27   = {{longitem|Нийтийн тээврийн шугам, буудал}}
| data27    = {{{public_transit|}}}

| label28   = Зогсоол
| data28    = {{{parking|}}}

| label29   = Вэбсайт
| data29    = {{{website|}}}

| header30  = {{#if:{{{network|}}}|{{Infobox museum/{{{network}}} network|header}} }}
| data31    = {{#if:{{{network|}}}|{{Infobox museum/{{{network}}} network|data}} }}

| data32    = {{{nrhp|}}}
| data33    = {{{embedded|}}}

}}&lt;/includeonly&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox museum with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox museum]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y|mapframe_args=y|pushpin_map_args=y| accreditation | alt | architect | caption | ceo | chairperson | collection_size | collections | collections_type | coordinates | curator | director | dissolved | embed | embedded | employees | established | executive_director | former_name | former_names | founder | historian | image | image_size | image_upright | key_holdings | leader | leader_type | location | logo | logo_alt | logo_caption | logo_class | logo_size | logo_upright | name | native_name | native_name_lang | network | nrhp | owner | parking | president | public_transit | type | visitors | website }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox museum]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox museum with conflicting parameters}}
| former_names; former_name 
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nyklgeta7r9yx2py67di8fsc6ce8nup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс музей/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>20511</id>
    <revision>
      <id>871961</id>
      <parentid>561331</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T18:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Инфобокс Музей/doc]] to [[Загвар:Инфобокс музей/doc]]</comment>
      <origin>561331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1891" sha1="bra5i7bfw88rrtva4hrrq6tracf4ksb" xml:space="preserve">&lt;!-- EDIT TEMPLATE DOCUMENTATION BELOW THIS LINE --&gt;
==Хэрэглээ==
Доорх хоосон хувилбарыг хуулж аваад хэрэглэнэ.  Бүх параметрийн нэрүүд [[жижиг үсэг|жижиг үсгээр]] бичигдэх '''''ёстой'''''.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- width=&quot;50%&quot; style=&quot;vertical-align:top;&quot;
! Босоо жагсаалт !!
|- width=&quot;50%&quot; style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;vertical-align:top; padding:1ex;&quot; |&lt;pre&gt;{{Инфобокс Музей
| name             = 
| native_name      = 
| native_name_lang = 
| image            = 
| imagesize        = 200
| caption          = 
| alt              = 
| map_type         = 
| map_caption      = 
| map_alt          = 
| latitude         = 
| longitude        = 
| coordinates_type = 
| established      = 
| dissolved        = 
| location         = 
| type             = 
| collection       = 
| visitors         = 
| director         = 
| president        = 
| curator          = 
| publictransit    = 
| network          = 
| website          = 
}}&lt;/pre&gt;
|}&lt;includeonly&gt;
&lt;!-- ADD CATEGORIES BELOW THIS LINE --&gt;

&lt;!-- ADD INTERWIKIS BELOW THIS LINE --&gt;

[[ar:قالب:معلومات متحف]]
[[bg:Шаблон:Музей]]
[[ca:Plantilla:Museu]]
[[de:Vorlage:Infobox Museum]]
[[en:Template:Infobox museum]]
[[fi:Malline:Museo]]
[[fr:Modèle:Infobox Musée]]
[[hy:Կաղապար:Տեղեկաքարտ Թանգարան]]
[[id:Templat:Infobox museum]]
[[it:Template:Museo]]
[[ja:Template:博物館]]
[[ka:თარგი:ინფოდაფა მუზეუმი]]
[[mk:Шаблон:Музеј]]
[[nl:Sjabloon:Infobox museum]]
[[pt:Predefinição:Info/Museu]]
[[ru:Шаблон:Музей]]
[[tr:Şablon:Müze bilgi kutusu]]
[[uk:Шаблон:Музей]]
[[sv:Mall:Infobox Museum]]
[[vi:Tiêu bản:Thông tin bảo tàng]]
[[zh:Template:Infobox_Museum]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>bra5i7bfw88rrtva4hrrq6tracf4ksb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 сарын 26</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22044</id>
    <revision>
      <id>871867</id>
      <parentid>871833</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10808" sha1="1s254nik18881ezaf0wnx1zavwcgvoh" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|9 сарын}}
'''9 сарын 26''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 269 дахь ([[өндөр жил]] бол 270 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 96 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* МЭӨ 46 - Ромын хаан Юлий Цезарь өөрийн домгийн өвөг эцэг гэгдэх Венус Женетрикст зориулсан сүмийг бариулж дуусчээ. 
* 1087 - Английн хаан ширээнд II Уиллиам суув. 
* 1371 - Серби-Туркийн дайн: Османы эзэнт гүрний султан [[I Мурад|I Мурадаар]] удирдуулсан арми, Сербийн цэргийн жанжин Вукашин Мрнавчевичийн удирдуулсан арми цуст тулаанаа эхлүүлсэн. 
* 1580 - Английн нэрт эрдэмтэн Сир Френцис Дрейк эх дэлхийн эргэлдэх хөдөлгөөнийг тооцоолжээ. 
* 1687 - Венецийн жанжин Франческо Морозини тэргүүтэй цэргийн хүч Грекийн [[Афин]] хот дахь [[Парфенон|Парфенон сүмийг]] бөмбөгдөж их хэмжээгээр сүйтгэв. 
** Амстердам хотын зөвлөл Оранжийн Уиллиамаар удирдуулсан хувьсгал эхлүүлхийг зөвшөөрчээ. 
* 1777 - [[Америкийн хувьсгал]]: Британийн цэргийн хүч Филадельфи хотыг эзлэн авав. 
* 1789 - [[АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга|АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн анхны даргаар]] [[Томас Жефферсон]], анхны Хууль зүйн сайдаар Жон Жей, Шуудангийн анхны даргаар Самуэль Осгүүд, АНУ-ын анхны Ерөнхий прокуророор Эдмунд Рендольф нар томилогдов.
* 1905 - Нэрт эрдэмтэн [[Альберт Эйнштейн]] [[Харьцангуйн онол|харьцангуйн онолын]] талаар анх удаагаа нийтэлжээ. 
* 1910 - Энэтхэгийн сэтгүүлч Свадешабхимани Рамакришна Пиллай засаглалаа эсэргүүцсэн нийтлэл бичсэний төлөө баривчлагдав. 
* 1914 - АНУ-ын Холбооны худалдааны зөвлөл байгуулагджээ. 
* 1917 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Полигон вүүдийн тулаан эхлэв. 
* 1918 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Америкийн түүхэн дэх цуст тулаан болох Мойс-Аргоннын довтолгоо болжээ. 
* 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Маркет Гардены ажиллагаа бүтэлгүйтэв. 
** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Бразилийн цэргүүд арван өдрийн цуст тулааны дараа Серчио тосгоныг эзлэн авчээ. 
* 1950 - НҮБ-ийн цэнхэр дуулгатнууд [[Сөүл]] хотыг Хойд Солонгосын цэргүүдээс чөлөөлөв. 
** [[Индонез|Индонези]] улс НҮБ-д элсчээ. 
* 1959 - Японд болсон хамгийн хөнөөлт далайн шуурга болжээ. Уг шуурганы улмаас хөрсний нуралт болж 4,580 хүн амиа алдаж, 1.6 сая хүн орон гэргүй болсон байна. 
* 1960 - АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшсэн [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]], [[Ричард Никсон|Ричард М.Никсон]] нарын мэтгэлцээнийг анх удаа телевизээр шууд дамжуулжээ. 
* 1969 - &quot;Abbey Road&quot; студи &quot;Битлз&quot; хамтлагийн сүүлийн цомгийг бичиж, худалдаанд гаргав. 
* 1973 - Дуунаас хурдан &quot;Конкорд&quot; хөлөг Атлантын далайг анх удаа зогсолгүй нисэн гаталжээ.
* 1983 - ЗХУ-ын цэргийн офицер Станислав Петров компьютерийн алдааны улмаас АНУ руу цөмийн зэвсэг харвах анхааруулга очсоныг олж илрүүлэв. 
* 1984 - Их Британи болон Хятад улс [[Хонконг|Хонконгыг]] эргүүлэн шилжүүлэх гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Улмаар 1997 онд Хонконг нь Хятадын захиргаанд шилжсэн юм. 
* 1997 - Италийн Умбриа мужийн Марше хотод газар хөдөлж Гэгээн Френцисийн сүмийн тал хэсэг нуржээ. 
* 2000 - Чехийн нийслэл [[Праг]] хотноо болсон [[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]], [[Дэлхийн Банк Групп|Дэлхийн банкны]] дээд хэмжээний уулзалтыг эсэргүүцэгчид жагсаал зоохион байгуулав. Жагсаалд 20,000 хүн оролцжээ. 
* 2005 - Америкийн PBS Kids суваг албан ёсоор хаагдав. 
* 2008 - Швейцарийн зохион бүтээгч, нисгэгч Ив Росси онгоцны хөдөлгүүрт далавчийг зохион бүтээж, Английн хоолойг гатлажээ. 
* 2014 - Мексик улсын Игуала хотод гэмт бүлэглэлүүд олон хүнийг барьцаалав.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 932 - Арабын халиф Аль-Музизз Ли-Дин Аллах (975 онд нас барсан)
* 1849 - Нобелийн шагналт Оросын физикч [[Иван Павлов]] (1936 онд нас барсан)
* 1870 - Данийн хаан X Кристиан (1947 онд нас барсан)
* 1886 - Нобелийн шагналт Английн физиологич Арчибаолд Хилл (1977 онд нас барсан)
* 1888 - Нобелийн шагналт Английн яруу найрагч Т.С.Элиот (1965 онд нас барсан)
* 1897 - Ромын пап VI Паул (1978 онд нас барсан)
* 1909 - Америкийн автомашины нэр хүндтэй тэмцээн болох &quot;НАСКАР&quot;-ыг үндэслэгч Билл Франц (1992 онд нас барсан)
* 1918 - &quot;Дэлхийн мисс&quot; тэмцээнийг санаачлагч Эрик Морли (2000 онд нас барсан)
* 1922 - Оросын хунтайж Николай Романов (2014 онд нас барсан)
* 1927 - Америкийн ундааны &quot;Гаторейд&quot; брендийг үндэслэгч Роберт Кейд (2007 онд нас барсан)
* 1932 - Энэтхэгийн 13 дахь Ерөнхий сайд [[Манмохан Синг]]
* 1937 - ЗХУ-ын 11 дэх Ерөнхий сайд [[Валентин Павлов]] (2003 онд нас барсан)
* 1947 - Америкийн кантри урсгалын домог Лин Андерсон (2015 онд нас барсан)
** Олимпын аварга Америкийн усанд сэлэгч Дик Рот 
* 1948 - Америкийн дуучин, жүжигчин [[Оливиа Ньютон-Жон]]
* 1965 - &quot;Рошен&quot; компанийг үндэслэгч, Украины тав дахь Ерөнхийлөгч [[Петро Порошенко]]
* 1973 - Европын аварга, дэлхийн аваргын мөнгөн медальт Грекийн гурвын харайгч Ольга Васдеки 
* 1974 - Олимпын тав, дэлхийн гурван удаагийн алтан медальт Америкийн усанд сэлэгч Гари Холл
* 1976 - Германы хөлбөмбөгч Михайль Баллак
* 1979 - Олимпын аварга, Дэлхийн аваргын мөнгө, хүрэл медальт Америкийн гимнастикч Жейси Фелпс
** Эстони улсын 16 дахь Ерөнхий сайд [[Таави Ройвас]]
* 1981 - Өнөө цагийн газрын теннисний домог [[Серена Виллиамс|Серена Уиллиамс]]
* 1983 - Аргентиний хөлбөмбөгч Рикардо Куарешма
* 1993 - Америкийн сагсан бөмбөгч Майкл Кидд-Гилкрист 
* 1994 - Олимпын аварга, дэлхийн хүрэл медальт Америкийн усанд сэлэгч Жек Конгер
* 2000 - Йордан улсын гүнж Сальма бинт Абдулла

== Энэ өдөр нас барагсад ==
* 1620 - Хятадын эзэн хаан Тайчанг (1582 онд төрсөн)
* 1902 - Жинсэн хувцас зохион бүтээгч [[Леви Страусс]] (1829 онд төрсөн)
* 1935 - [[Пётр Козлов]] (1863 онд төрсөн) оросын Төв Ази судлаач, аялагч.
* 1940 - [[Михаил Кошкин]] (1898 онд төрсөн) зөвлөлтийн мнженер зохион бүтээгч, [[Т-34]] танк зохион бүтээгч.
* 1959 - Шри Ланка улсын 4 дэх Ерөнхий сайд С.В.Р.Д Бандаранайке (1899 онд төрсөн)
* 1976 - Нобелийн шагналт Швейцарийн химич Леопольд Ружицка (1887 онд төрсөн)
* 1978 - Нобелийн шагналт Шведийн физикч Манне Сийгбан (1886 онд төрсөн)
* 2008 - Америкийн нэрт жүжигчин, бизнесмэн [[Пол Ньюман]] (1925 онд төрсөн)
* 2019 - [[Жак Ширак]] (1932 онд төрсөн) Францын Ерөнхийлөгч (1995—2007), Ерөнхий сайд.
 
== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{USA}} Үндэсний сайн хөршийн өдөр
* {{ECU}} Төрийн далбааны өдөр
* {{NZL}} Доминион өдөр
* {{YEM}} Хувьсгалын өдөр
* Европын улс орнуудын хэлний өдөр (Европын Холбоо)

----
{{Commonscat|26 September|9 сарын 26}}

[[Ангилал:Өдөр|0926]]
[[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#26]]</text>
      <sha1>1s254nik18881ezaf0wnx1zavwcgvoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петрозаводск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22935</id>
    <revision>
      <id>872005</id>
      <parentid>857250</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9950" sha1="r5rbayo0ukcjq7r5ocg57jyezaqcaxo" xml:space="preserve">{{Short description|Оросын Бүгд Найрамдах Карель Улсын нийслэл}}
{{Инфобокс Оросын суурин
| mn_name                 = Петрозаводск
| ru_name                 = 
| loc_name1               = Petroskoi
| loc_lang1               = Карель
| loc_name2               = 
| loc_lang2               = 
| loc_name3               = 
| loc_lang3               = 
| loc_name4               = 
| loc_lang4               = 
| other_name              = 
| other_lang              = 
| image_skyline           = Petrozavodsk Collage 2020.png
| image_caption           = 
| image_map               = 
| map_caption             = 
| coordinates             = {{coord|61|47|N|34|20|E|display=inline,title}}
| image_flag              = Flag of Petrozavodsk (Karelia).svg
| flag_caption            = Туг
| image_coa               = Petrozavodsk Greater Coat of Arms.svg
| coa_caption             = Сүлд
| anthem                  = 
| anthem_ref              = 
| holiday                 = 6 сарын сүүлийн бямба гараг
| holiday_ref             = 
&lt;!-- administrative status --&gt;
| federal_subject         = [[бүгд найрамдах карель улс]]
| federal_subject_ref     = &lt;ref name=&quot;Constitution&quot; /&gt;
| adm_district_jur        = 
| adm_district_jur_ref    = 
| adm_inhabloc_jur        = Петрозаводск [[холбооны субъектийн чанартай хот|бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот]]
| adm_inhabloc_jur_ref    = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| adm_citydistrict_jur    = 
| adm_citydistrict_type   = 
| adm_citydistrict_jur_ref = 
| adm_selsoviet_jur       = 
| adm_selsoviet_type      = 
| adm_selsoviet_jur_ref   = 
| capital_of              = Бүгд Найрамдах Карель Улс
| capital_of_ref          = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| adm_ctr_of1             = Петрозаводск бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой хот
| adm_ctr_of1_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| adm_ctr_of2             = [[Прионежийн район]]
| adm_ctr_of2_ref         = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| adm_ctr_of3             = 
| adm_ctr_of3_ref         = 
| inhabloc_cat            = Хот
| inhabloc_cat_ref        = &lt;ref name=&quot;Ref62&quot; /&gt;
| inhabloc_type           = 
| inhabloc_type_ref       = 
&lt;!-- municipal status --&gt;
| mun_district_jur        = 
| mun_district_jur_ref    = 
| urban_okrug_jur         = Петрозаводск хотын тойрог
| urban_okrug_jur_ref     = &lt;ref name=&quot;Ref737&quot; /&gt;
| urban_settlement_jur    = 
| urban_settlement_jur_ref = 
| rural_settlement_jur    = 
| rural_settlement_jur_ref = 
| inter_settlement_territory = 
| inter_settlement_territory_ref = 
| mun_admctr_of1          = Петрозаводск хотын тойрог
| mun_admctr_of1_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref737&quot; /&gt;
| mun_admctr_of2          = Прионежийн хотын район
| mun_admctr_of2_ref      = &lt;ref name=&quot;Ref738&quot;&gt;Law #825-ZRK&lt;/ref&gt;
| leader_title            = Хотын дарга
| leader_title_ref        = 
| leader_name             = Инна Колыхматова
| leader_name_ref         = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://adm.gov.karelia.ru/news/12-05-2021-glavoy-petrozavodskogo-gorodskogo-okruga-izbran-vladimir-lyubarskiy/ |title=Vladimir Lyubarsky |access-date=2024-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005609/https://adm.gov.karelia.ru/news/12-05-2021-glavoy-petrozavodskogo-gorodskogo-okruga-izbran-vladimir-lyubarskiy/ |archive-date=2023-05-13 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| representative_body     = [[Петрозаводскийн хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]]
| representative_body_ref = 
&lt;!-- statistics --&gt;
| elevation_m             = 
| area_km2                = 135
| area_km2_ref            = &lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.petrozavodsk-mo.ru/petrozavodsk/gorod/info/spravka.htm|script-title=ru:Петрозаводск. Официальный сайт|access-date=June 27, 2014|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726205609/http://www.petrozavodsk-mo.ru/petrozavodsk/gorod/info/spravka.htm|archive-date=July 26, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
| pop_2010census          = 261987
| pop_2010census_rank     = 71-т
| pop_2010census_ref      = &lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
| pop_latest              = 
| pop_latest_date         = 
| pop_latest_ref          = 
| population_demonym      = 
| time_zone_ref           = 
&lt;!-- history --&gt;
| established_date        = 1703
| established_title       = 
| established_date_ref    = 
| current_cat_date        = 3 сарын&amp;nbsp;21, 1777
| current_cat_date_ref    = 
| abolished_date          = 
| abolished_date_ref      = 
&lt;!-- misc --&gt;
| postal_codes            = 185000–185003, 185005, 185007, 185009–185016, 185019, 185023, 185026, 185028, 185030–185035, 185700, 185890, 185899, 185910, 185960–185963, 185965, 185970, 185980–185983, 185985
| postal_codes_ref        = 
| dialing_codes           = 8142
| dialing_codes_ref       = 
| website                 = http://www.petrozavodsk-mo.ru/
}}
'''Петрозаводск''' ({{lang-ru|Петрозаводск}}; [[Карель хэл|карель]]: ''Petroskoi'') нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Бүгд Найрамдах Карель Улс]]ын [[нийслэл]] [[хот]] юм.

== Түүх ==
{{өргөтгөх хэсэг}}

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Петрозаводск (1991–2020, туйлын үе 1816–одоо)
| width = auto
| metric first = y
| single line = y
| Jan record high C = 5.5
| Feb record high C = 7.3
| Mar record high C = 15.5
| Apr record high C = 24.2
| May record high C = 33.0
| Jun record high C = 34.3
| Jul record high C = 33.9
| Aug record high C = 32.4
| Sep record high C = 28.5
| Oct record high C = 21.3
| Nov record high C = 11.1
| Dec record high C = 9.4
| year record high C = 33.9
| Jan high C = -5.7
| Feb high C = -5.2
| Mar high C = 0.0
| Apr high C = 6.7
| May high C = 13.8
| Jun high C = 18.8
| Jul high C = 21.5
| Aug high C = 19.3
| Sep high C = 13.6
| Oct high C = 6.4
| Nov high C = 0.2
| Dec high C = -3.3
| year high C = 7.2
| Jan mean C = -8.4
| Feb mean C = -8.2
| Mar mean C = -3.5
| Apr mean C = 2.5
| May mean C = 8.9
| Jun mean C = 14.1
| Jul mean C = 17.1
| Aug mean C = 15.0
| Sep mean C = 10.0
| Oct mean C = 3.8
| Nov mean C = -1.9
| Dec mean C = -5.6
| year mean C = 3.7
| Jan low C = -11.4
| Feb low C = -11.4
| Mar low C = -6.9
| Apr low C = -1.3
| May low C = 4.1
| Jun low C = 9.4
| Jul low C = 12.7
| Aug low C = 11.1
| Sep low C = 6.8
| Oct low C = 1.5
| Nov low C = -4.1
| Dec low C = -8.1
| year low C = 0.2
| Jan record low C = -41.6
| Feb record low C = -39.3
| Mar record low C = -30.0
| Apr record low C = -19.3
| May record low C = -9.8
| Jun record low C = -2.6
| Jul record low C = -0.1
| Aug record low C = -1.7
| Sep record low C = -5.0
| Oct record low C = -13.4
| Nov record low C = -27.5
| Dec record low C = -36.8
| year record low C = -41.6
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 38
| Feb precipitation mm = 29
| Mar precipitation mm = 31
| Apr precipitation mm = 32
| May precipitation mm = 48
| Jun precipitation mm = 61
| Jul precipitation mm = 82
| Aug precipitation mm = 81
| Sep precipitation mm = 59
| Oct precipitation mm = 56
| Nov precipitation mm = 51
| Dec precipitation mm = 44
| year precipitation mm = 612
| Jan snow depth cm = 16
| Feb snow depth cm = 21
| Mar snow depth cm = 22
| Apr snow depth cm = 5
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 0
| Nov snow depth cm = 5
| Dec snow depth cm = 11
| year snow depth cm = 22
| Jan rain days = 4
| Feb rain days = 3
| Mar rain days = 6
| Apr rain days = 11
| May rain days = 16
| Jun rain days = 18
| Jul rain days = 18
| Aug rain days = 18
| Sep rain days = 20
| Oct rain days = 19
| Nov rain days = 11
| Dec rain days = 6
| year rain days = 150
| Jan snow days = 26
| Feb snow days = 24
| Mar snow days = 20
| Apr snow days = 10
| May snow days = 4
| Jun snow days = 0.3
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 1
| Oct snow days = 8
| Nov snow days = 20
| Dec snow days = 27
| year snow days = 140
| Jan humidity = 87
| Feb humidity = 85
| Mar humidity = 80
| Apr humidity = 70
| May humidity = 66
| Jun humidity = 71
| Jul humidity = 75
| Aug humidity = 80
| Sep humidity = 84
| Oct humidity = 86
| Nov humidity = 89
| Dec humidity = 89
| year humidity = 80
| Jan sun = 18.2
| Feb sun = 53.5
| Mar sun = 135.5
| Apr sun = 192.4
| May sun = 271.5
| Jun sun = 285.1
| Jul sun = 286.9
| Aug sun = 226.2
| Sep sun = 131.8
| Oct sun = 59.7
| Nov sun = 18.1
| Dec sun = 5.2
| year sun = 
| source 1 = Погода и Климат&lt;ref name=&quot;Pogoda i Klimat&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/22820.htm|title= Climate Petrozavodsk|access-date=2026-05-28|publisher=Pogoda.ru.net}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[NOAA]]&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/RussianFederation/CSV/Petrozavodsk_22820.csv|title= Petrozavodsk 1991–2020|access-date=2026-05-28|publisher=NOAA}}&lt;/ref&gt;
| source = 
}}

== Цахим хуудас ==
{{Commonscat|Petrozavodsk|Петрозаводск}}
* [http://www.petrozavodsk.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] ([[орос]]оор)

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Бүгд Найрамдах Карель Улсын суурин]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:1703 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>r5rbayo0ukcjq7r5ocg57jyezaqcaxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ойрад аялга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23295</id>
    <revision>
      <id>871890</id>
      <parentid>829423</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10520" sha1="js5azqkwauuf3kzpxxqkmwzlowkyl26" xml:space="preserve">{{Short description|Төв Монгол хэлний аялга}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Ойрад аялга
| altname          = Монгол хэлний өрнөд аялга
| nativename       = {{MongolUnicode|ᡆᡕᡅᠷᠠᡑ&lt;br /&gt;ᡘᡄᠯᡄᠨ|lang=xal|style=text-align:left;word-wrap:normal}}&lt;br /&gt;''Өөрд келн''&lt;br /&gt;{{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br /&gt;ᠬᠡᠯᠡᠨ ᠦ&lt;br /&gt;ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ&lt;br /&gt;ᠠᠶᠠᠯᠭᠤ|lang=xal|style=text-align:left;word-wrap:normal}}&lt;br /&gt;''Моңһл келнә Өөрд айлһ''
| states           = [[Монгол]], [[Орос]], [[Хятад]], [[Киргиз]]&lt;ref name=&quot;Svantesson et al. 2005: 148&quot;/&gt;
| region           = [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг|Увс]],&lt;ref&gt;Svantesson et al. 2005: 141&lt;/ref&gt; [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]],&lt;ref&gt;Coloo 1988: 1&lt;/ref&gt; [[Халимаг]], [[Шинжаан]], [[Ганьсү муж|Ганьсү]], [[Хөхнуур муж]]
| ethnicity        = 655,372 [[Ойрад]]
| speakers         = 368,000, хүн амын 58%
| date             = 2007–2010
| ref              = e18
| familycolor      = Алтай
| fam1             = [[Монгол хэлний язгуур]]
| fam2             = Төв Монгол
| fam3             = [[Буриад хэл|Буриад]]–[[Монгол хэл|Монгол]]
| fam4             = [[Монгол хэл|Монгол]]
| script           = [[Тод бичиг]] (Хятад: албан бус), [[Кирилл бичиг|Кирилл]] (Орос: албан ёсны)
| stand1           = [[Халимаг аялга|Халимаг]]
| nation           = [[Халимаг]], [[Орос]] (Халимаг хэл нэршлээр); [[Хятад]]ын [[Хөхнуур муж]]ийн [[Хайши тойрог]]; Хятадын [[Шинжаан]]ы [[Баянгол - Монголын өөртөө засах тойрог]] болон [[Бортал тойрог]]
| iso2             = xal
| lc1              = xal
| ld1              = [[Халимаг аялга|Халимаг]]
| lc2              = xwo
| ld2              = Бичгийн Ойрад
| linglist         = xwo
| lingname         = Бичгийн Ойрад
| lingua           = 44-BAA-b нэг хэсэг
| glotto           = kalm1243
| glottorefname    = Oirad-Kalmyk-Darkhat
| map              = Oirat-map-ru.png
| mapcaption       = Ойрад аялганууд гэсэн Орос хэлээрх газрын зураг&lt;ref&gt;cp. the distribution given by Svantesson et al. 2005: 141&lt;/ref&gt;
| pronunciation    = {{IPA|[øːˈrət keˈlən]}}
| iso2comment      = Халимаг
}}

'''Ойрад–Халимаг аялга''' (халимаг кириллээр ''Хальмг келн'' гэж бичигддэг) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын холбооны нэгж болох [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]]ад оршин сууж буй [[Халимаг]]уудын хэлэлцэх [[Монгол хэл]]ний аялга юм. Халимаг аялга бол [[Монгол Улс]]ын болон [[БНХАУ]]-ын [[Ойрад]]ын хэлэлцэх [[Ойрад аялга]]тай үгсийн сангийн бүтцээр ялгарахаас бусдаар бол адил юм. 

Үнэндээ Орос дахь Ойрадын тасархай хэсэг [[Дөрвөд]], [[Торгууд]]ыг Оросоор &quot;калмык&quot; (Монголоор &quot;Халимаг&quot;) гэж нэрлэдэг болсноос хэл яриаг нь Ойрадаас салгаж тусад нь &quot;Халимаг хэл&quot; гэж үздэг [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] болон [[Европ]] зүгийн угсаатны онцлогоос илүүтэй газар зүйн суурьшлаар ангилах [[хэл шинжлэл]]ийн хэв маяг байдаг. Харин Монголын хэл шинжлэлчид Халимаг нь Ойрад аялганы нэг салаа гэж үздэг бол Хятадын хэл шинжлэлчид ямартаа ч Хятад болон Монгол дахь Ойрадын хэлж ярих нь Монгол хэлний аялга мөн гэж өөрийн улсын бодлогод тохируулан ангилдаг аж.

== Бичиг үсэг ==
Халимагууд 1607 оноос Ойрадын нутгаас баруунш нүүсэн. Тухайн үед Ойрад [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр]] бичдэг байлаа. 1648 онд [[Зүүнгар]]т сууж асан Ойрадын [[Зая Бандид Намхайжамц]] (Огторгуйндалай) монгол бичгийн хоёр авиаг нэг хэлбэрээр тэмдэглэдэг [[а]],[[э]], [[о]],[[у]], [[ө]],[[ү]] гэх мэтийн ялгагдах авиа бүрийг тус бүр нэг үсэг болгон сайжруулж [[Тод бичиг|Тод үсэг]] хэмээн нэрийдсэн юм. Ижил мөрний Ойрад [[Тод бичиг|Тод Монгол үсгийг]] 1660-аад оноос хэрэглэх болсноос хойш Халимагууд 1924 он хүртэл [[тод бичиг]]тэй явсан. 1924-1930 оны хооронд [[Кирилл үсэг|Кирилл]], 1930-1938 оны хооронд [[Латин үсэг]]т шилжиж үзээд 1938 оноос кирилл үсгийн бичигтэй болоод өнөөг хүрлээ. Халимагийн кирилл бичигт үгийн эхний үеэс хойших балархай эгшиг гээгдэх гэх мэт үгийн дуудлагыг яг тэмдэглэх дүрэм барьснаас тод бичгийн болоод монгол хэлтэй холбогдох уламжлалт хэв зохис нь нэлээд алдагджээ.

==Кирилл цагаан толгой ==
Өнөөгийн Халимаг цагаан толгойд 38 үсэг байна. Энэхүү кирилл үсгүүдийг Монголынхтой харьцуулан доор харууллаа.

{|class=&quot;wikitable&quot;
!align=&quot;center&quot;|Халимаг кирилл үсэг
!align=&quot;center&quot;|Харгалзах олон улсын авиа зүйн үсэг
!align=&quot;center&quot;|Монгол кирилл үсэг
!
!align=&quot;center&quot;|Халимаг кирилл үсэг
!align=&quot;center&quot;|Харгалзах олон улсын авиа зүйн үсэг
!align=&quot;center&quot;|Монгол кирилл үсэг
|-
|align=&quot;center&quot;|Аа
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|a}}
|align=&quot;center&quot;|a
|
|align=&quot;center&quot;|Оо
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|ɔ}}
|align=&quot;center&quot;|o
|-
|-
|align=&quot;center&quot;|Әә
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|æ}}
|align=&quot;center&quot;|ай
|
|align=&quot;center&quot;|Өө
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|o}}
|align=&quot;center&quot;|ө
|-
|align=&quot;center&quot;|Бб
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|p, pʲ}}
|align=&quot;center&quot;|б
|
|align=&quot;center&quot;|Пп
|align=&quot;center&quot;|({{IPA|pʰ}}, {{IPA|pʲʰ}})
|align=&quot;center&quot;|п
|-
|align=&quot;center&quot;|Вв
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|w, wʲ}}
|align=&quot;center&quot;|в
|
|align=&quot;center&quot;|Рр
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|r, rʲ}}
|align=&quot;center&quot;|р
|-
|align=&quot;center&quot;|Гг
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|ɡ}}, {{IPA|ɡʲ}}, {{IPA|ɢ}}
|align=&quot;center&quot;|г
|
|align=&quot;center&quot;|Сс
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|s}}
|align=&quot;center&quot;|с
|-
|align=&quot;center&quot;|Һһ
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|h}}
|align=&quot;center&quot;|г (зөөлөн)
|
|align=&quot;center&quot;|Тт
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|tʰ}}, {{IPA|tʲʰ}}
|align=&quot;center&quot;|т
|-
|align=&quot;center&quot;|Дд
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|t, tʲ}}
|align=&quot;center&quot;|д
|
|align=&quot;center&quot;|Уу
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|ʊ}}
|align=&quot;center&quot;|у
|-
|align=&quot;center&quot;|Ее
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|je}}
|align=&quot;center&quot;|е
|
|align=&quot;center&quot;|[[Ue (Cyrillic)|Үү]]
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|u}}
|align=&quot;center&quot;|ү
|-
|align=&quot;center&quot;|Ёё
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|jɔ}}
|align=&quot;center&quot;|ё
|
|align=&quot;center&quot;|Фф
|align=&quot;center&quot;|({{IPA|f}})
|align=&quot;center&quot;|ф
|-
|align=&quot;center&quot;|Жж
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|tʃ}}
|align=&quot;center&quot;|ж
|
|align=&quot;center&quot;|Хх
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|x, xʲ}}
|align=&quot;center&quot;|х
|-
|align=&quot;center&quot;|Җҗ
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|dʒ}}
|align=&quot;center&quot;|ж
|
|align=&quot;center&quot;|Цц
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|tsʰ}}
|align=&quot;center&quot;|ц
|-
|align=&quot;center&quot;|Зз
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|ts}}
|align=&quot;center&quot;|з
|
|align=&quot;center&quot;|Чч
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|tʃʰ}}
|align=&quot;center&quot;|ч
|-
|align=&quot;center&quot;|Ии
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|i}}
|align=&quot;center&quot;|и
|
|align=&quot;center&quot;|Шш
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|ʃ}}
|align=&quot;center&quot;|ш
|-
|align=&quot;center&quot;|Йй
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|j}}
|align=&quot;center&quot;|й
|
|align=&quot;center&quot;|Щщ
|align=&quot;center&quot;|({{IPA|stʃ}})
|align=&quot;center&quot;|щ
|-
|align=&quot;center&quot;|Кк
|align=&quot;center&quot;|({{IPA|k, kʲ}})
|align=&quot;center&quot;|к
|
|align=&quot;center&quot;|Ыы
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|i}}
|align=&quot;center&quot;|ы
|-
|align=&quot;center&quot;|Лл
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|ɮ}}, {{IPA|ɮʲ}}
|align=&quot;center&quot;|л
|
|align=&quot;center&quot;|Ьь
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|ʲ}}
|align=&quot;center&quot;|ь
|-
|align=&quot;center&quot;|Мм
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|m, mʲ}}
|align=&quot;center&quot;|м
|
|align=&quot;center&quot;|Ээ
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|e}}
|align=&quot;center&quot;|э
|-
|align=&quot;center&quot;|Нн
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|n, nʲ}}
|align=&quot;center&quot;|н
|
|align=&quot;center&quot;|Юю
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|jʊ}}
|align=&quot;center&quot;|ю
|-
|align=&quot;center&quot;|Ңң
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|ŋ}}
|align=&quot;center&quot;|н (нг)
|
|align=&quot;center&quot;|Яя
|align=&quot;center&quot;|{{IPA|ja}}
|align=&quot;center&quot;|я
|}

== Нэмэр ==
* [[Монгол хэл]]
* [[Монгол хэлний бүлэг]]
* [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд]]
* [[Монгол хэлний Халх-Буриад-Халимаг товч толь бичиг]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Wikipedia|xal}}
*[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=xal Ethnologue entry for Kalmyk-Oirat]
*[http://www6.gencat.net/llengcat/noves/hm01hivern-primavera/internacional/kornou1_9.htm Article on language policy and history in Kalmykia]
*[https://web.archive.org/web/20131110011219/http://dictionary.bumbinorn.ru/index.php Russian-Kalmyk On-Line Dictionary]

{{DEFAULTSORT:Хальмг келн}}
[[Ангилал:Монгол бичиг үсэг]]
[[Ангилал:Монгол хэлний бүлэг]]
[[Ангилал:Халимаг ястан]]
[[Ангилал:Монголын хэл]]
[[Ангилал:Оросын хэл]]
[[Ангилал:Киргизийн хэл]]
[[Ангилал:Хятадын хэл]]
[[Ангилал:Ойрад|аялга]]
[[Ангилал:Аюулд орсон хэл]]</text>
      <sha1>js5azqkwauuf3kzpxxqkmwzlowkyl26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүн Ази</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23921</id>
    <revision>
      <id>871883</id>
      <parentid>869502</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7600" sha1="7jww5s90rii4bxkpf2f9v6996201law" xml:space="preserve">{{Short description|Ази тивийн дэд бүс нутаг}}
{{Инфобокс тив
|title               = Зүүн Ази
|image               = East Asia (orthographic projection).svg
|area                = {{convert|11840000|km2|sqmi|abbr=on}}&amp;nbsp;(3-т)
|population          = 1.6 тэрбум (2023; 2-т)
|density             = {{convert|141.9|km2|sqmi|abbr=on}}
|GDP_nominal         = $30 их наяд (2026)&lt;ref name=&quot;IMF&quot;/&gt;
|GDP_PPP             = $60 их наяд (2026)&lt;ref name=&quot;IMF&quot;/&gt;
|GDP_per_capita      = $18,800 (нэрлэсэн)&lt;ref name=&quot;IMF&quot;/&gt;
|demonym             = [[Зүүн Азичууд]]
|countries           = {{collapsible list
| list_style = text-align:left;
| title = [[Азийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|6 улс]]&lt;ref name=&quot;Kort 2005 7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RAND&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NO&quot;&gt;{{cite web |title=Countries of Asia |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/asia.htm#East-Asia |website=nationsonline.org |publisher=Nations Online |access-date=2026-04-18 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010701135048/http://www.nationsonline.org:80/oneworld/asia.htm |archive-date=2001-07-01 }}&lt;/ref&gt;
| 1 = {{flag|Монгол}}
| 2 = {{flag|Хойд Солонгос}}
| 3 = {{flag|Өмнөд Солонгос}}
| 4 = {{flag|Тайвань}}
| 5 = {{flag|Хятад}}
| 6 = {{flag|Япон}}
}}
|dependencies         = {{collapsible list
| list_style = text-align:left;
| title = [[Хятадын тусгай захиргааны бүс|Хятадын хоёр тусгай захиргааны бүс]]
| 1 = {{MAC}} 
| 2 = {{HKG}} 
}}
|languages = 
{{Plainlist|
* [[Монгол хэл]]
* [[Солонгос хэл|Солонгос]]
* [[Төвөд хэл|Төвөд]]
* [[Хятад хэл|Хятад]]
* [[Япон хэл|Япон]]
* [[Зүүн Азийн хэлнүүд|Бусад]]
}} 
|time                = [[UTC+7]], [[UTC+8]] &amp; [[UTC+9]]
|cities              = Хотын нутгийн жагсаалт:&lt;br&gt;{{hlist|[[Бээжин]]|[[Гаошюн]]|[[Гуанжоу]]|[[Ёкохама]]|[[Макао]]|[[Нагоя]]|[[Наньжин]]|[[Осака]]|[[Пусан]]|[[Сөүл]]|[[Тайбэй]]|[[Токио]]|[[Тэгү]]|[[Ханжоу]]|[[Хонконг]]|[[Чэндү]]|[[Шанхай]] |[[Шэньжэнь]] }}
|m49 = &lt;code&gt;030&lt;/code&gt; – Зүүн Ази&lt;br /&gt;&lt;code&gt;142&lt;/code&gt; – [[Ази]]&lt;br /&gt;&lt;code&gt;001&lt;/code&gt; – [[Дэлхий]]
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| t = 東亞/東亞細亞
| s = 东亚/东亚细亚
| order = st
| p = Dōngyǎ/Dōngyà, Dōng Yǎxìyǎ/Dōng Yàxìyà
| w = Tung1-ya3
| j = dung1 aa3
| poj = Tang-a
| gan = Tung1 nga3
| wuu = ton&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt; ia&lt;sup&gt;去&lt;/sup&gt;
| h = dung&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt; a&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt;
| tib = ཨེ་ཤ་ཡ་ཤར་མ་
| mon = Зүүн Ази &lt;br /&gt;{{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠠᠽᠢ}}
| monr = Dzuun Azi
| uig = شەرقىي ئاسىي
| kana = ひがしアジア/とうあ
| shinjitai = 東亜細亜（東アジア）/東亜
| kyujitai = 東亞細亞/東亞
| revhep = Higashi Ajia/Tō-A
| kunrei = Higasi Azia/Tou-A
| hanja = 東아시아/東亞細亞/東亞
| hangul = 동아시아/동아세아/동아
| rr = Dong Asia/Dong Asea/Dong A
| uly = sherqiy asiy
}}

[[Файл:Location-Asia-UNsubregions.png|thumb|250px|right|НҮБ-ийн тодорхойлсон бүсчлэл:
{{legend|#0000E0|[[Умард Ази]]}}
{{legend|#E000E0|[[Дундад Ази]]}}
{{legend|#00E000|[[Өрнөд Ази]]}}
{{legend|#E00000|[[Өмнөд Ази]]}}
{{legend|#FFFF20|[[Зүүн Ази]]}}
{{legend|#FFC000|[[Дорно-Өмнөд Ази]]}}]]
'''Зүүн Ази''' (мөн '''Зүүн Ази''' гэх) - [[Ази]] тивийн [[дорно]] талын хувь хэсэг ([[бүс нутаг]]). 

[[НҮБ]]-ийн &quot;Статистикийн хэлтэс&quot;-ээс тоо бүртгэлийн зорилгоор [[Ази]] тивийн [[улс]]уудыг ''зүүн'', [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]], [[Өмнөд Ази|өмнөд]], [[Баруун Ази|баруун]], [[Дундад Ази|дундад]]&lt;ref&gt;Англиар ''Central Asia'' гэж бичдэг, ''central'' гэх үг монгол хэлэнд ихэвчлэн «[[төв]]» гэж орчуулагддаг. Гэвч монгол хэлэнд [[Төв Ази]], [[Дундад Ази]] хоёр ялгаатай. НҮБ-ийн бүсчилсэн нь ''Central Asia'' нь [[Дундад Ази]]тай тохирдог.&lt;/ref&gt;  болгон 5 хувь хэсэг болгон бүсчилсэн нь түгээмэл хэрэглэгддэг болсон. Үүгээр бол газар зүйн байршлаар дорно талд төвлөрсөн бүрэн эрхт [[Монгол улс|Монгол]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Умард Солонгос]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]], заримдаг эрхт [[Тайвань|Тайвань]]&lt;ref name=&quot;тайвань&quot;/&gt; улсыг хамтатган &quot;Зүүн Ази&quot; гэж нэрийдэнэ.

Дээрх бүсчлэлээр тасалбар болгон үзэхэд Ази тивийн 28%-тай тэнцэх Зүүн Азийн 12 сая гаруй тэгш дөрвөлжин километр газар нутагт [[дэлхийн хүн ам]]ын 22%, Азийн хүн амын 38%-тай тэнцэх 1.5 тэрбумаас олон хүн оршин сууж байна. Хүн амын нягтшил дэлхийн дундаж 45 хүн/км²-аас 3 дахин илүү 131 хүн/км² байна.

==Өөр тодорхойлолт ==
Түүхэн дэх ард түмний соёлын ижилсэлээр нь Монгол, Хятад, Солонгос, Японыг [[Вьетнам]]тай хамт (соёлын) '''Зүүн Ази''' гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://afe.easia.columbia.edu/webcourse/key_points/kp_5.htm |title=Columbia University East Asian Cultural Sphere |access-date=2012-06-10 |archive-date=2008-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227154316/http://afe.easia.columbia.edu/webcourse/key_points/kp_5.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;R. Keith Schopper's ''[http://www.pearsonhighered.com/bookseller/academic/product/0,3110,0132431467,00.html East Asia: Identities and Change in the Modern World]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Joshua A. Fogel (UC Santa Barbara/University of Indiana)  ''[http://www.indiana.edu/~easc/resources/working_paper/noframe_3_all.htm Nationalism, the Rise of the Vernacular, and the Conceptualization of Modernization in East Asian Comparative Perspective]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;United Nations Environment Programme (mentions sinosphere countries) ''Approaches to Solution of Eutrophication'' {{Webarchiv|url=http://www.unep.or.jp/ietc/Publications/techpublications/TechPub-11/2-4.asp |wayback=20070624223801 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 09:45:17 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ БНХАУ-ын доторх Өвөр Монгол, [[Төвөд]], [[Шинжаан]]ыг [[Төв Ази]]д хамааруулдаг. Зарим шалтгаанаар [[Оросын Алс Дорнод]]ыг Зүүн Азид хамааруулах нь бас бий.

== Эш баримт, тайлбар ==
{{reflist}}

== Нэмэр ==
* [[Ази]]
* [[Алс Дорнод]]
* [[Зүүн Азийн тоглолт]]

{{Азийн бүсчлэлийн хөтлөгч загвар}}

[[Ангилал:Зүүн Ази| ]]
[[Ангилал:Азийн бүсчлэл]]</text>
      <sha1>7jww5s90rii4bxkpf2f9v6996201law</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын үндэсний түүхийн музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24611</id>
    <revision>
      <id>871963</id>
      <parentid>845564</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60234" sha1="exv8y16wnenk1ply9su10plcu4qjv7e" xml:space="preserve">{{Short description|Улаанбаатарын музей}}
{{Инфобокс музей
| name            = Үндэсний Түүхийн Музей
| native_name     = 
| image           = National Museum of Mongolia (2023).jpg
| image_size      = 220px
| build           = 
| pushpin_map     = 
| pushpin_caption = 
| established     = 1971 (''Хувьсгалын музей'')
| coordinates     = {{coord|47.9208|106.9154|type:landmark_region:MN|display=inline,title}}
| location        = [[Чингэлтэй]], [[Улаанбаатар]], Монгол
| type            = [[Үндэсний түүх]]
| visitors        = 
| director        = 
| curator         = 
| website         = {{official website|http://en.nationalmuseum.mn/}}
}}

'''Монголын Үндэсний Түүхийн Музей''' нь [[Улаанбаатар]] хотод байрладаг Монгол Улсын Соёлын яамны харьяа төрийн үйлчилгээний байгууллага [[музей]] юм. Тус музей нь монгол нутагт хүн анх аж төрөх болсон хуучин чулуун зэвсгийн үеэс эдүгээ хүртэлх нүүдэлчдийн түүх, соёл, өв дурсгал, угсаатны зүй, уламжлалт зан заншлыг товчлон үзүүлсэн үзвэрийн 10 танхим бүхий, сан хөмрөгтөө 50000 гаруй үзмэртэй, үндэсний хэмжээний тэргүүлэх музей билээ. Үндэсний түүхийн музей нь [[Монгол улс]]ын нийт музейн үзмэрийн 30 гаруй хувийг хадгалж, дэлгэн үзүүлдэг эрдэм шинжилгээний судалгаа сурталчилгааны төв байгууллага болно. [[Image:Undesni_tuuhiin_muzei_zurag.jpg|thumb|right| Монголын Үндэсний Музей]]

==Түүх==
[[Image:Natmusmonhis.jpg|right|thumb]]
[[Image:National Museum of Mongolia.JPG|right|thumb|Монголын үндэсний түүхийн музей]]
Монголд орчин үеийн музей 1924 онд байгуулагдаж, музейн сан хөмрөгөө бүрдүүлж эхэлсэн билээ. [[Богд хааны ордон музей|Богд хааны ордон]]&lt;nowiki/&gt;д анхны үзэсгэлэнгээ нээж байсан музей өргөжин тэлсээр 1956 онд “Улсын төв музей” болон монголын түүх, угсаатны зүй, урлагийн түүх, байгалийн түүх болон палеонтологийн холбогдолтой бүхий л үзмэрүүд  хадгалагдаж байв. Түүнчлэн аймаг бүрт орон нутгийг судлах музей байгуулагдаж нутаг орныхоо түүх, байгалийн онцлогийг тусгасан цуглуулгатай бөгөөд өнөөдөр ч үйл ажиллагаагаа эрхлэн явуулсаар байна.

1980-аад оны сүүл 1990-ээд оны эхэн үед Монголчууд хүний эрх, эрх чөлөөг дээдэлсэн ардчилал шинэчлэлийн тогтолцоог сонгож, эдийн засгийн чөлөөт хэлбэрт шилжсэн юм. Энэхүү өөрчлөлт нийгмийн бүх салбарт нөлөөлж музей нь бүтэц зохион байгуулалтын хувьд шинэчлэгдсээр ирсэн юм. 

1991 онд улсын томоохон музейнүүд цуглуулгаараа төрөлжсөн музей болон шинэчлэгдсэн бөгөөд '''Улсын төв музей''', Хувьсгалын музейн археологи, түүх, угсаатны цуглуулгыг тус тус нэгтгэн '''Монголын Үндэсний Түүхийн Музей'''&lt;nowiki/&gt;г байгуулжээ. 2008 онд Монгол улсын Засгийн газрын тогтоолоор Монголын Үндэсний Түүхийн музей нь '''Монголын Үндэсний музей''' болон нэрээ өөрчилжээ. Монголын үндэсний музей нь монголчуудын түүх, соёлын өвийг хадгалан хамгаалах, судлан сурталчлах, түгээн дэлгэрүүлэх зорилго бүхий соёл, шинжлэх ухаан, боловсролын байгууллага юм. Тус музей нь монгол нутагт хүн аж төрж эхэлсэн нэн эртнээс өнөөг хүртэлх үеийн монголчуудын түүх, уламжлалт соёлын хүрээн дэх  50.000 орчим үзмэрийн цуглуулгатай.

МЭӨ 800.000 жилийн тэртээгээс XX зууны үед холбогдох түүх, археологи, угсаатны зүй, соёлын эд өлгийн зүйлсийг байнгын үзүүллэгийг дэлгэн олон нийтэд үйлчилж байна. 

Түүхийн цуглуулга нь археологи, монголын дундад зуун, орчин үеийн түүхийн үзмэрүүд, гэрэл зураг, бичлэг, баримт бичгээс бүрддэг. 

Угсаатны зүйн цуглуулга нь монголчуудын эдийн болон оюуны соёлын дурсгалын ай савд багтах баялаг эд өлгийн зүйлс тухайлбал, гоёл чимэглэл, хувцас, хөгжмийн зэмсэг, гал тогооны хэрэгсэл, монгол гэр, гэрийн тавилга, малын уналгын хэрэгсэл, бөө мөргөл, бурхан шашны эд өлгийн зүйлсээс бүрддэг. 

Монголын Үндэсний музей (үүнээс хойш МҮМ гэж товчлон бичье) нь байнгын үзэсгэлэнгийн 10 танхим, түр үзэсгэлэнгийн 1 танхимтай. Хүний нөөцийн хувьд 6 хэлтсийн 80 гаруй ажилтан албан хаагчидтай. Мөн Монгол улсын Засгийн газрын ордонд шинээр байгуулагдсан Монгол төрийн түүхийн музей харьяа музейн зарчмаар үйл ажиллагаагаа явуулдаг.

МҮМ нь гадаад, дотоодын музей, олон улсын сан, их сургууль, судалгааны байгууллагуудтай хамтран судалгаа шинжилгээний олон төслийг амжилттай хэрэгжүүлдэг. [[Солонгосын Үндэсний Музей]], [[АНУ-ын Смитсоны хүрээлэнгийн Байгалийн Түүхийн Үндэсний музей]], [[Пенсильванийн Их сургуулийн Археологи болон Антропологийн музей]], [[Зүүн Теннесси Их сургууль]] зэрэг олон байгууллагатай хамтарч эрдэм шинжилгээ судалгааны төсөл хэрэгжүүлж байна. 

1990-ээд оноос хойш дэлхийн 18 оронд монголын түүхийн талаарх гуч гаруй тусгай үзэсгэлэнг зохион байгуулсан.

== Монголын Үндэсний Музейн танхим==
[[Файл:Mongolian Traditional Home - Ger (Yurt).jpg|thumb|Монгол гэр]]
=== Эртний монголын түүх ===
[[Image:Ancient Mongolian pottery - National Museum of Mongolian History.jpg|right|thumb|Вааран эдлэл]]
[[Image:Cave painting - National Museum of Mongolian History.jpg|right|thumb|Хадны сүг зураг]]
Монгол дахь чулуун зэвсгийн үе нь ойролцоогоор 800.000 жилийн өмнө эхэлж, хуучин, дунд, шинэ чулуун зэвсгийн үе хэмээн хуваагддаг. Эртний хүний амьдарч байсан бууц суурингийн дурсгал эдүгээ монголын бүх нутгаас олдож байна.

Хуучин чулуун зэвсгийн үе буюу “Палеолит” МЭӨ 800000-12000 жилийн өмнөх хүмүүсийн гол багаж зэвсэг нь чулууг бутлаж хийсэн хутга мэт зүйл байв. Түүнчлэн яс, эвэр, том биетэй амьтны шүдээр ч зэвсэг хийж байжээ. Монгол дахь хуучин [[Чулуун зэвсгийн үе|чулуун зэвсгийн]] хамгийн эртний дурсгал нь Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын нутаг дахь Цагаан агуйгаас олдсон чулуун зэвсэг бөгөөд ойролцоогоор 800000 жилийн өмнөх үед холбогдоно. Хуучин чулуун зэвсгийн гол гол дурсгалууд Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын [[Цагаан агуй]], Өлзийт сумын [[Уранхайрхан уул]], Ховд аймгийн Үенч сумын Үенчийн гол, Алтай сумын Барлагийн голын ойролцоо, Өвөрхангай аймгийн [[Гучин-Ус сум|Гучин ус сум]]&lt;nowiki/&gt;ын Гучин ус, [[Дундговь аймгийн Гурвансайхан сум]]&lt;nowiki/&gt;ын [[Ярх ба Ёроолын дурсгал]]&lt;nowiki/&gt;ууд музейн үзүүллэгт бий.

=== Дунд чулуун зэвсгийн үеийн дурсгалууд ===
Дунд чулуун зэвсгийн үед (МЭӨ 100 000 - 40 000 жилийн өмнө) хүмүүс “галыг” нээсэн аж. Түүнчлэн эртний хүний уран дүрслэлт сэтгэлгээнийн илэрхийлэл хадны сүг зурагт шингэн үлджээ. Цаг уурын хувьд мөнх цэвдэг мөстлөгийн үе эхлэн аажмаар энэ цаг уурт амьд байгал шилжин зохицож байсан хийгээд орчин үеийн монголын газар нутгийн баруун ба хойд уулархаг бүс нутаг мөстлөгт өртсөн байна. Энэхүү хүйтнээс биеэ хамгаалахын тулд тэр үеийн хүмүүс агуй гэх мэт байгалын хоргодох газарт байрлан, агнасан амьтныхаа арьсаар энгийн хувцас хийж өмсдөг байлаа. Олон төрлийн багаж зэвсэг, хоёр талыг ирлэсэн, тэмдэг хэрчлээ гаргасан зэвсгүүдийг хийх болсон. Левалиуци ба засч янзлах техник гарсан нь эдгээр чулуун зэвсгүүдийг бүтээх бололцоог бүрдүүлжээ. Энэ үеийн дурсгалууд Монголын Ханбогд сумын Оцонмааньтын агуй, Баянхонгор аймгийн Их Богд уул, Өвөрхангай аймгийн Богд сумын Арцбогд, Хархорин сумын Мойлтын ам зэрэг газруудад илэрчээ.

1.Дээд чулуун зэвсгийн үе (МЭӨ 40000-12000 жилийн өмнө) Энэ үеийн төгсгөлөөр мөсөн голын зузаан нь багасаж орчин цагийн газар зүйн нутаг дэвсгэр үүсэн бий болжээ. Уур амьсгал нь өнөөгийхтэй төстэй болж хувирчээ. Чулуун зэвсгийн технологи нь өмнөх үеэсээ хөгжин иртэй зүйл, сумны жад, чулууны хэлтэс, тэвнэ гэх мэт нарийн багаж зэвсгийг чулууг бутлах замаар хийдэг болов. Ан ав хийх арга техник сайжирч, сонгож авах зэвсэг нь жад болжээ. Тэр үеийн хүмүүс агуйгаар орон гэрээ хийж байсан ч, өнөөгийн гэр буюу урцтай ойролцоо байгууламжийг мөн барьж эхэлсэн байна.

2. Дунд чулуун зэвсгийн үе: 12000-7000 жилийн өмнөх үеийг судлаачид хүн төрөлхтөний их нүүдлийн үе хэмээдэг хйигээд хүмүүс хойд зүг рүү нүүдэллэж байжээ. Тухайлбал, Сибир болон Алескыг дамжин төв азийн хүмүүс хойд америкт хүрсэн гэдэг. Хүмүүс холын тусгайлтай анхны зэвсэг нум сумыг сэдэж, болхи газар тариалан эрхэлж, зэрлэг амьтдыг гаршуулах болсон. Эхлээд нохойг тэжээн гаршуулжээ. Увс аймгийн Сагил сумын Можоод илэрсэн хадны зурагны судалгаагаар 5 хошуу малын нэг үхрийг тэжээн гаршуулсаныг батласан юм. Мөн чулуун зэвсэг ч нэлээд боловсронгуй болов. Дунд чулуун зэвсгийн үеийн архелогийн дурсгал болон эд өлөг нь монголд төдийгүй дэлхий дахинд тархсан байдаг ч ерөнхийдөө нэлээд ховор юм. Баянхонгор аймгийн Чихэн агуй, Дундговь аймгийн Дулааны говиос илэрсэн чулуун зэвсэг нь зэрэг дурсгал бий. 

3. Шинэ чулуун зэвсгийн үе (МЭӨ 7000 - 3000 жилийн өмнө) Энэ үед эртний хүмүүс гэрийн эртний хэлбэр нүхэн сууц, оромж урц майханг барьж чаддаг болов. Үржил шимтэй голын эрэг хөвөөг даган багахан тариалан, загас, ан агнуур эрхлэн аж төрж байв.  Энэ үеийн малтлагаар илэрсэн архелогийн дурсгалт зүйлсээс чулуун зэвсгээс гадна шавраар хийсэн ваарны хагархай, ясаар хийсэн чимэг зүүлтний төрлүүд, энгийн гоёл чимэглэлийн эдлэлүүд илэрчээ. Мөн нас барагсадаа тусгай зан үйлийн дагуу оршуулдаг болсон. Тэд үхсэний дараах амьдралд итгэдэг байжээ. Иймэрхүү оршуулгын газар нь Дорнод аймгийн Норовлин уул, Тамсагбулаг ууланд илэрсэн. Энэ үеийн чулуун зэвсэг нь чулууг бутлан хийдэг эртний арга техникээр зогсохгүй, нүх гаргах, өнгөлөх, ирлэх арга дэлгэрсэн. Анхдагч чулуун зэвсгийн үеийн чулуун зэвсэг нь улам хөгжиж, хуурайдах багаж, сэлэм, зэв мэтийн багаж дэлгэрсэн. Хатуулаг сайтай пийсүү, хаш чулуугаар багаж зэвсгийн чанарыг сайжруулжээ.

4. [[Хүрэл зэвсгийн үе]] (МЭӨ 3000- МЭ 300 жилийн өмнө) Монгол дахь хүрэл зэвсгийн үе нь МЭӨ 3000 оноос эхэлдэг. Хүн төрөлхтөн зэс хэмээх металлийг нээснээр чулуун зэвсгийн эрин үеийг хүрэл зэвсгээр сольжээ. Хүрэл зэвсгийн үед эртний нүүдэлчид мал аж ахуйг хөгжүүлж түүнтэй уялдан тухайн үеийн соёл, хувь хүн, өмчийн харилцаа аажим аажмаар өөрчлөгдөж эхэлсэн юм.  Энэ үеийн дурсгалуудад дөрвөлжин хэлбэрийн булш бунхан, дөрвөлжин мөн дугуй хүрээгээр хүрээлэгдэж чулуугаар хучигдсан том булшны чулуу байдаг. Мөн төв азийн амьтны загварт урлагийн мянган дурсгал бүхий хадны зураг, хүрэл эдлэл, евроазид цөөн тоотой тархсан буган чулуун хөшөө хэмээх алдарт дурсгал бүтээгдсэн ажээ.

=== Эртний улсуудын түүх ===

Тус танхимд Монголын нутагт оршин байсан эртний улсуудын түүхийг өгүүлнэ. Монголчуудын дээд өвөг Хүннү гүрэн (МЭӨ III - МЭ I зуун) хийгээд түүний дараа оршин тогтнож байсан Түрэгийн хаант улс, Уйгар, Хятан улсын (МЭ VI-XII зуун) түүх, соёл, аж ахуйг харуулсан археологийн олдворууд дэлгэгдсэн.

==== Хүннү гүрэн  (МЭӨ III зуун - МЭ I зуун) ====
[[Файл:Xiongnu Jade Ornaments (35324445250).jpg|thumb|Хүннү улсын хаш чулуу]]
Манай эриний өмнөх 2000 жилийн орчим өнөөгийн монголын нутагт талын нүүдэлчид овгийн холбоонд нэгдэн аж төрж байв. Хүннү аймгийн холбоо нь монгол, түрэг, хамниаган болон бусад талын нүүдэлчдийг нэгтгэн монгол нутагт анхны эзэнт гүрнийг байгуулснаар Хүннү гүрэн хэмээн алдаршжээ. Хүннү гүрэн нь хүчирхэг үедээ өмнө зүгт хятадын Цагаан хэрэм умар зүгт Байгаль нуур, баруун тийш Ил Тарвагатай дорно зүгт Солонгосын хойг хүртэлх газар нутгийг эзлэн оршиж байв. Эдүгээ монгол нутгаас олдож буй Хүннүгийн үеийн бууц, тахилын байгууламж, язгууртны болон жирийн иргэдийн булш бунхны дурсгалыг дэлхийн олон орны эрдэмтэд судлан шинжилж байна. Та бүхэн манай үзмэрийн танхимаас 20-р зууны археологийн шинжлэх ухааны нэгэн нээлт Хүннүгийн язгууртны булшны хосгүй нандин олдворууд, орчин үеийн судлаачдын шинжлэн судалж олны хүртээл болгож буй дурсгалуудыг үзэх болно. Хүннүгийн үед нүүдэлчид мал ахуй эрхлэн аж төрж гар урлал, газар тариаланг эрхлэн бурхны болон бөөгийн мөргөл бүхий соёлын өвөрмөц орчинтой байсан нь одоо судалгаагаар батлагддаг.
МЭ 5-р зууны үед Хүннү гүрэн задран хоёр хэсэгт хуваагдсан хийгээд умард хүннү нарын зарим хэсэг баруун тийш нүүдэллэн Хар тэнгис орчимд хүрчээ. Тэд Хүннүгийн удмын хаант улс байгуулан сүр дуулиантай томоохон байлдаануудыг хийсэн нь өрнийн түүх сударт тэмдэглэгджээ. Догшин байлдаанч Аттилла хаан бурхны ташуур хэмээн алдаршиж байлаа. Хүннүгийн эзэнт гүрэн мөхсөний дараа Сяньби ба Жужан гэсэн гүрнүүд (I-V зуун) оршиж байжээ.

==== Түрэг хаант улс (МЭ VI-VII зуун) ====
[[Файл:Turkic Gold Diadem, 6th-8th C. AD (35580752341).jpg|thumb|[[Хожуу Түрэгийн хаант улс|Түрэгийн үеийн]] титэм]]
Хөх Түрэгүүд МЭ V зууны эхэн хагаст түүхийн тавцнаа тодрон гарсан хийгээд 552 онд Буман Хааны үед төр улсаа байгуулжээ. Хааны хүү Истэми газар нутгийнхаа баруун хэсэг болох Он Оклари-г удирддаг байлаа. Буман хааныг таалал төгссөний дараа, Мо-хан Хааны үед /552-572/ төрт улс нь хүчирхэгжсэн юм. Мо-хан хааны үед өмнөд хөрш Хятадуудтай харьцаа сайтай байсан бөгөөд түүхэнд анх удаа алс холын Бизсантай харилцаа тогтоож байлаа. Түүний дараагаар ирсэн зонхилогчдын ур чадваргүй байдлаас шалтгаалан МЭ 630 онд Хятадын эрхшээлд орж  50 жилийн турш дарлалд автсаны дараа Хөх Түрэгийн сурвалжит Бөрү-гийн гэр бүлээс Көтүлүг Тигин Түрэг угсаатныг дахин нэгтгэж Түрэгийн сүр жавхлант улсыг байгуулсан юм. Көтүлүг Тигиний энэхүү алдар гавьяаг үнэлж Элтэрэс хаан буюу “Улсыг Хураагч” цол олгосон байна. Элтэрэс хааны амжилтанд алдарт жанжин Тоньюкукийн хүчин зүтгэл их байсан юм. Элтэрэс хаан 691 онд таалал төгсөхөд түүний хүүхдүүд балчир байсан учраас заншил ёсоор түүний дүү Капаган ор залгажээ. Капаган хааны үед Хөх Түрэг улсын алтан үе байлаа. Энэ үеийн [[Хөх Түрэгийн хаант улс]] нь дорнодод Хятадын тэнгис, өрнөдөд Кавказ, өмнөдөд Түвд, умардад Сибир хүртлэх нутгийг эзэлж байсан бөгөөд энэхүү өргөн уудам нутаг дахь Түрэг угсаатныг нэгэн далбаан дор нэгтгэж чадсан юм. 716 онд Хөх Түрэгийн хаант улсыг Билэг хаан удирдсан бөгөөд түүний дүү Көлтигин болон төрийн жанжин Тоньюкук нарын үед Түрэгийн ард түмэн амар амгалан амьдарч байлаа. Тоньюкук болон Көлтигинийг таалал төгссөнөөс хойш төр улсад үймээн самуун дэгдсэн бөгөөд 734 онд Билэг хааныг насан эцэслэсний дараа хаан ширээнд суусан хаад хуучин төрт улсаа хэзээ ч байгуулж чадсангүй. Ийнхүү Түрэгийн хаант улс мөхөх шалтгаан болсон юм.

==== Уйгур Улс (МЭ 741-840 он) ====
Хөх Түрэгүүд нэг талаас Хятад нөгөө талаас өөрсдийн Докуз Огуз /Есөн Огуз/, Карлук болон Басмыл гэх мэт Түрэг овог аймгуудтай дайтсаны улмаас хүчин мөхөстсөн билээ. Орхон болон Сэлэнгийн сав нутгаар нутаглаж байсан Уйгарууд өөрсдийн 3 дахь Түрэгийн хаант улсаа байгууллаа. Уйгарууд Хөх Түрэгийн нэгэн үндэстэн байсан бөгөөд Хөх Түрэгүүд Уйгар болон бусад Түрэг овог аймгуудыг нэгэн далбаан дор нэгтгэж чадсан юм. Уйгарын хаант улс нь худалдаа наймааг чухалчлан үзэхийн зэрэгцээ Хөх Түрэгийн зан заншлыг үргэлжлүүлэн хадгалжээ. Худалдаа наймаа хөгжихийн хэрээр Манихейн сүм хийд байгуулагдан худалдааны төв болон өргөжиж, улмаар албан ёсны шашин нь Манихейзмын шашин болсон юм. Эрэлхэг дайчин Уйгарын ард түмний соёл урлаг, худалдаа наймаа хөгжсөн хэдий ч цагийн эрхээр хүчин буурч хойд хөрш Кыргиз Түрэгүүд Уйгарын нийслэл рүү довтолсноор Уйгарын хаант улс мөхсөн юм. Ийнхүү хөдөө аж ахуй эрхэлдэг Уйгарын ард түмэн баруун бие хэсэгт Туркистаны нутгаар амьдрах болжээ. 1229 онд Монгол угсаатнууд Уйгар угсаатныг түүхийн тавцнаас унагасан юм. Монголчууд Уйгаруудыг итгэл найдвартай зөвлөгч хэмээн тооцож төрийн дээд албанд ажиллуулсаар иржээ. 

==== Хидан гүрэн (X-XI зуун) ====
[[Файл:KhitanUB.jpg|thumb|Кидан чулуу]]
Энэ үед Киданчууд нүүдлийн ба суурин соёлыг хослуулан аж төрж байв. Уламжлалт нүүдлийн амьдралын зэрэгцээ газар тариалан эрхэлж, гар урлал, металл төмрийн боловсруулах технологи, худалдаа арилжааг хөгжүүлж байлаа. Цайз, тосгон, хот суурин, сүм хийд, дуган, чулуун гүүр хүртэл хурдтай баригдсан байна. Киданд Хятадын дүрс үсэгт үндэслэсэн их үсэг ба уйгар үсэгт үндэслэсэн бага үсэгний аль алийг нь хэрэглэж байв. Уран зохиол, судар номууд орчуулагдаж, аялагч эрдэмтэд аян замын тэмдэглэлээ эдгээр бичгээрээ бичиж үлдээжээ. Хөрөнгө чинээтэй язгууртнууд [[Кидан]], Хятад, Энэтхэг, Солонгос зэрэг орнуудын арвин номын баялагтай номын сантай байжээ. Мөн Кидан нь ойролцоох хөрш зэргэлдээ орнуудтай бэлэг болгож номыг солилцдог байв.

=== Монголын уламжлалт хувцас, гоёл чимэглэл ===

Монгол хувцасны төрөлд 400 гаруй төрлийн дээл, 100-аад төрлийн малгай, 20–иод төрлийн гутал, бүс 30 орчим төрөл байдаг. Дээл нь эсгүүр загвар ба зориулалтаараа ялгаатай. Эрэгтэй эмэгтэй өдөр тутмын хувцас, өвөл зуны хэрэглээ, мөн баяр, ёслол, онцгой хэргийнх гэх мэт.
Монголчуудын малгай нь угсаатны бүлэг бүрээр ялгаатай мөн нас, хүйс, онцгой ба өдөр тутмын, улирлын хувьд өөр өөр байдаг. Малгайны шовх хэлбэр нь тэнгэрийн орон, хөгжилт цэцэглэлт, элбэг баян зэргийг зөгнөсөн сэтгэлийг бэлгэддэг. Малгайг ихэд хүндэтгэн үздэг монгол хүн малгайгаа гэрийнхээ хоймор залж дээш нь харуулахгүй хүндэтгэлт ёс ч бий.  
 
Монгол гоёл нь ахуй хэрэглээний эдлэлээ үнэт эрдэнээр бүтээж, уламжлалт угалж, хээ чимгээр баяжуулан өдөр тутамдаа хэрэглэдэг өвөрмөц онцлогтой юм. Монгол эмэгтэйчүүдийн гоёл чимэглэл нь олон төрөлтэй, алт, мөнгө үнэт чулуугаар урладаг нандин чамин хийцтэй. XVII-XIX зууны монгол эхнэрүүдийн толгойн боолт, хавчаар чимэглэл туйлын өвөрмөц хийгээд Гарьд /Домогт өгүүлдэг шувуу/-ын далавчтай адилхан хэлбэрээр гэзгээ зассан домогтой. Толгойн боолтын оройвч нь дундад эртний монгол хатдын богтаг малгайн уламжлалыг хадгалсан дээрээ жижиг дугуй тойрогтой, оройвчийг мөнгө, алтаар хийж шүр, сувд шигтгэн чимэглэсэн гоёл юм. Түүний залгаа үсний мөнгөн хавчаар байх хийгээд дээр өгүүлсэн үсний дэргэр хэлбэрийг хадгалах, чимэглэл зүүсгэлийн гоёмсог бүрдэл болно. Мөн дэрийлгэж наасан үсний дорх сул гэзгийг сүлжин хос дугтуйд хийх ба үүнийг үсний гэр ч гэдэг. Үсний гэрийг торго хамба, алт мөнгө, сувд шүрээр чимэглэж үзүүрт нь мөнгөн зүүлт унжуулна. Түүнчлэн гинжин хэлхээ бүхий олон салаатай, навч, зоос зэрэг хээ чимэгтэй сийх ээмэг, цул алт, мөнгөн бөгж, эрдэнийн чулуун болон мөнгөн бугуйвчийн аль нэгийг донж маягийг тааруулан гоёно. Ташаанаас хос мөнгөн бэл унжуулах нь хэрэглээ хийгээд гоёлын шинжээ хамтатгасан өвөрмөц сайхан гоёл болно. Зарим нутагт аяганы алчуур хэмээх олон өнгийн торгон чимгийг уужны хоёр хажуугаас зүүнэ. Мөн ёслол хүндэтгэлийн зүүсгэлд арын гуу буюу нурууны чимэг зүүлт дагалдана.   

Монгол эрэгтэйчүүд дээлэндээ мөнгө, сувдан товч хадаж, [[гаанс]], тамхины уут, [[хөөрөг]], хөөрөгний даалин, [[мөнгөн аяга]], аяганы уут сэлтээ бүснээсээ зүүн гоёно. Гаансны толгойг мөнгөөр урлаж, их биеийг хаш, пийсүү, ган зэргээр хийнэ. Хөөргийг мана, хаш, гартаам, оюу, усан болор, молор, мод, яс, шаазан гэх мэт үнэт зүйлээр хийдэг байжээ. Хөөрөгний толгойг голдуу шүрээр хийх ба халбагыг нь яс, модоор хийнэ. Хамрын нунтаг тамхи нь хатуу, зөөлөн, гаатай, энгийн зэрэг олон төрөлтэй. Хөөрөгний даалинг гоёмсог торгоор хийж, хатгамал болон зээгт наамлыг урладаг байв. Монгол эрэгтэйчүүд бүснийхээ баруун талд хэт хутгаа зүүдэг. Энэхүү хэт хутгыг улаан мод, ган, яс, арьс, мөнгө зэргээр хийдэг. Хөөрөг солилцох нь уламжлалт мэндчилгээг илэрхийлэх маш чухал ёс заншил юм. 

Монгол гутал нь нүүдэлчдийн амьдралын маягт ихэд зохицсон байх төдийгүй хэв загварын олон төрөлтэй юм. Арьс, ширээр эх биеийг хийж улийг нь товшин ширж, түрүү, зуузай, харааг нь уламжлалт хээ чимгээр гоёсон, ээтгэр хоншоортой байна. Гутлын дотуур эсгий оймс давхар өмсөнө.

=== Монголын эзэнт гүрэн (XIII- XIV зуун) ‏ ===
[[Файл:Mongolian Empire Map (35578103021).jpg|thumb|Монголын эзэнт гүрэн]]
[[Файл:Mongolian Empire Letter from Guyug Khaan to Pope Innocent IV (Copy) (35321741520).jpg|thumb|Монгол хааны захидлын хуулбар]]
[[Файл:Mongolian Empire Silver Gerege Copy (35578340101).jpg|thumb|Чингис хааны Гэрэгэ]]
[[Файл:Mongolian Empire Mongol Mounted Warrior (34899534863).jpg|thumb|Монгол морин цэрэг]]
Тус танхим нь  Монголын түүхийн сэргэн мандлын үе эзэнт гүрний түүхийг өгүүлэх бөгөөд ханлиг улсын үе, Их Монгол улс, Эзэнт гүрэн хэмээх сэдэв дор багтаан эд үеийн түүхэн үзмэрийг байрлуулсан. Монголын эзэнт гүрэн үзүүллэгийн танхим дахь үзмэрүүд нь монголын эзэнт гүрний үеийн гайхамшигт түүхийн гэрч болсон археологийн олдворууд, цэргийн хувцас хэрэглэл, эртний хотын тууриас олдсон эд өлөг, олдвор, хаадын дипломат харилцааны баримт, болон тухайн үеийн Их Монгол улсын нийслэл хотыг сэргээн хийсэн загвар зэрэг олон сонирхолтой үзмэрээс бүрдэнэ. Эдгээрийн түүхэн өгүүлэмжийг дор товчлон толилуулж байна.
Ханлиг улсын үе: X-XII зууны үед Монгол угсаа гаралтай янз бүрийн овог аймгууд өмнийн их говиос Байгаль нуур хүртэлх өргөн уудам газар нутагт тархан амьдарч байв. Тэд нутаг орон, аж ахуйн хэвшлээрээ “талын иргэд”, “ойн иргэд” хэмээн ялгарч байв. Талын иргэд мал ахуй, гар урлал, тариалан эрхлэн аж төрж байсан ба ойн иргэдээс нийгэм болон соёлын хөгжлөөрөө илүү байв. Хамаг монголын ханлиг бусад дундаа нэр хүндтэй зонхилогч байв. Хараахан нэгдэн нягтарч амжаагүй талын нүүдэлчдийг Хамаг монголын ханлигийн хан Есүхэйн хөвүүн Тэмүжин бусад итгэлт нөхдийн хамтаар нэгтгэж эхлэв. Ийнхүү хүн төрөлхтөний түүхэнд алтан үсгээр бичигдэх их түүхийг монголчууд бүтээж эхэлсэн ажээ. Тэмүжин 1189 онд Хамаг монголын ханаар өргөмжлөгдөн Чингис хэмээх цолыг авав.  1206 онд их бага 32 ханлиг аймгийг нэгтгэн нэгэн төрийн жолоонд оруулж Их Монгол улсыг төвхнүүлэв. Чингис хаан түүний байлдааны урлагийн гайхамшигт ур, арга, төлөвлөгөө үргэлж ялалт авчирч байлаа. Чингис хаан дэлхийн цэргийн урлагийн шалгарсан жанжин, аугаа их улс төрч байжээ. Тийм ч учраас хожмын хүмүүс түүнийг мянганы хүн, суут дөрвөн жанжны нэг хэмээн тодруулжээ.

Монголын арми тухайн үеийнхээ дэвшилтэт технологийг эзэмшсэн байнгын арми байв. Хятад ба Ислам дархадын ур ухааныг армийн зэвсэг хэрэглэлийг боловсронгуй болгоход ашиглаж байв. Энэ үеийн монгол цэргийн байлдааны хэрэглэл, арга, төлөвлөгөө бусад үндэстэн угсаатныхаас хавьгүй илүү байсан гэдэг. 
Чингис хааны үеийн Их Монгол Улс умардад [[Байгал нуур|Байгаль нуур]], өмнө зүгт хятадын [[Цагаан хэрэм]], дорно зүгт [[Хянганы нуруу]], өрнө зүгт [[Алтайн нуруу]] хүртлэх өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байлаа. Чингис хааны үе залгамжлагчдын үед Монголын эзэнт гүрэн нь дэлхийн талыг байлдан дагуулсан аугаа эзэнт гүрэн болов.  Монголын эзэнт гүрэн нь бүрэлдэхүүний хувьд таван үндсэн хэсэгт хуваагдаж байв. Чингэс хаанаас эхлэн 1259 онд Мөнх хааныг таалал төгсөх хүртэлх төв хэсгийн Монголын эзэнт гүрэн, [[Хубилай хаан]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн Хятадын Юань гүрэн, Персийн Ил хааны улс, Оросын алтан орд, Төв Азийн Цагаадайн хаант улс. 
Монголын эзэнт гүрэн нь дэлхийн олон үндэстэн, шашин, түүх, хэл соёлоороо ялгаатай улс орнуудыг эрхшээлдээ оруулж дорно өрнийг холбосон ба эдгээр улсуудын улс төр, эдийн засаг, соёлын хөгжил дэвшилд чухал нөлөөг үзүүлж байв. Монголын байлдан дагуулагчдын гүйцэтгэсэн гол үүрэг роль нь, анх удаа өрнө ба дорныг холбосонтой уялдаад хүн төрөлхтөн, тэдгээрийн улс төр, эдийн засаг, худалдаа арилжаа, шашинтай холбоотой нийгмийн хөгжилд онцгой хувь нэмэр оруулсан явдал хэмээн судлаачид тэмдэглэдэг. Хубилай хааны хаанчлалын үед монголын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд Японы арлаас бусад дорно зүгийн газар нутаг үндсэндээ харьяалдаж байлаа.

Хубилай хаан 1264 онд нийслэл хотоо одоогийн Бээжинд шилжүүлсэний дараа өмнөх нийслэл [[Хархорин (салаа утга)|Хархорин]]&lt;nowiki/&gt;ы нөлөө аажмаар суларчээ. Судлаачид, Хубилай хааныг бойжиж боловсорсон талын язгууртан байсан хэмээн үнэлдэг. Тэрээр Юань гүрнийг 34 жил удирдсан бөгөөд 1294 онд тэнгэрт хальжээ. Хубилайн хааны дараа төр барьсан хаад эзэнт гүрний улс төрийн хямралыг намжааж чадалгүй байсаар 1368 онд Юань гүрэн мөхжээ.

[[Ил Хаант Улс|Ил хаан]]&lt;nowiki/&gt;ы улсыг [[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг хаан]] /1256-1265/ [[Перс]], [[Ирак]], Анатоли зэрэг улсыг байлдан дагуулсны дүнд байгуулсан нь түүхийн тавцанаа 100 орчим жил оршин тогтнов. 
[[Чингис хаан]]&lt;nowiki/&gt;ы хөвүүн [[Цагадай|Цагаадай]] зүүн [[Уйгур улс|Уйгар улс]]&lt;nowiki/&gt;аас баруун Бухар болон Самарканд хүртлэх эзэмшил газрыг өвлөн авсан нь уламжлан түүхнээ Цагаадайн хаант улс хэмээгдэх болсон. Төв Ази дахь Монголчуудын хаант засаглалтай байсан Цагаадайн улс нь 125 жилийн турш оршин тогтножээ. Монголын эзэнт гүрэн нь нэгдсэн хаант засаглалаар өөр өөр соёлтой, олон улс орон, Евроазийн эх газрын ихэнх хэсгийг захирч байжээ. Монголын эзэнт гүрний үед монголчууд дэлхийн тэн хагасыг нэгтгэн нэгэн төрийн жолоонд захирч байсан нь хүн төрөлхтний түүхэн дэхь анхны бөгөөд эцсийн тохиол байлаа. Монголчуудын байлдан дагуулал асар их гарз хохирлыг дагуулсан ч дорно өрнийн соёл, эдийн засгийн хөгжлийг түргэтгэж, ард түмнүүдийн харилцааг идэвхжүүлсэн эерэг талууд ч цөөнгүйг эрдэмтэд тэмдэглэжээ.

=== Уламжлалт соёл ===
[[Файл:Aristocratic Mongolian Ceremonial Costume (35670326896).jpg|thumb|Монголын язгууртны ёслолын хувцас]]
Монголын соёлын уламжлалт өвийг энэ танхимд дэглэн олны хүртээл болгож байна. Тус үзүүлэгийн танхимд уламжлалт тоглоом, гар урлалын бүтээлийн дээжис, ном хэвлэлийн технологи, хөгжим, хөгжмийн зэмсгийн төрлүүдийг дэглэсэн. Мөн монголчуудын шашин, мөргөлийн хэлбэр, эд хэрэглэлийг энэ танхимаас харна. Нүүдэлчин монголчуудын эртний мөргөл бөөгийн мөргөл уламжлалт зан үйлийн утга агуулга, мөн чанар, өнөөдөр ч хүмүүс бөө, тэнгэр, өвөг дээдсийн сүнс сүлдийг шүтэх уламжлалаа хадгалсаар буйг харах билээ.
Тэрчлэн монгол орноо гурвантаа дэлгэрсэн бурхны шашин монголчуудын оюуны амьдралд хэрхэн нөлөөлсөн, шашны урлагийн бүтээл, хожуу дэлгэрэлтийн үе 16-19-р зууны шарын шашин дэлгэрэлтийн үед монгол урчуудын ур ухаан, гараар баригдсан олон тооны сүм хийдийн талаар болон бусад мэдээллийг багтаасан үзүүллэг тус танхимд байдаг.

=== Уламжлалт аж ахуй ===

Дэлхий дээр нүүдлийн сонгодог хэв маягийг эдүгээ хүртэл тээж ирсэн монголчуудын гэр сууц, уналга ачлагын тоног хэрэгсэл, ан агнуур, газар тариалангийн багаж зэрэг уламжлалт аж ахуй, соёлын тухай үзүүллэгийг энэ танхимаас үзнэ.Эмээл хазаарын төрөл сав суулга гэх мэт.

=== Манжийн эрхшээлийн үеийн Монгол Улс XVII-XX зууны эхэн ===
[[Файл:Mongolian Traditional Culture Amarbayasgalant Monastery Model (34866656304).jpg|thumb|[[Амарбаясгалант хийд]]ийн загвар]]
Монгол орон XVII-XX зууны эхэн үе хүртэл Манж Чин улсын эрхшээлд 200 гаруй жил оршин тогтнож байсан. Энэ үед хэрэглэгдэж байсан тамга тэмдэг, зоос, эрүү шүүлтийн хэрэгсэл зэрэг түүхэн үзмэрүүд энэ хэсэгт бий...

=== Богд хаант Монгол орон ===

XX зуун бол монголчуудын хувьд эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл, өөрчлөлтөөр дүүрэн байлаа. Монголын ард түмэн үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал хийж, шашин төрийг хослон барьсан хаант төрийн хэлбэрээр төрт улсаа сэргээсэн түүхийг энэ танхимд харуулж байна.  Та бүхэн монгол орны улс төр, нийгэм-эдийн засагт гарсан өөрчлөлт дэвшлийг илтгэхүйц сонирхолтой үзмэрүүд, төрийн зүтгэлтнүүдийн хэрэглэж байсан эд өлгийн зүйлтэй танилцана.

Богд хаант үеийн Монгол Улс (1911-1920)

20-р зуун гараад Монголчууд манжийн эрхшээлээс ангижрах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг хийсэн юм. Тухайн үед монголчууд “шинэ засгийн бодлого” гэгчийг газар бүр эсэргүүцэж Манжаас салан тусгаарлах үзэл санаа нийгэм даяар өрнөж байлаа. Үүний дүнд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]] ялж 1911 оны 12-р сарын 29-нд Олноо Өргөгдсөн Богд хаант Монгол улсыг байгуулсан тухай тунхаглан зарласан юм. Шашны тэргүүн VIII Богд гэгээн Жавзандамба хутагтийг Богд хаанд өргөмжилж, төрийн 5 яамтай засгийн газраа байгуулжээ. Богд хаант Монгол улсын Гадаад хэргийн яамнаас нь тусгаар тогтнолоо зарлаж, олон улсаар батламжлуулах нот бичиг илгээж байв. Энэ тухайд 1913 онд [[Монгол-Төвөдийн гэрээ]]&lt;nowiki/&gt;гээр Олноо өргөгдсөн Богд хаант улсыг хүлээн зөвшөөрсөн ганц гэрээ юм. Энэ үеийн монголын улс төрчдийн бодлого үйл ажиллагааны талаар түүхэн баримт, төрийн бэлгэдлийн зүйлс туг, далбаа, түүхэн хүмүүсийн лаан баримал, тухайн үед оросоос тусламжаар ирсэн зэвсэг зэрэг ховор сонин үзмэр олон бий.

Ингээд 1913 онд Орос, Дундад иргэн улс хоёр Гадаад Монголын автономийн тухай илтгэн гаргах бичиг” тунхаглалд гарын үсэг зурж хоёр гүрэн монголын тусгаар тогтнолыг хавсадан цуцлаж Ар монголыг ДИУ-ын харъяат автономит эрхтэй байлгахыг удирдамж болгожээ. Хэдийгээр өөртөө засах эрх бүхий улс болсон ч улсын дотоод хэргийг түвшитгэх, боловсрол, эдийн засгийн харилцаагаа өргөжүүлэх тал дээр анхааран улсын суруультай болоход туслаж, хуурай замын цэргийн байгууламж, сонин, гэрэл цахилгаан, цахилгаан холбооны газрыг нээхэд зориулан Оросын хаант улсаас зарим эдийн засгийн тусламжийг нийлүүлж байжээ. 
Дэлхийн 1-р дайнд айл  хөрш Орос, Хятад улсууд аль аль нь татагдан орж, дотоод улс төрийн байдал нь нэн тогтворгүй болж, нийгмийн анги бүлэг, улс төр, цэргийн хүчний хоорондын тэмцэл хурцдаж, Орос оронд хувьсгал гарсан нь Монголын дотоод, гадаад байдалд ихээхэн нөлөөлжээ. Удалгүй ардуудын дунд улаан Оросын большивек намтай холбоо тогтоох, бүлгэм дугуйлан байгуулах, сэм уулзан нам байгуулах, хаант засгийг халах зэрэг асуудал өрнөсөөр 1921 онд Монгол оронд [[Ардын хувьсгал]] манджээ.

=== Социализмын үе (1921-1989) ===
[[Файл:Manchu Qing Mongolia Machine Gun (35574783761).jpg|thumb|[[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан]]д Монгол ардын армийн ашиглаж байсан пулемёт]]
[[Файл:Socialist Mongolia Suit of Mongolian Cosmonaut.jpg|thumb|Монголын анхны сансрын нисэгчийн хувцас]]
Хятадын харгислал Унгерний дэглэмээр солигдсон ч Унгерний босгосон автономит засаг нь улс болон тогтож чадахгүй нь илт байлаа. Энэ эгзэгтэй үед Богд гэгээний засгийн газар нөхцлийг хүлээжнэж байсан нь умар зүгт үйл явдал түргэн өрнөхөд нөлөөлөв. 
1920 онд эх орноо чөлөөлөх тэмцэлд олон түмнийг уриалан босгох бүлгэмүүд хуралдаж Монгол Ардын Нам /МАН/-ыг хамтран байгуулсан ажээ. МАН 1920 оны 7-р сард төлөөлөгчдөө Зөвлөлт Орос Улс руу улс руу илгээв. Эхлээд [[Солийн Данзан|С.Данзан]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] нар мордож, араас нь [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]], Д.Чагдаржав хоёр мөн [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]], Д.Догсом, Л.Лосол нар Богд хааны тамгатай бичгийг авч явжээ.
МАН нь засгийн газар ба цэрэг армийг зохион байгуулж С.Данзан намын тэргүүн, С.Сүхбаатар цэргийн удирдагч болов. 1921 оны 7 сарын 23-нд Ардын засгийн газар нь төрийн хэрэгт хааны эрх мэдлийг хязгаарлаж, засгийн эрхийг Ардын засгийн газарт төвлөрүүлснийг зарлажээ.

1924 онд Богд хааныг таалал төгсөж 1921-1924 онд ардын эрхтэй хэмжээт цаазат хаант засгийн хэлбэрээр оршиж байсан шилжилтийн үе дуусаж, монгол оронд анх удаагаа сонгуулийн бүгд найрамдах засаг тогтоох үйл ажил эхэлжээ. Улсын анхдугаар их хурал хуралдаж 1924 оны 11 сарын 26-нд Үндсэн хуулийг баталжээ. Ийнхүү Үндсэн хуулийг баталсан нь 20-р зууны монголын түүхэнд онцгой чухал үйл явдал болсон юм. 

1925-1953 онуудад Монголын засгийн газраас үндэсний ардчилсан зорилтийг хэрэгжүүлэх оролдлогыг хийж бие даасан байдлаа хадгалахыг чармайж байв. Коминтерний “[[ардын дайсан]]” гэсэн нэр томъёог гарган ирж, улмаар Монголын Хувьсгалт Намыг өөрчлөхийг ятгах болов. 1932 онд ЗХУ-аас, лам нарыг үймээн самуун гаргаж байгаа хэмээн буруутгаж, засгийн газар бүх сүм хийдүүдийг хааж эхэлжээ. 1937 онд засгийн газраас улсын дайсан болох буддын шашны сүм хийд ба эрдэм мэдлэгтэй хүмүүсийг оролцуулан тэдгээр хүмүүсийн эсрэг хэлмэгдүүлсэн гашуун түүх өрнөсөн ажээ. Хувийн өмчийг нийгэмчилж, сүм хийдүүдийг нурааж сүйтгэв. Бүрэн бус мэдээгээр 36000 хүн хэлмэгдүүлэлтийн золиос болсон хэмээдэг. Дэлхийн 2-р дайны үед монголын төрийн бодлогод коммунист үзэл онол хүчээ авч МАХН үндэсний ардчилсан үзэл бодол, үйл хэргээсээ социалист үзэл баримтлалд шилжин улс үндэсний эрх ашиг, сонирхол орхигдоход хүрсэн ажээ. Ингээд 1953-1965, 1965-1989 онуудад БНМАУ-д Социалист өөрчлөлтийг хэрэгжүүлж эхэлсэн.

=== Ардчилалын үеийн Монгол Улс, 1990 оноос эдүгээ===

1989 оны үед дэлхий нийтэд коммунизмын үзэл баримтлал уналтад орж эхэлсэн бөгөөд гадаад орчноос гүн хамааралтайгаар монгол орон энэ өөрчлөлтөд татагдан орсон юм. Эрх чөлөө, ардчилалыг хүсэмжилсэн залуучууд Монголын ардчилсан холбоо, Ардчилсан социалист хөдөлгөөн, Шинэ дэвшилтэт холбоо зэрэг эвсэл холбоод байгуулагдсан нь ардчилсан хөдөлгөөн бүх орон даяар өрнөх үндсэн нөхцөл болжээ. Улмаар олон намын тогтолцоотой болов. Монголд өрнөсөн ардчилсан хөдөлгөөн эрчимжиж тэмцлийн хурц хэлбэр улс төрийн өлсөглөнг зарлав.
МоАХ-ныхон 1990 оны 3-р сард Сүхбаатарын талбайд төрийн эрх баригчид, Засгийн газрыг огцруулах шаардлагыг тавьж өлсгөлөн зарласан юм. МАХН-ын 8-р бүгд хурал хуралдаж Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, намын удирдан чиглүүлэх үүргийн тухай Үндсэн хуулийн заалтаас татгалзах шийдвэр гаргав. 7-р сард бүх нийтийн сонгууль явуулж МАХН нийт саналын 60%, бусад шинэ намууд 40% санал авав. 

Шинэ засгийн газар нэн яаралтайгаар ажил хэргээ эхлэж дараагийн байнгын тогтвортой засгийн газрыг байгуулахын тулд Шинэ үндсэн хуулийг батлах ажлыг хийсэн билээ. Жил гаруй толгой өөд татах завгүй ажиллан, асуудлыг хэлэлцэн 1992 оны 1-р сарын 25-нд Шинэ үндсэн хуулийг баталжээ. 
Улс орон феодалын нийгмээс коммунизмд, 1990 оноос ардчилсан ба зах зээлийн нийгэмд шилжсэн. Гэсэн ч өмнөх чиг хандлага нь маш хэцүү байдалтай байсан. Засгийн газрыг дахин эмхлэн байгуулахтай зэрэгцээд монголд оруулсан оросын тусламжийн зээллэг хүнд цохилт болсон. Тэр нь ойролцоогоор дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 1/3-тэй дүйцэх хэмжээтэй байжээ. Үйлдвэрүүд зогсож, хэрэгцээтэй бараа материал хомсдож, архи, хонины мах, талх зэрэг хүнсийг картаар олгох болсон. Картаар хүнс олгох тогтолцоо 1991-1993 он хүртэл үргэлжилжээ.
Монгол орныг хөгжил дэвшлийн замд оруулсан 1990 оны ардчилсан шинэчлэлт нь Монгол дахь өөрчлөлт шинэчлэлтийг эргэлт буцалтгүй болгож, ардчилсан нийгэм байгуулах явцыг түргэтгэсэн 20-р зууны Монголын түүхэн дэх улс төрийн томоохон үйл явц болох 1911-1912 он, 1921 оны түүхэн үйл явдлын шууд үргэлжлэл нь байв.

Монгол Улсын Засгийн газрын 2008 оны 4 дүгээр сарын 9-ний өдрийн 129 дүгээр тогтоолоор “Монголын Үндэсний Түүхийн музей”-г улс, орон нутгийн музейг эрдэм шинжилгээ-судалгааны болон мэргэжил-арга зүйн удирдлага, мэдээллээр хангах чиг үүрэгтэй “Монголын Үндэсний Музей” болгон өөрчлөн зохион байгуулж, бүтэц бүрэлдэхүүнд нь зохих шинэтгэл хийсэн байна. 

Цуглуулгын хувьд Монгол улсын нийт музейн үзмэрийн 30 гаруй хувийг буюу 60 000 орчим нэгж үзмэрийг хадгалан хамгаалж, судлан шинжилж, дэлгэн үзүүлдэг судалгаа, сурталчилгааны төв байгууллага бөгөөд нийт үзмэрийн 10 гаруй хувийг байнгын үзүүллэгийн танхимаараа дамжуулан үзэгчдийн хүртээл болгож байна. Монголын Үндэсний музей нь эдүгээ 60.000 гаруй үзмэр цуглуулгатай, 2673 м2 талбайтай байнгын үзүүллэгийн 9 танхим, түр үзэсгэлэнгийн 1 танхим, номын сан, сургалтын танхим, 15 албан өрөө, 12 сан хөмрөг бүхий музейн зориулалтын байранд үйл ажиллагаа явуулж байна.

==Нэмж унших==
*[[Мөнх хааны гэрэлт хөшөө]]
*[[Шонх Таван Толгойн хүн чулуун хөшөө]]

== Гадны холбоосууд==
{{Commons|Category:National Museum of Mongolia|Монголын Үндэсний Музей}}
* [http://www.nationalmuseum.mn/ Албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Чингэлтэй дүүрэг]]</text>
      <sha1>exv8y16wnenk1ply9su10plcu4qjv7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалын музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24697</id>
    <revision>
      <id>871971</id>
      <parentid>870165</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6989" sha1="k0lbiuo1h5dwlnhh40qfk0zxim03uc9" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Short description|Улаанбаатарын үйл ажиллагаагаа зогсоосон музей}}
{{Infobox museum
| name            = Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалын музей
| coordinates     = {{coord|47.9151727|106.9205157}}
| image           = Memorial Museum of Victims of Political Persecution, Ulaanbaatar, Mongolia (36057138262).jpg
| caption         = Нураахаас өмнөх барилга, 2017 оны 7 сар
| established     = {{Start date|1996}} (барилга 1928 онд баригдсан)
| dissolved       = {{End date|2019}}
| location        = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type            = [[Түүхийн музей]]
}}

'''Хэлмэгдэгсэдийн музей''' -Монгол Улсад 1922-1962 оны хооронд янз бүрийн шалтаг шалтгаанаар хэлмэгдэж цаазлуулсан ард иргэдийн гэгээн дурсгалд зориулсан музей юм. 1996 оны 9-р сарын 10-нд Ерөнхий сайд агсан [[Пэлжидийн Гэндэн|Пэлжидийн Гэндэнгийн]] охин Цэрэндуламын санаачилгаар, эцгийнхээ ажиллаж, амьдарч байсан байшинд тус музейг байгуулсан. 

Их хэлмэгдүүлэлтийн үед нийт 36  мянга гаруй хүмүүс хэлмэгдсэн бөгөөд үүний 17 мянга нь лам нар, бусад нь цэргийн хүмүүс болон ардууд байжээ. Хэлмэгдүүлэлт анх 1922 онд Ерөнхий сайд Бодоогоор эхэлж 1960 он хүртэл явагдсан. Оргил үе нь 1937 он байсан бөгөөд тухайн үед Сталин Монгол орныг өөрийн газар нутгаа гэж үзэж байсан учраас Монгол орноо гэсэн эх оронч үзэлтэй хүн болгоныг “Японы тагнуул” хэмээн зохиомол хэрэг үүсгэн хэлмэгдүүлжээ. Монголыг японтой ойртуулахаас зайлсхийж, Монголын бүх эдийн засаг, цэргийн зохион байгуулалт, улс төр бүгдийг Оросын хараат байлгахыг бүрэн хичээж байсан юм. 1937 онд “Онцгой бүрэн эрхт комисс” гэж байгуулагдан Цэргийн яамны сайд, бүх цэргийн жанжин, маршал Х. Чойбалсангаар даргалахаар болж, гишүүдэд нь Улсын бага хурлын гишүүн Д.Лувсаншарав, Шүүх яамны сайд Г.Цэрэндорж нар батлагджээ. Хэлмэгдүүлэлтийн үеийн хамгийн олон хүнийг хамруулсан хэрэг бол “Лхүмбийн хэрэг” гэгч бөгөөд үүнд [[Жамбын Лхүмбэ]] /1902-1933/ гэдэг хүн толгойлогч нь болж хэлмэгджээ. Тус музейд хэлмэгдэгсдийг хорьж байсан “Бат гүн” шоронгийн хаалга, Ерөнхий сайд [[Догсомын Бодоо|Догсомын Бодоогийн]] хэлмэгдүүлэлтийг харуулсан самбар, лам нарын хэлмэгдүүлэлтийн түүхийн танхим, сэхээтнийг хэлмэгдүүлэлтийн түүхийн танхим, хэлмэгдүүлэлтийн сүүл үе буюу 1940-1960 онд “Сэхээтний төөрөгдөл” хэмээх түүхийг харуулсан танхимууд бий. 1962 онд [[Цогт-Очирын Лоохууз]], О.Цэрэндорж, Б.Очирхуяг нарыг хэлмэгдүүлсэн бөгөөд  тэднийг “намын эсрэг бүлэг” хэмээн нэрийджээ.  1937-1939 онд 17 мянга гаруй ламыг “дотоодын дайсан” гэж нэрийдэн устгаж, 767 буддын сүм хийдийг эвдэн нураажээ. 2003 онд Хамбын овооноос 600 гаруй гавлын яснууд олдсон бөгөөд тэдгээр нь олноороо буудуулж үхсэн лам нарынх гэж үздэг. Музейн 1 дүгээр давхарт хэлмэгсдэд зориулсан хүндэтгэлийн танхим байх бөгөөд нийт хэлмэгдсэн хүмүүсийн нэрсийн жагсаалтыг аймаг аймгаар нь байрлуулжээ. Хойморт нь хэлмэгдэгсдэд зориулан зул асааж, хоёр талд нь төрийн туг, баруун талд нь “Хэлмэгдлийн нэг өдөр” хэмээх  зураач Я.Үржнээгийн зурсан зургийг байрлуулжээ. Ерөнхий сайд П.Гэндэнгийн ажлын өрөөг тэр хэвээр нь үлдээж үзмэр болгожээ. Тус музейн байшинг 1930 онд Германы инженер Герингийн зураг төслөөр тоосгон заводын герман, швейцарь, унгар ажилчид барьжээ. Ханан дээр нь “Улс төрийн харгислалд хэлмэгдэн 1937 онд цаазлагдсан БНМАУ-ын Ерөнхий сайд Пэлжидийн Гэндэн 1931-1936 онд энэ байшинд амьдарч байв” гэсэн дурсгалын самбар байрлуулсан байдаг.

Уг музейд зарим хэлмэгдсэн алдарт хүмүүсийн эдэлж хэрэглэж байсан зүйлс, гэрэл зураг, сонингийн хайчилбар, галт зэвсэг, хэлмэгдэж буудуулсан лам нарын шашны эд зүйлс зэрэг зүйлсийг дэлгэн тавьжээ. 2019 онд музейн барилга элэгдэж муудсан тул барилгыг нурааж, суурин дээр нь 22 давхар оффисын барилга барихаар болсон.

Уг музей нь 7 танхимтай байсан.

# 1922-1933 оны 
# 1934-1936 оны 
# 1937-1939 оны их хэлмэгдүүлэлт 
# 1940-1960 үны 
# Лам нарын үзэсгэлэнгийн танхим 
# Хүндэтгэлийн танхим 
# Ерөнхий сайд П.Гэндэнгийн танхим

== Холбоотой хуудас ==
* [[Монгол дахь Их Хэлмэгдүүлэлт]]
* [[Музей]]

{{commons category}}

[[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2019 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]</text>
      <sha1>k0lbiuo1h5dwlnhh40qfk0zxim03uc9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871972</id>
      <parentid>871971</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7002" sha1="nyeyiq3h2a9xr29hx0y7g4wc660izlq" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Short description|Улаанбаатарын үйл ажиллагаагаа зогсоосон музей}}
{{Инфобокс музей
| name            = Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалын музей
| coordinates     = {{coord|47.9151727|106.9205157}}
| image           = Memorial Museum of Victims of Political Persecution, Ulaanbaatar, Mongolia (36057138262).jpg
| caption         = Нураахаас өмнөх барилга, 2017 оны 7 сар
| established     = {{Start date|1996}} (барилга 1928 онд баригдсан)
| dissolved       = {{End date|2019}}
| location        = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type            = [[Түүхийн музей]]
}}

'''Хэлмэгдэгсэдийн музей''' -Монгол Улсад 1922-1962 оны хооронд янз бүрийн шалтаг шалтгаанаар хэлмэгдэж цаазлуулсан ард иргэдийн гэгээн дурсгалд зориулсан музей юм. 1996 оны 9-р сарын 10-нд Ерөнхий сайд агсан [[Пэлжидийн Гэндэн|Пэлжидийн Гэндэнгийн]] охин Цэрэндуламын санаачилгаар, эцгийнхээ ажиллаж, амьдарч байсан байшинд тус музейг байгуулсан. 

Их хэлмэгдүүлэлтийн үед нийт 36  мянга гаруй хүмүүс хэлмэгдсэн бөгөөд үүний 17 мянга нь лам нар, бусад нь цэргийн хүмүүс болон ардууд байжээ. Хэлмэгдүүлэлт анх 1922 онд Ерөнхий сайд Бодоогоор эхэлж 1960 он хүртэл явагдсан. Оргил үе нь 1937 он байсан бөгөөд тухайн үед Сталин Монгол орныг өөрийн газар нутгаа гэж үзэж байсан учраас Монгол орноо гэсэн эх оронч үзэлтэй хүн болгоныг “Японы тагнуул” хэмээн зохиомол хэрэг үүсгэн хэлмэгдүүлжээ. Монголыг японтой ойртуулахаас зайлсхийж, Монголын бүх эдийн засаг, цэргийн зохион байгуулалт, улс төр бүгдийг Оросын хараат байлгахыг бүрэн хичээж байсан юм. 1937 онд “Онцгой бүрэн эрхт комисс” гэж байгуулагдан Цэргийн яамны сайд, бүх цэргийн жанжин, маршал Х. Чойбалсангаар даргалахаар болж, гишүүдэд нь Улсын бага хурлын гишүүн Д.Лувсаншарав, Шүүх яамны сайд Г.Цэрэндорж нар батлагджээ. Хэлмэгдүүлэлтийн үеийн хамгийн олон хүнийг хамруулсан хэрэг бол “Лхүмбийн хэрэг” гэгч бөгөөд үүнд [[Жамбын Лхүмбэ]] /1902-1933/ гэдэг хүн толгойлогч нь болж хэлмэгджээ. Тус музейд хэлмэгдэгсдийг хорьж байсан “Бат гүн” шоронгийн хаалга, Ерөнхий сайд [[Догсомын Бодоо|Догсомын Бодоогийн]] хэлмэгдүүлэлтийг харуулсан самбар, лам нарын хэлмэгдүүлэлтийн түүхийн танхим, сэхээтнийг хэлмэгдүүлэлтийн түүхийн танхим, хэлмэгдүүлэлтийн сүүл үе буюу 1940-1960 онд “Сэхээтний төөрөгдөл” хэмээх түүхийг харуулсан танхимууд бий. 1962 онд [[Цогт-Очирын Лоохууз]], О.Цэрэндорж, Б.Очирхуяг нарыг хэлмэгдүүлсэн бөгөөд  тэднийг “намын эсрэг бүлэг” хэмээн нэрийджээ.  1937-1939 онд 17 мянга гаруй ламыг “дотоодын дайсан” гэж нэрийдэн устгаж, 767 буддын сүм хийдийг эвдэн нураажээ. 2003 онд Хамбын овооноос 600 гаруй гавлын яснууд олдсон бөгөөд тэдгээр нь олноороо буудуулж үхсэн лам нарынх гэж үздэг. Музейн 1 дүгээр давхарт хэлмэгсдэд зориулсан хүндэтгэлийн танхим байх бөгөөд нийт хэлмэгдсэн хүмүүсийн нэрсийн жагсаалтыг аймаг аймгаар нь байрлуулжээ. Хойморт нь хэлмэгдэгсдэд зориулан зул асааж, хоёр талд нь төрийн туг, баруун талд нь “Хэлмэгдлийн нэг өдөр” хэмээх  зураач Я.Үржнээгийн зурсан зургийг байрлуулжээ. Ерөнхий сайд П.Гэндэнгийн ажлын өрөөг тэр хэвээр нь үлдээж үзмэр болгожээ. Тус музейн байшинг 1930 онд Германы инженер Герингийн зураг төслөөр тоосгон заводын герман, швейцарь, унгар ажилчид барьжээ. Ханан дээр нь “Улс төрийн харгислалд хэлмэгдэн 1937 онд цаазлагдсан БНМАУ-ын Ерөнхий сайд Пэлжидийн Гэндэн 1931-1936 онд энэ байшинд амьдарч байв” гэсэн дурсгалын самбар байрлуулсан байдаг.

Уг музейд зарим хэлмэгдсэн алдарт хүмүүсийн эдэлж хэрэглэж байсан зүйлс, гэрэл зураг, сонингийн хайчилбар, галт зэвсэг, хэлмэгдэж буудуулсан лам нарын шашны эд зүйлс зэрэг зүйлсийг дэлгэн тавьжээ. 2019 онд музейн барилга элэгдэж муудсан тул барилгыг нурааж, суурин дээр нь 22 давхар оффисын барилга барихаар болсон.

Уг музей нь 7 танхимтай байсан.

# 1922-1933 оны 
# 1934-1936 оны 
# 1937-1939 оны их хэлмэгдүүлэлт 
# 1940-1960 үны 
# Лам нарын үзэсгэлэнгийн танхим 
# Хүндэтгэлийн танхим 
# Ерөнхий сайд П.Гэндэнгийн танхим

== Холбоотой хуудас ==
* [[Монгол дахь Их Хэлмэгдүүлэлт]]
* [[Музей]]

{{commons category}}

[[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2019 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]</text>
      <sha1>nyeyiq3h2a9xr29hx0y7g4wc660izlq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26151</id>
    <revision>
      <id>871924</id>
      <parentid>865488</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35627" sha1="dx2pqxm3ubgphocr0l92h25hxaya9az" xml:space="preserve">{{short description|Өрнө Азийн улс}}
{{About|улсын|хэрэглээг|Лебанон (салаа утга)|болон|Ливан (салаа утга)}}

{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Ливан Улс
| native_name            = {{native name|ar|الجمهورية اللبنانية|italics=off}}&lt;br /&gt;{{small|''аль-Жумхурия аль-Лубнания''}}
| common_name            = Ливан
| image_flag             = Flag of Lebanon.svg
| flag_type              = [[Ливаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| national_anthem        = {{native phrase|ar|[[Ливаны төрийн дуулал|كلّنا للوطن]]}}&lt;br /&gt;''Куллуна лил-ватан''&lt;br /&gt;«Бид бүгд эх орныхоо төлөө!»{{parabr}}{{center|[[File:Lebanese national anthem.ogg]]}}
| image_map              = Lebanon (orthographic_projection).svg
| image_map_caption      = Ливаны байршил (ногооноор)
| image_map2             = [[File:Lebanon - Location Map_(2012)_-_LBN_-_UNOCHA.svg|260px]]
| capital                = [[Бейрут]]
| coordinates            = {{Coord|33|54|N|35|32|E|type:city}}
| largest_city           = нийслэл
| official_languages     = [[Араб хэл]]&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;[[Ливаны Үндсэн хууль|Үндсэн хуулийн]] 11 дүгээр зүйлд араб хэлийг албан ёсны үндэсний хэл гэж заасан бөгөөд франц хэлийг хэрэглэх тохиолдлыг хуулиар тогтооно.&lt;/ref&gt;
| languages              = [[Ливаны араб хэл]]
| languages_type         = Нутгийн ярианы хэл
| recognised_languages   = [[Франц хэл]]
| demonym                = [[Ливанчууд]]
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
 | 95% [[Арабчууд]]{{efn|Маронит болон мелькитийн зарим бүлэг өөрсдийгөө араб угсаатанд хамааруулахгүй гэж үздэг боловч статистикийн ангилалд ихэвчлэн араб гэж тооцдог.}}
 | 4% [[Арменичууд]]
 | 1% бусад
 }}
| ethnic_groups_year     = 2021&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Lebanon|access-date=2024-12-06}}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{unbulleted list
 | 53.31% [[Ливан дахь ислам|Ислам]]
 | 41.40% [[Ливан дахь христийн шашин|Христийн шашин]]
 | 5.21% [[Друзууд|Друз]]
 | 0.08% шашингүй
 }}
| religion_year          = 2024&lt;ref&gt;{{cite web |title=What are the Religions of Lebanon? |url=https://www.anera.org/blog/what-are-the-religions-of-lebanon/ |website=Anera |access-date=2026-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;Шашны бүлгүүдийн харьцаа нь улс төрийн эмзэг асуудал тул Ливанд 1932 оноос хойш бүх нийтийн хүн амын тооллого хийгдээгүй. Төрөөс 18 шашны бүлгийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрдөг.&lt;/ref&gt;
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Конфессионализм (улс төр)|конфессионалист]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]]&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |title=The Lebanese Constitution |publisher=Presidency of Lebanon |url=http://presidency.gov.lb/English/LebaneseSystem/Documents/Lebanese%20Constitution.pdf |access-date=2011-08-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119201440/http://presidency.gov.lb/English/LebaneseSystem/Documents/Lebanese%20Constitution.pdf |archive-date=2012-01-19}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Ливаны ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Жозеф Аун]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Presidency of the Republic |url=https://www.presidency.gov.lb/presidency |publisher=Presidency of Lebanon |access-date=2026-08-06}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2          = [[Ливаны ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]
| leader_name2           = [[Наваф Салам]]&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=ar:رئاسة مجلس الوزراء |trans-title=Presidency of the Council of Ministers |url=https://www.pcm.gov.lb/ |publisher=Presidency of the Council of Ministers |language=ar |access-date=2026-08-06 |archive-date=2023-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205182830/http://www.pcm.gov.lb/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| leader_title3          = [[Ливаны Парламентын дарга|Парламентын дарга]]
| leader_name3           = [[Набих Берри]]
| legislature            = [[Ливаны Парламент|Парламент]]
| established_event1     = [[Ливан уулын Эмират]]
| established_date1      = 1516
| established_event2     = [[Ливан уулын хоёр каймакамын тогтолцоо]]
| established_date2      = 1843 оны 12 сарын 1
| established_event3     = [[Ливан уулын Мутасаррифат]]
| established_date3      = 1861 оны 6 сарын 9
| established_event4     = [[Их Ливан]]
| established_date4      = 1920 оны 9 сарын 1
| established_event5     = [[Ливаны Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| established_date5      = 1926 оны 5 сарын 23
| established_event6     = Тусгаар тогтнолоо тунхагласан
| established_date6      = 1943 оны 11 сарын 22
| established_event7     = [[Сири, Ливаны Францын мандат|Францын мандат]] дууссан
| established_date7      = 1945 оны 10 сарын 24
| established_event8     = Францын цэрэг гарсан
| established_date8      = 1946 оны 4 сарын 17
| established_event9     = Израилын цэрэг гарсан
| established_date9      = 2000 оны 5 сарын 24
| established_event10    = Сирийн цэрэг гарсан
| established_date10     = 2005 оны 4 сарын 30
| area_km2               = 10452
| area_rank              = 161
| area_sq_mi             = 4036
| percent_water          = 1.8
| population_estimate    = 5,364,482&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = 117
| population_density_km2 = 513
| population_density_sq_mi = 1,328.7
| GDP_PPP                = {{increase}} $78.233 тэрбум&lt;ref name=&quot;imf&quot;&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition: Lebanon |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October |publisher=International Monetary Fund |date=2023-10-10 |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 108
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $11,793&lt;ref name=&quot;imf&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 114
| GDP_nominal            = {{increase}} $21.780 тэрбум&lt;ref name=&quot;imf&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 103
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,283&lt;ref name=&quot;imf&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 133
| Gini                   = 31.8
| Gini_year              = 2011
| Gini_change            = decrease
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=2021-07-16 |archive-date=2021-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.752
| HDI_year               = 2023
| HDI_change             = increase
| HDI_ref                = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2025 |title=Human Development Report 2025 |publisher=[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]] |date=2025-05-06 |access-date=2025-05-06}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 102
| currency               = [[Ливаны фунт]]
| currency_code          = LBP
| time_zone              = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]]
| utc_offset             = +2
| utc_offset_DST         = +3
| time_zone_DST          = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]]
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[Telephone numbers in Lebanon|+961]]
| iso3166code            = LB
| cctld                  = [[.lb]], [[.لبنان]]
}}

'''Лива́н''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Ливан Улс''' ({{lang-ar|الجمهورية اللبنانية}}) нь [[Өрнө Ази]]йн [[Левант]]ын бүсэд орших улс юм. Газар дундын тэнгисийн сав газар болон Арабын хойгийн уулзварт байрлах бөгөөд хойд болон зүүн талаараа [[Сири]], өмнөд талаараа [[Израил]], баруун талаараа [[Газар дундын тэнгис]]тэй хиллэнэ. [[Кипр]] арал эргээс нь баруун тийш ойрхон оршдог. Ливан 10,452 км² нутаг дэвсгэртэй, тав гаруй сая хүн амтай; нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Бейрут]].&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt;

Өнөөгийн Ливаны нутагт хүн суурьшсан түүх МЭӨ 5000 он хүртэл улбаатай. МЭӨ 3200–539 онд энэ нутаг Газар дундын тэнгис даяар худалдаа, далайн тээврээрээ алдартай [[Финик]]ийн соёл иргэншлийн голомт байв. Дараа нь [[Ромын эзэнт гүрэн|Ром]], [[Византын эзэнт гүрэн|Визант]], VII зуунаас арабын лалын халифатууд, дундад зуунд загалмайтнууд, Айюбид ба Мамлюкуудын захиргаанд оржээ. XVI зууны эхээр [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт улсын]] бүрэлдэхүүнд орсон байна.

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа Османы эзэнт гүрэн задран унаснаар Ливан Францын удирдсан [[Сири, Ливаны Францын мандат|Сири, Ливаны мандатад]] багтав. Франц 1920 онд [[Их Ливан]]ыг байгуулж, 1926 онд бүгд найрамдах улс болон үндсэн хуулийг нь баталжээ. Ливан 1943 онд тусгаар тогтнолоо зарлаж, 1945 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг]] үүсгэн байгуулагч гишүүдийн нэг болсон.

1943 оны [[Ливаны Үндэсний гэрээ|Үндэсний гэрээ]]ний дагуу төрийн гол албан тушаалуудыг шашны бүлгүүдийн хооронд хуваарилдаг конфессионал улс төрийн тогтолцоо бүрэлджээ. 1975–1990 оны [[Ливаны иргэний дайн]] улс орныг ихээхэн сүйтгэж, дараагийн хэдэн арван жилд Сири болон Израилын цэргийн оролцоо, дотоодын улс төрийн тогтворгүй байдал үргэлжилсэн.

Ливан нь хөгжиж буй, дунджаас доогуур орлоготой оронд тооцогддог. 2019 оноос эхэлсэн санхүү, валютын хямрал, авлига, төрийн үйлчилгээний доголдол болон 2020 оны [[Бейрутын боомтын дэлбэрэлт]] эдийн засаг, нийгмийн нөхцөл байдлыг эрс хүндрүүлсэн. 2025 онд [[Жозеф Аун]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдож, [[Наваф Салам]] ерөнхий сайдаар томилогдон шинэ засгийн газар байгуулав.

== Нэрийн гарал ==
«Ливан» нэр нь семит хэлний ''л-б-н'' язгуураас гаралтай бөгөөд «цагаан» гэсэн утгатай гэж үздэг. Энэ нь [[Ливан нуруу]]ны цаст оргилуудтай холбоотой байж болох бөгөөд нэр нь МЭӨ III мянганы бичгийн дурсгалуудад тэмдэглэгдсэн байдаг.

== Түүх ==
=== Эртний үе ===
[[Зураг:ByblosPort.jpg|thumb|left|[[Библос]]ын эртний боомт]]
Ливаны эргийн бүс дэх [[Библос]], [[Сидон]], [[Тир]] зэрэг хотууд Финикийн хот-улсуудын чухал төв байв. Финикчүүд далайн худалдаа, усан онгоц үйлдвэрлэл, цагаан толгойн тархалтад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Нутаг дэвсгэр нь өөр өөр үед Египет, Ассири, Вавилон, Ахеменидын Перс, Македон, Селевкидийн захиргаанд орсон.

МЭӨ 64 онд Ромын жанжин Помпей Левантыг эзэлснээр тус нутаг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын]], улмаар [[Византын эзэнт гүрэн|Византын]] бүрэлдэхүүнд оржээ. [[Баальбек]]ийн сүмийн цогцолбор зэрэг томоохон дурсгалууд энэ үеэс үлдсэн.

=== Дундад зуун ба Османы үе ===
VII зуунд арабын лалын цэрэг Левантыг эзэлж, нутаг нь [[Рашидуны улс|Рашидун]], [[Умаядын халифат|Умаяд]], [[Аббасын улс|Аббасын]] халифатуудын мэдэлд байв. XI–XIII зуунд загалмайтны улсууд эргийн зарим хотыг хянаж байсан ч хожим Айюбид болон Мамлюкуудад ялагджээ.

1516–1517 онд Османы эзэнт гүрэн бүс нутгийг эзлэн авч, Ливан дөрвөн зуу орчим жилийн турш Османы захиргаанд байв. [[Ливан уул]]анд Маронит христийнхэн болон друзуудын орон нутгийн улс төрийн тогтолцоо хөгжсөн. 1843 онд хоёр каймакамын тогтолцоо, 1861 онд Европын гүрнүүдийн шахалтаар автономит [[Ливан уулын Мутасаррифат]] байгуулагджээ.

Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед Османы цэргийн хяналт, бүслэлт, хүнсний хомсдолын улмаас Бейрут болон Ливан ууланд их өлсгөлөн болж, олон арван мянган хүн нас барсан.

=== Францын мандат ба тусгаар тогтнол ===
[[Зураг:Flag of the State of Greater Lebanon.svg|thumb|[[Их Ливан]]ы төрийн далбаа]]
Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа Францад Сири, Ливаныг захирах мандат олгов. 1920 оны 9 сарын 1-нд Францын захиргаа Ливан уул, Бейрут, хойд ба өмнөд эргийн бүс, Бекааг нэгтгэн [[Их Ливан]]ыг байгуулжээ. 1926 оны 5 сарын 23-нд үндсэн хууль баталж, Бүгд Найрамдах Ливан Улсыг тунхагласан боловч Францын хяналт үргэлжилсэн.

1943 онд Ливаны удирдагчид Францын хяналтыг хязгаарлахаар оролдсоны дараа түр баривчлагдсан ч дотоодын эсэргүүцэл болон Британийн дипломат шахалтын улмаас суллагдав. 11 сарын 22-ныг тусгаар тогтнолын өдөр болгон тэмдэглэдэг. Францын мандат 1945 онд албан ёсоор дуусаж, сүүлчийн франц цэрэг 1946 онд гарчээ.

=== Иргэний дайн ба эзлэн түрэмгийлэл ===
[[Зураг:Green_Line,_Beirut_1982.jpg|thumb|left|1982 онд Бейрутыг хувааж байсан «ногоон шугам»]]
Палестины зэвсэгт бүлгүүдийн байр суурь, шашин-улс төрийн зөрчил, нийгэм-эдийн засгийн тэгш бус байдал зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаалан 1975 онд иргэний дайн эхэлжээ. Христийн, суннит, шийт, друз, палестин болон бусад олон хүчин мөргөлдөөнд оролцов. 1976 онд Сирийн цэрэг Ливанд нэвтэрсэн бөгөөд 1982 онд Израил өмнөд Ливан болон Бейрут руу довтолжээ.

1989 оны [[Тайфын гэрээ]] улс төрийн шинэ зохицуулалт тогтоож, парламент дахь христийн болон лалын төлөөллийг тэнцүүлэв. Иргэний дайн 1990 онд дууссан ч Сирийн цэрэг 2005 он хүртэл, Израилын цэрэг өмнөд хэсгийн ихэнхэд 2000 он хүртэл байрласан.

=== 2005 оноос хойш ===
[[Зураг:Demonstration_14_March_2005_31.jpg|thumb|2005 оны [[Хуш модны хувьсгал]]ын жагсаал]]
2005 онд ерөнхий сайд асан [[Рафик Харири]] алагдсаны дараа Сирийн цэргийг гаргахыг шаардсан олон нийтийн томоохон жагсаал өрнөж, Сири цэргээ татав. 2006 онд [[Хезболла]] болон Израилын хооронд 34 хоногийн дайн болж, Ливаны дэд бүтэц, эдийн засагт ихээхэн хохирол учруулжээ.

2008 онд Хезболла болон түүний холбоотнууд Бейрутын баруун хэсгийг түр хяналтдаа авсан мөргөлдөөний дараа [[Дохагийн гэрээ]] байгуулж, үндэсний эв нэгдлийн засгийн газар байгуулсан. 2011 оноос [[Сирийн иргэний дайн]]ы нөлөө Ливанд тархаж, Триполи болон хилийн бүсүүдэд мөргөлдөөн гарч, нэг сая гаруй сирийн дүрвэгч Ливанд ирсэн.

=== Үндэсний хямрал (2019–өнөө үе) ===
2019 оны 10 сарын 17-нд татварын шинэ саналуудыг эсэргүүцсэн жагсаал эхэлж, удалгүй конфессионал улс төрийн тогтолцоо, авлига, ажилгүйдэл, банк-санхүүгийн хямрал, цахилгаан ба ус зэрэг үндсэн үйлчилгээний доголдлыг эсэргүүцсэн улс даяарх хөдөлгөөн болон өргөжив. Ерөнхий сайд [[Саад Харири]] огцорч, улс төрийн урт хугацааны хямрал эхэлсэн.

2020 онд Ливан гадаад өрийн төлбөрөө анх удаа төлж чадаагүй бөгөөд фунтын ханш огцом унаж, банкны хадгаламжид албан бус хязгаарлалт тогтов. 2020 оны 8 сарын 4-нд Бейрутын боомтод хадгалж байсан аммонийн нитрат дэлбэрч, 200 гаруй хүн амь үрэгдэн, олон мянган хүн шархаджээ. Дэлбэрэлтийн дараа Хассан Диабын засгийн газар огцорсон.

2023–2024 онд Израил–Ливаны хил орчимд Израилын арми болон Хезболлагийн хоорондох мөргөлдөөн эрчимжиж, өмнөд Ливаны олон мянган оршин суугч нүүлгэн шилжсэн. 2025 оны 1 сард армийн командлагч [[Жозеф Аун]] хоёр жил гаруй үргэлжилсэн ерөнхийлөгчийн сул орон зайг дуусган ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. 2025 оны 2 сард Олон улсын шүүхийн ерөнхийлөгч асан [[Наваф Салам]] 24 сайдтай засгийн газар байгуулж, парламентын итгэл хүлээсэн. 2026 онд Израил–Ливаны мөргөлдөөн дахин эрчимжиж, улс орны аюулгүй байдал болон хүмүүнлэгийн нөхцөлд ноцтой нөлөөлөв.

== Газар зүй ==
[[Зураг:Lebanon_Topography.png|thumb|left|Ливаны газрын гадаргын зураг]]
[[Зураг:Satellite_image_of_Lebanon_in_March_2002.jpg|thumb|Сансраас харагдах Ливан]]
Ливан хойд өргөргийн 33°–35°, зүүн уртрагийн 35°–37°-ын хооронд, [[Арабын хавтан]]гийн баруун хойд захад оршино. Нийт талбай нь 10,452 км² бөгөөд үүнээс 10,230 км² нь хуурай газар. Баруун талаараа Газар дундын тэнгист 225 км эрэгтэй, Сири улстай 375 км, Израилтай 79 км хиллэнэ. Израилын эзэлсэн Голаны өндөрлөгийн ойролцоох [[Шебаа ферм]]ийн харьяалал маргаантай.

=== Газрын тогтоц ===
Ливаны газар нутаг эргийн тэгш тал, [[Ливан нуруу]], [[Бекаа хөндий]], [[Антиливан]] нуруу гэсэн дөрвөн үндсэн бүсээс тогтоно. Ливан нуруу Газар дундын тэнгисийн эрэгтэй зэрэгцэн сунаж, хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс 3,088 м өндөр [[Курнат ас-Сауда]] юм. Бекаа хөндий нь Ливан ба Антиливан нурууны дунд орших 180 км урт, 10–26 км өргөн үржил шимт хөндий. Антиливан нурууны хамгийн өндөр оргил нь 2,814 м өндөр [[Хермон уул]].

Ливанд усан замын тээвэрт ашиглах боломжгүй 16 гол байдаг. Хамгийн урт нь Бекаа хөндийгөөс эх авч Тирийн хойд хэсгээр Газар дундын тэнгист цутгадаг 145 км урт [[Литани гол]] юм.

=== Уур амьсгал ===
Ливан дунд зэргийн [[Газар дундын тэнгисийн уур амьсгал]]тай. Эрэг орчимд өвөл сэрүүн, бороотой; зун халуун, чийглэг байдаг. Өндөрлөг бүсэд өвлийн температур тэгээс доош бууж, өндөр уулсын цас зуны эхэн хүртэл тогтох тохиолдол бий. Баруун нурууны борооны сүүдэрт орших зүүн хойд хэсэг харьцангуй хуурай.

=== Байгаль орчин ===
[[Ливаны хуш]] нь улсын үндэсний бэлгэ тэмдэг бөгөөд төрийн далбаанд дүрслэгддэг. Эрт үед нутгийн ихэнх хэсгийг хуш болон бусад ой бүрхэж байсан боловч олон зууны огтлол, газар ашиглалтаас шалтгаалан хуучин ой цөөрсөн. 2012 оны байдлаар ой нийт нутгийн 13.4%-ийг бүрхэж байв. [[Шуфын шим мандлын нөөц газар]], Таннурин, Жаж болон [[Бурхны хуш модны ой]] зэрэг хамгаалалтын бүсүүдэд хуш модыг хадгалж, нөхөн сэргээдэг.

== Төр засаг, улс төр ==
[[Зураг:Place de l'Étoile, Beirut.jpg|thumb|[[Ливаны Парламент]]ын ордон]]
Ливан нь конфессионал тогтолцоотой парламентын ардчилсан бүгд найрамдах улс. 1943 оны Үндэсний гэрээ болон хожмын улс төрийн уламжлалаар ерөнхийлөгч нь маронит христийн, ерөнхий сайд нь суннит лалын, парламентын дарга нь шийт лалын, ерөнхий сайдын орлогч болон парламентын дэд дарга нь грекийн үнэн алдартны шашинтан байна.

Нэг танхимт парламент 128 суудалтай бөгөөд христийн болон лалын төлөөлөгчдөд тэнцүү хуваарилагдана. Суудлуудыг хүлээн зөвшөөрөгдсөн шашны бүлгүүд болон сонгуулийн тойргуудад хувь тэнцүүлэн хуваарилдаг. Парламентын гишүүд дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгогдоно. Парламент ерөнхийлөгчийг зургаан жилийн, дараалан дахин сонгогдохгүй хугацаагаар сонгож, ерөнхийлөгч парламентын зөвлөлдөх саналын үндсэн дээр ерөнхий сайдыг томилдог.

=== Засаг захиргааны хуваарь ===
Ливан есөн мужид (мухафаза) хуваагдах бөгөөд тэдгээр нь нийт 25 дүүргээс бүрдэнэ. Мужууд нь:
* [[Бейрут муж]]
* [[Аккар муж]]
* [[Баальбек-Хермел муж]]
* [[Бекаа муж]]
* [[Кесерван-Жбейл муж]]
* [[Ливан уул муж]]
* [[Набатия муж]]
* [[Хойд Ливан муж]]
* [[Өмнөд Ливан муж]]

== Эдийн засаг ==
[[Зураг:Beirut Central District 2012.jpg|thumb|Бейрутын төв бизнесийн дүүрэг]]
Ливаны үндсэн хууль хувийн санаачилга, хувийн өмчийг хамгаалсан чөлөөт эдийн засгийн зарчимтай. Эдийн засаг нь үйлчилгээ, банк санхүү, үл хөдлөх хөрөнгө, худалдаа, аялал жуулчлалд тулгуурлаж ирсэн бөгөөд ажиллах хүчний ойролцоогоор хоёрны гурав нь үйлчилгээний салбарт ажилладаг. Ливаны өргөн диаспораас ирэх мөнгөн гуйвуулга эдийн засгийн чухал эх үүсвэр болдог.

2019 оноос банк, валют, улсын өрийн гүн хямрал эхэлсэн. Төв банкны олон жилийн тогтворгүй санхүүжилтийн тогтолцоо, төсвийн алдагдал, улс төрийн саажилт, авлига зэрэг нь шинэ валютын урсгал тасрах үед системийн хямралд хүргэв. 2020 онд улс гадаад өрийн төлбөрөө зогсоож, фунтын ханш эрс унан, инфляц болон ядуурал огцом нэмэгдсэн. 2023 он гэхэд бодит ДНБ 2018 оныхоос ойролцоогоор 40%-иар агшиж, үндэсний валютын үнэ цэнэ 95% орчим буурсан гэж тооцжээ.

Хөдөө аж ахуйд Бекаа хөндий болон эргийн тэгш тал чухал үүрэгтэй. Жимс, хүнсний ногоо, чидун, усан үзэм, тамхи тариалдаг. Үйлдвэрлэлд хүнс боловсруулах, ундаа, нэхмэл, үнэт эдлэл, цемент, химийн бүтээгдэхүүн багтана. Аялал жуулчлал нь Бейрут, Библос, Баальбек, Кадишагийн хөндий, цанын ба далайн амралтын газруудад төвлөрдөг боловч улс төр, аюулгүй байдлын нөхцөлөөс ихээхэн хамаардаг.

== Хүн ам зүй ==
[[Зураг:Beirutcity.jpg|thumb|[[Бейрут]] бол Ливаны хамгийн том хот]]
2024 оны тооцоогоор Ливан 5.36 сая орчим хүн амтай. Шашны бүлгүүдийн улс төрийн тэнцвэртэй холбоотойгоор 1932 оноос хойш бүх нийтийн албан ёсны тооллого хийгдээгүй. Ливанчуудын угсаатны гарал олон янз боловч статистик ангиллаар хүн амын ихэнхийг араб, цөөнхийг армен болон бусад бүлэг гэж үздэг.

Ливан нь олон жилийн цагаачлалын түүхтэй. XIX зуунаас эхэлсэн цагаачлалын долгионы улмаас Ливан гаралтай хүмүүсийн тоо эх орондоо амьдарч буй хүн амаас олон гэж тооцогддог. Томоохон диаспора Бразил, Аргентин, АНУ, Канад, Австрали, Баруун Африк болон Персийн булангийн орнуудад бий.

Ливан нэг хүнд ногдох дүрвэгчдийн тоогоор дэлхийд хамгийн өндөр орны нэг. 2024 онд тус улс 1.6 сая гаруй дүрвэгч, орогнол хүсэгчийг хүлээн авч байсан бөгөөд тэдний дийлэнх нь Сири, Палестинаас ирсэн хүмүүс байв.

=== Хэл ===
Албан ёсны хэл нь [[араб хэл]]. Өдөр тутмын харилцаанд [[Ливаны араб хэл]] өргөн хэрэглэгдэж, орчин цагийн утга зохиолын араб хэлийг албан бичиг, хэвлэл, мэдээллийн нэвтрүүлэгт ашигладаг. Франц хэл хуульд тусгай байр суурьтай бөгөөд боловсрол, захиргаа, соёлд өргөн хэрэглэгддэг. Англи хэл шинжлэх ухаан, бизнес, дээд боловсролд улам түгээмэл болж байна. Армен, грек, ассири гаралтай зарим иргэн өвөг дээдсийнхээ хэлийг мөн хэрэглэдэг.

=== Шашин ===
Ливан бол Өрнө Ази, Газар дундын тэнгисийн бүсийн шашны хувьд хамгийн олон янз орны нэг. Төрөөс лалын дөрөв, христийн 12, друзын нэг, еврейн нэг буюу нийт 18 шашны бүлгийг хүлээн зөвшөөрдөг. 2024 оны тооцоогоор хүн амын 53.31% нь лалын, 41.40% нь христийн, 5.21% нь друзын шашинтай байв. Лалын хүн амын гол бүлгүүд нь суннит ба шийт, христийн хамгийн том бүлэг нь маронит католик юм.

=== Томоохон хотууд ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Байр !! Хот !! Муж !! Хүн амын тооцоо
|-
| 1 || [[Бейрут]] || Бейрут || 1,916,100
|-
| 2 || [[Ливаны Триполи|Триполи]] || Хойд Ливан || 1,150,000
|-
| 3 || [[Жуние]] || Ливан уул || 450,000
|-
| 4 || [[Захле]] || Бекаа || 130,000
|-
| 5 || [[Сайда]] || Өмнөд Ливан || 110,000
|}

== Соёл ==
[[Зураг:Baalbek-Bacchus.jpg|thumb|[[Баальбек]] дэх Бахусын сүм]]
Ливаны соёлд Канаан-Финик, Ассири, Перс, Грек, Ром, Араб, загалмайтны, Осман болон Францын олон зууны өв нөлөөлсөн. Олон угсаатан, шашны бүлгээс бүрдэх хүн ам нь баяр наадам, хөгжим, уран зохиол, хоолны соёлын олон янз байдлыг бүрдүүлдэг. Үүний зэрэгцээ ливанчуудын өдөр тутмын соёл нь Левант болон Газар дундын тэнгисийн нийтлэг уламжлалтай нягт холбоотой.

=== Уран зохиол, хөгжим ===
Ливан гаралтай зохиолч [[Жибран Халиль Жибран]] ''Зөнч'' бүтээлээрээ дэлхийд алдартай. [[Амин Маалуф]], [[Элиас Хури]], [[Михаил Нуайме]] зэрэг зохиолчид араб болон дэлхийн уран зохиолд томоохон байр суурь эзэлдэг. Хөгжимд [[Файруз]], [[Вадих ас-Сафи]], [[Мажида ар-Руми]], [[Сабах]] зэрэг дуучид Ливан болон арабын ертөнцөд өргөн танигдсан.

=== Хоол ===
[[Ливаны хоол]] нь Зүүн Газар дундын тэнгисийн хоолны уламжлалд багтана. [[Киббех]], [[таббуле]], хумус, фалафел, шарсан мах, төрөл бүрийн [[мезе]] өргөн хэрэглэгддэг. Хоолны дараа араб кофе, жимс, амттан зооглох нь түгээмэл.

=== Спорт ===
Хөлбөмбөг, сагсан бөмбөг Ливанд хамгийн түгээмэл багийн спортын төрлүүд. Уулархаг газар, Газар дундын тэнгисийн эрэг хосолсон тул цана, усанд сэлэлт, завь, рафтинг, уулын авиралт зэрэг спорт хөгжсөн.

== Мөн үзэх ==
* [[Ливаны түүх]]
* [[Ливаны газар зүй]]
* [[Ливаны хүн ам]]
* [[Ливаны соёл]]

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}
{{Reflist|group=nb}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [https://www.presidency.gov.lb/ Ливаны Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20231205182830/http://www.pcm.gov.lb/ Ливаны Сайд нарын зөвлөлийн цахим хуудас]

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Ливан| ]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Араб хэлтний орон]]</text>
      <sha1>dx2pqxm3ubgphocr0l92h25hxaya9az</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Богд хааны ордон музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28155</id>
    <revision>
      <id>871974</id>
      <parentid>863950</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71560" sha1="qnj8o1b1qgodyseijod61t126kuzroh" xml:space="preserve">{{Short description|Хан-Уул дүүргийн музей}}
{{Инфобокс музей
| name              = Богд хааны ордон музей
| image             = Winter Palace of the Bogd Khan.jpg
| image_size        = 
| caption           = 
| alt               = 
| pushpin_map       = Монгол
| pushpin_relief    = 
| pushpin_map_size  = 
| pushpin_caption   = 
| pushpin_label     = 
| coordinates       = {{coord|47|53|51|N|106|54|24|E|region:MN_type:landmark|display=inline,title}}
| former_name       = 
| established       = 1903&lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;
| dissolved         = &lt;!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;
| location          = Зайсангийн гудамж, [[Хан-Уул]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type              = 
| accreditation     = 
| key_holdings      = 
| collections       = 
| collection_size   = 8,600 үзмэр
| visitors          = жилд дунджаар 40,000
| founder           = 
| director          = О.Мэндсайхан
| president         = 
| curator           = 
| assistant curator = 
| owner             = 
| public_transit    = 
| parking           = 
| network           = 
| website           = {{Official website|http://www.bogdkhaanpalace.mn/}}
| embedded          = 
}}

'''Богд хааны ордон музей''' нь [[Монгол Улс|Монголын]] сүүлчийн хаан [[Богд хаан|VIII Богд Жавзандамба]] хутагтын Ногоон ордонд байрлах [[Музей|музей]]н цогцолбор юм. Монгол улсын ууган бөгөөд хамгийн баялаг сан хөмрөг бүхий музейн нэг. [[1924 он]]д байгуулагдсан Монгол улсын анхны музейг [[1926 он]]ы Засгийн газрын тогтоолоор Богд хааны Өвлийн ордонд шилжүүлэн байрлуулж&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.monheritage.mn/files/method/Bogd_museum_Presentation.PDF |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2017-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118173844/http://www.monheritage.mn/files/method/Bogd_museum_Presentation.PDF |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, уг ордонд байсан түүх, соёл урлагийн зүйл, бурхан тахил, угсаатны зүйн эд өлөг, төрөл бүрийн амьтны чихмэл дүрс зэргийг музейн үзмэртэй нэгтгэснээр уг музейн үндэс суурь буй болжээ. [[1954 он]]оос Улсын төв музейн харьяа болж байгаад [[1961 он]]д бие даасан музейн статустай болсон. Найдан сүм, Махранзын сүм, Номын сангийн сүм тэргүүтэй долоон сүм, Өвлийн ордон, Амгалан энхийн хаалга, Сэрүүн асар зэрэг 20 шахам байгууламжаас бүрдсэн цогцолбор юм. Музей 8600 гаруй үзмэртэй, жилд 40 мянга гаруй үзэгч хүлээн авдаг. Эдүгээ Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яаманд харьяалагддаг.

==Нэрийн учир==
[[Туул гол]]ын хойд талд, Дунд голын өмнүүрх Богд хааны өндгөн сүргийн бэлчээрт Жавзандамба хутагтын гурван ордон байжээ. Зүүн талд нь (одоогийн I цахилгаан станцын орчим) Гунгаадэжидлин (Цагаан ордон), баруун талд нь Хайстай лаврин (Хүрэн ордон) тус тус байсан ба дунд нь Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийд буюу төвдөөр Шаравпэлжээлин хийд байрлаж байжээ&lt;ref&gt;http://news.barilga.mn/r/67373 &lt;/ref&gt;. Иймээс энэ ордныг хүмүүс Голын сүм, зарим бүтээлд Дээд сүм гэхчлэн тэмдэглэсэн байхаас гадна уг ордны дээвэр нэлэнхүйдээ ногоон вааран дээвэртэй байсан учраас ард олны дунд Богдын ногоон ордон хэмээн нэрлэгдэж заншжээ. Музей болсноос хойш Улсын музей, Орон нутаг судлах музей нэртэй байгаад 1961 онд албан ёсоор Богд хааны ордон музей гэгдэх болсон байна.

==Түүх==
===Ордон анх байгуулагдсан нь===
[[File:Богдын ногоон ордон. 1920-иод он.jpg|thumb|350px|left|Богдын ногоон ордон, 1920 оны орчим.]]
1893 онд Дэчингалбын хашаанд байсан Богдын ордон шатахад VIII Богд Жавзандамба Туул голын хойд хөвөөн дэх Ногоон ордныг 1893-1903 онд бариулжээ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ubmuseum.mn/portfolio/%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%86%D0%BE%D0%B3%D1%86%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D1%80/ |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2018-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223042837/http://www.ubmuseum.mn/portfolio/%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B4-%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%86%D0%BE%D0%B3%D1%86%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%BE%D1%80/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ногоон ордны урд талын гурван асарт үүдэн дээрх [[Чин улс|Манжийн]] хаанаас олгосон илэрхийлэх бичиг хэмээх есөн луугаар тойруулан чимсэн хөх модон самбар дээр баруун талд нь“[[Бадаргуулт төр]]ийн гучин гуравдугаар оны гурван сард”, зүүн талд нь “Наймдугаар үеийн Жавзандамба хутагт”, гол дээд талд нь “Зарлигаар шагнасан” гэж монгол бичгээр, мөн түүний доохно томоор “Сайныг цэнгэлдэн хүртээхүйеэ дуртай” хэмээн [[Монгол хэл|монгол]], [[Манж хэл|манж]], [[Төвд үндэстэн|төвд]], [[Хятад хэл|хятад]] дөрвөн үсгээр бичжээ. Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийг барихад түмэн шар тэрэг мод орсон. Модыг хаалгач лам Жанчив, зайсан лам Жанцан нар хариуцаж, Дархан чин ван Пунцагцэрэнгийн хошуу нутаг Зүүнбаянгаас, шохойг мөн хошууны Цагаанбулаг хэмээх газраас бэлтгэжээ. Сүмийн барилгыг Тэжаан зайсангийн пүүс голлон, туйпуу будгийн ажлыг Амгалангийн Хан овогтын пүүс хариуцан барьжээ. Мөн [[1903 он|1903]]-[[1905 он]]д Өвлийн ордон буюу европ маягийн хоёр давхар цагаан байшинг [[ОХУ|Оросын]] [[II Николай]] хааны бэлэглэсэн зураг төслийн дагуу Их хүрээн дэх Оросын консулын газраас эрхлэн Цэцэн хан аймгийн буриад барилгачдаар бариулсан байна. Энэ байшиндаа VIII Богд Жавзандамба, [[Дондогдулам хатан|хатан Дондогдуламын]] хамт 20 орчим жил өвлийн цагт амьдарч байжээ.

Ногоон ордныг хэд хэдэн удаа өргөтгөн шинэ барилга байгууламжууд нэмж барьсан. Тухайлбал [[1911 он|1911 онд]] VIII Богд Жавзандамбыг [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд Хаант Монгол Улсын]] эзэн хаанаар өргөмжилсөн түүхэн үйл явдалд зориулж [[1912 он|1912]]-[[1919 он]]д Амгалан энхийн хаалгыг бариулжээ. Хаалганы зураг төслийг уран барилгач “Зоригт” цолтой Баажав тэргүүтэй Санжид, Тэжаан нар зохиожээ. [[1913 он]]д Өвлийн ордонтой залгуулан хувцасны сангийн барилга, мөн Богдын бор зааны өвлийн байшинг хашааны баруун хэсэгт тус тус бариулсан байна. Энд бас мухар тэрэгний граж байсан тухай мэдээ бий.

===1921 оноос хойш===
[[File:81839-EAP264 1 8 17-EAP264PE 17 084 L.jpg|thumb|350px|right|Богд хааны ордон музей. 1930-аад он.]]
1921 оны 11 дүгээр сарын 19-нд Монгол улсын Засгийн газар [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнг]] байгуулсан бөгөөд хүрээлэнгийн олон талт үйл ажиллагааны дотор музей байгуулах асуудал чухал байр эзэлж байжээ. Энэ тухай Засгийн газрын 1921 оны 11-р сарын 22-ны өдрийн хуралдаанаар баталсан [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнгийн]] анхны дүрмийн нэгдүгээр зүйлд &quot;Хүрээлэнгийн газраа музей хэмээх зүйл бүрийн сонин зүйлийг хураан олон хүн үзэж танихуйд тус болгоно&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://duuren.blog.gogo.mn/read/entry483202 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2018-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414141814/http://duuren.blog.gogo.mn/read/entry483202 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&quot; гэж заасан байна. Энэ нь Монголын музейн тухай өгүүлсэн анхны түүхэн [[баримт бичиг]] юм. 

Улмаар [[1924 он]]ы эцсээр Монголын шинэ цагийн анхны музей үүдээ нээсэн бөгөөд тэр үед улсын Анхдугаар их хурлын төлөөлөгчид сонирхон үзсэн байна. Шинэ тулгар музейн сан хөмрөг өдөр ирэх тусам өргөжиж байр сав нь хүрэлцэхээ больсон тул [[1926 он]]д Ардын Намын Төв Хороо, Засгийн газар Улсын музейг үүсгэн тохижуулах товчоог байгуулж, VIII Богд Жавзандамбын эзэмшилд байсан түүх, соёл урлагийн зүйл, бурхан тахил, угсаатны зүйн эд өлөг, төрөл бүрийн амьтны чихмэл дүрс зэргийг музейд шилжүүлэн улмаар Богдын Өвлийн ордонд музейг өргөтгөн байгуулах шийдвэрийг гаргав. Уг шийдвэрийн дагуу музей Монгол улсын Боловсролын их сургуулийн орчим байсан таглагар дээвэртэй, төвд дуганын загвартай жижиг дүнзэн байшингаас Өвлийн ордон уруу нүүжээ. Улмаар Өвлийн ордны барилгын өнгө будаг, өрөө тасалгааг музейн зохион байгуулалтанд тохируулан засч янзалсны дараа үзмэрээ төрөлжүүлэн ангилах журмаар дэлгэн тавьсан байна. Музейг байгуулах, үзмэр цуглуулах, дэглэх нүсэр ажилд Н.Дэндэв, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] эрдэмтэн [[Пётр Козлов]], М.И.Лисовский, [[Борис Яковлевич Владимирцов|Борис Владимирцов]] нар оролцож анхны тасгийг нээжээ. Дараа жил нь музей орон тооны ажилчидтай болсон байна. Мөн музейн үзмэрийн бүртгэлийг анх хөтөлж монгол, [[орос хэл]]ээр бичсэн баримтуудыг цэгцлэв. 

Музейн үзмэрийн анхны тооллогыг [[1936 он]]д хийжээ. Музейн үзмэр, дэглэлтийг өргөтгөж байгаль, газарзүйн олдвороор баяжуулан Орон нутаг судлах музей нэртэй болсон бөгөөд [[1940 он|1940]]-өөд оноос орон тоо, боловсон хүчний хувьд нэлээд бэхжив. [[1954 он]]д МАХН-ын Төв хороо, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ-ын]] Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор Улсын Төв музей байгуулах шийдвэр гарч&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://gereg.mn/news/13600/ |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2016-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113115716/http://gereg.mn/news/13600/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, тус музейд байрлаж байсан Улсын музейг нүүлгэн, хааны ордонд Богд хааны ордон музей байгуулах болж, үзмэр дэглэлтийг өөрчлөх, Өвлийн ордныг уугуул төрхөнд нь оруулах ажил эхэлжээ. Энэ үеэс Улсын төв музейн харьяа болж байв.

1961 онд Богд хааны ордон музей хэмээгдэх болж үзмэрийг шинээр дэглэснээс гадна зуны мөргөлийн сүмүүдийг сэргээн засварлав. [[1969 он|1969]], [[1980 он]]д сан хөмрөгийг тоолж бүртгэж авчээ. Тухайн үед Музей удирдах газрын харьяанд байв.

===1990-ээд оноос өнөө үе===
[[File:Winter Palace Bogd Khan 3101891001 4bb4343134 o.jpg|thumb|300px|right|Эрдэнэ итгэмжит сүм]]
[[1990 он]]д Музей удирдах газар татан буугдсанаар музей тэр үеийн Соёл, урлагийн хороонд харьяалагдах болов. [[1992 он]]д [[Чойжин ламын сүм музей]]тэй нэгтгэн Шашны түүхийн музей нэртэй болгосны зэрэгцээ музейн өмнөх үеийн тайлбар сурталчилгааг түүхэн бодит баримтад тулгуурлан явуулах болжээ. Музейг үзэх гадаадын жуулчдын тоо эрс нэмэгдсэнд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Япон]]ы жуулчид зонхилж байв. Монгол улсаас гадаадад гаргах үзэсгэлэнгүүдэд тус музей шилдэг үзмэрүүдээ оролцуулах болсон бөгөөд 1993 онд [[Франц]]ад, 1995-1996 онд АНУ-ын [[Сан-Франциско]], [[Вашингтон]], Денвер хотуудад, [[1996 он]]д [[Өмнө Солонгос|БНСУ-ын]] [[Сөүл]] хотод, [[1998 он]]д Японд, [[1999 он]]д [[Нидерланд]], 1999-2000 онд [[Австрали]]д гарсан үзэсгэлэнд үзмэрүүдээ оролцуулсан байна.
[[1997 он|1997]]-[[1998 он]]д музейн үзмэрийн улсын ээлжит тооллого явагдав. [[2000 он]]д Шашны түүхийн музей татан буугдаж Богд хааны ордон музей, Чойжин ламын сүм музей тус тусдаа бие даажээ. Гадаад харилцаа улам бүр өргөжиж [[2002 он]]д Дэлхийн хөшөө дурсгалын сангийн санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр Номын сангийн сүмийг сэргээн засварласан бол мөн онд Английн Төвдийн сангийн төсөлд хамрагдсан байна. [[2005 он]]д хосгүй үнэт үзмэрийн зэрэглэл тогтоох ажил эхэлжээ. [[2005 он|2005]]-[[2007 он]]д “[[Чингис хаан]] ба түүний залгамжлагчид” нэртэйгээр [[ХБНГУ]], [[Австри]], [[Турк]], [[Унгар]] улсад гарсан үзэсгэлэнд тус  шилдэг хосгүй үнэт үзмэрүүдээ оролцуулсан байна.   

Сүүлийн жилүүдэд орчин үеийн техник технологийн дэвшлийг музейн үйл ажиллагаанд идэвхтэй нэвтрүүлж байна. Тухайлбал [[2016 он]]д [[Гүүгл|“Google”]] компанийн Соёлын хүрээлэнгийн (''Google Cultural Institute'') төсөлд нэгдсэнээр, энэ төслийн хүрээнд музей нь дижитал үзэсгэлэнгээ гаргасан дэлхийн 60 орны нэг нь Монгол болов&lt;ref&gt;http://ikon.mn/n/pxu&lt;/ref&gt;. Улмаар музейн гадаад дотоод виртуал зураглалыг ''Google Street View''-гээр үзэх боломжтой болжээ. Мөн “Богд хааны ордон музей” ухаалаг гар утасны аппликэйшнийг гаргаж App store, Play store дээр байршуулсан байна.  

Биет бус соёлын өвийг түгээн дэлгэрүүлэх, сурталчлах ажлыг тус музейгээс санаачилж ССАЖЯ-ны дэмжлэгтэйгээр [[2014 он]]д Хаан туульсийн өргөөг музейд албан ёсоор нээсэн бөгөөд [[2015 он]]оос эхлэн жил бүрийн өвлийн саруудад тууль хайлах уламжлалт зан үйлийг зохион байгуулж байна&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.news.mn/?id=173415 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006050308/https://news.mn/?id=173415 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Мөн цэцэрлэгийн насны хүүхдүүд, сургуулийн бага, дунд, ахлах ангийнхан, оюутан залуус, идэр дунд, ахмад настнуудад зориулсан боловсролын хөтөлбөрүүдийг улирал бүр тогтмол зохион байгуулах болов. Түүнчлэн жил бүрийн Цагаан сарын шинийн найманд нэг өдөртөө багтаан Цагаан дарь эх бурхан бүтээх уламжлалт үйл ажиллагааг сэргээн зохиох болжээ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://time.mn/n/iaI |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2018-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807002148/http://time.mn/n/iaI |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Мөн музей судалгаа шинжилгээний төв болох зорилтын хүрээнд төрөл бүрийн эрдэм шинжилгээний хурал, хэлэлцүүлгийг зохион байгуулж олон нийтэд судалгааны сүүлийн үеийн хамгийн шинэлэг үр дүнг танилцуулах зэрэг олон чиглэлд үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлэн ажиллаж байна.

==Байгууламжууд==
===Ёслол хүндэтгэлийн талбай===
Зуны ордны үүдний хэсгийг ёслол хүндэтгэлийн талбай хэмээн нэрийддэг. Уг хэсэгт хаант төрийн ёслол хүндэтгэлийн үйл ажиллагаанд зориулсан цогц дурсгал байрлана. Үүнд халхавч хаалга, асарт гурван хаалга, чаган, Амгалан энхийн хаалга зэрэг багтдаг. Уг талбайд төрийн чухал ёслол арга хэмжээний үеэр Богд хаан болон Улсын эх дагиныг угтах, үдэх зэрэг ёслолыг зохион байгуулдаг байжээ.
====Ямпай====
Ямпай буюу халхавч хаалгыг Манжийн хаанаас зарлигаар зөвшөөрсөн сүмд байгуулдаг байжээ. Ногоон ордны халхавчийг Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийн өмнө талд хөх тоосгоор босгож, хээ чимэглэлийг ингэмэл баримлаар урлажээ. Дээр нь хос луу дүрсэлж, уул ус, амьтдын дүрслэлийг ингэмэл баримлын аргаар чимэглэсэн байна. Ямпай нь дөрвөн цагийн турш ордон руу халдах ад зэтгэр, өвчин тахал, дажин самууны аюулаас хамгаалах  бэлгэдэлтэй юм. Хуучин цагт хаалганы баруун, зүүн хойд хажууд &quot;Олон ван, засаг, тайж, түшмэд нараас доош иргэд мориноос буу&quot; гэсэн бичээс бүхий пайлуур хөшөөг байрлуулж байжээ.

====Асарт гурван хаалга====
[[File:Winter Palace Bogd Khan 3102714730 bcd9215156 o.jpg|thumb|350px|right|Махранзын сүмийн үүдэн дэх Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийн илэрхийлэх бичиг]]
Голын хаалгаар Хаан хатан хоёр, хажуугийн хаалгаар шадар бараа бологсод нь орж ирдэг байв. Хорвоогийн сайн сайхан, зол жаргал бүхэн энэхүү хаалгаар орж ирэхийн бэлгэдэлтэй учир хаалт хавтасгүй байдаг. Гол хаалганы дээд талын, баясгалант есөн луу тойруулан чимсэн хөх модон самбар дээр баруун талд нь “Бадаргуулт төрийн гучин гуравдугаар оны гурван сард”, зүүн талд нь “Наймдугаар үеийн Жавзандамба хутагт” гол дээд талд нь “Зарлигаар шагнасан” гэж монгол бичгээр, мөн түүний доохно томоор “Сайныг цэнгэлдэн хүртээхүйеэ дуртай” хэмээн монгол, манж, төвд, хятад дөрвөн хэлээр алтан үсгээр бичжээ. Асарт гурван хаалганы зүүн талд байх бичээст чулуун хөшөөний нүүрэн талд “Цаглашгүй ганганасан хумхын ертөнцийн буян шүтээн олон түмэн галавтаа энх амгалан мөнх бататгахын өлзий хутаг оршвой” хэмээн монгол бичгээр, ар талд нь төвд үсгээр бичжээ. Баруун талын чулуун хөшөөний нүүрэн талд Бурхан багш, хоёр шавийг хамтад нь дүрсэлсэн дурсгал байна. Ар талыг нь  хоёр луу ороосон байдлаар урлажээ.

====Чаган багана====
Амгалан энхийн хаалганы урд, баруун, зүүн талд нь босгосон хоёр баганыг чаган гэдэг. Богд Хаант Монгол Улс тунхаглахаас өмнө уг хоёр баганан дээр шашны жанцан намируулдаг байсан байна. Харин улс тунхагласны дараагаар баруун талын багананд Богд Хаант Монгол Улсын төрийн туг, зүүн талын багананд шажныг мандуулагч жанцан тэмдэгт шар тугийг хийсгэж байжээ.

====Амгалан энхийн хаалга====
Манжийн ноёрхлыг эсэргүүцсэн монголчуудын тэмцэл ялалтаар төгсөж VIII Богд гэгээнийг Монгол улсын шашин төрийг хослон баригч хэмжээгүй эрхт эзэн хаанаар өргөмжилсөн явдалд зориулж 1912-1919 онд уг хаалгыг бариулжээ. Хаалганы зураг төслийг уран барилгач “Зоригт” цолтой Баажав тэргүүтэй Санжид, Тэжаан нар зохион бүтээсэн аж&lt;ref&gt; http://achitmaa.blogspot.com/2017/05/blog-post_10.html&lt;/ref&gt;.

Хаалга барих ажилд Халх дөрвөн аймаг, шавь таван газраас таван хүнийг томилжээ. Үүнд: Их шавийн донир Баажав, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгаас]] Сандаг, [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгаас]] Адъяа, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгаас]] Далхжав, Сэцэн хан аймгаас нэг хүн тус тус томилсон байна. Мөн мэргэжлийн мужаан, төмөрчин, барималч, зураачдыг залж авч ирж ажиллуулж байсны дотор Дайчин чин вангийн хошууны Буянтогтох, Баяраа, чин ван Наянтын Юндэндорж, Цэдэн, гүн Намсрайжавын хошууны Рэнцэнзоригт нарын аймаг хошуундаа алдартай урчууд оролцжээ. Хаалгыг бариулахад ард түмнээс 280 мянган лан буюу 175 кг мөнгөтэй тэнцэх хөрөнгийг өргөл барьц хэлбэрээр татаж хуримтуулан зарцуулжээ&lt;ref&gt;http://achitmaa.blogspot.com/2017/05/blog-post_10.html&lt;/ref&gt;. Онь углуургын аргаар нэг ч [[хадаас]] оруулалгүй бүтээсэн энэ хаалга нь найман үндсэн тулгуур багана, долоон үетэй дээврээс бүрдэнэ&lt;ref&gt;http://achitmaa.blogspot.com/2017/05/blog-post_10.html&lt;/ref&gt;. Хээ угалз, сийлбэр, амьтдын дүрсээр чимэглэснээс гадна Буддын шашинт дорно дахины улс орнуудад дэлгэрсэн үлгэр домог, [[Гэсэр]], Тансан ламын туужуудаас харуулсан уран зургууд, дөрвөн махранз, эвт ба хүчит дөрвөн амьтан, урт наст зургаа, [[төрийн долоон эрдэнэ]], өлзийт найман тахил зэргийг өнгө будаг тохируулан зурж урласан нь Монголын дүрслэх урлагийн өвөрмөц онцлогийг тусган харуулжээ.

===Зуны ордон===
Шаравпэлжээлинг байгуулахад анх түрүүнд барьсан VIII Богд Жавзандамба хутагтын зуны мөргөлийн ордон. Ордны бүрэлдэхүүнд Махранзын, Зээгт наамлын, Шүтээн зургийн, Эрдэм итгэмжит, Олон бурхдын, Номын сангийн, Лавиран гэсэн долоон сүм багтдаг.
====Махранзын сүм====
[[File:Torgon zurgiin sum.jpg|thumb|300px|right|Торгон зургийн сүм]]
Сүмийн хаалганы дээд талд баясгалант алтан шар луугаар тойруулж чимсэн хөх модон самбарт санскрит, ланз, соёмбо, төвд, монгол, манж, хятад алтан үсгээр “Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч сүм” хэмээн бичиж өлгөсөн байна. Шашны домог ёсоор ертөнцийн төвд Сүмбэр уул гэж байдаг бөгөөд түүний дөрвөн талд дөрвөн тив оршдог. Тив болгоныг, нүдэнд үзэгдэх хийгээд үзэгдэхгүй аюул хорлолоос дөрвөн өнгийн их хаад хамгаалдаг гэсэн домогтой ажээ. Сүмийн дотор баруун зүүн талд дөрвөн их хаадын шүтээн дүрийг хоёр хоёроор нь эгнүүлэн байрлуулсан байх ба тэдгээрийг монгол баатар эрийн хөө хуяг агссан байдалтайгаар дүрсэлжээ. Дөрвөн их хаадын нэг болор цагаан өнгийн лагшинтай Ёлхорсүрэн нь гартаа хөгжөөн баясгах [[Хөгжим|хөгжмийн зэмсэг]] барьж, зүүн тивийг хамгаалан оршино. Шүрэн улаан өнгийн лагшинтай Жамийсан зүүн гартаа [[могой]], баруун гартаа суварга барьж, баруун тивийг хамгаалж газар лусын хорлолоос аварна гэсэн домогтой. Номин хөх өнгийн лагшинтай Пагжийбуу гартаа сэлэм барьж дайн дажин, дайсны хорлолоос хамгаалан өмнө тивийг бэлгэдэн оршдог. Алтан шар өнгийн лагшинтай Намсрай бурхан зүүн гартаа эрдэнээр бөөлждөг эрүү цагаан хулгана барьж эд баялаг, буян хишгийг дуудан авчрах бөгөөд хойд зүгийг хамгаалан оршдог аж. Дөрвөн хааны өлмий дор тэрсүүдийн найман амьтныг номхтгосныг харуулсан баримал дүрсүүд байна.

====Торгон зургийн сүм====
Зээгт наамал хэмээн алдаршсан Монголын торгон зургийн урлаг нь XIX-XX зууны эхэн үед тэргүүлэх хандлагатай хөгжиж байжээ. Тухай цагийн алдартай урлаачдын бүтээсэн зээгт наамлууд нь зохиомж, өнгө хослол, ур хийцээрээ урлаг, уран сайхны өндөр түвшинд бүтээгдсэн  бөгөөд зураач хар зургаа гаргасны дараа торго, хоргойгоор өнгө тохируулан хатгаж урлах нь будгаар зурсан зургаас дутуугүй өнгөлөг, төгс болж харагддаг байна. Зээгт наамлын бүтээлүүд бол монгол үндэстний уран сайхны сэтгэлгээ, ур ухаан бурхан шүтээний урлалд хэрхэн шингэж байсны тод томруун жишээ юм.

====Шүтээн зургийн сүм==== 
[[File:UB-Bogdo-kb4.jpg|thumb|200px|right|Хэнгэргийн асар]]
Энд XIX-XX зууны эхэн үеийн нэрт зураач Жүгдэр, Хасгомбо, Гэндэндамба нарын бүтээлийн зэрэгцээ Их хүрээний дэг сургуульд хамаарах нэр нь үл мэдэгдэх зураач урчуудын олон тооны бүтээл бий. Монгол шүтээн зургийн хосгүй үнэт өвд хамаарах эдгээр бүтээлүүдийг торгон дээр байгалийн эрдэс шороон будаг ашиглан урласан ба Бурханы шашны зохиол, хутагт мэргэдийн намтар, дүр зэргийг дүрслэн харуулжээ. Монгол шүтээн зургийн онцлог нь үндсэн өнгө давамгайлсан хурц тод өнгөтэй байхын зэрэгцээ ур хийцийн өндөр түвшинд бүтээгдсэн байдаг.

====Эрдэм итгэмжит сүм==== 
Эрдэм итгэмжит буюу Найдан хэмээх энэ сүмд жил бүр зуны сүүлийн сард Шаддүвлин хийдээс 16 лам залан ирүүлж VIII Богдын нас буяны мөрд зориулан Найдан чог ном хурдаг байжээ. Баруун тасалгаанд хурал номын зүйлийг тахилчид бэлтгэдэг, сүмийн гол тасалгаанд ном хурж, харин зүүн тасалгаанд хурал номын үед Богд өөрөө суудаг байв.

====Олон бурхдын сүм==== 
Ногоон ордон баригдсаны дараагаас VIII Богд энэ сүмд орон нутгаас ирсэн төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулздаг байв. Богд Хаант Монгол Улсын үед Бурханы сангийн сүм гэж нэрлэх болжээ. Уг сүмд Бурханы шашны урлалын олон арга ажиллагааг ашиглан бүтээсэн бурхад, тухайлбал өнгөт металлын цутгуур, хөөмлийн арга мөн шавар баримал, модон сийлбэр, цаасан шуумлын аргаар бүтээсэн бурхдыг байрлуулжээ.

====Номын сангийн сүм==== 
[[File:Green Palace Bogd Khan 713392878 4f67380957 o.jpg|thumb|250px|right|Эрдэнэ итгэмжит сүмийн үүдэнд Тансан ламын үлгэрийн үзэгдлийг зурсан байдал]]
Уг сүм нь Богд хааны номын сангийн барилга юм. Богд хаан номын сандаа хуучны ховор содон [[Ном|ном судрыг]] олноор цуглууж байснаас гадна гадаад хэл дээрх олон чухаг ном судрыг монгол хэл дээр орчуулуулж, хувилан олшруулж байснаараа өмнөх дүрийн Богдуудаас онцгой байв. Түүний эл номын санд монгол, төвд, санскрит, манж, хятад хэлээр бичигдсэн 8000 гаруй боть судар байжээ. Тэдгээр судрын ихэнх нь одоо Улсын төв номын санд хадгалагдаж байна. Энэ сүмд Богд хааны номын сангийн хөмрөгөөс үлдсэн зарим судар номыг дэлгэснээс гадна номын бар, барын зураг мөн сүсэгтэн олны хэрэгцээнд зориулж цутгадаг бурхдын шавар, гуулин хэвийг дэлгэн харуулсан байна.

====Лавиран сүм====
Энэ сүмд VIII Богд Жавзандамбын гол шүтээн бурхад байсан бөгөөд зуны улиралд энд өдөр болгон мөргөл, баясалгал үйлддэг байжээ. Сүмийн голд Монголын анхдугаар Богд [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазарын]] хөрөг баримал байдаг. Сүмд Занабазарын бүтээсэн [[Ногоон дарь эх]] тэргүүтэй хорин нэгэн дарь эх байдаг. Том хэмжээний хөрөг баримлуудыг хүрлээр хөндий цутгаж [[Алт|алтаар]] шарсан хийгээд хэвнээсээ их биетэйгээ хамт цутгагдаж эвлүүлж угсарсан духны чимэг, ээмэг, зүүлт, бугуйвч, шагайвч болон суурингийн иж бүрэн чимэглэлийг уран хөөмөл, гууль сийлбэрийн аргаар тодруулж ялангуяа тэдгээрийн нимгэн торгомсог хувцасны хээ угалз, материаллаг чанарыг тун нарийн төгс урлан гаргасан зэрэг нь соёлт хүн төрөлхтний бүтээл туурвилын түүхэнд онцгой байр эзэлдэг хосгүй үнэт бүтээлүүд болно.

====Сэрүүн асар====
[[File:Winter Palace Bogd Khan 3102712390 1c00234520 o.jpg|thumb|350px|right|Өвлийн ордон]]
Сэрүүн асар буюу Равса нь Махранзын сүмийн баруун, зүүн хойд хэсэгт байрладаг. Баруун талынх нь хонхны асар, зүүн талынх нь хэнгэрэгийн асар юм. Хонх хэнгэргийг Богд хаан, Эх дагина нар ордондоо бараалхах болон гадаалах жин хонхыг цохиж, [[Хэнгэрэг|хэнгэргийг]] дэлдэхээс гадна төрийн хэргэм зэрэгтэй сайд ноёд, өндөр хэргэм зэрэгтэй лам хувраг ирэхэд хүндэтгэл үзүүлэн баяр ёслолын байдалтай угтан авдаг байжээ. Мөн жин хонхыг цохиж хурал ном хурах цаг болсны мэдээ дохио өгч, лам хуврагуудыг цуглуулдаг байв.

===Өвлийн ордон=== 
Өвлийн ордон хэмээх европ маягийн хоёр давхар байшинг Оросын [[II Николай]] хааны бэлэглэсэн зураг төслийн дагуу 1903-1905 онд Их хүрээн дэх Оросын консулын газраас эрхлэн [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] буриад барилгачдаар бариулсан байна. Үүнд Манжийн эзэн хаан “Буруу номтны байшин бариулав” хэмээн зэм хүртээсэн тул байшингийн дээвэрт алтан ганжир байрлуулж, хананд нь [[цацаргин|бадамлянхуа]] цэцгэн хээ зуруулан нэмэлт засвар хийлгэж тэрхүү хэл амыг дарж байсан гэдэг&lt;ref&gt; http://news.barilga.mn/r/67373&lt;/ref&gt;. Энэ байшиндаа VIII Богд Жавзандамба, хатан Дондогдуламын хамт 20 орчим жил өвлийн цагт амьдарч байжээ. 

Одоо энд хаан хатан хоёрын эдэлж хэрэглэж байсан эд өлөг, хувцас өмсгөл, гоёл зүүсгэл, тэрчлэн гадаад дотоодын зочид төлөөлөгчдийн барьсан бэлэг сэлт, амьтны чихмэлүүд, ирвэсийн арьсан гэр зэрэг Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын үеийн олон сонирхолтой үзмэр бий.

Өвлийн ордны үзүүллэгийн танхимууд нь:
{{col-begin}}
{{col-2}}
* Хүлээлгийн танхим
* Хүлээн авалтын танхим
* Хаан, хатны зурагт танхим
* Хатан хааны амралтын танхим
* Богд хааны хувцас, хэрэглэлийн танхим
* Алтан сангийн танхим
* Хаан, хатны сэнтийт танхим
* Төрийн шар ордны дурсгалын танхим
* Хаан, хатны нойрсох танхим
* Хаш эдлэлийн танхим
{{col-2}}
* Хөгжимт танхим
* [[Заан]]ы өмсгөл, [[Марзан Шарав|Б.Шаравын]] бүтээлтэй танхим
* [[Шувуу]]ны чихмэл цуглуулгын танхим
* Амьтны чихмэл цуглуулгын танхим
* Амьтны чихмэл цуглуулгын танхим
* [[Ирвэс]]ийн арьсан тугдамт танхим
* Богд хааны бага насны тоглоомт танхим
* Сүйх тэрэгтэй танхим
* Үүдний танхим
{{col-end}}

==Үзмэр үзүүллэг==
[[File:Bogd Khan Winter Palace 23.jpg|Богд хааны нойрсох асар ор|thumb|300px|left]]
1926 онд Богд хааны Өвлийн ордонд Улсын музейг нүүлгэж музейн нийт үзмэрийг байгалийн ба түүхэн гэсэн үндсэн хоёр хэсэгт төрөлжүүлэн байгуулжээ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bolod.mn/mobile.php?nid=123864 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2021-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921144015/http://www.bolod.mn/mobile.php?nid=123864 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Чингэхдээ түүхийн хэсэгт урлаг, угсаатны зүйн сэдэвт үзмэрийг тусгай булан болгон үзүүлсэн байв. Энд түүх-археологийн ба гэр ахуй, гар урлалын зүйлсийг дэлгэн үзүүлсний дотор монгол дархчуудын мод, төмөр, чулуун сийлбэр, зураачдын уран зураг, Манжийн үеийн эрүү шүүлтийн хэрэгсэл, монгол үндэсний хөгжим зэрэг багтаж байжээ. Эдгээр үзмэрийг ордны хоёрдугаар давхарт байрлуулж байсан бол нэгдүгээр давхарт байгалийн хэсгийг дэглэж ан амьтан, эрдэс баялаг, ашигт малтмал, хөрс ургамал гэсэн ангиллаар үзмэрээ дэлгэж байв. Энэ хэсэгт [[Палеонтологи|палеонтологийн]] олдворын цөөн тооны үзмэрийг тусгай нэг өрөөнд байрлуулж байжээ. Дээрх үзмэрүүдийн ихэнх нь нарийн тайлбар тодорхойлолтгүй байсан ба харин П.К.Козловын экспедицээс шилжүүлсэн [[Ноён уулын булш]]ны олдворуудыг эрдэм шинжилгээний тайлбартай нь нэг өрөөнд дэлгэж байв.    

Богд хааны ордон музейг шинэтгэн байгуулах ажил 1926 оны сүүлчээр дууссан бөгөөд уг ажлыг Н.Дэндэв, М.И.Лисовский нар гардан хийжээ. Энэ тухай архивын баримтад “Богд хааны сонин зүйл болгож байсан юмнуудаас хэдэн тооны араатан гөрөөс, шувууны арьс зэрэг зүйлүүд ба мөнхүү гал чагда хэмээх Богд хааны сууж байсан түүх орд харш, ор сандал зэргийг маш уран сайхан хийцтэй орон сүмүүдийг их төлөв бүрэн бүтнээр хамгаалан авч, засан сэлбээд музей болгон байгуулсан” хэмээн өгүүлжээ. Энэ нь тухайн цаг үед дэвшилттэй үйл явдал байжээ.   

Архивын баримтаас үзвэл 1929 онд музей нь амьтны, чулуу ба ясны, хуучны юмсын, багаж зэвсгийн, уран сайхны гэсэн таван ангитай байжээ. 

1930 онд батлагдсан [[Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи|Судар бичгийн хүрээлэнгийн]] шинэ дүрмийн 3 дугаар бүлгийн 17 дугаар зүйлд заасны дагуу Улсын музей нь түүхийн ба байгалийн гэсэн үндсэн 2 хэсэгт хуваагдаж нийт 12 анги, 24 тасагтай болсон байв. Үүнд: [[File:Bogd Khan Winter Palace 27.jpg|thumb|300px|right|Бүрээсэнд нь 150 ирвэсийн арьс орсон, зүмбэртэй энэ гэр Богдын 25 насны ойгоор бэлгэнд иржээ.]]
* Эрт галавын судлалын 2 тасаг
* Амьтны ангийн 4 тасаг
* Ургамлын ангийн 1 тасаг
* Чулууны ангийн 2 тасаг
* Уран сайхны зураг патиарын 3 тасаг
* Гар урлалын ангийн 5 тасаг
* Чойжин ба бөөгийн 1 тасаг
* Эртний булш судлалын 1 тасаг
* Эртний чулуун багаж зэвсгийн 1 тасаг
* Манжийн үеийн эрүү шүүлтийн 1 тасаг
* Цэргийн ангийн 1 тасаг
* Богдын зэрэг лам, ноёд түшмэдийн ямба ёслолын хувцас хэрэглэлийн 1 тасаг байжээ. 
Энэхүү бүтэц зохион байгуулалт үндсэндээ [[1940 он]] хүртэл хадгалагдсаар байсан бөгөөд өнгөрсөн хугацаанд тасгуудын үзмэрийн зүйлсийг нэмж баяжуулах ажил голлон хийгдсээр иржээ. [[1935 он]]д тус музейн Уран сайхны тасагт Богд хаан болон хатны гоёмсог сийлбэртэй суудлыг түшлэгийн хамт, Хуучны судлалын тасагт Ноён уулын булшнаас гарсан Хүннүгийн үеийн ваар, бичээст аяга, Цэргийн тасагт хуучны туг далбааг нэмж тавихын зэрэгцээ Монголын түүхэнд холбогдох уран зураг, хөрөг зургийн тасгийг шинээр байгуулжээ.
Анх 1926 онд Богд хааны ордон дээр түшиглэсэн Үндэсний музей хэлбэртэй өргөтгөсөн дэглэлттэй байсан бол 1940-[[1941 он]]д үзмэр дэглэлтээ дахин шинэчилж түүх, байгалийн үзмэрийн тогтолцоо, дэс дарааг нэлээд өөрчлөн, шинэ үзмэр нэмж байрлуулжээ. Ингэхдээ доод давхрын Байгалийн хэсгийг: [[File:Bogd Khan Winter Palace 30.jpg|thumb|300px|right|Богд хааны сүйх тэрэг]]
* [[Газарзүй]]
* Эрт галавын амьтны
* [[Геологи]]
* [[Ургамал]] ба хөрс шорооны
* Монгол нутгийн зэрлэг амьтны тасаг
* Гадаадын зэрлэг амьтны тасаг гэсэн 6 ангилалд хувааж дэглэжээ.
Дээд буюу хоёрдугаар давхрыг 13 тасалгаанд хувааж:
* Хүрэл ба чулуун зэвсгийн
* [[Хүннү улс]]ын
* [[Түрэг улс]]ын
* [[Их Монгол Улс|Их хаадын]] үеийн
* Феодалын байдлын үеийн
* Одоогийн Монголын улс төрийн аж ахуйн хөгжилтийн тасаг гэсэн 6 анги болгосон байна. Тиймээс [[1940 он]]оос Орон нутаг судлах музей нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байжээ.
[[1946 он|1946]]-[[1949 он]]д түүх, эртний судлалын олдворууд зохих хэмжээгээр арвижсанаар музейн шинэ барилгын асуудал тавигдаж эхэлжээ. 1954 онд Намын төв хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол гарч, Богдын ордонд байсан музейг нүүлгэснээр тус музейн үзмэр дэглэлтийг дахин шинэчилсэн байна. 1961 онд тус ордон нь Богд хааны ордон музей нэртэй болж үзмэр дэглэлтийг дөрөв дэх удаагаа өөрчилсөн байна.
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Богд хааны бичгийн хэрэглэл.jpg|thumb|Богд хааны бичгийн хэрэглэл
Вааран сандал.jpg|thumb|Вааран сандал
Дондогдулам хатны саа магнаг дээл.jpg|thumb|Дондогдулам хатны саа магнаг дээл
Чихрийн сав.jpg|thumb|Чихрийн сав
Эрүүний тулгуур.jpg|thumb|Шөнийн цагаар ном үзэхдээ үүрэглэж унтахгүйн тулд хэрэглэдэг эрүүний тулгуур
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Сан хөмрөг==
Богд хааны ордон музейн сан хөмрөгийн суурь нь Богд хааны цуглуулгаас үүсэлтэй. Богд хаан 1924 онд таалал төгсөхөд түүний эд хөрөнгө, орон савыг хураах комисс гарган ордон, сүмд байсан янз бүрийн амьтны чихмэл дүрс, бусад сонин эд өлгийн зүйлийг музейн үзмэр болгохоор Судар бичгийн хүрээлэнд шилжүүлсэн нь тухайн үеийн музейн үзмэрийн ихэнх хэсгийг бүрдүүлж байжээ. Мөн музей байгуулж буйтай холбогдуулан хүмүүс өөрсдийн сайн дураар өгсөн эд зүйлс, Судар бичгийн хүрээлэнгээс үзмэр цуглуулахаар илгээсэн тусгай хүнээр олж илрүүлсэн эд зүйлс, Монгол оронд судалгааны ажлаар явсан дотоод, гадаадын экспедицийн олж ирсэн эд зүйлсээр музейн үзмэрийг баяжуулж байсан нь эл музейн сан хөмрөгийн анхны бүрдэл болж байв. Эдгээр ажлын үр дүнд арвин их үзмэр хуримтлагдаад байсныг хожим Улсын музейг шинэ байранд орж нүүхэд ихэнх хэсгийг нь шилжүүлжээ. Эдүгээ тус музей нь үзмэр худалдан авах, бэлэг хандиваар үзмэр авах, хээрийн судалгааны ажил явуулах зэргээр сан хөмрөгөө баяжуулж байна.
Сан хөмрөг дэх үзмэрүүдийг:  [[File:Bogd Khan Winter Palace 21.jpg|350px|thumb|right|Хаан хатан хоёрын сэнтий]]
* Металл баримал
* Уран зураг
* Зээгт наамал
* Төрөл бүрийн материалаар хийсэн баримал
* Бурхан номын хэрэглэл
* Өмсгөл хувцас
* Гэр ахуйн хэрэглэл
* Гоёл чимэглэл
* Амьтны чихмэл
* Цуглуулгын эд зүйлс
* [[Гэрэл зураг авалт|Гэрэл зураг]]
* [[Монгол дахь уран барилгын дурсгалууд|Уран барилга]] гэсэн төрлүүдэд ангилан хадгалж байна. Музейн нийт 4000 гаруй дэсийн 8600 гаруй үзмэрийн 13 хувийг үзмэр үзүүллэгт дэглэн олны хүртээлд хүргэдэг бол үлдсэн хувь нь сан хөмрөгт хадгалагддаг&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.news.mn/?id=262044 |title=Archive copy |access-date=2018-02-14 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006050308/https://news.mn/?id=262044 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сан хөмрөгт хадгалагддаг үзмэрийг түр үзэсгэлэнгийн үеэр сэдэв, төрлийн дагуу эргэлтэнд оруулж олон нийтэд толилуулдаг байна.

==Үзэсгэлэн==
Музей нь байгууллагын жилийн ажлын төлөвлөгөө, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн]] зарлиг, [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газрын]] ой тэмдэглэх тогтоол, бусад байгууллага болон ард иргэдийн хүсэлт, хээрийн шинжилгээний тайлан, эдийн засаг бизнесийн харилцаа, сан хөмрөг баяжуулалт, олон улсын шинжлэх ухаан технологи, соёлын талаар хамтран ажиллах гэрээ, олон улсын музейн харилцааны хүрээнд тус музейн болон хувийн цуглуулгаар жил бүр 5-8 үзэсгэлэн зохион байгуулдаг байна. Тогтмол зохион байгуулагддаг үзэсгэлэнд жил бүрийн нэгдүгээр сард Монгол уран хатгамлын үзэсгэлэн, жил бүрийн [[Билгийн тоолол|билгийн тооллын]] хаврын эхэн сарын шинийн найманд “Нэг өдрийн Цагаан дара эх” үзэсгэлэн, жил бүрийн тавдугаар сарын 18-нд Олон улсын музейн өдөрт зориулсан үзэсгэлэн, жил бүрийн долоодугаар сард “Даншгийн цуваа” үзэсгэлэн, жил бүрийн 12 дугаар сарын 29-нд Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан өдөрт зориулсан үзэсгэлэнг тогтмол зохион байгуулдаг. Түүнчлэн бусад үед өөрийн сан хөмрөгт түшиглэсэн үзэсгэлэн болон гадаад, дотоодын үзэсгэлэнг зохион байгуулдаг бөгөөд үзэсгэлэнгийн хугацаа ихэвчлэн 7-14 хоног, зарим тохиолдолд хоёр сар хүртэл хугацаагаар үргэлжилдэг байна.

==Эрдэм шинжилгээ==
Музей эрдэмтэд, судалгаа шинжилгээний байгууллагуудтай хамтран дараах сэдвүүдээр мэдээлэл цуглуулах, мэдээллийн сан бүрдүүлэх, судалгааны үр дүнгээс музейн сэдвийг тодорхойлох чиглэлээр ажилладаг. 
* Богдын урд 16 дүрийн сурвалж, гарал үүсэл, Монгол буддизм
* [[Жавзандамба хутагт|Богдуудын]] үеийн хөрш зэргэлдээ орнуудын тухай
* Ардын уламжлалт уран барилгын арга технологи, материал боловсруулалт
* Богд Жавзандамба хутагтуудтай холбоотой барилга байгууламж, хүрээний соёлын тухай 
* Биет болон биет бус соёлын өвийн төрөл зүйл бүтээх, уламжлуулах арга ухаан, материал боловсруулалт, технологи
* 1911 оны [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал]], хувьсгалд оролцсон хүмүүсийн түүх намтар, Богд хаантай харилцаж байсан тухай
* Монгол нутагт байсан соёлын төвлөрлүүд
* Богдын хувилгаадын шашны боловсрол, шашны гүн ухаан, ном бүтээл, зохиол 
* [[Одон орон]], зурхай, [[ургамал судлал]], амьтан судлал, [[математик]], [[газарзүй]], газар шинжих ойлголт арга ухаан зэрэг уламжлалт байгалийн шинжлэл 
* Өндөр гэгээн Занабазарын урлан бүтээх үйл ажиллагаа, түүний дэг сургуулийн онцлог, уламжлалт чанар 
* Анхдугаар Богдоос хойшх үеүүдэд бий болсон бүтээн байгуулалт, соёлын уламжлал, “Богдын өв” сэдэвт хөтөлбөр 
* Төрийн их хатан Дондогдуламтай холбоотой түүх, түүний гүйцэтгэсэн үүрэг 
* Богдын ордон үүсч хөгжсөн түүх 
* Их хүрээний 30 аймаг, Жавзандамба хутагтын шавь нутгийн бүсчлэл, онцлог гэх мэт.  Мөн музейн дэргэд судалгааны төв байгуулан эрдэмтэн судлаачдыг урьж ажиллуулах, эрдэм шинжилгээний хурал, уулзалт, ярилцлага, лекц зохион байгуулах, сэтгүүл, каталог, ном гаргах, олон нийтэд тодорхой сэдвийн дагуу мэдээлэл, лавлагаа өгөх, ерөнхий боловсролын сургууль, их дээд сургууль, мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн сургуулиудын багш нарт сургалт явуулах, мэдээллээр хангах гэх зэрэг олон чиглэлээр ажиллаж байна.

==Сэргээн засварлалт==
===Байгууламжийн сэргээн засварлалт=== 
====Түрүү үе====
Богд хааны үед ордны барилгыг харьяат шавийн их сангаас сэлбэн зассаар ирсэн боловч Олноо өргөгдсөний 12 дугаар онд (1922) Ардын Засгийн газрын шийдвэр гарч, лам хар өглөгийн эзэд, шавь нараас хандив цуглуулан засуулахаар болжээ. Гол сүмийн алтан дээвэр, лаврин тугдам зэргийн засварт хэрэглэвэл зохих 29074 янчаан, 34 мөнгөний 24412 янчаан, 29 мөнгийг уул эздээс, дараа нь дутсан 469 янчаан 5 мөнгийг мөн тэднээс албадан гаргуулж засварт хэрэглэсэн байна.    
====1926-1990-ээд он==== 
1926 онд музей болгосонтой холбогдуулан зарим иж бүрэн барилгуудаас нурааж, зарим урлагийн чамин гоё хийцтэй хаалга, хаалга, цонх, өрөө тасалгаануудыг музейн үзмэрт тохируулан өөрчилсөн байна. 1924-1926 онуудад Өвлийн ордны өрөө тасалгаануудыг өөрчилсөн ба хаалгануудын хээг дарж цулгуй цагаан цавууны будгаар буджээ.

[[1936 он]]д Амгалан энхийн хаалганд засвар хийсэн байна. Мөн энэ үед Лаврин зэрэг сүмүүдийг засчээ. [[1958 он]]д гол барилгууд нэлээд муудаж зайлшгүй будах засварлах шаардлагатай болсон тул бүх засварт орох барилгуудыг нэг бүрчлэн судалгааг хийж хэмжээ аваад 1960 оноос эхний барилгад засвар орсон. Музейн иж бүрэн барилгын засварт тухайн үеийн ханшаар 1042990 төгрөг 88 мөнгө заржээ. 1960-[[1962 он]]д Хятадын мэргэжилтэн, барилгачид засварлахдаа тосон будаг ер хэрэглээгүй, дан хуурай будаг хэрэглэсэн  байна.

[[1970 он]]д Хотын гүйцэтгэх захиргааны засварын трест засвар хийж, дээвэр болон шалыг будсан байна. Ингэхдээ тосон будгаар гүйцэтгэжээ.

[[1973 он]]д бүх 50 баганын доороос тайрч бетон суурь дээр тавьсан.  

1980-аад оны сүүлчээс [[2002 он]]ыг хүртэл музейд ямар нэг томоохон сэргээн засварлалт хийгээгүй байна.

====Өвлийн ордон==== 
Өвлийн ордон нь анх хоёр давхар дүнзэн байшин, шавардлагагүй, пийшин халаалттай, баруун талдаа ижил зайнд саравчтай, цонхныхоо гадна талд угалзтай гоёл чимэглэл бүхий өнгө ялган будсан янз модтой байжээ.

1923 онд Тэжаан зайсангийн пүүс засвар хийхэд ордны үүдний хэсэгт шатыг шинээр засаж тавьсан. 1926 онд ордныг музей болгохтой холбогдуулж нэгдүгээр давхрын өрөөнүүдийг өөрчилж гурван том хэсэгт хуваан арк хэлбэртэй болгосон байна. Ингэснээр музейн үзмэр тавихад тохиромжтой болжээ. Мөн энэ үеэр бүх гоёмсог хаалга, цонхнуудыг цагаан өнгөөр дарж будсан байна. 1961 онд хятад дархчууд засвар хийхдээ шинээр хаалга, шат гаргах, хуучныг хаах, дотор талдаа обой цаастай байсныг хуулж шохойдон шинээр хээ угалз тавих, гадна талыг шавардаж цагаан шохойгоор шохойдох гэх зэргээр нэлээд өөрчилсөн бөгөөд энэ мэтээр 20-иод оноос хойш уг барилгыг олонтаа өөрчилснөөр хуучин байдлыг нь дарсаар ердийн хоёр давхар сууцны барилга шиг болгожээ. 

1905 онд Өвлийн ордныг анх барихдаа шар өнгийн будгаар хаалгыг нь буджээ. 1921-1923 онд засвар хийхдээ цагаан будгаар будсан бол 1961 онд бор хүрэн өнгөөр буджээ. 1973 онд засвар хийхдээ хаалганы будгийг улаан хүрэн өнгөтэй болгов. Музейн том хэрэм нь анх барихдаа цагаан алаг будагтай байсныг одоо хүрэн өнгийн будгаар будсан байна.  
1968 онд томоохон засвар хийхэд Өвлийн ордныг халаалттай болгож, суурийн дүнз ялзарсныг шалны бүх дэр модын хамт сольсон бөгөөд хаалга, цонхыг цэнхрээр будаж, цонх нь онгойдог, хоёр хавтастай байсныг онгойдоггүй болгон бүх гадна цонхыг сольсон байна. Мөн ханыг сүрэлтэй шавраар шавардан цагаан шохойгоор шохойджээ. Доторх зарим өрөөг тосон будгаар будсан бөгөөд засварт нийтдээ тухайн үеийн ханшаар 70 мянган төгрөг зарцуулжээ. Уг засварыг [[Улаанбаатар хот]]ын гүйцэтгэх захиргааны Барилга засварын трест хийжээ. 

1973 онд ордныг дахин засахаар шийдвэрлэж анхных нь байдалд ойртуулахаар төсөв хийсэн боловч ажлын явцад гурван удаа нэмэгдэл төсөв гарч байжээ.

====2000-аад он==== 
[[File:Махранзын сүмийн сэргээн засварлалт 2013 он.jpg|thumb|250px|right|Махранзын сүмийг сэргээн засварлаж байгаа нь.]]
2002-2003 онд Номын сангийн сүмийг Дэлхийн хөшөө дурсгалын сан (World Monuments Fund), АНУ-ын иргэн Роберт Уилсоны тэтгэлгийн 60 мянган ам.долларын санхүүжилтээр  сэргээн засварлажээ. 2006-2007 оны хооронд БНХАУ-ын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар Богд хааны ордон музейн төв хаалга болон Ёслол хүндэтгэлийн талбайг БНХАУ-ын Түүхэн дурсгалт зүйлийн хэрэг эрхлэх газар, [[Шиань]] хотын Соёлын өвийг хамгаалах, сэргээн засварлах төвөөс сэргээн засварлажээ. Өвлийн ордны залгаа Хувцасны сангийн сүмийг 2013 онд сэргээн засварлав. Энэ ажлын хүрээнд үндсэн хийцийг бүрэн буулгаж, суурийн эвдэрсэн хэсгийг нөхөн бүх хэсгээр 20 орчим см өндөрлөсөн байна. Мөн өгөршиж муудсан хана туурга, дээвэр болон цонх, хаалганы модыг сольж, дээврийг шинээр төмөрлөжээ. Өнөөдрийн байдлаар тус сүмийг музейн хүлээн авах, бэлэг дурсгалын дэлгүүр болгон ашиглаж байна. Улмаар 2013 онд хүчтэй аадар бороонд гэмтсэн Махранзын сүмийн дээврийг, 2013-2014 онд Ногоон ордны хашаа хаалгыг, 2014 онд хоёр задгай асрыг, 2015 онд Өвлийн ордны гадна тал, хэрмэн хашааны өнгө будгийг сэргээн засварлажээ&lt;ref&gt;http://news.barilga.mn/print/n/67 &lt;/ref&gt;.

==Гадаад харилцаа== 
Богд хааны ордон музей нь эдүгээ АНУ, ОХУ, БНХАУ, ХБНГУ, Франц, [[Их Британи]], [[Канад]], Япон, Солонгос, [[Австри]], Унгар, [[Энэтхэг]], [[Турк]], [[Вьетнам]], [[Тайвань]] зэрэг 20 орчим орны музей, соёлын байгууллага, шинжлэх ухаан, судалгааны хүрээлэнгүүд, их сургуулиудтай харилцаа тогтоон ажиллаж байна.

==Кино урлагт==
Богд хааны ордон музейд үе үеийн олон уран сайхны болон [[баримтат кино]]ны зургийг авч байв. Үүнд: 
{{col-begin}}
{{col-2}}
* “[[Сүхбаатар (кино)|Сүхбаатар]]”, 1942. 
* “[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]”, 1945. 
* “[[Зэрэг нэмэхийн өмнө]]”, 1965.
* “Өглөө”, 1968. 
* “Тунгалаг Тамир” 1973.
* ”[[Тэмцэл (Монгол кино)|Тэмцэл”]], 1971.  
* “Солонгын таван өнгө”, 1978.
* “Ард Аюуш”, 1984.
{{col-2}}
* “[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]”, 1988. 
* “Улсын голомт” баримтат кино, 1990.  
* “Төрийн сүлд өршөө”, 1994. 
* “Газар шороо”, 1997.  
* “Хааны сүүлчийн хатан”, 2000.  
* “[[Богд хаан (кино)|Богд хаан]]”, 2011. 
* “[[Зүрхний хилэн (кино)|Зүрхний хилэн]]”, 2017.
{{col-end}}

==Үе үеийн удирдлагууд==
Анх байгуулагдсан 1924 оноос хойш музейн захирлаар 18 хүн ажиллаад байна. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! Нэр
! Ажилласан он
|-
! 1.
| Онход Жамьян
| 1924
|-
! 2.
| М.И.Лисовский 
| 1926
|-
! 3.
| А.Д.Симуков
| 1927-1932
|-
! 4.
| Н.Тубянская
| 1933
|-
! 5.
| Найдангийн Дэндэв
| 1934-1935
|-
! 6.
| Болдын Дамбаравжаа
| 1935-1952 
|-
! 7.
| Сэнгийн Чулуунбаатар
| 1952-1966 
|-
! 8.
| Бичээчийн Дагва
| 1964
|-
! 9.
| Уртнасангийн Дүлбаа
| 1964-1968
|-
! 10.
| Догсомын Ундрах
| 1968-1972 
|-
! 11.
| Балжиннямын Гүржав
| 1972-1991 
|-
! 12.

| Гаадангийн Дунбүрээ
| 1991-1993 
|-
! 13.
| Нямжавын Дугарсүрэн
| 1993-1996 
|-
! 14.
| Гомбын Төвсайхан
| 1996-2000 
|-
! 15.
| Сүхбаатарын Бадрал
| 2000-2008
|-
! 16.
| Дамчаагийн Мягмардорж
| 2008-2010 
|-
! 17.
| Отгонбилэгийн Мэндсайхан
|2010-2018
|-
! 18.
| Цэвэг-Очирын Эрдэнэбаатар
|2018-2026
|-
!19.
|Цэгмэдийн Гүнчин-Иш
|2026 оноос
|}

==Хамгаалалтын зэрэглэл==
Анх БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1961 оны 524 дүгээр тогтоолоор улсын хамгаалалтад авсан бол хамгийн сүүлд Засгийн газрын 2008 оны 175 дугаар тогтоолоор мөн улсын хамгаалалтад авчээ. 

==Ном зохиол==
* Ө.Бүрнээ. &quot;Монголын шинэ үеийн үндэсний музей&quot; УБ., 1994.
* Д.Наваан. “Өвгөн Дэндэвийн дурдатгал” УБ., 1961.
* &quot;Богд хаан. Амьдрал, өв&quot; УБ., 2017.
* МУҮТА. Ф-23, Д-1, ХН-557
* МУҮТА. Ф-23, Д-2, ХН-113
* МУҮТА. Ф-23, Д-2, ХН-135
* МУҮТА. Ф-23, Д-1,0 ХН-113

==Эх сурвалж==

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Улаанбаатар хотын уран барилга]]</text>
      <sha1>qnj8o1b1qgodyseijod61t126kuzroh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тунгалагийн Мөнхтуяа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28582</id>
    <revision>
      <id>872021</id>
      <parentid>750762</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T02:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3041" sha1="0z88khrrp0z6ve1h6hclm9lm0i2s2q2" xml:space="preserve">{{Инфобокс Тамирчин
|нэр                =Тунгалагийн Мөнхтуяа
|бүтэн нэр          =Тунгалагийн Мөнхтуяа
|зураг              =
|хэмжээ             =
|зургийн тайлбар    =
|спорт              =[[Чөлөөт бөх]]
|улс                ={{MGL}}
| төрсөн огноо     = {{birth date and age|1988|8|29|df=yes}}
|төрсөн газар       =[[Булган]], [[Тэшиг сум|Тэшиг]]
| өндөр         = 1.6 [[Метр|м]]
|медалиудыг үзүүлэх =тийм
|медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}}
{{МедальХүрэл|[[2012 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Страткона 2012]]|-59 кг}}
{{МедальХүрэл|[[2013 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Будапешт 2013]]|-59 кг}}
}}
'''Тунгалагийн Мөнхтуяа''' (1988 онд [[Булган]] аймгийн [[Тэшиг сум]]анд төрсөн) нь дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хошой хүрэл медальт, олон улсын хэмжээний мастер цолтой, [[Монгол]]ын чөлөөт бөхийн тамирчин эмэгтэй юм.

==Намтар==
Мөнхтуяа 2007 онд Булган хотын Чин ван Ханддоржийн нэрэмжит &quot;Эрдмийн өргөө&quot; цогцолбор дунд сургууль, 2011 онд &quot;Аварга&quot; биеийн тамирын дээд сургуулийг төгссөн. 2008 оноос анх Эрдэнэт хотын &quot;Хангарьд&quot; клубт чөлөөт бөхөөр хичээллэж эхэлсэн бөгөөд өдгөө &quot;Аварга&quot; БТДС-д харьяалагддаг.

==Амжилт==
===2012===
*И.Ярыгиний нэрэмжит Алтан гран-при - хүрэл медаль
*Mongolian Open - мөнгөн медаль
*Дэлхийн АШТ - хүрэл медаль

==Гадны холбоос==
*[https://web.archive.org/web/20160311034546/http://wrestling.mn/?slider=%D0%B4%D0%B0%D1%88%D1%82-%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D1%85%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BB-%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82-%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D1%85%D1%8D%D0%BC%D0%B6 Зургийн цомог]
*[https://web.archive.org/web/20130719112556/http://kazan2013.ru/hide/en/-240/Participant/ParticipantInfo/538af073-01b1-438e-950a-1cfda1b84858]

{{DEFAULTSORT:Мөнхтуяа, Тунгалагийн}}
[[Ангилал:Монголын бөх]]
[[Ангилал:Аварга дээд сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Тэшигийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1988 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>0z88khrrp0z6ve1h6hclm9lm0i2s2q2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ким Жи-үнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29252</id>
    <revision>
      <id>871973</id>
      <parentid>696936</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PaulLim11</username>
        <id>104276</id>
      </contributor>
      <comment>Image</comment>
      <origin>871973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1430" sha1="ag19n4w4329zvu9zvcsjlpfuywmnrq7" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = Ким Жи-үнь
| native_name = [[Солонгос хэл|Солонгос хэл бичгээр]] 김지운&lt;br/&gt;солонгос ханз бичгээр 金知雲&lt;br/&gt;дуу, амар үсгээр - Ким Жи-үн&lt;br/&gt;үсэг, дуунд таар. - Ким Жи-үнь&lt;br/&gt;монгол үг мэт - Ким Жи үүнэ&lt;br/&gt; [[латин үсэг|лат.]] галиг (2000) - Gim Ji-Un&lt;br/&gt;лат. галиг (1937) - Kim Chiun&lt;br/&gt; хэвш. галиг - Kim Ji-woon&lt;br/&gt;орос галиг - Ким Чжи Ун
| image        = Kim Jee-woon at LAKFF 2026-1.jpg
| caption      = 
| birth_date   = {{Birth date and age2|1964|05|27}}
| birth_place  = [[БНСУ]]-ын [[Сөүл]] хот
| nationality   = [[Солонгос үндэстэн]]
|citizenship    = {{flag|Өмнөд Солонгос}}
| occupation   = кино найруулагч, кино зураач
| years_active = 1998 оноос хойш
| education    = 
}}
'''Ким Жи-үнь''' ({{lang-ko|김지운}}; ''Ким Жи Ун'') — [[Өмнөд Солонгос]]ын [[кино найруулагч]].

{{DEFAULTSORT:Ким Жиүнь}}
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын найруулагч]]
[[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]]
[[Ангилал:1964 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>ag19n4w4329zvu9zvcsjlpfuywmnrq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чунчин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29558</id>
    <revision>
      <id>871893</id>
      <parentid>780775</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10071" sha1="hgxaj2wvg4qaicknilnuby0kcrzcnwh" xml:space="preserve">{{distinguish|Чонжинь}}
{{Ижил нэрийн тайлбар}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Чунчин
| other_name         = Чунцин
| native_name        = 重庆
| native_name_lang   = zh
| settlement_type    = [[Хятадын шууд захирагдах хотын захиргаа|Хотын захиргаа]]
| total_type         = Хотын захиргаа
| image_skyline      = {{multiple image
 |border              = infobox
 |total_width         = 290
 |image_style         = border:1;
 |perrow              = 1/2/2
 |caption_align       = center
 |image1              = Chongqing Nightscape.jpg
 |caption1            = [[Южун дүүрэг, Чунчин|Южун дүүрэг]], Хонгя агуй ба [[Чяньсимэнь гүүр]]
 |image2              = Chongqing Art Museum at 20150313.jpg
 |caption2            = [[Чунчины урлагийн музей]]
 |image3              = 李子坝站轻轨穿楼 0023.png
 |caption3            = Орон сууцны барилгаар дамжин өнгөрч буй [[2-р шугам (Чунчины төмөр замын тээвэр)|2-р шугамын]] галт тэрэг
 |image4              = Jiefangbei night.jpg
 |caption4            = [[Жефанбей]] бизнес дүүрэг
 |image5              = 重庆市人民大礼堂正门.jpg
 |caption5            = [[Ардын их танхим (Чунчин)|Ардын их танхим]]
}}
| image_blank_emblem =
| image_seal         = 
| image_map          = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=5|frame-lat=29.558|frame-long=107.50}}
| image_map1         = Chongqing in China (+all claims hatched).svg
| map_caption1       = Хятад дахь Чунчин хотын байршил
| seat_type          = Захиргааны төв
| seat               = [[Южун дүүрэг]]
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Хятад}}
| established_title  = Суурин
| established_date   = МЭӨ 316 он
| established_title1 = 
| established_date1  = 
| parts_type         = Хуваалт&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн&lt;br /&gt;түвшин]]
| parts              = &lt;br /&gt;[[Чунчины засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|26 дүүрэг, 12 хошуу]]&lt;br /&gt;1259 суурин, хороолол
| government_type    = [[Хятадын шууд захирагдах хотын захиргаа|Хотын захиргаа]]
| governing_body     = [[Чунчин Хотын Ардын Их Хурал|Чунчин Хотын Ардын &lt;/br&gt;Их Хурал]]
| leader_title       = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]]
| leader_name        = [[Юань Жяжюнь]]
| leader_title1      = [[Чунчин Хотын Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга
| leader_name1       = [[Ван Жюн (улс төрч)|Ван Жюн]]
| leader_title2      = Хотын дарга
| leader_name2       = [[Хү Хэнхуа]]
| leader_title3      = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга
| leader_name3       = [[Тан Фангю]]
| leader_title4      = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Төлөөлөл
| leader_name4       = 58 гишүүн
| area_total_km2     = 82403
| area_land_km2      = 
| area_water_km2     = 
| area_blank1_title  = 
| area_blank1_km2    = 
| area_footnotes     = &lt;ref name=mofcom&gt;{{cite web |title = Doing Business in China – Survey |url = http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher = [[Ministry of Commerce of the People's Republic of China]] |access-date=5 August 2013  |archive-url = https://archive.today/20130805091244/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date = 5 August 2013 |df = dmy }}&lt;/ref&gt;
| elevation_max_m    = 2797
| elevation_m        = 244
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/chongqing/admin/|title = China: Chóngqìng (Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map|publisher=City Population}}&lt;/ref&gt;
| population_total   = 32,054,159
| population_as_of   = 2020
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 22,251,500{{NoteTag|Хотын захиргааны нийт хүн амын тоо.}}&lt;ref name=&quot;cqnews&quot;&gt;{{cite web |url=http://cq.cqnews.net/html/2016-01/28/content_36292655.htm |script-title=zh:2015年重庆常住人口3016.55万人 继续保持增长态势 |publisher=Chongqing News |language=zh-cn |date=28 January 2016 |access-date=13 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129083111/http://cq.cqnews.net/html/2016-01/28/content_36292655.htm |archive-date=29 January 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = auto
| population_density_metro_km2 = auto
| population_metro_footnotes = 
| population_blank1_title = 
| population_blank1  = 
| population_density_blank1_km2 = auto
| timezone           = [[Хятадын Стандарт Цаг|ХСЦ]]
| utc_offset         = +8
| coor_pinpoint      = 
| coordinates        = {{coord|29.5637|N|106.5504|E|type:adm1st_region:CN-50_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| postal_code_type   = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]
| postal_code        = '''4000''' 00 – '''4099''' 00
| area_code          = [[Хятад дахь утасны дугаар|23]]
| blank_name_sec1    = ДНБ&lt;ref name=&quot;data2022&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|date=1 March 2022|access-date=23 March 2022}}&lt;/ref&gt;
| blank_info_sec1    = 2022
| blank1_name_sec1   = &amp;nbsp;– Нийт
| blank1_info_sec1   = ¥2.913 их наяд  (16-д)&lt;br&gt;$433 тэрбум (нэрлэсэн)
| blank2_name_sec1   = &amp;nbsp;– Нэг хүнд ноогдох
| blank2_info_sec1   = ¥90,663 (10-т)&lt;br&gt;$13,479 (нэрлэсэн)
| blank3_name_sec1   = &amp;nbsp;– Өсөлт
| blank3_info_sec1   = {{increase}} 2.6%
| blank4_name_sec2   = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021)
| blank4_info_sec2   = 0.774&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0|title=Sub-national HDI - Subnational HDI|publisher=Global Data Labg|access-date=17 April 2020}}&lt;/ref&gt; (11-т) – {{color|#090|өндөр}}
| blank5_name        = [[Vehicle registration plates of China|Vehicle registration]]
| blank5_info        = {{lang|zh-CN|渝A}}, {{lang|zh-CN|渝D}} (Yuzhong, Jiangbei, Jiulongpo, Dadukou) &lt;br/&gt;{{lang|zh-CN|渝B}} (Nan'an, Shapingba, Beibei, Wansheng, Shuangqiao, Yubei, Banan, Changshou)&lt;br /&gt;{{lang|zh-CN|渝C}} (Yongchuan, Hechuan, Jiangjin, Qijiang, Tongnan, Tongliang, Dazu, Rongchang, Bishan)&lt;br/&gt;{{lang|zh-CN|渝F}} (Wanzhou, Liangping, Chengkou, Wushan, Wuxi, Zhongxian, Kaizhou, Fengjie, Yunyang)&lt;br/&gt;{{lang|zh-CN|渝G}} (Fuling, Nanchuan, Dianjiang, Fengdu, Wulong)&lt;br/&gt;{{lang|zh-CN|渝H}} (Qianjiang, Shizhu, Xiushan, Youyang, Pengshui)
| iso_code           = [[ISO 3166-2:CN|CN-CQ]]
| blank5_name_sec1   = Товчлол
| blank5_info_sec1   = CQ / {{zh |c = 渝 |p = Yú |labels = no }}
| blank1_name_sec2   = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]]
| blank1_info_sec2   = [[Чийглэг субтропикийн уур амьсгал|Cfa]]
| blank_emblem_type  = Албан ёсны лого
| module             = 
| website            ={{Official URL}} {{in lang|zh}}&lt;br /&gt;{{URL|http://en.cq.gov.cn/|Англи хувилбар}}
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| order = st
| showflag = 
| pic = Chongqing_(Chinese_characters).svg
| picupright = 0.46
| s = {{linktext|重庆}}
| t = {{linktext|重慶}}
| p = Chóngqìng
| sic = 
| w = Ch{{wg-apos}}ung&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ch{{wg-apos}}ing&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
| gr = Chorngchinq
| bpmf = ㄔㄨㄥˊ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄑㄧㄥˋ
| psp = Chungking
| mi = {{IPAc-cmn|AUD|Chongqing.ogg|ch|ong|2|.|q|ing|4}}
| j = Cung4hing3
| ci = {{IPAc-yue|c|ung|4|.|h|ing|3}}
| y = Chùhnghing
| wuu = Zon&lt;sup&gt;上&lt;/sup&gt;-chin&lt;sup&gt;去&lt;/sup&gt;
| poj = Tiông-khèng
| tl = Tiông-khìng
| h = Tshùng-khin
| l = &quot;Давхардсан баяр&quot;
}}

'''Чунчин''' ({{юникодмонгол|ᠴᠦᠩᠴᠢᠩ|h}};{{lang-zh|重庆}} - ''chóngqìng''; {{lang-en|Chongqing}}) — албан ёсондоо бол [[БНХАУ]]-ын 82,401 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; газарт 28.8 сая хүнтэй, [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|шууд захирагдах дөрвөн хотын нэг]], яг байгаагаараа бол дээрхийн доторх 4.8 сая хүн оршин суудаг [[хот]].

==Зураг==
&lt;gallery&gt;
File:SkylineOfChongqing.jpg|Хотын төвийг голлож алслах зураг
File:Chongqing Administration.svg|Дүүрэг шяний хуваарьт Чунчингийн газрын зураг
File:Pedestrian mall in Chongqing downtown.JPG|Их дэлгүүрийн гудамж
File:Chongqingyangtze.jpg|Хотын хэсгээрх [[Хөх мөрөн]]
File:Zhongshan Ancient Town, Jiangjin, Chongqing.jpg|Хөдөөний хуучин тосгон
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
* [[Хятад улсын 50 том хот]]

== Тэмдэглэл ==
{{NoteFoot}}

== Эшлэл ==
=== Эх сурвалж ===
{{Reflist}}

{{Хятадын хот}}
{{БНХАУ-ын дээд нутаг}}
[[Ангилал:Чунчин| ]]
[[Ангилал:Хятадын төрд шууд захирагдах хот]]
[[Ангилал:Саятан хот]]</text>
      <sha1>hgxaj2wvg4qaicknilnuby0kcrzcnwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түмэд баруун хошуу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29697</id>
    <revision>
      <id>871911</id>
      <parentid>800109</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5302" sha1="eadadp5bvml3hp3v8ypby673w1v1blb" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
|name                   =Түмэд баруун хошуу
|other_name             =
|native_name            ={{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|zh-hans|土默特右旗}} • {{MongolUnicode|ᠲᠦᠮᠡᠳ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}}}}}
|settlement_type        =[[Өвөр Монголын хошуу|Хошуу]]
|total_type             = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|motto                  =
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;
|image_skyline          = 美岱召城墙上遥见大雄宝殿与琉璃殿.jpg
|imagesize              =
|image_caption          =
|image_map              =
|mapsize                = 
|map_caption            = 
|image_map1             = 
|mapsize1               = 
|map_caption1           = 
|image_dot_map          =
|dot_mapsize            =
|dot_map_caption        =
|dot_x =  |dot_y =
|pushpin_map            = Хятад Өвөр Монгол#Хятад
|pushpin_label          = Түмэд баруун
|pushpin_label_position = 
|pushpin_map_caption    = Өвөр Монгол дахь байршил
|pushpin_mapsize        =
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|subdivision_type       = Улс
|subdivision_name       = {{flag|Хятад}}
|subdivision_type1      = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1      = [[Өвөр Монгол]]
|subdivision_type2      = [[Аймгийн энтэй хот]]
|subdivision_name2      = [[Бугат хот|Бугат]]
|seat_type              = Хошууны төв
|seat                   = [[Саальчин балгас|Саальчин]]
|parts_type             =
|parts_style            = &lt;!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
                               Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts                  = &lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
|p1                     =
|p2                     = &lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt; 
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =
|leader_name            =
|leader_title1          =  &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
|leader_name1           =
|leader_title2          =
|leader_name2           =
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|established_title      =  &lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       = 
|established_title1     =  &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
|established_date1      = 
|founder                =
|named_for              =
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
|area_footnotes           =
|area_total_km2           = 2,323.64 &lt;!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2           =
|area_water_percent       =
|area_urban_km2           =
|area_metro_km2           =
|area_blank1_title        =
|area_blank1_km2          =
&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes        =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m                = 1007
|elevation_max_m            = 
|elevation_min_m            = 
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
|population_as_of                = 2020
|population_footnotes            = &lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/ Inner Mongolia: Prefectures, Cities, Districts and Counties]&lt;/ref&gt;
|population_note                 =
|population_total                = 237,421
|population_density_km2          = auto
|population_metro                =
|population_density_metro_km2    =
|population_urban                =
|population_density_urban_km2    =
|population_blank1_title         =
|population_blank1               =
|population_density_blank1_km2   =   
&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone               = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]
|utc_offset             = +8
|coordinates            = {{coord|40|34|N|110|31|E|region:CN-15|display=inline,title}}
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type       = Шуудангийн код &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
|postal_code            = 
|area_code              =
|website                = {{URL|http://www.tmtyq.gov.cn/}}
|footnotes              =  
}} 
{{Инфобокс Хятад хэл
| mong={{MongolUnicode|ᠲᠦᠮᠡᠳ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}
| mon=Түмэд баруун хошуу
| monr=
|c=土默特右旗 |p=Tǔmòtè Yòuqí }}

'''Түмэд''' (аль эсвэл '''Түмд''') '''баруун хошуу''' ([[хятадаар]] 土默特右旗 ''tǔmòtè yòu qí '') — [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]ын аймаг шиг [[Бугат хот]]ын харьяанд байгаа 2 [[хошуу]]ны нэг.

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

{{Өвөр Монгол}}

[[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]]</text>
      <sha1>eadadp5bvml3hp3v8ypby673w1v1blb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эеэр засагч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29812</id>
    <revision>
      <id>871878</id>
      <parentid>860924</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12885" sha1="0m3tbhn1junxj0jyxzjic3ahf1uwjyg" xml:space="preserve">{{Short description|1644-1661 онуудад Хятадын эзэн хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Эеэр засагч&lt;br/&gt;{{langn|zh|順治帝}}
| image        = 清世祖顺治皇帝朝服像.jpg
| caption      = 17-р зууны хөрөг
| succession   = [[Чин улсын эзэн хаан]]
| reign        = 1643 оны 10 сарын 8 – 1661 оны 2 сарын 5
| predecessor  = [[Дээд эрдэмт]]
| successor    = [[Энх амгалан]]
| regent       = {{ubl|[[Доргон]] (1643–1650)|[[Жиргалан]] (1643–1647)}}
| reg-type     = Регент
| succession1  = [[Хятадын эзэн хаан]]
| reign1       = 1644–1661
| predecessor1 = [[Чунжэнь]] ([[Мин улс]])
| successor1   = Энх амгалан
| birth_date   = {{Birth date|1638|3|15}}
| birth_place  = Юнфү ордон, [[Мүгдэний ордон]], Мүгдэн
| death_date   = {{Death date and age|1661|2|5|1638|3|15}}
| death_place  = [[Яншинь танхим]], Хориотой хот, Бээжин
| burial_place = Шяо бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]]
| spouse       = {{plainlist|
* {{Marriage|[[Эрдэнэ Бумба|Жин татвар]]|1651|1653|end={{abbr|огц.|огцорсон}}}}
* {{Marriage|[[Шяохуйжан|Шяохуйжан их хатан]]|1654}}
* {{Marriage|[[Шяошянь|Шяошянь их хатан]]|1656|1660|end=н}}
* {{Marriage|[[Шяоканжан|Шяоканжан их хатан]]|1653}}
}}
| spouse-type  = Хатан
| issue        = {{plainlist|
* [[Фучуань, Юй чин ван|Фучуань]], [[Юй чин ван]]
* [[Энх амгалан]]
* [[Чаннин, Гун чин ван|Чаннин]], [[Гун чин ван]]
* [[Лонши (ханхүү)|Лонши]], [[Чүнжин чин ван]]
}}
| issue-link   = #Гэр бүл
| issue-pipe   = илүү...
| full name    = Айсингиоро Фүлинь ({{lang|zh|愛新覺羅·福臨}})&lt;br&gt;[[Манж хэл|Манж]]: {{tlit|mnc|Fulin}} ({{ManchuSibeUnicode|ᡶᡠᠯᡳᠨ|lang=mnc|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}})
| era name     = Шүньжи ({{lang|zh|順治}})
| era dates    = 1644 оны 2 сарын 8 – 1662 оны 2 сарын 17&lt;br&gt;[[Манж хэл|Манж]]: ''Ижисхүн дасан'' ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡳᠵᡳᠰᡥᡡᠨ ᡩᠠᠰᠠᠨ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})&lt;br&gt;[[Монгол хэл|Монгол]]: {{lang|mn|Эеэр засагч}} ({{MongolUnicode|ᠡᠶᠡᠪᠡᠷᠭᠦᠦ ᠵᠠᠰᠠᠭᠴᠢ|lang=mn|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}})
| posthumous name = {{plainlist|
* Титянь Лунюнь Динтун Жяньжи Инрүэй Чиньвэнь Шяньвү Дахэ Хунгун Жирэнь Чүньшяо Жан хаан ({{lang|zh|體天隆運定統建極英睿欽文顯武大德弘功至仁純孝{{du|章皇帝}}}})
* [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᠪᡝ ᡩᡠᡵᠰᡠᠯᡝᡥᡝ᠈ &lt;br&gt;ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠸᡝᠰᡳᡥᡠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ &lt;br&gt;ᠰᡠᡵᡝ ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ᠈ &lt;br&gt;ᡤᡳᠩᡤᡠᠨ ᡧᡠ᠈ &lt;br&gt;ᡝᡵᡩᡝᠮᡠ ᠪᡝ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠣᠪᡠᡥᠠ᠈ &lt;br&gt;ᡤᡠᠩ ᠪᡝ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ &lt;br&gt;ᡨᡝᠨ  ᡳ ᡤᠣᠰᡳᠩᡤᠠ᠈ &lt;br&gt;ᡠᠮᡝᠰᡳ ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ᠈ &lt;br&gt;{{du|ᡝᠯᡩᡝᠮᠪᡠᡥᡝ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}}
}}
| temple name  = {{plainlist|
* Шизү ({{lang|zh|世祖}})
* [[Манж хэл|Манж]]: ''Шизү'' ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡧᡳᡯᡠ}})
}}
| house        = [[Айсингиоро]]
| dynasty      = [[Чин улс|Чин]]
| father       = [[Дээд эрдэмт|Хун тайж]]
| mother       = [[Бумбутай хатан]]
| module       = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes
| t = 順治帝
| s = 顺治帝
| p = Shùnzhì Dì
| w = {{tonesup|Shun4-chih4 Ti4}}
| mi = {{IPAc-cmn|sh|un|4|.|zhi|4|-|d|i|4}}
| j = Seon6-zi6 Dai3
| y = Seuhnjih Dai
| ci = {{IPAc-yue|s|eon|6|.|z|i|6|-|d|ai|3}}
| poj = Sūn-tī Tè
}}
}}

'''Эеэр засагч''' (1638-1661; 23 насласан) — 1643-1661 онд өргөмжлөгдсөн [[Чин улс]]ын гуравдугаар '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв. 

== Бага нас ==
Фүлин 1638 оны хавар [[Мүгдэн]]д манж Чин улсын Хуньтайж буюу Дээд эрдэмт хааны Шяожуан их хатнаас төржээ. [[Бумбутай хатан|Шяожуан]] хатан болвол хорчин монголын боржигин овогт Бумбатай (аль эсвэл Хашгэрэл) гэгч бөгөөд Эеэр засагч төдийгүй [[Энх амгалан]] хаанд түшиг болсон хүн юм. 5 настай байхад нь 1643 онд балчир агийг хаан өргөмжилж, оны цолыг монголоор ''Эеэр засагч'', манжаар ''Ижисун дасан'', хятадаар ''Шүньжи'' гэсэн ба хааны сүмийн цолыг хятадаар ''Чин Шизү'' хэмээжээ. 

[[Зураг:Dorgon,_the_Prince_Rui_(17th_century).jpg|thumb|150px|left|Доргон ван]]
Дээд эрдэмт хаан [[Мин улс]]ыг мөхөөж 1643 онд залгамжлагчаа зарлалгүй нас нөхцсөн бөгөөд хурал болоход олноор Нурхачийн 14-р хүү [[Доргон]]ыг бол хэмээхэд тэр татгалзаж Дээд эрдэмт хааны хүү эцгийн суурийг залгамжлаг хэмээхэд 9-р хүү Фүлинийг тийн өргөмжилөв. 5 настай хааны өмнөөс Доргон, [[Жаргалан]] нар төр барих болсон. 

1644 онд Мингийн жанжин [[Ү Сангуй]] [[Цагаан хэрэм|Цагаан хэрмийн]] хаалгыг нээж манжийн цэрэг [[Бээжин]]г эзлэн Мингийн хуучин газар орныг эрхшээж, 1644 оны 11 сарын 8-нд Эеэр засагч хааныг Бээжинд ёслон залж, нийслэлийг Бээжинд шилжүүлэв. Манжийн цэрэг Мингийн хааны удмыг элдэн хөөж Шиань, Сүжоу, Ханжоу, Нанжин, Гуанжоу хүрч дагуулав. 1646 оноос хятад хүнийг төрийн албанд авах болж, 1648 оноос хятад эр манж эмтэй гэрлэхийг зөвшөөрчээ.

== Төр барьсан нь ==
1650 онд Доргон зуурдаар өнгөрөхөд дүү нь төр барихыг оролдсон боловч Жаргалан болиулж 1651 онд 13 настай Эеэр засагчийн биеэр төр засах болсныг мэдэгдэв. Эеэр засагч өөрийн эрхэт цөөн жилдээ төрийн хятад хэв маягийг ойшоож нэвтрүүлсэн бөгөөд Чэнь Миншя, Ван Ши зэрэг хятад хүмүүс шадарлаж байсан. Мингийн үед байсан сургуулийг дахин нээж, төрийн удирдах байгууллагыг сэргээж, күнзийн суртал ном хэвлүүлэв. Залуу хаанд эхийнх нь зөвлөгөө тусалж байсан.  

Хятадын Мин улсыг сэргээхийг хүсэгчдийг 1658 онд Гуйжоу, Юньнаньд байлдан Бирм рүү дутаалгав.

== Нас барсан нь ==
[[Бумбутай хатан|Шяожуан хатан эх]] нь хүүдээ боржигин овгийн хоёр их хатан буулгасан ч хаан таалаагүй. Харин манжийн донго овогт хатандаа хайртай байсан бөгөөд түүнийгээ нас барахад бие нь муудан 1661 онд цэцэг өвчнөөр 23 насандаа таалал төгсчээ. Ван Ши, Марги хоёр сайд хааны сүүлчийн үгийг бичиж авснаар 4-р хүү нь дараагийн [[Энх амгалан]] хаан болж, Обой, Сонин, Суксаха, Эбилун дөрвөн сайд, балчир хааны өмнөөс төр барихаар болжээ.

== Гэр бүл ==
* Эцэг — [[Дээд эрдэмт|Хунтайж/Тэнгэрийн сэцэн]] (Дээд эрдэмт хаан) — айсингиоро овогт
* Эх — [[Бумбутай хатан|Шяожуан хатан эх]] — хорчин овогтой монгол, төрсөн нэр нь Бумбатай

=== Хатан  ===
Эеэр засагч хааны хойд ордонд олон арван хатад, их бага татвар эмс, үжин, гэг, ордны авхай нар байсан. Хаан амьд ахуйд Эрдэнэ Бумба, Шяохуйжан хэмээх 2 их хатан авч байсан. Тун овогт татвар эмийн хүү [[Энх амгалан|Сюанье]] хаан болсны дараа [[Шяоканжан]] их хатан гэх цолыг авсан бол Донго овогт татвар эм 1660 онд өөд болсны дараа [[Шяошянь]] хатан цолоор нэхэн өргөмжлсөн.   

Үүнд: 

# [[Эрдэнэ Бумба]]: огцорсон хатан, [[боржигин]] овогт Зоригт чин ван [[Огшаан|Огшааны]] охин. Огшаан бол [[Бумбутай хатан|Бумбутай хатны]] ах.
# [[Шяохуйжан]] их хатан — боржигин овогт [[Дархан бэйл Цагаан|дархан бэйл Цагааны]] хүү [[Цорж бэйл|Цоржийн]] охин. Дархан бэйл Цагааны бол [[Бумбутай хатан|Бумбутай хатны]] ах юм. 
# [[Шяоканжан]] их хатан — Тунгиа овогт Тулай ноёны охин. [[Хятадууд|Хань үндэстэн]].
# [[Шяошянь]] хатан — [[Манжууд|манжийн]] донго овогт дотоод амбан Эшуогийн охин. 

=== Фэй буюу татвар эм (妃) ===

# Даофэй: [[Хорчин|хорчины]] боржигин овгийн дархан чин ван [[Дархан чин ван Манзушир|Манзуширийн]] охин.
# Жэнфэй: манжийн донго овгийн Бадугийн охин. 
# Кэфэй: ши овогтон. Өрхийн яамны жигүүрийн сайд Ши Шэний охин.
# Гонжинфэй: боржигин овгийн төрийн жюнь ван Болдын охин.
# Шухуйфэй: хорчины боржигин овгийн бэйл Цоржийн охин. [[Шяохуйжан]] хатны эгч эсвэл дүү
# Дуаньшүньфэй: [[Авга хошуу|авга хошууны]] боржигин овгийн 1-р зэргийн тайж Бодисийн охин. 
# Нинцюэфэй: Донго овгийн түшмэл Кажихайгийн охин. Юй чин ван [[Фучуань]] (1653-1703)-ийг төрүүлсэн. 

=== Үжин (福晋) ===

# Ба овогт сул татвар эм (巴氏)

* ''Ниуниу'' (牛鈕; 1651 – 1652)
* ''3-р гэг'' (1654 – 1658)
* ''5-р гэг'' (1655 – 1661)

2. Чэнь овогт сул татвар эм (陳氏)

* ''1-р гэг'' (1652 – 1653)
* [[Чаннин]], Гун чин ван (恭親王 常寧; 1657 – 1703), 5-р агь

3. Ян овогт эм (楊氏)

* Гонцюэ хошой гүнж (和碩恭愨公主; 1654 – 1685), 2-р гэг. 1667 онд Гувалгиа Нардутай гэрлэсэн. 
* ''4-р гэг'' (1655 – 1661)

4. Нара овгийн сул эм (那拉氏)

* ''6-р гэг'' (1657 – 1661)

5. Тан овгийн сул эм (唐氏)

* ''Цишоу'' (奇授; 1660 – 1665), 6-р агь

6. Ниу сул эм (鈕氏)

* Лонши, Чүнжин чин ван(純靖親王 隆禧; 1660 – 1679), 7-р агь

7. Мүкүдү овгийн сул эм (穆克圖氏)

* ''Ёнган'' (永幹; 1661 – 1668), 8-р агь
{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]]
|он=1643—1661 он
|өмнө=[[Дээд эрдэмт]]
|дараа=[[Энх амгалан]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:1638 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1661 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Чин улсын хаан]]
[[Ангилал:Манж үндэстэн]]
[[Ангилал:Айсингиоро]]</text>
      <sha1>0m3tbhn1junxj0jyxzjic3ahf1uwjyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энх амгалан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29815</id>
    <revision>
      <id>871877</id>
      <parentid>846951</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23180" sha1="pd4iam1njhding56mjw6tmdexk1krl1" xml:space="preserve">{{Short description|1661-1722 онуудад Хятадын эзэн хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Энх амгалан&lt;br&gt;{{langn|zh|康熙帝}}
| image        = 清圣祖康熙皇帝朝服像.jpg
| image_size = 220px
| caption = [[Ордны Музей]] дэх хөрөг
| succession   = [[Чин улсын эзэн хаадын жагсаалт|Чин улсын эзэн хаан]]
| reign        = 1661 оны 2 сарын 5 – 1722 оны 12 сарын 20
| predecessor  = [[Эеэр засагч]]
| successor    = [[Найралт төв]]
| regent       = {{plainlist|
* [[Сонин (Чин гүрэн)|Сонин]] (1661–1667)
* [[Эбилүнь]] (1661–1667)
* [[Суксаха]] (1661–1667)
* [[Обой]] (1661–1669)
}}
| reg-type     = Төр баригч сайд
| birth_date   = {{Birth date|1654|5|4}}
| birth_place  = Жинрэнь ордон, [[Хориотой хот]], [[Бээжин]]
| death_date   = {{Death date and age|1722|12|20|1654|5|4}}
| death_place  = [[Хуучин Зуны Ордон|Эзэн хааны цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Бээжин]]
| burial_place = Жин бунхан, [[Чингийн зүүн бунхан]]
| spouses      = {{plainlist|
* {{marriage|[[Шяочөнрэнь|Шяочөнрэнь их хатан]]|1665|1674|end=н}}
* {{marriage|[[Шяожаорэнь|Шяожаорэнь их хатан]]|1665|1678|end=н}}
* {{marriage|[[Шяоирэнь|Шяоирэнь их хатан]]||1689|end=н}}
* {{marriage|[[Шяогунрэнь|Шяогунрэнь их хатан]]||1722}}
}}
| spouse-type  = Хатан
| issue        = {{plainlist|
* [[Руншянь гүрүн гүнж]]
* [[Иньжи, Жи жүн ван|Иньжи, бэйс]]
* [[Иньрөн|Иньрөн, Ли чин ван]]
* [[Иньжи, Чөн жүн ван]]
* [[Найралт төв]]
* [[Иньчи|Иньчи, Хөн чин ван]]
* [[Инью|Инью, Чүньдү чин ван]]
* [[Иньси|Иньси, Лян чин ван]]
* [[Иньтан|Иньтан, бэйс]]
* [[Инье|Инье, бэйс]]
* [[Иньтао|Иньтао, Лү-и чин ван]]
* [[Иньшян|Иньшян, Ишянь чин ван]]
* [[Иньти|Иньти, Шюнь жүн ван]]
* [[Иньшу|Иньшу, Юкө жүн ван]]
* [[Иньлү|Иньлү, Жуанкө чин ван]]
* [[Иньли|Иньли, Гүо-и чин ван]]
* [[Иньху|Иньху, Гүнчин бэйл]]
* [[Иньчи|Иньчи, Чэн бэйл]]
* [[Иньми|Иньми, Шянкө чин ван]]
}}
| issue-link   = #Гэр бүл
| issue-pipe   = илүү...
| full name    = {{plainlist|
* Айсингиоро Шюанье ({{lang|zh|愛新覺羅·玄燁}})
* [[Манж хэл|Манж]]: {{tlit|mnc|Hiowan yei}} ({{ManchuSibeUnicode|ᡥᡳᠣᠸᠠᠨ ᠶᡝᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}})
}}
| era name     = Канши ({{lang|zh|康熙}})
| era dates    = 1662 оны 2 сарын 18 – 1723 оны 2 сарын 4&lt;br&gt;[[Манж хэл|Манж]]: ''Элхэ тайфин'' ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡝᠯᡥᡝ ᡨᠠᡳᡶᡳᠨ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})&lt;br&gt;[[Монгол хэл|Монгол]]: {{lang|mn|Энх амгалан}} ({{MongolUnicode|ᠡᠩᠬᠡ ᠠᠮᠤᠭᠤᠯᠠᠩ&lt;!-- http://trans.mglip.com/ --&gt;}})
| posthumous name = {{plainlist|
Хунюнь Вэньвү Рүэйжэ Гунжянь Күанью Шяожин Чэншинь Жунхэ Гундэ Дачэн Рэнь хаан (合天弘運文武睿哲恭儉寬裕孝敬誠信中和功德大成{{du|仁皇帝}})
* [[Манж хэл|Манж]]: {{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠪᡴᠠ ᡩᡝ ᡨᡝᡥᡝᡵᡝᡥᡝ᠈ &lt;br&gt;ᡶᠣᡵᡤᠣᠨ ᠪᡝ ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠮᠪᡠᡥᠠ᠈ &lt;br&gt;ᡧᡠ ᡥᠣᡵᠣᠩᡤᠣ᠈ &lt;br&gt;ᡤᡝᠩᡤᡳᠶᡝᠨ ᠮᡝᡵᡤᡝᠨ᠈ &lt;br&gt;ᡤᡠᠩᠨᡝᠴᡠᡴᡝ ᠪᠣᠯᠵᠣᠩᡤᠣ᠈ &lt;br&gt;ᠣᠨᠴᠣ ᡝᠯᡤᡳᠶᡝᠨ᠈ &lt;br&gt;ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ ᡤᡳᠩᡤᡠᠨ᠈ &lt;br&gt;ᡠᠨᡝᠩᡤᡳ ᠠᡴᡩᡠᠨ᠈ &lt;br&gt;ᡩᡠᠯᡳᠮᠪᠠ ᡥᡡᠸᠠᠯᡳᠶᠠᠰᡠᠨ᠈ &lt;br&gt;ᡤᡠᠩ ᡝᡵᡩᡝᠮᡠ ᠪᡝ ᠠᠮᠪᠠᡵᠠᠮᡝ ᡧᠠᠩᡤᠠᠪᡠᡥᠠ {{du|ᡤᠣᠰᡳᠨ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}}}}
}}
| temple name  = {{plainlist|
* Шэнзү ({{lang|zh|聖祖}})
* [[Манж хэл|Манж]]: ''Шэнзү'' ({{ManchuSibeUnicode|ᡧᡝᠩᡯᡠ}})
}}
| house        = [[Айсингиоро]]
| dynasty      = [[Чин улс|Чин]]
| father       = [[Эеэр засагч]]
| mother       = [[Шяоканжан]]
| signature_type = [[Тамга (Зүүн Ази)|Тамга]]
| signature    = Chenhan Seal of the Kangxi Emperor.svg
| module       = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes
| c = {{linktext|康熙|帝}}
| p = Kāngxīdì
| bpmf = {{bpmfsp|ㄎㄤ|ㄒㄧ|ㄉㄧˋ}}
| w = {{tonesup|Kʻang1-hsi1 Ti4}}
| mi = {{IPAc-cmn|k|ang|1|x|i|1|-|d|i|4}}
| j = Hong1-hei1 Dai3
| y = Hōng-hēi Dai
| tl = Khong-hi Tè
| mnc = ᡝᠯᡥᡝ&lt;br /&gt;ᡨᠠᡳᡶᡳᠨ&lt;br /&gt;ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ
| mnc_v = Элхэ тайфин хуванди
| mong = ᠡᠩᠭᠡ&lt;br /&gt;ᠠᠮᠤᠭᠤᠯᠠᠩ&lt;br /&gt;ᠬᠠᠭᠠ
| mon = Энх амгалан хаан
}}
}}

'''Энх амгалан''' (1654-1722; 68 насласан) — 1661-1722 онд төр барьсан [[Чин улс]]ын дөрөвдүгээр '''[[хаан]]''', [[манж үндэстэн|манж]] хүн байв.

== Бага нас ==
[[Зураг:Young_Kangxi.jpg|thumb|150px|left|Залуу хаан]]
Шуани 1654 оны 5 сарын 4-нд [[Бээжин]]гийн [[Бор хот]]од [[Эеэр засагч]] хааны (1638–1661 онд амьдарсан) гуравдугаар хүү болон төржээ. [[Шяоканжан]] хатан эх (1640–1663) нь [[зүрчид|зөрчин]] гарвалтай хятаджисан Тун овогтон байсан ба энэ овог сүүлд манжийн тунгия овог болсон. 

Эцгээ өөд болсоноос 2 хоногийн дараа 1661 оны 2 сарын 7-нд 7 насандаа ''Энх амгалан'' хаан өргөмжлөгдөв. Түүний оны цолыг манжаар ''Элхэ тайфин'', хятадаар ''Канши (Kāngxī)'', хааны сүмийн цолыг хятадаар ''Чин Шөнзү'' гэдэг. 1662 оноос Энх амгалангийн оныг тоолж эхэлсэн. 

Хаан балчир тул [[Амарлингуй хатан]] эмэг нь Сонин, Суксаха, Обой гэх гурван сайдаар төр бариулах болсон. Сонин сайд охин нь их хатан (Шяочөнрэнь их хатан) болсны дараа нас барж, Обой Суксаха хоёр тэмцэлдэн [[Обой]] ялжээ. 1669 онд 15 настай Энх Амгалан хаан [[Бумбутай хатан|Амарлингуй]] хатан эмгийн тусламжтай Обойг баривчилж төрөө гартаа авав.[[ ]]

== Эзэн хаан ==
=== Цэрэг дайн ===
Энх амгалан хааны үед [[Найман хошуу|манжийн найман тугийн]] цэргийн зохион байгуулалттай манж, монгол морьт цэргээс гадна хятад ногоон тугийн явган цэргээр хүчээ зузаатгажээ. Түүний засаглалын үед [[Тухай]], [[Фиянгу жанжин|Фиянгу]], [[Жан Юн]], [[Жоу Пэйгун]], [[Ши Лан]] зэрэг олон жанжид гарч ирсэн нь олон удаагийн дайн байлдаанд ялалт байгуулахад чухал үүрэг байгуулсан. 

[[Зураг:Kangxiemperorib8.jpg|thumb|150px|left|Морь унаж, шадар хамгаалагчдаар хамгаалуулан яваа]]
1662 оны хавар төр баригч гурван сайдын тушааснаар өмнөд нутагт [[хятад үндэстэн|хятадын]] [[Мин улс|Минг]] сэргээхийг оролдогсдыг мөшгиж эхэлснээр [[Кошинга]] нар [[Тайвань]] руу зугтан гарсан. 1673 онд өмнөд нутагт бий болсон [[Ү Сангуй]]н урвалгыг Жоу Пэйгун, Тухай хоёр жанжин очиж дарсан. 

1683 онд Тайвань дахь [[Туннингийн вант улс]]ыг Кошингагийн ач Жөн Көшуан удирдаж байхад [[Ши Лан]]гаар удирдуулсан тэнгисийн цэрэг очин мөхөөж газар нутаг хүн ардыг Чин улсад дагуур оруулжээ. 1672 онд Вьетнамтай муудан 1727 оныг хүртэл 45 жил шийдвэргүй сөргөлдсөн. 

1650-аад оноос Чин улс [[Оросын Царьт Улс|Оростой]] нутаг булаацалдах болж [[Хар мөрөн|Хар мөрнийг]] гатлан [[Албазин]]ыг бүсэлж байв. 1680-аад онд идэвхтэй байлдсаны эцэст 1689 онд [[Нэрчүү]]д уулзан хоёр улс хилээ тогтоож, баталгаажуулсан нь [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]] юм. 

[[Зураг:Kangxi_Emperor.jpg|thumb|150px|right|1699 он. 45 настай]]
[[Монголчууд]]ын нэгдсэн улс 1634 онд унаж, хожмын өвөр монгол бүрнээр [[Дээд эрдэмт]] хааны үед Чин улсад дагаар орсон юм. Хааны аймаг байсан [[цахар]] монгол 1675 онд бослого дэгдээж цөлөгдсөн. Тусгаар байсан [[халх]] монгол 1688 онд [[Зүүнгар улс|Зүүнгарын]] [[Галдан]]гийн дайралтанд дийлдэн [[Өндөр гэгээн]] нар [[Говь|Говийг]] гатлан ухарч Чин улсад дагаар оров. 1690 онд Зүүнгарын [[ойрад]] монголчуудтай манж Чингийн цэрэг [[Улаан бутан]]д тулалдаад 1696 онд Энх амгалан хаан өөрийн биеэр 8 түмэн цэрэг авч мордон [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуун модноо]] Галданг дийлж дутаалгажээ. 

1700 онд [[шибэ]] манжийг нүүлгэн шилжүүлэхэд тэд эсэргүүцэн бослого гаргаж байв. 1701 онд төвөдийн нутгийн зах одоогийн Сычуань дахь Дарцэдог эзлэж авсан. Зүүнгар-[[Төвөд]] холбоолж Чин улсыг сөрж байсан ба Төвөдийн [[Санжжамц]]ыг 1705 онд [[хошууд]]ын [[Лавзан хан]] хорооход Энх амгалан хаан хүндээр шагнасан байна. Харин Лавзан ханыг Лхаст байхад 1717 онд Зүүнгараас дайлан ирж дуусгажээ.

Ер нь Манж Чин улсын Энх-Амгалан хаан л улам хүчирхэгжиж байсан хаант оросын цэргүүдийг манж монголын хойд хил дээр тогтоож, орос казак цэргүүд монголын Хиагт, манжийн Амур мөрнөөс нааш дотогш дайрч орохыг нь зогсоож чадсан юм. Ингэж чадаагүй бол Ар Монгол бүхэлдээ, Манжууур бүхэлдээ хаант Оросын түрэмгийлэлд өртөж хаант Оросын харьяанд орох байжээ.

=== Эдийн засаг ===
[[Зураг:Kangxi-Verbotene-Stadt1.jpg|thumb|150px|left|1689 он. [[Бор хот]]]]
Энх амгалангийн үеийн Чин улсын орлого:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kangxi Emperor|url=http://www.citizendia.org/Kangxi_Emperor|accessdate=21 March 2013|archive-date=18 Есдүгээр сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130918093922/http://citizendia.org/Kangxi_Emperor|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
:1668 (Энх амгалангийн 7-р он): 14,930,000 [[лан]]
:1692: 27,385,631 лан
:1702–1709: 50,000,000 орчим лан
:1710: 45,880,000 лан
:1718: 44,319,033 лан
:1721 (Энх амгалангийн 60-р он): 32,622,421 лан
Энх амгалангийн сүүлийн жилүүдэд цэргийн зардал өсч, авлига ихэсч улсын сан буурчээ.

[[Зураг:Early_Kangxi_vase.jpg|thumb|100px|right|Ваар]]

=== Урлаг соёл===
Чин улсад зүтгэх хятад сайд түшмэдэд зориулж 1710 онд зарлиг болгон хятад толь бичиг хийлгүүлсэн нь 47,000 ханзийг багтаасан байв. 1705 онд Тан улсын шүлэг найргийг бүрэн багтаасан боть хэвлүүлжээ. 
Энх амгалан хаан [[Католик шашин|католик шашны]] номлогч [[Фердинанд Вербист]] нартай уулзан нөхөрлөж байв. Энх Амгалан Хятад орны түүхэн дэх Өрнөдийн хөгжмийн зэмсгийг тоглож сурсан анхны хаан байв. Хятадын цэнхэр [[ваар]] энэ үед их алдаршсан.

Өрнөдөөс ирэгсэд католик шашин номлохын хажуугаар одон орон, цэрэг зэвсгийн шинэ технологи их бууг танилцуулж, шинжлэх ухааны хичээл зааж байв.

== Гэр бүл ==
[[Зураг:《孝诚仁皇后朝服像》局部.jpg|thumb|140px|Шяочөнрэнь]]
[[Зураг:Crown_Prince_Yinreng.jpg|thumb|130px|Иньрөн]]
[[Зураг:Portrait_of_the_Yongzheng_Emperor_in_Court_Dress.jpg|thumb|130px|[[Найралт төв]]]]

* Эцэг — [[Эеэр засагч]] хаан — айсингиоро овогт 
* Эх — [[Шяоканжан]] хатан (1640–1663) — Тун овогт
Энх - Амгалан хаан монголын алтан урагтай худ ураг бололцож байв. Энх - Амгалан хаан 4 их хатан,68 татвартай байсан. 20 агь хөвгүүн, 20 гүнж охинтой байсан. Энх- Амгалан хааны зургадугаар гүнж охин Көжүн нь Халхын алтан ургийн Түшээт хан, Чин ван Дондовдоржийн хатан байсан. Энх Амгалан хааны 4 гүнж охин монголын ноёдтой ураг барилдаж хатан нь болж байжээ.

=== Хатан ===
Нийт хатан, татварын тоо 72. Үүнд: Их хатан (皇后)-4, хуан гүйфэй (皇貴妃)-3, гүйфэй (貴妃)-1, фэй (妃)-11, пин (嬪)-10, гүйрэн (貴人)-16, шүфэй (庶妃)-4, чанзай (常在)-13, да-ин (答應)-10.
* [[Шяочөнрэнь]] их хатан (1653-1674) — Хэсэри овогт Габулагийн охин
* [[Шяожаорэнь]] их хатан (1653-1678) — Ниохуру овогт [[Эбилүн]]ий охин 
* [[Шяоирэнь]] их хатан (?-1689)— Тунгия овогт Тун Гүовэй(佟國維)гийн охин
* [[Шяогунрэнь]] их хатан (1660-1723) — Уяа овогт Вэйвү(威武)гийн охин
* Чюй Хуй эрхэм хатан — Тунгия овогт Тун Гүовэй(佟國維)гийн охин, Шяоирэнь их хатны дүү
* Дун И эрхэм хатан — Гувалгия овогт Юманий охин
* Шун Ими хатан — [[Сүжоу]]гийн захирагч Ван Гүожэний (王國正) охин 
* Рун хатан — Магия овогт Гайшангийн охин

=== Хүүхэд ===
; Агь
Энх амгалан хааны хатад татвар эмсээ нийт 34 агь төрснөөс 24 агийг албан бичигт хааны агь хэмээн тооцжээ. Үүнд:
* 1-р агь [[Иньжи]] (1672-1735) — Хуй хатны хүү, 1698 онд Жи жүн ван, 1708 онд цолоо хураалгуулсан, оршуулахад бэйс гэж байсан.
* 2-р агь [[Иньрөн]] (1674-1725) — Шяочөнрэнь их хатны хүү, 1675 онд ханхүү, 1708 онд цуцлагдсан, 1709 онд дахин ханхүү, 1712 онд дахин цуцлагдсан, хожим Ли чин ван гэсэн. 
* 3-р агь [[Иньжи]] (1677-1732) — Рун хатны хүү, 1698 онд Чөн жүн ван, 1699 онд бэйл, 1709 онд чин ван, 1730 онд жүн ван. 
* 4-р агь [[Найралт төв|Иньжэнь]] (1678-1735) — Шяогунрэнь их хатны хүү, 1698 онд бэйл, 1709 онд Юн чин ван, 1722 онд [[Найралт төв]] хаан.
* 5-р агь Иньчи (1678-1735) — И хатны хүү, 1698 онд Хөн чин ван.
* 8-р агь [[Иньси]] (1681-1726) — Лян хатны хүү, 1698 онд бэйл, 1723 онд Лян чин ван, 1726 онд шоронд хоригдож нас барсан, 1778 онд нэрийг сэргээсэн.
* 9-р агь [[Иньтан]] (1683-1726) — 1709 онд бэйс, 1725 онд шоронд, 1726 онд нас барсан, 1778 онд нэр сэргэсэн.
* 10-р агь Инье (1683-1741), 1709 онд Дунь жүн ван, 1724 онд цолоо хураалгаж, 1737 онд фу гүо гүн цол хүртэж, нас барсны дараа бэйс цолоор өргөмжлсөн.
* 11-р агь Иньзи (1685-1696), багадаа нас барсан.
* 12-р агь Иньтао (1686-1763), 1709 онд бэйс, 1722 онд жүн ван цол хүртэж, 1724 онд цолоо хураалгаж, 1730 онд дахин жүн ван болсон. 1736 онд Лү-и чин ван болсон.
* 13- р агь Иньшян (1686-1730), 1709 онд бэйс, 1712 онд цолоо хураалгаж, 1722 онд Ишянь чин ван болсон.
* 14-р агь Иньти (1688-1756) — 1709 онд бэйс, 1723 онд Шюнь жүн ван, хэдэн удаа цолоо хураалгаж сэргээлгэж байсан.
* 15-р агь Иньшу (1693-1731), 1726 онд бэйл, 1730 онд Юкө жүн ван цол хүртсэн. 
* 16-р агь Иньлү (1695-1767), 1723 онд Жуанкө чин ван цол хүртсэн.
* 17-р агь Иньли (1697-1738), 1723 онд жүн ван, 1728 онд Гүо-и чин ван болсон. 
* 18-р агь Иньшиэ (1701-1708), Чөндө ууланд нас барсан.
* 19-р агь Иньжи (1702-1704), багадаа нас барсан.
* 20-р агь Иньи (1706-1755), 1726 онд Жянжин бэйл цол хүртсэн.
* 21-р агь Иньши (1711-1758), 1730 онд бэйс цол хүртсэн. Удалгүй бэйл болж, 1735 оны 12 сард Шөнжян жүн ван цолтой болжээ. 
* 22-р агь Иньху (1712-1744), 1730 онд Гүнчин бэйл цол хүртсэн.
* 23-р агь Иньчи (1714-1785), 1730 онд Чэн бэйл цол хүртсэн.
* 24-р агь Иньми (1716-1773), 1733 онд Шянкө чин ван болсон.
; Гүнж
Энх амгалан хааны олон хатдаас нийт 20 охин төрсөн боловч, найман гүнж нас биед хүрч гэр бүлтэй болсон. Үүнд:

# [[Руншянь гүрүн гүнж]] — Магия овгийн сул хатнаас төрсөн. [[Баарин хошуу|Баарин хошууны]] [[Засаг төрийн жүн ван Өргөн|засаг төрийн жүн ван Өргөнтэй]] гэрлэсэн
# [[Дуаньжинь хошой гүнж]]  — Жаогия овгийн гүйрэнээс төрсөн. [[Зостын чуулган|Зостын чуулганы]] [[Харчин баруун хошуу|харчин баруун хошууны]] [[Засаг төрийн жүн ван Галсан|засаг дүүрэн жүн ван Галсантай]] гэрлэсэн
# [[Хичээнгүй Амарлингуй Гүнж|Көжин гүрүн гүнж]] — Гороло овгийн гүйрэнээс төрсөн. Халхын [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Галдандорж|Галдандоржийн]] хөвүүн чин ван [[Дондовдорж|Дондовдоржтой]] гэрлэсэн.
# [[Вэньшян гүрүн гүнж]]: Уяа овгий дэфэй татвар эмээс төрсөн. 1700 онд Тунгиа овгийн Шүньанянтай гэрлэж, 1702 онд нас барсан.
# [[Чүньцюэ гүрүн гүнж]]: Нара овгийн татвар эмээс төрсөн. 1706 онд халхын түшээт хан аймгийн ноён [[эфү Цэрэн|Цэрэн]]тэй гэрлэж, 1710 онд нас барсан.
# [[Вэнькө хошой гүнж]]: Жангия овгийн Минхуй хуан гүйфэйгээс төрсөн. 1706 онд [[Онниуд хошуу|Онниуд хошууны]] засаг төрийн жүн ван Цанжинтай гэрлэсэн.
# [[Чюэжин хошой гүнж]]: Юань овогт гүйрэнээс төрсөн. 1706 онд хятад жанжин [[Сүнь Сикэ|Сүнь Сикэгийн]] хөвүүн туслагч түшмэл Сүн чэнюньтэй хуримлсан..
# [[Дүнькө хошой гүнж]]: Жангия овгийн Минхуй хуан гүйфэйгээс төрсөн. 1708 онд Хорчины боржигин овгийн Дорж тайжтай хуримлаж, 1709 онд нас барсан. 

== Урлагт дүрслэгдсэн нь ==
* «Энх амгалан их хаан» роман (1988) — Эр Юхө зохиосон уянгын түүхэн зохиол.
* «[[Энх амгалангийн төр]]» ОАК (2001) — Эр Юхөгийн зохиолоор. [[Чэнь Даомин]] гол дүрд тоглосон.

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]]
|он=1661—1722 он
|өмнө=[[Эеэр засагч]]
|дараа=[[Найралт төв]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:1654 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1722 онд өнгөрсөн]] 
[[Ангилал:Чин улсын хаан]]
[[Ангилал:Манж үндэстэн]]
[[Ангилал:Айсингиоро]]</text>
      <sha1>pd4iam1njhding56mjw6tmdexk1krl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наньжин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30733</id>
    <revision>
      <id>871906</id>
      <parentid>800005</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9509" sha1="aigjm7vlau6dhuzz7dgahyuzqlujafh" xml:space="preserve">{{Short description|Хятадын Жянсү мужийн нийслэл}}
{{ижил нэрийн тайлбар}}
{{Distinguish|Наньнин|Наньпин}}

{{Инфобокс суурин

|name                   = Наньжин
|native_name            = 南京市
|native_name_lang       = zh
|other_name             = Нанкин, Нань-чин
|settlement_type        = [[Тойргийн энтэй хот|Тойргийн]] болон [[тал мужийн хуваалт|тал мужийн дайтай хот]]
|image_skyline          = Nanjing montage.png
|image_size             = 280
|image_caption          = 
|image_flag             =
|image_seal             = &lt;!--Don't add because the flag and seal are no longer used.--&gt;
|image_map              = {{maplink|frame=yes|frame-width=250|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=7|frame-lat=31.82|frame-long=118.74}}
|image_map1             = Nanjing locator map in Jiangsu.svg
|map_caption1           = Жянсү дахь Наньжин хотын байршил
|pushpin_map            = Дорнод Хятад#Хятад
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_mapsize        =
|pushpin_map_caption    = Хятад дахь байршил
|coor_pinpoint          = 
|coordinates            = {{coord|32|03|39|N|118|46|44|E|type:adm2nd_region:CN-32|display=it}}
|subdivision_type       = Улс
|subdivision_name       = {{flag|Хятад}}
|subdivision_type1      = [[Хятадын муж|Муж]]
|subdivision_type2      = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]
|subdivision_type3      = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн&lt;br /&gt;түвшин]]
|subdivision_name1      = [[Жянсү муж|Жянсү]]
|subdivision_name2      = 11
|subdivision_name3      = 129
|established_title      = Анхны суурин
|established_date       = тодорхойгүй (Ечэн, МЭӨ 495. Жиньлин хот, МЭӨ 333)
|parts_type             =
|parts                  =
|seat_type              = Захиргааны төв
|seat                   = [[Шюаньвү дүүрэг, Наньжин|Шюаньвү дүүрэг]]
|government_type        = [[тал мужийн хуваалт|Тал мужийн дайтай хот]]
|governing_body         = [[Наньжин Хотын Ардын Их Хурал]]
|leader_title           = [[Хятадын Коммунист Намын Хорооны Нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]]
|leader_name            = [[Хань Лимин]]
|leader_title1          = [[Наньжин Хотын Ардын Чуулган|Чуулганы Дарга]]
|leader_name1           = Лун Шян
|leader_title2          = Хотын дарга
|leader_name2           = Хань Лимин
|leader_title3          = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга
|leader_name3           = Лю Иань
|total_type             = Хот
|area_footnotes         = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Doing Business in China – Survey |language=zh-hans |url=http://www.njtj.gov.cn/47448/47462/index_1.html |script-title=zh:2016年末南京市人口状况报告年末南京市人口状况综述 |publisher=Nanjing Bureau of Statistics |date=August 4, 2017 |access-date=October 6, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006211945/http://www.njtj.gov.cn/47448/47462/index_1.html |archive-date=October 6, 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|area_total_km2         = 6587
|area_land_km2          =
|area_water_km2         =
|area_water_percent     =
|area_urban_km2         = 1398.69
|elevation_footnotes    = 
|elevation_m            = 
|elevation_ft           = 50
|population_total       = 9314685
|population_as_of       = 2020 тооллого
|population_footnotes   = 
|population_density_km2 = auto
|population_urban       = 9314685
|population_urban_footnotes = 
|population_metro       = 9648136
|population_metro_footnotes =
|population_density_metro_km2 = auto
|population_demonym      = 
|postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]
|postal_code      = '''2100'''00–'''2113'''00
|area_code        = [[Хятад дахь утасны дугаар|25]]
|iso_code         = [[ISO 3166-2:CN|CN-JS-01]]
|website          = [http://www.nanjing.gov.cn Наньжин хот]
|timezone         = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]]
|utc_offset       = +08:00
|blank_name       = [[ДНБ|ДНБ (Нэрлэсэн)]]
|blank_info       = 2021&lt;ref name=&quot;people.com.cn&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ah.people.com.cn/n2/2022/0126/c401574-35113409.html|title=2021年江苏13市GDP出炉 苏州2.27万亿位居第一|website=ah.people.com.cn|access-date=January 26, 2022|archive-date=January 26, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126211825/http://ah.people.com.cn/n2/2022/0126/c401574-35113409.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|blank1_name      = &amp;nbsp;- Нийт
|blank1_info      = [[Хятадын юань|¥]]1.636&amp;nbsp;их наяд &lt;br /&gt;[[америк доллар|$]]253.57&amp;nbsp;тэрбум
|blank2_name      = &amp;nbsp;- Нэг хүнд ноогдох
|blank2_info      = [[Хятадын юань|¥]]175,587 &lt;br /&gt;[[америк доллар|$]]27,223
|blank3_name      = &amp;nbsp;- Өсөлт
|blank3_info      = {{increase}} 7.5%
|blank4_name      = [[ДНБ|ДНБ (ХАЧТ)]]
|blank4_info      = 2017
|blank5_name      = &amp;nbsp;- Нийт
|blank5_info      = [[америк доллар|$]] 334.1&amp;nbsp;тэрбум
|blank6_name      = &amp;nbsp;- Нэг хүнд ноогдох
|blank6_info      = $40,084
|blank7_name      = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр]]
|blank7_info      = 0.859 (маш өндөр)
}}
{{Инфобокс Хятад хэл |pic=Nanjing_(Chinese_characters).svg
 |piccap=&quot;Наньжин&quot; хятад ханзаар
 |picupright=0.425
 |c={{linktext|lang=zh|南京}}
 |p=Nánjīng
 |w=Nan&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ching&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
 |mi={{IPAc-cmn|n|an|2|.|j|ing|1}}
 |psp=Nanking
 |lj=Lan&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;jin&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
 |j=Naam4ging1
 |y=Nàahmgìng ''or'' Nàahmgīng
 |ci={{IPAc-yue|n|aam|4|.|g|ing|7}} ''or'' {{IPAc-yue|n|aam|4|.|g|ing|1}}
 |wuu=noe&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;cin&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
 |l=&quot;Өмнөд Нийслэл&quot;
}}

'''Наньжин''' (хуучнаар '''Нанжин''';&lt;ref&gt;&quot;Наньжин&quot; ({{mongolUnicode|ᠨᠠᠨᠵᠢᠩ|h}}) гэдэг нь үгийн дунд байгаа хэлний үзүүрийн &quot;н&quot;-ийг үгийн адгийн угийн &quot;н&quot;-ээс ялгасан хэлбэр. &quot;Нанжин&quot; гэдэг болвол &quot;нанжин чавга&quot; гэх мэтээр ойшоон дотночилсон хэлбэр. Угийн &quot;н&quot;-ээр төгссөн үг тул цаашид залгавар залган хувилгахдаа &quot;Наньжиний&quot;, &quot;Нанжины&quot; гэх бус тодорхой тохиолдолд &quot;г&quot; жийрэглэж &quot;Наньжингийн&quot;, &quot;Нанжингийн&quot;, &quot;Наньжинг&quot;,  &quot;Нанжинг&quot;, &quot;Наньжингаас&quot;, &quot;Наньжингийнхан&quot; гэж бичнэ.&lt;/ref&gt; {{lang-zh|南京}} «өмнөд нийслэл») — [[Хятад]] улсын дорнод нутаг, [[Хөх мөрөн|Хөх мөрний]] өмнөд эрэгт байдаг, эртний их түүхтэй, одоо [[Жянсү]] мужийн төв, 8 сая оршин суугчтай [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|тал мужийн дайны]] '''[[хот]].'''

Наньжин 1368–1420 онд [[Мин улс]]ын, 1928–1937 болон 1945–1949 онд [[Дундад Иргэн Улс]]ын нийслэл байсан. 

== Нутгийн хуваарь ==
Наньжин дотроо 11 [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|дүүрэгт]] хуваагдаж байгаа.

{|class=&quot;wikitable&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! Нэгж || Хятадаар || Тоо || Нутгийн нэр
|-
| дүүрэг || 区 ''чү'' || 11 || | Шюаньү | Чиньхуай | Юйхуатай |  Гулоу | Пүкоу &lt;br&gt; | Лүхө | Чишя  | Жянье  | Жяннин  | Лишуй | Гаочүнь   
|}

&lt;gallery widths=&quot;170px&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
Зураг:Nanjing view from Mount Zijin.jpg|Уулнаас харахад
Нанкинг-капија.JPG|Хэрэмт балгасны хаалга
Ganjiaxiang - industrial panorama - P1070643.JPG|Аж үйлдвэртэй газар 
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=&quot;140px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Hall of Sun Yat-sen Mausoleum.jpg|[[Сун Ятсэн]]ий бунхан
Nanjing locator map in Jiangsu.svg|Жянсү мужийн газрын зурагт
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|Nanjing|Наньжингийн зураг}}
==Зүүлт, тайлбар==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Хятадын хот}}
[[Ангилал:Жянсүгийн суурин]]
[[Ангилал:Наньжин| ]]
[[Ангилал:Хятадын аймгийн энтэй хот]]
[[Ангилал:Хятадын урьдын нийслэл]]
[[Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин]]
[[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>aigjm7vlau6dhuzz7dgahyuzqlujafh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элжигин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31601</id>
    <revision>
      <id>871956</id>
      <parentid>871423</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>871956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7944" sha1="7fetf7i4owffeah3rl7shj89x73ish2" xml:space="preserve">Монгол үндэстний Халх ястны язгуурын нэгэн отог '''Элжигэн''' халх. Домгоор бол эртний Эргүнэ хунд үүсчээ. Дарлигин Монголд хамаарч, хожим Хонгирад нарын дэргэд явжээ. Элжигэн хэмээх нэрийг &quot;Элтегин&quot; (Эл эзэн) гэх үгээс гаралтай гэж үздэг. Нэрийн эхний &quot;эл&quot; нь эртний монгол хэлнээ хүн, элгэн садан, өөрийн хүн, нөхөр, шадар гэсэн утгатай байгаад түүхэн хөгжлийн явцдаа тэр утга өргөжин тэлж харьяат түмэн, аймгийн холбоо, төр улс гэсэн санаа илтгэдэг болжээ. &quot;Эл хант улс&quot; гэх мэт. Жигин гэдэг нь алтайн хэлний тегин (эзэн ноён, баатар) гэсэн үгээс гаралтай байна. Үүнээс үзвэл &quot;эзний шадар&quot; (үнэнч туслагч), мөн Эл эзэн гэсэн утгатай байна. Мөн зарим сурвалжид Эржигэн гэж бичдэг. XVIII зуунд манжийн &quot;Илтгэл шаштир&quot;-ыг анх хятадаар бичихдээ Элжигэний нэрийг &quot;эржигэн&quot; гэж буулгажээ. Үүнээс хожим манж, монгол хэлэнд орчуулахдаа &quot;эржигэн&quot; гэж авчээ. Харин сүүлдээ Элжигэн нар ч өөрсдийгөө заримдаа Эржигэн, Эл эзэн гэх болсон байна. 

'''Элжигэн''' (Элтегин) халх нь XVI зууны дунд үеэр [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] 2-р хүү [[Ноёнтой хатанбаатар]]т [[Бэсүд]]ийн хамт захирагдсан. XVII зууны эхээр Бэсүдээс салж Бадма хатанбаатарт захирагдах болжээ. [[Субадай засагт хан|Засагт хан]], Эрдэнэ тайж (Омбо-Эрдэнэ хунтайж) нар Элжигэний улсыг хувааж авах гэсэн 1655 оны маргаан нь сунжирсаар 1662 онд шинээр Засагт ханыг залгамжлах явцтай давхцаж, улмаар Засагт ханы хямрал эхэлжээ.  

Монгол аймгуудыг Дарлигин, Нирун хэмээх 2 үндсэн бүлэгт хуваадаг байжээ. [[Нирун Монгол|Нирун]] гэдэгт 19 аймаг, [[Дарлигин Монгол|Дарлигин]] гэдэгт нийт 18 аймаг хамрагддаг байсны нэг нь Элжигэн (Элтэгин) аймаг юм. Эдгээр отгууд нь Хамаг монголын 40 отог болжээ. Дарлигин, Нирун аймгууд бол [[Хамаг Монгол]]ын эх бөгөөд Гурван голын Монголчууд юм. Тэднийг Дарлигин байх цагаас заримдаа Халх гэх болсон ба энэ нэр нь бүр Дарлигины халхлах захын отгуудыг нэрлэх ерөнхий нэр байжээ. Тэдний нутгийг Халх уул, Халх гол гэдэг байсан нь одоо ч хэвээр. Хожим Халх нэр улам тодорч Хамаг монголын дөчин отгийг уламжилан бас &quot;Дөчин монгол&quot; гэгдэв. Тиймээс монгол-халх-дөчин хэмээх нэрс нь Эргүнээс гаралт язгуур монголчуудын хувилбар нэрс мөн.   

Энэ бүхнээс үзвэл, элжигэн нь 1400 жилийн тэртээх эртний язгуур овог аймаг юм байна. Мөн элжигэн нь [[Хонгирад]]тай удмын хамаатайгаас гадна [[Горлос]], [[Баргажин|Баргууд]] овогтой ургийн холбоотой, нэг тамгатай явсан байна гэж түүхэнд тэмдэглэгджээ. Түүхийн тавцанд Хамаг монголын үр, эзэн Чингис тодрон гарах үед Элжигэн нар Монгол овогтны төв нутагт байж Чингисийн цэргийн 13 хүрээний нэг нь болж Монгол овогтныг нэгтгэх тэмцлийг дэмжин оролцож явжээ. Тэд одоо хүртэл Чингисийн цагаан тугийг тахиж хадгалж иржээ.   

Элжигэн нар Халхын хаяа манах хүсэлт тавьж 1715 онд Ханхөхийд анх нүүж суурьшжээ. Тэд одоогийн Архангайн Идэр, Чулуутын бэлчир, Туулант толгойгоос нүүж Хөхийд очжээ. Одоо тэр нүүсэн Ханхөхий нутагтаа, Увс аймгийн зүүн 4 сумдад Элжигэн нар бөөнөөр сууж байна.  

Элжигэн нар Ойрадын Галдан бошогтын халдлагын үеэр Түшээт ханы талд тэмцэж босогч, салан тусгаарлагчдаас Монгол төр ёсны үндэсийг хамгаалж үнэнч явжээ. Манжид шахагдаж орсоны дараа Галдангийн түйвээнээс Халхын эзлэгдсэн нутгийг буцааж чөлөөлөх, эх нутагтаа энх амар суухын тулд тэдний довтолгоотой олон жил тэмцэж, Алтайд харуул зүтгэж явав. Эцэст нь Зүүнгар мөхөж тэндээс зугатсан Дөрвөдийн гурван Цэрэн нэрт ноёд Халхыг дагаж Алтайн даван нүүж ирэхэд угтан авсан ноёдыг Элжигэний ноёд ахалж байв. Одоогийн Шинжаанаас зугатан орж ирсэн Дөрвөдүүдийг удалгүй Увс нутагт 1758 онд анх суулгахад Элжигэний бага хошууны харуул цэргүүд Үүрэг нуур (Өрөг нуур), Түргэнээр мөн хамгаалан сууж түвшитгэхэд оролцжээ.      

Элжигэний хошуунд Чингисийн төрийн цагаан туг үе улиран хадгалагдаж, тахилч, өчиг тангараг уншигч, сүлд цэнгэхэд унах цагаан зүсмийн адуу маллагч, сүлдний сан, дуудлагатайгаа биетээр байсаар 1933 оноос Судар бичгийн хүрээлэнд авчирч, улмаар Улсын түүхийн музейд залагдсан билээ. Одоо Чингис хаан музейд шилжүүлжээ. 1963 онд онд Чингисийн цагаан тугийн нэмэлт зүйлсийг [[Тугчин|Тугч]]&lt;nowiki/&gt;ийн хүү авчирч Үндэсний музейд тушаажээ. Өөр хошуудад ийм сүлдийн зүйл байгаагүйгээрээ онцлог. Түүнчлэн үүсэл гарвал, удам угсаа, түүхэн замналаа товч тодорхой тусгасан “Эл-эзний магтаал”-аа үе улиран хадгалж иржээ.

== Холбоотой сэдэв ==
* [[Монгол овог аймгуудын жагсаалт]]
* [[Ноёнтой хатанбаатар]]

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}

[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>7fetf7i4owffeah3rl7shj89x73ish2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871957</id>
      <parentid>871956</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47206-70</username>
        <id>107170</id>
      </contributor>
      <origin>871957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7987" sha1="7pxa56310iek32drs3tusevocxms8ww" xml:space="preserve">Монгол үндэстний Халх ястны язгуурын нэгэн отог '''Элжигэн''' халх. Домгоор бол эртний Эргүнэ хунд үүсчээ. Дарлигин Монголд хамаарч, хожим Хонгирад нарын дэргэд явжээ. Элжигэн хэмээх нэрийг &quot;Элтегин&quot; (Эл эзэн) гэх үгээс гаралтай гэж үздэг. Нэрийн эхний &quot;эл&quot; нь эртний монгол хэлнээ хүн, элгэн садан, өөрийн хүн, нөхөр, шадар гэсэн утгатай байгаад түүхэн хөгжлийн явцдаа тэр утга өргөжин тэлж харьяат түмэн, аймгийн холбоо, төр улс гэсэн санаа илтгэдэг болжээ. &quot;Эл хант улс&quot; гэх мэт. Жигин гэдэг нь алтайн хэлний тегин (эзэн ноён, баатар) гэсэн үгээс гаралтай байна. Үүнээс үзвэл &quot;эзний шадар&quot; (үнэнч туслагч), мөн Эл эзэн гэсэн утгатай байна. Мөн зарим сурвалжид Эржигэн гэж бичдэг. XVIII зуунд манжийн &quot;Илтгэл шаштир&quot;-ыг анх хятадаар бичихдээ Элжигэний нэрийг &quot;эржигэн&quot; гэж буулгажээ. Үүнээс хожим манж, монгол хэлэнд орчуулахдаа &quot;эржигэн&quot; гэж авчээ. Харин сүүлдээ Элжигэн нар ч өөрсдийгөө заримдаа Эржигэн, Эл эзэн гэх болсон байна. 

Бүр эрт цагт язгуурын Монгол аймгуудыг Дарлигин, Нирун хэмээх 2 үндсэн бүлэгт хуваадаг байжээ. [[Нирун Монгол|Нирун]] гэдэгт 19 аймаг, [[Дарлигин Монгол|Дарлигин]] гэдэгт нийт 18 аймаг хамрагддаг байсны нэг нь '''Элжигэн''' (Элтэгин) аймаг юм. Эдгээр отгууд нь Хамаг монголын 40 отог болжээ. Дарлигин, Нирун аймгууд бол [[Хамаг Монгол]]ын эх бөгөөд Гурван голын Монголчууд юм. Тэднийг Дарлигин байх цагаас заримдаа Халх гэх болсон ба энэ нэр нь бүр Дарлигины халхлах захын отгуудыг нэрлэх ерөнхий нэр байжээ. Тэдний нутгийг Халх уул, Халх гол гэдэг байсан нь одоо ч хэвээр. Хожим Халх нэр улам тодорч Хамаг монголын дөчин отгийг уламжилан бас &quot;Дөчин монгол&quot; гэгдэв. Тиймээс монгол-халх-дөчин хэмээх нэрс нь Эргүнээс гаралт язгуур монголчуудын хувилбар нэрс мөн.   

Энэ бүхнээс үзвэл, элжигэн нь 1400 жилийн тэртээх эртний язгуур овог аймаг юм байна. Мөн элжигэн нь [[Хонгирад]]тай удмын хамаатайгаас гадна [[Горлос]], [[Баргажин|Баргууд]] овогтой ургийн холбоотой, нэг тамгатай явсан байна гэж түүхэнд тэмдэглэгджээ. Түүхийн тавцанд Хамаг монголын үр, эзэн Чингис тодрон гарах үед Элжигэн нар Монгол овогтны төв нутагт байж Чингисийн цэргийн 13 хүрээний нэг нь болж Монгол овогтныг нэгтгэх тэмцлийг дэмжин оролцож явжээ. Тэд одоо хүртэл Чингисийн цагаан тугийг тахиж хадгалж иржээ.   

'''Элжигэн''' (Элтегин) халх нь XVI зууны дунд үеэр [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] 2-р хүү [[Ноёнтой хатанбаатар]]т [[Бэсүд]]ийн хамт захирагдсан. XVII зууны эхээр Бэсүдээс салж Бадма хатанбаатарт захирагдах болжээ. [[Субадай засагт хан|Засагт хан]], Эрдэнэ тайж (Омбо-Эрдэнэ хунтайж) нар Элжигэний улсыг хувааж авах гэсэн 1655 оны маргаан нь сунжирсаар 1662 онд шинээр Засагт ханыг залгамжлах явцтай давхцаж, улмаар Засагт ханы хямрал эхэлжээ.Элжигэн нар Халхын хаяа манах хүсэлт тавьж 1715 онд Ханхөхийд анх нүүж суурьшжээ. Тэд одоогийн Архангайн Идэр, Чулуутын бэлчир, Туулант толгойгоос нүүж Хөхийд очжээ. Одоо тэр нүүсэн Ханхөхий нутагтаа, Увс аймгийн зүүн 4 сумдад Элжигэн нар бөөнөөр сууж байна.   

Элжигэн нар Ойрадын Галдан бошогтын халдлагын үеэр Түшээт ханы талд тэмцэж босогч, салан тусгаарлагчдаас Монгол төр ёсны үндэсийг хамгаалж үнэнч явжээ. Манжид шахагдаж орсоны дараа Галдангийн түйвээнээс Халхын эзлэгдсэн нутгийг буцааж чөлөөлөх, эх нутагтаа энх амар суухын тулд тэдний довтолгоотой олон жил тэмцэж, Алтайд харуул зүтгэж явав. Эцэст нь Зүүнгар мөхөж тэндээс зугатсан Дөрвөдийн гурван Цэрэн нэрт ноёд Халхыг дагаж Алтайн даван нүүж ирэхэд угтан авсан ноёдыг Элжигэний ноёд ахалж байв. Одоогийн Шинжаанаас зугатан орж ирсэн Дөрвөдүүдийг удалгүй Увс нутагт 1758 онд анх суулгахад Элжигэний бага хошууны харуул цэргүүд Үүрэг нуур (Өрөг нуур), Түргэнээр мөн хамгаалан сууж түвшитгэхэд оролцжээ.      

Элжигэний хошуунд Чингисийн төрийн цагаан туг үе улиран хадгалагдаж, тахилч, өчиг тангараг уншигч, сүлд цэнгэхэд унах цагаан зүсмийн адуу маллагч, сүлдний сан, дуудлагатайгаа биетээр байсаар 1933 оноос Судар бичгийн хүрээлэнд авчирч, улмаар Улсын түүхийн музейд залагдсан билээ. Одоо Чингис хаан музейд шилжүүлжээ. 1963 онд онд Чингисийн цагаан тугийн нэмэлт зүйлсийг [[Тугчин|Тугч]]&lt;nowiki/&gt;ийн хүү авчирч Үндэсний музейд тушаажээ. Өөр хошуудад ийм сүлдийн зүйл байгаагүйгээрээ онцлог. Түүнчлэн үүсэл гарвал, удам угсаа, түүхэн замналаа товч тодорхой тусгасан “Эл-эзний магтаал”-аа үе улиран хадгалж иржээ.

== Холбоотой сэдэв ==
* [[Монгол овог аймгуудын жагсаалт]]
* [[Ноёнтой хатанбаатар]]

{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}}

[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>7pxa56310iek32drs3tusevocxms8ww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадаргуулт төр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33607</id>
    <revision>
      <id>871884</id>
      <parentid>840857</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10408" sha1="fb7dmxftvs92829ev6kd2gwkadq0z9r" xml:space="preserve">{{Short description|1875-1908 онуудад Хятадын эзэн хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Бадаргуулт төр&lt;br&gt;{{langn|zh|光緒帝}}
| image        = 光绪帝.jpg
| caption = Хааны хөрөг зураг, [[Ордны Музей]]
| succession   = [[Чин улсын эзэн хаан]]
| reign        = 1875 оны 2 сарын 25 – 1908 оны 11 сарын 14
| predecessor  = [[Бүрэн засагч]]
| successor    = [[Хэвт ёс]]
| regent       = {{plainlist|
* [[Цыань|Цыань хатан эх]] (1875–1881)
* [[Цыши|Цыши хатан эх]] (1875–1889; 1898–1908)
}}
| reg-type     = Төр баригч
| birth_date   = {{birth date|1871|8|14}}
| birth_place  = [[Чунь чин вангийн харш]], [[Бээжин]]
| death_date   = {{death date and age|1908|11|14|1871|8|14}}
| death_place  = Ханьюань хийд, Интай арал, [[Жуннаньхай|Жуннань нуур]], Бээжин
| burial_place = Чун бунхан, [[Чингийн баруун бунхан]]
| spouse       = {{marriage|[[Шяодинжин|Шяодинжин их хатан]]|1889}}
| spouse-type  = Хатан
| full name    = {{plainlist|
* Айсингиоро Зайтянь ({{lang|zh|愛新覺羅·載湉}})
* [[Манж хэл|Манж]]: ''Зай тиян'' ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡯᠠᡳ ᡨᡳᠶᠠᠨ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}})
}}
| era name     = Гуаншюй ({{lang|zh|光緒}})
| era dates    = 1875 оны 2 сарын 6 – 1909 оны 1 сарын 21&lt;br&gt;[[Манж хэл|Манж]]: Бадаранга доро ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠪᠠᡩᠠᡵᠠᠩᡤᠠ ᡩᠣᡵᠣ|style=height:2em;word-wrap:not normal}})&lt;br&gt;[[Монгол хэл|Монгол]]: {{lang|mn|Бадаргуулт төр}} ({{MongolUnicode|lang=mn|ᠪᠠᠳᠠᠷᠠᠭᠤᠯᠲᠤ ᠲᠥᠷᠥ|style=height:2.1em;word-wrap:not normal}})
| posthumous name = {{plainlist|
* Тунтянь Чунюнь Дажун Жижэн Жинвэнь Вэйвү Рэньшяо Рүэйжи Дуаньжянь Куанчинь Жин хаан ({{lang|zh|同天崇運大中至正經文緯武仁孝睿智端儉寬勤{{du|景皇帝}}}})
* [[Манж хэл|Манж]]: Амбалинггу хуванди ({{MongolUnicode|lang=mnc|ᠠᠮᠪᠠᠯᡳᠩᡤᡡ ᡥᡡᠸᠠᠩᡩᡳ}})
}}
| temple name  = {{plainlist|
* Дэзун ({{lang|zh|德宗}})
* [[Манж хэл|Манж]]: Дэзун ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡩᡝᡯᡠᠩ}})
}}
| house        = [[Айсингиоро]]
| dynasty      = [[Чин улс|Чин]]
| father       = [[Ишюань]], [[Чунь чин ван (1872 онд үүссэн)|Чуньшянь чин ван]]
| mother       = [[Ваньжөн]]
| module       = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes
| t = 光緒帝
| s = 光绪帝
| p = Guāngxù Dì
| w = {{tonesup|Kuang1-hsu4 Ti4}}
| mi = {{IPAc-cmn|g|uang|1|x|ü|4|-|d|i|4}}
}}
}}

'''Бадаргуулт төр''' (1871–1908; 37 насалсан) – 1875–1908 онд өргөмжлөгдсөн [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]]ын арван нэгдүгээр '''[[хаан]]''' байв.

== Бага нас ==
[[Зураг:《载湉读书像》.jpg|thumb|150px|left|Ном сурч буй]]
Зайтянь 1871 онд [[Чунь чин ван]] [[Ишюань|Ишюаний]] [[ехэнара]] овогт Ваньжэнь хатнаас төржээ. Өмнөх [[Бүрэн засагч]] хаан залуугаараа хүүтэй бололгүй, бурхан болсон бөгөөд түүнийг хэн залгах вэ гэхэд [[Цыши]] хатан эх, өөрийн дүү охин Ваньжэнь, [[Төр гэрэлт]] хааны 7-р хүү Чунь чин ван Ишюань хоёрын дундаас гарсан дөрвөн настай хүүг 1875 онд шинэ хаанаар өргөмжилж өмнөөс нь төр барих ажлаа үргэлжлүүлжээ. 

Хааны оны цолыг [[Монгол хэл|монголоор]] ''Бадаргуулт төр'', [[Манж хэл|манжаар]] ''Бадаранга доро'', [[Хятад хэл|хятадаар]] ''Гуаншюй (Guangxù)'', хааны сүмийн цолыг хятадаар ''Чин Дэзун'' гэдэг. 1881 онд [[Түгээмэл элбэгт]] хааны их хатан [[Цыань]] хатан эх нас барсанаар, [[Цыши]] эх хатан [[Чин улс|Чин улсын]] хамгийн их эрх мэдэлтэй нэгэн болжээ..

== Төр барьсан нь ==
1886 онд Бадаргуулт төр хаан ордны бичигтэй танилцах болж, дараа жилийн хавар газар хагалах ёслолд оролцжээ. 1889 онд хаан 18 нас хүрэхэд Цыши хатан албанаас буужээ. Үүний дараа эзэн хааныг Цыши хатан түүнд өөрийн ах Гүйшяний охин Ехэнара Жинфөнийг хааны их хатнаар сонгоод, мөн Татара овогт Чаншү сайдын эгч дүү хоёр охидыг татвар эмээр сонгож хамтад нь хуримын ёсыг гүйцэтгэв.  

Бадаргуулт төр өөрөө төр барих болсон боловч Цыши эх хатны хараа хяналтанд хэвээр байв. 1894-1895 онд [[Япон-Манжийн дайн|Япон-Манжийн дайнд]] Чин улс ялагдал хүлээснээр [[Тайвань|Тайваний]] 64 арал, [[Ляодун хойг]]&lt;nowiki/&gt;ийн [[Далянь хот|Люйшунь боомт]], [[Чусонь|Чосоны вант улс]] зэрэг газар нутгийг [[Японы эзэнт гүрэн|Японд]] алдав. Энэ дайнд ялагдал хүлээсний дараа [[Япон]] шиг үндсэн хуульт хаант засагтай болоё хэмээн 1898 онд улс төр, эдийн засаг, нийгмийг хамарсан «[[Зуун өдрийн шинэчлэл]]&lt;nowiki/&gt;»-ийг эхлүүлжээ. Энэ шинэчлэл бол [[Чин улс|Чин улсын]] төрийг мөхлөөс аврах гэсэн [[Шинэ засгийн бодлого|Шинэ засгийн бодлогийн]] үндэс суурь байсан юм.

Сайд нарыг сольж, зам харилцаа, аж үйлдвэр, төрийн албаны шалгалтыг өөрчилөх болж, [[Бээжин Их Сургууль|Бээжингийн их сургуулийг]] үүсгэж, Лу-Ханий төмөр замыг барихаар болов. Төрийн албанаас халагдсан, шинэчлэлийг эсэргүүцэгч талынхан Цыши хатанд гомдоллон очсон бөгөөд [[Цыши|Цыши хатан]] Рунлу, Дун Фушян нарын цуглуулсан цэргийн хүч,цэргийн нөлөө бүхий жанжин [[Юань Шикай]] төлөвлөгөө задруулж хатны итгэлийг олж авсан байна. Ингэснээр Цыши хатан Бадаргуулт төр хаанаас төрийн тамгыг хураан авч, эзэн хааны хэрэгжүүлсэн шинэчлэлийг зогсоогоод, хуучин ёсоор төрийг удирдах болсон.  Эзэн хаан Зайтянийг дотоод ордонд нь хорьжээ.  

[[Зураг:《光绪皇帝大婚图》之一.JPG|thumb|200px|left|1889 оны хурим]]

== Хүүхэлдэй хаан == 

1898 оноос хойш хаан албан бусаар төрийн эрх мэдэлгүй болов. 1900 онд [[Ихэтуаний бослого|Ихэтуаний бослогоос]] Цыши эх хатны хамтаар дайжиж нийслэлийг орхин гарч, 1902 онд эргэн иржээ. Хаан өрөөндөө цаг нөхцөөж, Дэр Лин гүнжээр англи хэл заалгаж өнгөрөөдөг болсон. 

Хаан 1908 оны 11 сарын 14-нд 37 насандаа таалал төгссөн. Маргааш нь Цыши хатан эх өвчнөөр өөд болсон бөгөөд түүхчид Цыши хатан бодлогыг нь өөрчлөхөөс болгомжилж хааныг хордуулсан гэх ба Юань Шикай хааны эрх сэргэхээс болгоомжилж хордуулсан байж ч болох талаар дурддаг.

== Гэр бүл ==
* Эцэг: [[Чунь чин ван]] [[Ишюань]]
* Эх: [[Ехэнара]] овогт Ваньжөн
* Дүү нар: [[Чунь чин ван]] [[Зайфөн]], Бэйл Зайшюнь, Бэйл Зайтао

=== Хатан, татвар ===
# Ехэнара овогт [[Лунюй бэлэвсэн хатан]], Цыши хатны ах Ехэнара Гүйшянь гүнгийн охин. Жинхэнэ нэр Жинфөн, эзэн хааныг 1908 онд үхсний дараа Лунй хэмээх цол хүртсэн.  Хүүхэдгүй.
# Татара овогт Жинь татвар эм, Чаншү сайдын охин.
# Татара овогт Жэнь татвар эм (хайртай хатан нь Жэнь), Чаншү сайдын охин. 
Гурван хатантай байсан боловч аль ч хатан нь хүүхэд төрүүлээгүй өнгөрсөн. Түүний орыг ач дүү 2 настай [[Пүи|'''Пүи''']] залгаж, Бадаргуулт төрийн бэлэвсэн их хатан [[Лунюй бэлэвсэн хатан|Лунюй]], шинэ хааны эцгийн хамтаар төр барьжээ.{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]]
|он=1875-1908 он
|өмнө=[[Бүрэн засагч]]
|дараа=[[Хэвт ёс]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:1871 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1908 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Чин улсын хаан]]
[[Ангилал:Манж үндэстэн]]
[[Ангилал:Айсингиоро]]</text>
      <sha1>fb7dmxftvs92829ev6kd2gwkadq0z9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пүи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33608</id>
    <revision>
      <id>871907</id>
      <parentid>855380</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15341" sha1="st7ylamacuu7u744ecjq5nbx0oppyj8" xml:space="preserve">{{Short description|1908-1912 онуудад Хятадын эзэн хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Пүи&lt;br /&gt;{{langn|zh|溥儀}}
| image        = Puyi, Manchukuo period (cropped).jpg
| caption      = Пүи Манж-гогийн үед
| succession   = [[Чин улсын эзэн хаан]]
| reign        = 1908 оны 12 сарын 2 – 1912 оны 2 сарын 12
| reign-type   = Анхны хаанчлал
| predecessor  = [[Бадаргуулт төр]]
| successor    = ''Хаант засгийн халсан''
| reg-type     = Төр баригч
| regent       = {{plainlist|
* [[Зайфэн]] (1908–1911)
* [[Шяодинжин|Лунъю хатан эх]] (1911–1912)
}}
| reg-type1    = Ерөнхий сайд
| regent1      = {{plainlist|
* [[Икуан]]
* [[Юань Шикай]]
}}
| reign2       = 1917 оны 7 сарын 1–12{{efn|1917 оны 7 сарын 1-нээс 1917 оны 7 сарын 12-ны хооронд [[Манжийн сэргээн босголт]]ын үеэр Пүи хаан ширээгээ эргүүлэн авч, өөрийгөө [[Чин улс]]ын  сэргээгдсэн эзэн хаан гэж тунхагласан. Өөрийгөө Эзэн хааны Засгийн газрын ерөнхий сайд гэж зарласан [[Жан Шюнь]] хааныг дэмжжээ. Гэсэн хэдий ч Пүи болон Жан Шюний 1917 оны 7 сард гаргасан тунхаглалыг [[Дундад Иргэн Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] (тухайн үед Хятадын цорын ганц хууль ёсны засгийн газар), ард түмэн эсвэл гадаад улс орнууд хэзээ ч хүлээн зөвшөөрөөгүй.}}
| reign-type2  = Хоёр дахь хаанчлал
| reg-type2    = Ерөнхий сайд
| regent2      = [[Жан Шюнь]]
| succession3  = [[Манж-гогийн эзэн хаан]]
| reign3       = 1934 оны 3 сарын 1 – 1945 оны 8 сарын 17
| reg-type3    = Ерөнхий сайд
| regent3      = {{plainlist|
* [[Жэн Шяошю]]
* [[Жан Жинхүэй]]
}}
| predecessor3 = Өөрөө
| successor3   = ''Албан тушаалыг халсан''
| succession4  = [[Манr-Гогийн гүйцэтгэх захирал]]
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба
| termstart    = 1932 оны 2 сарын 18
| termend      = 1934 оны 3 сарын 1
| primeminister = ''Байхгүй''&lt;br /&gt;[[Жэн Шяошю]]
| predecessor  = [[Жан Жинхүэй]] ([[Зүүн хойд Захиргааны дээд зөвлөл]]ийн даргаар)
| successor    = Өөрөө ([[Манж-го#Төрийн тэргүүн|Эзэн хаан]])
}}
| birth_date   = {{birth date|1906|02|07}}
| birth_place  = [[Чунь чин вангийн харш]], Бээжин, Хятад
| death_date   = {{death date and age|1967|10|17|1906|02|07}}
| death_place  = Бээжин, Хятад
| burial_place = [[Бабаошань хувьсгалт оршуулгын газар]], хожуу Хуалунгийн эзэн хааны оршуулгын газарт дахин оршуулсан
| spouse       = {{plainlist|
* {{marriage|[[Ваньрун]]|1922|1946|end=н}}
* {{marriage|[[Вэньшюй]]|1922|1931|reason=с}}
* {{marriage|[[Тан Юйлин]]|1937|1942|end=н}}
* {{marriage|[[Ли Юйчинь]]|1943|1957|reason=с}}
* {{marriage|[[Ли Шүшянь]]|1962}}
}}
| spouse-type  = Хатан
| full name    = {{plainlist|
* Айсингиоро Пүи ({{lang|zh|愛新覺羅·溥儀}})
* [[Манж хэл|Манж]]: Пү И ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡦᡠ ᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}})
}}
| era dates    = {{udl|wrap=
; Чин улс:
: Шюаньтун ({{zhi|c=宣統}}) 1909–1912, 1917
::[[Манж хэл|Манж]]: Гэхүнгэ ёсо ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡤᡝᡥᡠᠩᡤᡝ ᠶᠣᠰᠣ|style=height:2em;word-wrap:normal}})
::[[Монгол хэл|Монгол]]: Хэвт ёс ({{MongolUnicode|ᠬᠡᠪᠲᠦ ᠶᠣᠰᠣ|style=height:2.1em;word-wrap:normal}})
----
; Манж-го:
: Датун ({{zhi|c=大同}}): 1932–1934
::[[Япон хэл|Япон]]: Дайдоо ({{lang|ja|大同}})
::[[Манж хэл|Манж]]: Амба үхэтүн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠮᠪᠠ ᡠᡥᡝᡨᡠᠨ|style=height:2.1em;word-wrap:normal}}&lt;ref&gt;Michael Weiers, Giovanni Stary, Martin Gimm&quot;Miscellanea di studi sulla lingua, letteratura e storia mancese del 17. e 20. secolo&quot;1978.&lt;/ref&gt;)
----
; Манж-го:
: Кандэ ({{zhi|c=康德}}): 1934–1945
::[[Япон хэл|Япон]]: Коотоку ({{lang|ja|康徳}})
::[[Манж хэл|Манж]]: Элхэ эрдэмүнгэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡝᠯᡥᡝ ᡝᡵᡩᡝᠮᡠᠩᡤᡝ|style=height:2.1em;word-wrap:normal}}&lt;ref&gt;Erich Hauer,Oliver Corff&quot;Handwörterbuch der Mandschusprache&quot;2007.&lt;/ref&gt;)
}}
| house        = [[Айсингиоро]]
| dynasty      = {{plainlist|
* [[Чин улс|Чин]] (1908–1912, 1917)
* [[Манж-го]] (1932–1945)
}}
| father       = [[Зайфэн]], [[Чунь чин ван (1872 онд үүссэн)|Чунь чин ван]]
| mother       = [[Юлань]]
| signature    = {{CSS image crop
|Image = 溥仪写给斯大林的信.jpg
|bSize = 1020
|cWidth = 37
|cHeight = 75
|oTop = 230
|oLeft = 80
}}
| module       = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes
| s = 溥仪
| t = 溥儀
| p = Pǔyí
| tp = Pǔ-yí
| mi = {{IPAc-cmn|p|u|3|.|yi|2}}
| bpmf = ㄆㄨˇ ㄧˊ
| altname = Шюаньтун эзэн хаан
| t2 = 宣統帝
| s2 = 宣统帝
| p2 = Xuāntǒng Dì
| w2 = {{tone superscript|Hsüan1-tʻung3 Ti4}}
| mi2 = {{IPAc-cmn|xuan|1|.|t|ong|3|-|d|i|4}}
| tp2 = Syuan-tǒng Dì
| bpmf2 = ㄒㄩㄢ ㄊㄨㄥˇ ㄉㄧˋ
}}
}}

'''Пүи''' ([[1906]]–[[1967]]; 61 насалсан) — 1908-1912 онд заларсан [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]]ын арван хоёрдугаар эзэн хаан, [[Хятад|Хятад орны]] түүхэн дэх сүүлчийн  '''эзэн [[хаан]]''' байв. 1932 оноос Японы тоглоомын улс болох [[Манж-го]]г тэргүүлж 1934-1945 онд '''Кандэ''' хэмээх оны цолыг хэрэглэж байсан. 1945-1959 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]], Хятадын шоронд хоригдоод суллагдаж, Бээжин хотын ойролцоо цэцэгчин хийж байжээ. Мөхсөн улсын хаадад бага зэргийн албан тушаал олгодог эртний хятад ёсоор түүнийг [[БНХАУ]]-ын улсын хурлын гишүүнээр томилж байсан. 

== Балчир хаан ==
Айсингиоро Пүи 1906 онд [[Бадаргуулт төр]] хааны дүү Чунь чин ван Зайфэнгийн ахмад хүү болон төржээ. Өвөг нь Чунь чин ван Ишюань бөгөөд элэнц нь [[Төр гэрэлт]] хаан юм. Пүигийн эх нь манжийн гувалгия овогт Юлань (1884–1921) байв.

Бадаргуулт төр хаан, [[Цыши]] хатан эх нар өөд болсны дараа 3 настай Пүиг шинэ хаан өргөмжилсөн бөгөөд оны цолыг монголоор ''Хэвт ёс'', манжаар ''Гэхүнгэ ёсо'', хятадаар ''Шюаньтон (Xuantong)'' гэж нэрийдэв. Төрийн хэргийг хааны эцэг Чунь ван шийдэж байв. Пүи ордонд Вэн Чаован гэдэг асрагчтай байсан бөгөөд төрсөн эхтэйгээ долоо жилийн турш уулзаагүй. 

[[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал]]аар Хятад орон Чингийн хаанд захирагдахгүй болж, [[Юань Шикай]]н боловсруулсан хааныг татан буулгах нөхцөлд хааныг төлөөлөн бэлэвсэн их хатан Лунъюй 1912 оны 2 сарын 12-нд гарын үсэг зуржээ.

== Хориотой хот ==
[[Зураг:Puyi_(1922).jpg|150px|left|thumb|1922 он. 16 настай]]
Пүи 18 нас буюу 1924 он хүртэл [[Бээжин]] дэх хааны ордон [[Бор хот]]од амьдарсан. 

1917 оны 7 сард Жан Шюнь гэх генерал Пүиг хаан ширээнд дахин залсан ч [[Дуань Чируй|Дуань Чируйд]] ялагдсанаар хэдхэн хоног болоод цуцлагдсан. 1919 онд Регинальд Жонстон хаанд англи хэл заах болсон бөгөөд хааныг манж хэл мэддэггүй, харин хятадаар ярьдгыг дурссан.
1922 онд дөрвөн бэлэвсэн хатан Пүид зураг үзүүлснээр Ваньрун, Вэньшюй хоёр хатан буулгав.
Жонстон 1924 онд Мингийн хааны удмын Жү Юйшюнийг Пүитэй уулзуулсан нь хоёр улсын хаан ургийн уулзсан анхны тохиол байв. Мөн онд Фөн Юйшян гэх жанжин Пүиг Бор хотоос хөөжээ.

== Тяньжинь ==
[[File:Jing yuan mansion tianjin.jpg|thumb|right|Тяньжин дахь ордон]]
Эцэг Чунь вангийн өргөөнд хэдэн өдрийг өнгөрөөгөөд Пүигийн гэр бүл [[Тяньжинь]] дахь Японы мэдлийн газар луу нүүжээ. Пүи Чэнь Баочэнь, Жөн Шяошюй, Луо Жэньюй нартай хаант ёсыг сэргээхийг зөвлөлдөж байсан бөгөөд 1931 онд Японы цэргийн сайд Жиро Минамид захидал бичсэн.

== Манж-го ==
[[Зураг:溥仪.jpg|thumb|150px|left|Манж-гогийн хаан]]
Пүи 1932 оны 3 сарын 1-нээс [[Япон]]ы хүүхэлдэй улс байсан [[Манж-го]] (манж улс)-г удирдах болж, оны цолыг ''Датун'' хэмээсэн бол 1934 онд хаан болж '''Кандэ''' гэх оны цол хэрэглэв. Хааны ордон [[Чанчүнь]]д байсан (одоо музей) бөгөөд Пүи манж, япон, өрнийн хийцтэй цэргийн хувцас өмсдөг байлаа. 

Пүигийн дүү [[Пүже]] Японы эзэн хаан [[Эзэн Хаан Шоова|Хирохито]]гийн үеэл Хиро Сагатай гэрлэсэн ба Манж-гогийн ор залгах ханхүүгээр нэр заагджээ. 1935-1945 онд [[Квантуны Арми|Квантунгийн армийн]] [[Ясүнори Ёшиока]] Пүид туслаж, мөн хянаж хамт байдаг байсан.

== Дайны дараа == 
[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөл үе 1945 оны 8 сарын 16-нд Пүи [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] улаан армид олзлогдож, эхлээд [[Чита]], дараа нь [[Хабаровск]] хүргэгдсэн. Хятадад коммунист хүчин ялж [[БНХАУ]] байгуулагдсаны дараа Зөвлөлт Пүиг Хятадад шилжүүлсэн. 

Хятадад ирээд Ляонин мужийн [[Фүшүнь]] дэх шоронд 10 жил хоригдсоны эцэст 1959 онд [[Мао Зэдун]]гийн өршөөлөөр суллагджээ. Дараа нь Бээжин дэх ургамлын хүрээлэнд ажиллаж, улсын номын санд бичгийн хэргийн ажилтан болсон. 1962 онд [[Жоу Энлай]]н тохируулснаар Ли Шүшянь сувилагчтай гэрлэжээ. 1964 оноос 1967 онд нас барах хүртлээ Хятад улсын хурлын гишүүн гэсэн өндөр албан тушаал эрхэлсэн. 

1966 оны [[Соёлын хувьсгал]] эхэлсний дараа Пүигийн бие муудаж, зүрхний өвчнөөр 1967 оны 10 сарын 17-нд 61 насандаа таалал төгчээ. Цогцсыг чандарлаж Бабаошань хувьсгалын оршуулгын газарт аваачсан ба 1995 онд бэлэвсэн эхнэр нь хувиасаа мөнгө гаргаж Манжийн хааны гэр бүлийн оршуулгын газар болох [[Чингийн баруун бунхан]]д авчирчээ.

== Гэр бүл ==
[[Зураг:PuYi_1909.jpg|thumb|130px|left|3 настай Пүи эцэг ван, дүүгийн хамт]]
* Эцэг — Чунь чин ван [[Зайфэн]] — айсингиоро овогт
* Эх — Юулань — гувалгия овогт
=== Дүү === 
[[Зураг:溥仪和婉容.jpg|thumb|200px|Пүи Ваньрун хоёр Тяньжиньд]]
3 эрэгтэй, 7 эмэгтэй дүүтэй. Үүнд:
* [[Пүже]]  (1907–1994) — эх нэг эрэгтэй дүү, 87 насалсан
* Пүчи  (1915–1918) — 3 насандаа өөд болсон
* [[Пүрэн]]  (1918–2015) — 97 насалсан
* [[Юньхэ]]  (1911–2001) — 90 насалсан

=== Эхнэр === 
* [[Ваньрун]] (1906–1946) — гобула овогт дагуур, 1922 онд гэрлэсэн, Шяокөминь их хатан
* [[Вэньшюй]] (1909–1953) — эрдэт овогт монгол, 1922 онд гэрлэсэн, 1931 онд салсан, Шюй хатан
* [[Тан Юйлин]] (1920–1942) — татара овогт манж, 1937 онд гэрлэсэн, Шян татвар
* [[Ли Юйчинь]] (1928–2001) — хятад, 1943 онд гэрлэсэн, 1957 онд салсан, Лю татвар
* [[Ли Шүшянь]] (1928–2001) — хятад, 1962 онд гэрлэсэн, эхнэр

== Урлагт дүрслэгдсэн нь == 
{{Commonscat|Pu Yi}}
* «[[Сүүлчийн эзэн хаан]]» (1987) — Бернардо Бертолуччи найруулсан Америкийн УСК. Оскарын шагналт.
== Эшлэл ==
{{notelist}}
{{reflist}}

{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]]
|он=1908–1912 он
|өмнө=[[Бадаргуулт төр]]
|дараа= — 
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Манж-го]]гийн [[хаан]]
|он    =1934–1945 он
|өмнө  = —
|дараа = —
}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Бадаргуулт төр]]
|дараа=[[Пүже]]
|он=1908-1967
|албан_тушаал=[[Айсингиоро]] овгийн тэргүүн
}}
{{end}}

[[Ангилал:1906 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1967 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Чин улсын хаан]]
[[Ангилал:Манж үндэстэн]]
[[Ангилал:Айсингиоро]]</text>
      <sha1>st7ylamacuu7u744ecjq5nbx0oppyj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чанжоу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34735</id>
    <revision>
      <id>871892</id>
      <parentid>800183</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8941" sha1="af1lbdh7e8f2ewasmufdi2mxfj0cj35" xml:space="preserve">{{distinguish|Цанжоу|Чунжоу|Ханжоу|Гуанжоу}}
{{Ижил нэрийн тайлбар}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Чанжоу
| official_name            = 
| native_name              = 常州市
| native_name_lang         = zh
| other_name               = 
| settlement_type          = [[Аймгийн энтэй хот]]
| image_skyline            = Changzhoushi.png
| imagesize                = 300px
| image_caption            = 
| image_seal               = 
| image_map1               = Changzhou locator map in Jiangsu.svg
| mapsize1                 = 300px
| map_caption1             = Жянсү дахь Чанжоу хотын харьяаллын байршил
| pushpin_map              = Хятад Жянсү#Дорнод Хятад#Хятад
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = &lt;!-- Location ------------------&gt;
| pushpin_map_caption      = Хятад дахь хотын төвийн байршил
| coor_pinpoint            = Чанжоу хотын захиргаа
| coordinates              = {{coord|31.811|N|119.974|E|format=dms|type:adm2nd_region:CN-32_source:Gaode|display=it}}
| subdivision_type         = Улс
| subdivision_name         = {{flag|Хятад}}
| subdivision_type1        = [[Хятадын муж|Муж]]
| subdivision_type2        = 
| subdivision_name1        = [[Жянсү муж|Жянсү]]
| subdivision_name2        = 
| established_title        = &lt;!-- Settled --&gt;
| established_date         = 
| established_title1       = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
| established_date1        = 
| established_title2       = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
| established_date2        = 
| established_title3       = 
| established_date3        = 
| founder                  = 
| named_for                = &lt;!-- Area    ---------------------&gt;
| seat_type                = Захиргааны төв
| seat                     = [[Шиньбэй дүүрэг]]
| parts_type               = Хуваалт
| parts                    = 5 дүүрэг, 1 хот
| p1                       = 
| government_footnotes     = 
| government_type          = 
| leader_title             = Намын нарийн бичгийн дарга
| leader_name              = Чэнь Жиньхү({{lang|zh-hans|陈金虎}})&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ldzl.people.com.cn/dfzlk/front/personProvince810.htm|title=local leadership information|date=|accessdate=2022-03-07|archive-date=2022-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306231839/https://ldzl.people.com.cn/dfzlk/front/personProvince810.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1            = Хотын дарга  &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
| leader_name1             = Шэн Лэй({{lang|zh-hans|盛蕾 }})
| total_type               = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
| unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--&gt;
| area_footnotes           = 
| area_magnitude           = &lt;!-- use only to set a special wikilink --&gt;
| area_total_km2           = 4384.58 &lt;!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
| area_water_km2           = 
| area_water_percent       = 
| area_urban_km2           = 1872.1
| area_metro_km2           = 
| area_blank1_title        = 
| area_blank1_km2          = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes      = &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m              = 
| elevation_ft             = 
| elevation_min_m          = 
| elevation_min_ft         = &lt;!-- Population   -----------------------&gt;
| population_total         = 5,278,121
| population_as_of         = 2020 тооллого&lt;ref name = &quot;citypop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/china-jiangsu-admin.php|title=China: Jiāngsū (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de|access-date=2023-06-21}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2   = auto &lt;!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --&gt;
| population_urban         = 3,601,079
| population_density_urban_km2 = auto
| population_metro         = 12400000
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;oecd2015&quot;/&gt;
| population_density_metro_km2 = auto
| population_blank1_title  = 
| population_blank1        = 
| population_density_blank1_km2 = &lt;!-- General information  ---------------&gt;
| population_note          = 
| postal_code_type         = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code              = 213000, 213100 (Хотын төв) &lt;br/&gt; 213200, 213300
(Бусад нутаг)
| area_code                = 0519
| website                  = [http://www.changzhou.gov.cn www.changzhou.gov.cn]
| footnotes                = &lt;!-- images and maps  -----------&gt;
| image_dot_map            = 
| dot_mapsize              = 
| dot_map_caption          = 
| dot_x                    = 
| dot_y                    = 
| p2                       = &lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt;
&lt;!-- Politics -----------------&gt;| leader_title2            = 
| leader_name2             = 
| leader_title3            = 
| leader_name3             = 
| leader_title4            = 
| leader_name4             = 
| elevation_max_m          = 
| elevation_max_ft         = 
| timezone                 = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]
| utc_offset               = +8
| iso_code                 = [[ISO 3166-2:CN|CN-JS-04]]
| blank_name               = [[ДНБ]]
| blank_info               = 2017&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web |url=http://china-trade-research.hktdc.com/business-news/article/Fast-Facts/Changzhou-Jiangsu-City-Information/ff/en/1/1X000000/1X07403X.htm |title=Changzhou ( Jiangsu ) City Information |access-date=2010-06-30 |date=2010-03-01 |publisher=Changzhou Municipal Statistic Bureau |language=zh-hans |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530005731/http://china-trade-research.hktdc.com/business-news/article/Fast-Facts/Changzhou-Jiangsu-City-Information/ff/en/1/1X000000/1X07403X.htm |archive-date=2015-05-30 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| blank1_name              = &amp;nbsp;- Нийт
| blank1_info              = [[Хятадын юань|¥]]662.23 тэрбум ($103.47 тэрбум)
| blank2_name              = &amp;nbsp;- нэг хүнд ноогдох
| blank2_info              = [[Хятадын юань|¥]]140383 ($21,934.84)
| blank3_name              = &amp;nbsp;- Өсөлт
| blank3_info              = {{increase}} 8.1%
| blank4_name              = '''[[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]]'''
| blank4_info              = {{lang|zh-cn|苏D}}
| blank5_name              = [[Хятад хэлний хувилбарууд|Нутгийн аялга]]
| blank5_info              = [[Ү хэл|Ү]]: [[Чанжоу аялга]]
| image_map                = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=31.602|frame-long=119.77}}
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
 | pic      = Changzhou name.svg
 | piccap   = &quot;Чанжоу&quot; хятадаар
 | picsize  = 
 | c        = {{linktext|lang=zh|常州}}
 | wuu      = Zaontsei
 | p        = Chángzhōu
 | w        = Ch'ang&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-chou&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
 | mi       = {{IPAc-cmn|ch|ang|2|zh|ou|1}}
 | gr       = Charngjou
 | l        = 
 | order    = st
}}

[[Хятад]] улсын [[Жянсү]] мужийн [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|аймгийн энтэй]] '''Чанжоу''' (хятад ханзаар 常州 гэж бичиж, [[хятад хэл]]ний умард аялгуугаар [Chángzhōu = Чонжоу], [[Ү хэл|Ү аялгуугаар]] [Zaontsei = Санзай] гэж дууддаг, [[Англи хэл|англиар]] Changzhou) [[Хятад улсын 50 том хот|хот]]од 2010 оны байдлаар 4.6 сая хүн амьдран сууж байна.

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
Зураг:ChangzhouOldCityDistrict.jpg
Зураг:20090919 Changzhou Wenbi Pagoda 5429.jpg
Зураг:Tomb of Tang Shunzhi 2012-04.JPG
Зураг:南山竹海之静湖.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Category:Changzhou|Чанжоу хот}}

{{Хятад улсад хамаарах}}
{{Хятадын хот}}
[[Ангилал:Жянсүгийн суурин]]
[[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]]
[[Ангилал:Чанжоу| ]]
[[Ангилал:Саятан хот]]</text>
      <sha1>af1lbdh7e8f2ewasmufdi2mxfj0cj35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хулж шянь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35661</id>
    <revision>
      <id>871887</id>
      <parentid>800161</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3375" sha1="rj9ixvqstxb6w9bddn6f0534puqbatx" xml:space="preserve">{{Distinguish|text=Хөрш [[Хулж хот]]ын}}
{{Инфобокс суурин
|name = Инин хошуу
|native_name = {{native name|zh-hans|伊宁县}}&lt;br /&gt;{{native name|kk-Arab|قۇلجا اۋدانى}}&lt;br /&gt;{{native name|ug-Arab|غۇلجا ناھىيىسى}}
|other_name  = Хулж хошуу, Кульжа хошуу
|postal_code =
|postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
|settlement_type = [[Шянь|Хошуу]]
|image_skyline =
|imagesize =
|image_caption =
|image_map = Location of Yining County within Xinjiang (China).png
|map_caption = Шинжаан ба Или тойрог (шар) дахь Инин хошуу (улаан)
| pushpin_map        = Хятад Шинжаан Зүүнгар#Шинжаан#Хятад
| pushpin_relief     = yes
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_mapsize    = 
| pushpin_map_caption = Шинжаан дахь байршил
|coordinates = {{coord|43.9771|N|81.5274|E|type:adm3rd_region:CN-65_source:Gaode|format=dms|display=it}}
|subdivision_type = Улс
|subdivision_name = {{flag|Хятад}}
|subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1 = [[Шинжаан]]
|subdivision_type2 = [[Өөртөө засах тойрог]]
|subdivision_name2 = [[Или Казахын өөртөө засах тойрог|Или]]
| seat_type                    = Хошууны төв
| seat                         = [[Желилюзи]]
|area_code =
|area_land_km2 =
|area_total_km2 = 4,097
|area_water_km2 =
|population_total = 365,307
|population_as_of = 2020
|population_density_km2 = auto
| population_footnotes = &lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de/en/china/xinjiang/admin/ Xinjiang: Prefectures, Cities, Districts and Counties]&lt;/ref&gt;  
|leader_name =
|leader_title =
|elevation_ft = 
|elevation_m = 
|elevation_max_m =
|elevation_min_m =
|timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]{{efn|Шинжааны нутгийн иргэд Бээжингийн цагаас 2 цаг хоцордог [[UTC+6]] ([[Шинжааны цаг]]) ажигладаг.}}
|utc_offset = +8
|website = {{URL|http://www.xjyn.gov.cn/}}
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
|title=Инин хошуу
|s=伊宁县
|t=伊寧縣
|p=Yīníng Xiàn
|s2=固勒扎县
|t2=固勒扎縣
|p2=Gùlēizhā Xiàn
|uig=غۇلجا ناھىيىسى
|uly=Ghulja Nahiyisi
|sgs=Gulja Nahiyisi
|uyy=Ƣulja Naⱨiyisi
|usy=Ғулҗа Наһийиси
|order=st
}}

'''Хулж''' (үүнээс өөрөөр '''Кульжа''', '''Инин''' гэж болох) — [[Хятад улс]]ын [[Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орон|Шиньжян орны]] [[Или - Хасагийн өөртөө засах тойрог|Или тойргийн]] харъяат [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|шянь буюу хошуу]].

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
Зураг:
Зураг:
Зураг:
&lt;/gallery&gt;

== Тэмдэглэл ==
{{Notelist}}
== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.xjyn.gov.cn County Government] {{in lang|zh}}

[[Ангилал:Шинжааны суурин]]
[[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]]</text>
      <sha1>rj9ixvqstxb6w9bddn6f0534puqbatx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кашгар тойрог</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35662</id>
    <revision>
      <id>871905</id>
      <parentid>764611</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9983" sha1="d6zn66ayt5v96o99zag3iau7lx5ozjn" xml:space="preserve">{{Short description|Хятадын Шинжааны тойрог}}
{{Инфобокс суурин
&lt;!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;
|name                   = Кашгар тойрог
|official_name          = 
|other_name             = {{lower|0.2em|Кашагири, Срикрирати, Каши}}
|native_name            = {{lang|ug-Arab|قەشقەر ۋىلايىتى}}&lt;br&gt;&lt;!--DO NOT REMOVE Local road signs are written this way.--&gt;{{lower|0.2em|{{lang|zh-Hans|喀什地区}}}}&lt;!-- &lt;br&gt; {{lower|0.2em|{{lang|sa|काशगिरि}}}} --&gt;
|nickname               = 
|settlement_type        = [[Хятадын тойрог|Тойрог]]
|total_type             = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|motto                  = 
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;
|image_skyline          = Kashgar Id Kah Moschee.jpg
|imagesize              = 
|image_caption          = [[Кашгар]] дахь [[Ид Ках сүм]]
|image_seal             = 
|seal_size              =
|image_shield           = 
|shield_size            =
|image_blank_emblem     =
|blank_emblem_type      =
|blank_emblem_size      =
|image_map              = China Xinjiang Kashgar.svg
|mapsize                =  
|map_caption            = Шинжаан дахь Кашгар тойрог (улаан)
|image_map1             = 
|mapsize1               = 
|map_caption1           = 
|image_dot_map          =
|dot_mapsize            =
|dot_map_caption        =
|dot_x =  |dot_y =
|pushpin_map            = 
|pushpin_label_position = 
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|subdivision_type       = Улс
|subdivision_name       = {{flag|Хятад}}
|subdivision_type1      = [[Хятадын муж|Муж]]
|subdivision_name1      = [[Шинжаан]]
|subdivision_type2      = 
|subdivision_name2      =  
|subdivision_type3      = 
|subdivision_name3      = 
|subdivision_type4      = 
|subdivision_name4      = 
|seat_type              = Тойргийн төв
|seat                   = [[Кашгар]]&lt;ref name=&quot;govkashgar&quot;/&gt;
|parts_type             = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]
|parts_style            = &lt;!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
                               Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts                  = 1 [[хошууны энтэй хот]],&lt;br&gt;11 [[шянь|хошуу]]&lt;ref name=&quot;govkashgar&quot;/&gt;&lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
|p1                     =
|p2                     = &lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt; 
| demographics_type2              = [[Хятадын ард түмэн|Угсаатны бүлгүүд]]
| demographics2_title1            = Томоохон угсаатны бүлгүүд
| demographics2_info1             = [[Уйгурууд]], [[Хятадууд]]
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =&lt;!-- CPC Secretary --&gt;
|leader_name            =
|leader_title1          =&lt;!-- Mayor --&gt;
|leader_name1           =
|leader_title2          =
|leader_name2           =
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|established_title      =  &lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       = 
|established_title1     =  &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
|established_date1      = 
|established_title2     = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt; 
|established_date2      = 
|established_title3     =  
|established_date3      =
|founder                =
|named_for              =
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
|area_magnitude         = &lt;!-- use only to set a special wikilink --&gt; 
|unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--&gt;
|area_footnotes           =
|area_total_km2           = 112057&lt;!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2           =
|area_water_percent       =
|area_urban_km2           =555
|area_metro_km2           =555
|area_blank1_title        =
|area_blank1_km2          =
&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m            =
|elevation_max_m            =
|elevation_min_m            =
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
|population_as_of               =2020 тооллого
|population_footnotes           =
|population_note                =
|population_total               =4496400
|population_density_km2         =auto&lt;!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --&gt;
|population_metro               =400225
|population_density_metro_km2   =auto
auto
|population_urban               =400225
|population_density_urban_km2   =auto
|population_blank1_title        =
|population_blank1              =
|population_density_blank1_km2  =
&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone               = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]
|utc_offset             = +8
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type       = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
|postal_code            = 844000
|area_code              =
|iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-XJ-31]]
|website                = [http://www.kashi.gov.cn/ Kashgar Prefecture Government]
|footnotes              = 
| blank_name                      = [[ДНБ]] (нэрлэсэн)&lt;ref&gt;{{Cite web|date=12 March 2021|title=喀什地区2020年国民经济和社会发展统计公报|url=http://www.tjcn.org/tjgb/31xj/36877.html|access-date=12 March 2021|language=zh}}&lt;/ref&gt;
| blank_info                      = 2020
| blank1_name                     = &amp;nbsp;- Нийт
| blank1_info                     = ¥113 тэрбум&lt;br/&gt;$16.4 тэрбум
| blank2_name                     = &amp;nbsp;- Нэг хүнд ноогдох
| blank2_info                     = ¥25,135&lt;br/&gt;$3,643
| blank3_name                     = &amp;nbsp;- Өсөлт
| blank3_info                     = {{increase}} 4.8%
|blank_name_sec2                  = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]]
|blank_info_sec2                  = {{lang|zh-cn|新Q}}
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| ibox-order = ug, zh
| s = {{linktext|喀什|地区}}
| t = {{linktext|喀什|地區}}
| p = Kāshí Dìqū
| bpmf = ㄎㄚ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄕˊ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄉㄧˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄑㄩ
| w = Kʻa&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-shih&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Ti&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-chʻü&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| gr = Kashyr Dihchiu
| tp = Kashíh Dìcyu
| myr = Kāshŕ Dìchyū
| mi = {{IPAc-cmn|k|a|1|.|shi|2|-|d|i|4|.|qu|1}}
| mps = Kāshŕ Dìchiū
| showflag = p
| s2 = {{linktext|喀什噶尔地区}}
| t2 = {{linktext|喀什噶爾|地區}}
| p2 = {{small|[[БНХАУ]] Стандарт Хятад:}} Kāshígá'ěr Dìqū&lt;br /&gt;{{small|[[Тайвань|БНХУ]] Стандарт Хятад:}} Kàshígé'ěr Dìqū
| bpmf2 = {{small|[[БНХАУ]]:}}&lt;br /&gt;ㄎㄚ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄕˊ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄍㄚˊ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄦˇ&lt;br /&gt;ㄉㄧˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄑㄩ&lt;br /&gt;{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}}&lt;br /&gt;ㄎㄚˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄕˊ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄍㄜˊ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄦˇ&lt;br /&gt;ㄉㄧˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄑㄩ
| w2 = {{small|[[БНХАУ]]:}}&lt;br /&gt;Kʻa&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-shih&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ka&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-êrh&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; Ti&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-chʻü&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}}&lt;br /&gt;Kʻa&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-shih&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ko&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-êrh&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; Ti&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-chʻü&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| gr2 = {{small|[[БНХАУ]]:}} Kashyrgar'eel Dihchiu&lt;br /&gt;{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}} Kahshyrger'eel Dihchiu
| tp2 = {{small|[[БНХАУ]]:}} Kashíhgá'ěr Dìcyu&lt;br /&gt;{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}} Kàshíhgé'ěr Dìcyu
| myr2 = {{small|[[БНХАУ]]:}} Kāshŕgáěr Dìchyū&lt;br /&gt;{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}} Kàshŕgéěr Dìchyū
| mi2 = {{small|[[БНХАУ]]:}} {{IPAc-cmn|k|a|1|.|shi|2|.|g|a|2|.|er|3|-|d|i|4|.|qu|1}}&lt;br /&gt;{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}} {{IPAc-cmn|k|a|4|.|shi|2|.|g|e|2|.|er|3|-|d|i|4|.|qu|1}}
| mps2 = {{small|[[БНХАУ]]:}} Kāshŕgáěr Dìchiū&lt;br /&gt;{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}} Kàshŕgéěr Dìchiū
| uig = قەشقەر ۋىلايىتى
| uly = Qeshqer Wilayiti
| uyy = Ⱪəxⱪər Vilayiti
| sgs = K̂äxk̂är Vilayiti
| usy = Қәшқәр Вилайити
| order = st
| lang3 = 
| lang1 = [[Киргиз хэл|Киргиз]]
| lang1_content = {{nowrap|{{lang|ky-Arab|ﻗﺎﺵﻗﺎﺭ وﺑﻞﯗﺳﯗ}}}}&lt;br /&gt;&lt;!--OK--&gt;{{longitem|{{lang|ky|Кашкар облусу}}}}&lt;!--OK--&gt;{{longitem|{{lang|ky-Latn|Kaşkar oblusu}}}}
| lang2 = [[Узбек хэл|Узбек]]
| lang2_content = {{nowrap|{{lang|uz-Arab|قشقر ولايتى}}}}&lt;br /&gt;&lt;!--OK--&gt;{{longitem|{{lang|uz|Қашқар Вилояти}}}}&lt;!--OK--&gt;{{longitem|{{lang|uz-Latn|Qashqar viloyati}}}}
}}

'''Кашгар''' (үүнээс өөрөөр '''Каши''' гэж болох) — [[Хятад улс]] (БНХАУ)-ын [[Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орон|Шиньжян орон]] (ШУӨЗО)-ы харъяат [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|тойрог буюу аймаг]].

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
Зураг:Kashgar Id Kah Moschee.jpg
Зураг:Kashi mcp.png
Зураг:
&lt;/gallery&gt;

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}


[[Ангилал:Шинжааны суурин]]
[[Ангилал:Хятадын захиргааны дүүрэг]]</text>
      <sha1>d6zn66ayt5v96o99zag3iau7lx5ozjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871917</id>
      <parentid>871905</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8505" sha1="982zuzqd4vecrehl9rmdi3gbnesca0c" xml:space="preserve">{{Short description|Хятадын Шинжааны тойрог}}
{{Инфобокс суурин
&lt;!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;
|name                   = Кашгар тойрог
|official_name          = 
|other_name             = {{lower|0.2em|Кашагири, Срикрирати, Каши}}
|native_name            = {{lang|ug-Arab|قەشقەر ۋىلايىتى}}&lt;br&gt;&lt;!--DO NOT REMOVE Local road signs are written this way.--&gt;{{lower|0.2em|{{lang|zh-Hans|喀什地区}}}}&lt;!-- &lt;br&gt; {{lower|0.2em|{{lang|sa|काशगिरि}}}} --&gt;
|nickname               = 
|settlement_type        = [[Хятадын тойрог|Тойрог]]
|total_type             = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|motto                  = 
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;
|image_skyline          = Kashgar Id Kah Moschee.jpg
|imagesize              = 
|image_caption          = [[Кашгар]] дахь [[Ид Ках сүм]]
|image_seal             = 
|seal_size              =
|image_shield           = 
|shield_size            =
|image_blank_emblem     =
|blank_emblem_type      =
|blank_emblem_size      =
|image_map              = China Xinjiang Kashgar.svg
|mapsize                =  
|map_caption            = Шинжаан дахь Кашгар тойрог (улаан)
|image_map1             = 
|mapsize1               = 
|map_caption1           = 
|image_dot_map          =
|dot_mapsize            =
|dot_map_caption        =
|dot_x =  |dot_y =
|pushpin_map            = 
|pushpin_label_position = 
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|subdivision_type       = Улс
|subdivision_name       = {{flag|Хятад}}
|subdivision_type1      = [[Хятадын муж|Муж]]
|subdivision_name1      = [[Шинжаан]]
|subdivision_type2      = 
|subdivision_name2      =  
|subdivision_type3      = 
|subdivision_name3      = 
|subdivision_type4      = 
|subdivision_name4      = 
|seat_type              = Тойргийн төв
|seat                   = [[Кашгар]]&lt;ref name=&quot;govkashgar&quot;/&gt;
|parts_type             = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]
|parts_style            = &lt;!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
                               Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts                  = 1 [[хошууны энтэй хот]],&lt;br&gt;11 [[шянь|хошуу]]&lt;ref name=&quot;govkashgar&quot;/&gt;&lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
|p1                     =
|p2                     = &lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt; 
| demographics_type2              = [[Хятадын ард түмэн|Угсаатны бүлгүүд]]
| demographics2_title1            = Томоохон угсаатны бүлгүүд
| demographics2_info1             = [[Уйгурууд]], [[Хятадууд]]
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =&lt;!-- CPC Secretary --&gt;
|leader_name            =
|leader_title1          =&lt;!-- Mayor --&gt;
|leader_name1           =
|leader_title2          =
|leader_name2           =
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|established_title      =  &lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       = 
|established_title1     =  &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
|established_date1      = 
|established_title2     = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt; 
|established_date2      = 
|established_title3     =  
|established_date3      =
|founder                =
|named_for              =
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
|area_magnitude         = &lt;!-- use only to set a special wikilink --&gt; 
|unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--&gt;
|area_footnotes           =
|area_total_km2           = 112057&lt;!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2           =
|area_water_percent       =
|area_urban_km2           =555
|area_metro_km2           =555
|area_blank1_title        =
|area_blank1_km2          =
&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m            =
|elevation_max_m            =
|elevation_min_m            =
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
|population_as_of               =2020 тооллого
|population_footnotes           =
|population_note                =
|population_total               =4496400
|population_density_km2         =auto&lt;!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --&gt;
|population_metro               =400225
|population_density_metro_km2   =auto
auto
|population_urban               =400225
|population_density_urban_km2   =auto
|population_blank1_title        =
|population_blank1              =
|population_density_blank1_km2  =
&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone               = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]
|utc_offset             = +8
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type       = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
|postal_code            = 844000
|area_code              =
|iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-XJ-31]]
|website                = [http://www.kashi.gov.cn/ Kashgar Prefecture Government]
|footnotes              = 
| blank_name                      = [[ДНБ]] (нэрлэсэн)&lt;ref&gt;{{Cite web|date=12 March 2021|title=喀什地区2020年国民经济和社会发展统计公报|url=http://www.tjcn.org/tjgb/31xj/36877.html|access-date=12 March 2021|language=zh}}&lt;/ref&gt;
| blank_info                      = 2020
| blank1_name                     = &amp;nbsp;- Нийт
| blank1_info                     = ¥113 тэрбум&lt;br/&gt;$16.4 тэрбум
| blank2_name                     = &amp;nbsp;- Нэг хүнд ноогдох
| blank2_info                     = ¥25,135&lt;br/&gt;$3,643
| blank3_name                     = &amp;nbsp;- Өсөлт
| blank3_info                     = {{increase}} 4.8%
|blank_name_sec2                  = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]]
|blank_info_sec2                  = {{lang|zh-cn|新Q}}
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| ibox-order = ug, zh
| s = {{linktext|喀什|地区}}
| t = {{linktext|喀什|地區}}
| p = Kāshí Dìqū
| bpmf = ㄎㄚ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄕˊ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄉㄧˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄑㄩ
| w = Kʻa&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-shih&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Ti&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-chʻü&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| gr = Kashyr Dihchiu
| tp = Kashíh Dìcyu
| myr = Kāshŕ Dìchyū
| mi = {{IPAc-cmn|k|a|1|.|shi|2|-|d|i|4|.|qu|1}}
| mps = Kāshŕ Dìchiū
| showflag = p
| s2 = {{linktext|喀什噶尔地区}}
| t2 = {{linktext|喀什噶爾|地區}}
| uig = قەشقەر ۋىلايىتى
| uly = Qeshqer Wilayiti
| uyy = Ⱪəxⱪər Vilayiti
| sgs = K̂äxk̂är Vilayiti
| usy = Қәшқәр Вилайити
| order = st
| lang3 = 
| lang1 = [[Киргиз хэл|Киргиз]]
| lang1_content = {{nowrap|{{lang|ky-Arab|ﻗﺎﺵﻗﺎﺭ وﺑﻞﯗﺳﯗ}}}}&lt;br /&gt;&lt;!--OK--&gt;{{longitem|{{lang|ky|Кашкар облусу}}}}&lt;!--OK--&gt;{{longitem|{{lang|ky-Latn|Kaşkar oblusu}}}}
| lang2 = [[Узбек хэл|Узбек]]
| lang2_content = {{nowrap|{{lang|uz-Arab|قشقر ولايتى}}}}&lt;br /&gt;&lt;!--OK--&gt;{{longitem|{{lang|uz|Қашқар Вилояти}}}}&lt;!--OK--&gt;{{longitem|{{lang|uz-Latn|Qashqar viloyati}}}}
}}

'''Кашгар''' (үүнээс өөрөөр '''Каши''' гэж болох) — [[Хятад улс]] (БНХАУ)-ын [[Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орон|Шиньжян орон]] (ШУӨЗО)-ы харъяат [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|тойрог буюу аймаг]].

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
Зураг:Kashgar Id Kah Moschee.jpg
Зураг:Kashi mcp.png
Зураг:
&lt;/gallery&gt;

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}


[[Ангилал:Шинжааны суурин]]
[[Ангилал:Хятадын захиргааны дүүрэг]]</text>
      <sha1>982zuzqd4vecrehl9rmdi3gbnesca0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксу тойрог</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35663</id>
    <revision>
      <id>871895</id>
      <parentid>764612</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9891" sha1="j7dkkyhk5hpci9eestge5ypkz9vu1tt" xml:space="preserve">{{ижил нэрийн тайлбар|Аксу (салаа утга)}}

{{Инфобокс суурин
&lt;!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;
|name                   = Аксу тойрог
|official_name          = 
|other_name             = {{lower|0.3em|Aqsu, Akesu}}
|native_name            = {{lower|0.4em|{{lang|zh-Hans|阿克苏地区}}}}
|nickname               = 
|settlement_type        = [[Хятадын тойрог|Тойрог]]
|total_type             = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|motto                  =
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;
|image_skyline          = [[File:Outside of Aksu with Tian Shan range.jpg|300px|Outside of Aksu City with Tian Shan range]]
|imagesize              = 
|image_caption          = 
|image_map              = China Xinjiang Aksu.svg
|mapsize                = 
|map_caption            = Шинжаан (улбар шар) дахь Аксу тойрог (улаан)
|image_map1             =
|mapsize1               =
|map_caption1           =
|image_dot_map          =
|dot_mapsize            =
|dot_map_caption        =
|dot_x = |dot_y =
|pushpin_map            =
|pushpin_label_position =
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|subdivision_type       = Улс
|subdivision_name       = {{flag|Хятад}}
|subdivision_type1      = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1      = [[Шинжаан]]
|subdivision_type2      = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]
|subdivision_name2      = 8
|subdivision_type3      =
|subdivision_name3      =
|subdivision_type4      =
|subdivision_name4      =
|seat                   = [[Аксу хот]]
|parts_type             =
|parts_style            = &lt;!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
                               Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts                  = &lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
|p1                     =
|p2                     = &lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt; 
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           = &lt;!-- CPC Secretary --&gt;
|leader_name            =
|leader_title1          = &lt;!-- Mayor --&gt;
|leader_name1           =
|leader_title2          =
|leader_name2           =
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|established_title      = &lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       =
|established_title1     = &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
|established_date1      =
|established_title2     = &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
|established_date2      =
|established_title3     =
|established_date3      =
|founder                =
|named_for              =
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
|area_magnitude         = &lt;!-- use only to set a special wikilink --&gt; 
|unit_pref              = &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--&gt;
|area_footnotes         =
|area_total_km2         = 127817&lt;!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|area_land_km2          = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2         =

|area_water_percent     =
|area_urban_km2         = 14415
|area_metro_km2         = 
|area_blank1_title      =
|area_blank1_km2        =
&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m            = 1519
|elevation_ft           =
|elevation_max_m        =
|elevation_max_ft       =
|elevation_min_m        =
|elevation_min_ft       =
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
|population_as_of              = 2020 тооллого&lt;ref&gt;{{Cite web|date=15 March 2021|title=新疆维吾尔自治区第七次全国人口普查主要数据|url=https://www.fmprc.gov.cn/ce/cgbrsb/chn/zgxw/t1883861.htm|access-date=21 April 2022|language=zh}}&lt;/ref&gt;
|population_footnotes          = 
|population_note               =
|population_total              = 2714422
|population_density_km2        = auto&lt;!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --&gt;
|population_metro              = 
|population_density_metro_km2  =
|population_urban              = 
|population_density_urban_km2  = auto
|population_blank1_title       =
|population_blank1             =
|population_density_blank1_km2 =
&lt;!-- Demographics   -----------------------&gt;
|demographics1_info1 = {{unbulleted list|2030600 [[Uyghurs|Uyghur]]|465983 [[Han Chinese|Han]]|14056 [[Hui people|Hui]]|11386% [[Kyrgyz|Kyrgyz people]]|0.31% Other}}
|demographics1_info2 = {{unbulleted list|[[Uyghur language|Uyghur]] (official)&lt;ref&gt;{{cite web |title = China |url = http://www.ethnologue.com/country/CN/status |website = Ethnologue |access-date = 2017-09-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181226074704/https://www.ethnologue.com/country/CN/status |archive-date = 2018-12-26 |url-status = live }}&lt;/ref&gt;|[[Mandarin Chinese|Mandarin]] (official)}}
&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone               = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]
|utc_offset             = +8
|coor_pinpoint = Аксу хотын захиргаа&lt;!--rounded--&gt;
|coordinates            = {{coord|41.18|N|80.29|E|type:adm2nd_region:CN-65_source:Gaode|display=it}}
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type       = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
|postal_code            = 843000
|area_code              = 997
|iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-XJ-29]]
| blank_name                     = [[ДНБ]] (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|date=13 March 2022|title=2021年新疆各市州GDP排行榜 乌鲁木齐排名第一 昌吉排名第二 |website=[[Sohu]] |url=https://www.sohu.com/a/529512893_100182943|access-date=21 April 2021|language=zh}}&lt;/ref&gt;
| blank_info                     = [[Хятадын юань|¥]]156.45 тэрбум &lt;br/&gt; $24.26 тэрбум
| blank1_name                     = ДНБ нэг хүнд ноогдох
| blank1_info                     = [[Хятадын юань|¥]]56,892 &lt;br/&gt; $8,820
| blank2_name                     = &amp;nbsp;- Өсөлт
| blank2_info                     = {{increase}} 6.6%
|blank3_name            = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]]
|blank3_info            = {{lang|zh-cn|新N}}
|blank4_name            = &lt;!-- Major [[Nationalities of China|Nationalities]] --&gt;
|blank4_info            =
|website                = [http://www.aksu.gov.cn/ Aksu Prefecture Government]
|footnotes              =
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
|ibox-order=ug, zh
|s={{linktext|阿克苏|地区}} |t={{linktext|阿克蘇|地區}}
|w=A¹-kʻo⁴-su¹ Ti⁴-chʻü¹
|p=Ākèsū Dìqū
|mi={{IPAc-cmn|a|1|.|k|e|4|.|s|u|1|.|d|i|4|.|q|ü|1}}
|xej=اَکْ‌سُ دِکِیُوِ
|uig = ئاقسۇ ۋىلايىتى
|uly = Aqsu Wilayiti
|uyy = Aⱪsu Vilayiti
|sgs = Ak̂su Vilayiti
|usy = Ақсу Вилайити
}}

'''Аксу''' — [[Хятад улс]] (БНХАУ)-ын [[Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орон|Шиньжян орон]] (ШУӨЗО)-ы харъяат [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|тойрог буюу аймаг]].

== Засаг захиргааны хуваарь ==
Аксу тойрог дотроо 1 [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хот]], 8 [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|шяньд]] хуваагддаг.

{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
|colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Aksu mcp.png|400px]]
|-
! #
! Нутгийн нэр
! [[хятад хэл|хятад ханз]]
! хятад латин
! [[уйгур хэл|уйгур араб]]
! уйгур латин
! Хүн ам (2003)
! Талбай (км²)
|----------
|1
|[[Аксу хот]]
|{{lang|zh-hans|阿克苏市}}
|Ākèsū Shì
|{{lang|ug|ئاقسۇ شەھىرى}}
|Aqsu Shehiri
|570,000
|13,647
|----------
|2
|Вэньсү шянь
|{{lang|zh-hans|温宿县}}
|Wēnsù Xiàn
|{{lang|ug|ئونسۇ ناھىيىسى}}
|Onsu Nahiyisi
|230,000
|14,376
|----------
|3
|Хучар шянь
|{{lang|zh-hans|库车县}}
|Kùchē Xiàn
|{{lang|ug|كۇچار ناھىيىسى}}
|Kuchar Nahiyisi
|410,000
|14,529
|----------
|4
|Шаяр шянь
|{{lang|zh-hans|沙雅县}}
|Shāyǎ Xiàn
|{{lang|ug|شايار ناھىيىسى}}
|Shayar Nahiyisi
|210,000
|31,887
|----------
|5
|Токсу шянь
|{{lang|zh-hans|新和县}}
|Xīnhé Xiàn
|{{lang|ug|توقسۇ ناھىيىسى}}
|Toqsu Nahiyisi
|150,000
|5,831
|----------
|6
|Бай шянь
|{{lang|zh-hans|拜城县}}
|Bàichéng Xiàn
|{{lang|ug|باي ناھىيىس}}
|Bay Nahiyisi
|210,000
|15,917
|----------
|7
|Учтурфан
|{{lang|zh-hans|乌什县}}
|Wūshí Xiàn
|{{lang|ug|ئۇچتۇرپان ناھىيىسى}}
|Uchturpan Nahiyisi
|190,000
|9,065
|----------
|8
|Ават шянь
|{{lang|zh-hans|阿瓦提县}}
|Āwǎtí Xiàn
|{{lang|ug|ئاۋات ناھىيىسى}}
|Avat Nahiyisi
|220,000
|12,592
|----------
|9
|Кельпин шянь
|{{lang|zh-hans|柯坪县}}
|Kēpíng Xiàn
|{{lang|ug|كەلپىن ناھىيىسى}}
|Kelpin Nahiyisi
|40,000
|8,915
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Aksu Prefecture|Аксу}}

[[Ангилал:Хятадын захиргааны дүүрэг]]
[[Ангилал:Шинжааны суурин]]
[[Ангилал:Хятадын түүхэн улс]]</text>
      <sha1>j7dkkyhk5hpci9eestge5ypkz9vu1tt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хамил тойрог</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35665</id>
    <revision>
      <id>871889</id>
      <parentid>800137</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6333" sha1="cbxo7ighqg5mb3k3zr1nypz9wpbnz06" xml:space="preserve">{{Short description|Prefecture-level city in Xinjiang, China}}
{{About|хотын}}
{{redirect|Кумул}}
{{Инфобокс суурин
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                            = Хамил тойрог
| official_name                   = &lt;!-- Official name in English if different from 'name' --&gt;
| native_name                     = {{native name|zh|哈密市}}&lt;br /&gt;{{native name|ug|قۇمۇل شەھىرى}}
| other_name                      = Кумул, Хами
| settlement_type                 = [[Тойргийн энтэй хот]]
| pushpin_map                     = Хятад Шинжаан#Хятад
| pushpin_label_position          = left
| pushpin_map_caption             = Шинжаан дахь хотын төвийн байршил
| pushpin_mapsize                 = 
| pushpin_relief                  = yes
| coor_pinpoint                   = Хамил хотын захиргаа
| coordinates                     = {{coord|42.8193|N|93.5151|E|type:adm2nd_region:CN-65_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| image_skyline                   = Mosque in Hami - panoramio.jpg
| imagesize                       = 
| image_alt                       = 
| image_caption                   = 
| flag_alt                        = 
| image_seal                      = 
| seal_size                       = 
| seal_alt                        = 
| image_shield                    = 
| shield_size                     = 
| shield_alt                      = 
| image_blank_emblem              = 
| blank_emblem_type               = 
| blank_emblem_size               = 
| blank_emblem_alt                = 
| nickname                        = 
| motto                           = 
| image_map                       = China Xinjiang Hami.svg
| mapsize                         = 
| map_alt                         = 
| map_caption                     = Шинжаан (улбар шар) дахь Хамил тойрог (улаан)
| image_map1                      = 
| mapsize1                        = 
| map_alt1                        = 
| map_caption1                    = 
| image_dot_map                   = 
| dot_mapsize                     = 
| dot_map_base_alt                = 
| dot_map_alt                     = 
| dot_map_caption                 = 
| dot_x                           = 
| dot_y                           = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = Улс
| subdivision_name                = {{flag|Хятад}}
| subdivision_type1               = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
| subdivision_name1               = [[Шинжаан]]
| subdivision_type2               = 
| subdivision_name2               = 
| established_title               = 
| established_date                = 
| founder                         = 
| named_for                       = 
| seat_type                       = Захиргааны төв
| seat                            = [[Ижоу дүүрэг, Хамил|Ижоу дүүрэг]]
| government_footnotes            = 
| government_type                 = 
| leader_party                    = 
| leader_title                    = 
| leader_name                     = 
| leader_title1                   = 
| leader_name1                    = 
| total_type                      = 
| unit_pref                       = 
| area_magnitude                  = 
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 137222
| area_land_km2                   = 
| area_water_km2                  = 
| area_water_percent              = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 759
| population_footnotes            = 
| population_total                = 673383
| population_as_of                = 2020
| population_density_km2          = auto
| population_est                  = 
| pop_est_as_of                   = 
| population_note                 = 
| timezone1                       = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]
| utc_offset1                     = +8
| postal_code_type                = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
| postal_code                     = 839000
| area_code_type                  = 
| area_code                       = 
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:CN|CN-XJ-05]]
| website                         = 
| footnotes                       = 
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| c        = {{linktext|lang=zh|哈密}}
| s        =
| t        =
| p        = Hāmì
| w        = Ha1-mi4
| l        =
| xej      = خَامِ
| mong = ᠬᠠᠮᠢᠯ ᠬᠣᠲᠠ
| monr = Qamil qota
| mon = Хамил хот
| uig      = قۇمۇل
| uly      = Qumul
| uyy      = Ⱪumul
| sgs      = K̂umul
| usy      = Қумул
| showflag = 
| order    = st
}}

'''Хамил''' (үүнээс өөрөөр '''Хами''', '''Кумул''' гэж болох) — [[Хятад улс]] (БНХАУ)-ын [[Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орон|Шиньжян орон]] (ШУӨЗО)-ы харъяат [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|тойрог буюу аймаг]].

==Засаг захиргааны хуваарь==
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
|colspan=&quot;10&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Hami mcp.png|300px]]
|-align=&quot;center&quot;
! rowspan=2 | Дугаар
! colspan=3 | Нэрийдэл
! Хүн ам
! Талбай
|-align=&quot;center&quot;
! монгол
! хятад
! уйгур
! 2010 он
! км²
|----------align=&quot;center&quot;
|1
|[[Хамил хот]]
|哈密市
|قۇمۇل شەھىرى
|472,175
|81,794
|----------align=&quot;center&quot;
|2
|[[Ар Түрэг шянь]]
|{{lang|zh-hans|伊吾县}}
|ئارا تۈرۈك ناھىيىسى
|24,783
|19,821
|----------align=&quot;center&quot;
|3
|[[Бархөл шянь|Казах үндэстэн өөртөө&lt;br&gt;засах Бархөл шянь]]
|巴里坤哈萨克&lt;br&gt;自治县
|ئاپتونوم ناھىيىسى&lt;br&gt;باركۆل قازاق
|75,442
|37,304
|}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Шинжааны суурин]]
[[Ангилал:Хятадын захиргааны дүүрэг]]</text>
      <sha1>cbxo7ighqg5mb3k3zr1nypz9wpbnz06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карамай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35666</id>
    <revision>
      <id>871903</id>
      <parentid>799961</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10022" sha1="181m90wtsvbd8t4u5icgo95v2qcoimj" xml:space="preserve">{{About}}
{{Инфобокс суурин
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;
| name                            = Карамай
| official_name                   = &lt;!-- Official name in English if different from 'name' --&gt;
| native_name                     = {{native name|zh-Hans-CN|克拉玛依市}}&lt;br /&gt;{{native name|ug|قاراماي شەھىرى}}
| other_name                      = 
| settlement_type                 = [[Аймгийн энтэй хот]]
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;| image_skyline                   = Karamay river.jpg
| image_caption                   = Карамай гол
| image_seal                      = 
| image_shield                    = 
| nickname                        = 
| motto                           = 
| image_map                       = Location of Karamay Prefecture within Xinjiang (China).png
| map_caption                     = Шинжаан дахь Карамай хотын харьяаллын байршил
| pushpin_map                     = Хятад Шинжаан Зүүнгар#Хятад Шинжаан#Хятад
| pushpin_label_position          = 
| pushpin_relief                  = yes
| pushpin_map_caption             = Шинжаан дахь хотын төвийн байршил
&lt;!-- Location ------------------&gt;|subdivision_type                 = Улс
|subdivision_name                 = {{flag|Хятад}}
|subdivision_type1                = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
| subdivision_name1               = [[Шинжаан]]
| subdivision_type2               = 
| subdivision_name2               = 
| seat_type                       = Захиргааны төв
| seat                            = [[Карамай дүүрэг]]
| parts_type                      = Хуваалт
| total_type                      = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
| parts_style                     = &lt;!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
| parts                           = [[Дүүрэг (Хятад)|Дүүрэг]]&lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
| p1                              = [[Карамай дүүрэг|Карамай]]
| p2                              = [[Жаранбулаг дүүрэг|Жаранбулаг]]
| p3                              = [[Майтаг дүүрэг|Майтаг]]
| p4                              = [[Өрх дүүрэг|Өрх]] &lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt;
&lt;!-- Politics -----------------&gt;| government_footnotes            = 
| government_type                 = 
| leader_title                    = 
| established_title               = &lt;!-- Settled --&gt;
| leader_name                     = 
| established_date                = 
| founder                         = 
| named_for                       = &lt;!-- Area    ---------------------&gt;
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 7,734&lt;!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_land_km2                   = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
| area_water_km2                  = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 354
| elevation_max_m                 = 
| elevation_min_m                 = &lt;!-- Population   -----------------------&gt;
| population_as_of                = 2020
| population_footnotes            = 
| population_note                 = 
| population_total                =  490348
| population_density_km2          = auto &lt;!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --&gt;
| population_blank1_title         = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|угсаатны бүлгүүд]]
| population_blank1               = [[Хятадууд]] - 74.8%
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| timezone                        = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]
| utc_offset                      = +8
| coor_pinpoint = Карамай хотын захиргаа
| coordinates                     = {{coord|45.5799|N|84.8892|E|type:adm2nd_region:CN-65_source:Gaode|format=dms|display=it}}
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;| postal_code_type                = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
| postal_code                     = 834000
| area_code                       = 0990
| iso_code                        = [[ISO 3166-2:CN|CN-XJ-02]]
| blank_name                     = [[ДНБ]] (2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|date=25 April 2021|title=克拉玛依市2019年国民经济和社会发展统计公报|url=http://www.tjcn.org/tjgb/31xj/36390.html|access-date=12 March 2021|language=zh}}&lt;/ref&gt;
| blank_info                     = [[Хятадын юань|¥]]97.29 тэрбум &lt;br/&gt; $14.1 тэрбум
| blank1_name                     = ДНБ нэг хүнд ноогдох
| blank1_info                     = [[Хятадын юань|¥]]210,426 &lt;br/&gt; $30,452
| blank2_name                     = &amp;nbsp;- Өсөлт
| blank2_info                     = {{increase}} 6.1%
| blank3_name                     = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]]
| blank3_info                     = {{lang|zh-cn|新J}}
| website                         = {{URL|http://www.klmy.gov.cn/Pages/default.aspx}}
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| s         = 克拉玛依
| t         = 克拉瑪依
| w         = Kʻo⁴-la¹-ma³-i¹
| p         = Kèlāmǎyī
| xej       = کْ‌لَامَاءِ
| zh-dungan = Кәламайы
| uig       = قاراماي
| uly       = Qaramay
| uyy       = Ⱪaramay
| sgs       = K̂aramay
| usy       = Қарамай
| lu        = black oil
| order     = st
}}

{{Олон нэр
|худаммонгол    = 
|тодмонгол      = 
|буриадкирилл   = 
|монголкирилл   =  Карамай 
|халимагкирилл  = 
|уйгур          = قاراماي — ''Қарамай''
|хятад          = 克拉玛依 — ''Kèlāmǎyī''
|япон           = 
|тэмдэглэл      =
}}
Карамай («хар тосон» гэсэн утгатай уйгур үг) — [[Хятад улс]]ын  [[Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орон|Шиньжян-Уйгурын өөртөө засах орны]] харьяа [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|аймгийн энтэй]] '''[[хот]]'''.

9252 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; газар харьяалж, 390 мянган хүн оршин суудаг.

== Түүх ==
Хармай нутагт эртнээс иран, түрэг, монгол угсаатан халалцаж ирсэн. 

Хармай хавьд 1955 оноос хойш [[газрын тос]] олборлож эхэлсэн бөгөөд Хятад улсын хэмжээнд анхных, хамгийн том нь юм.&lt;ref&gt;[http://baike.baidu.com/redirect/75e9dkw4xBKbZZdH0Bm17Q1Qk8NSkkaJh6MydMB9CZL28i1kBSN-lWyQHMeniIL64XqAhnhB9iEcpAcVWcz6cdVWoVaoVDEtFiO7e3fubPjUI0FTLjsuAMK7Pjm0GhsXIDdLrAtMFbubkOH7ZAKxLoNdLPb94rt1Dw 世界石油城 克拉玛依.]&lt;/ref&gt; 1958 онд [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хошууны энтэй хот]]ын зэрэгтэй болж 1990 онд [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|аймгийн энтэй]] хэмээх зэрэгтэй болон дэвшсэн. 

1994 оны Хармайн театрт түймэр гарч сурагч голдуу 325 хүн амь алджээ.&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSPEK242373|title=China 1994 fire killed 288 pupils as officials fled-expose|date=8 May 2007|work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==
Хармай хот 9252 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; нутаг дэвсгэр харьяалдаг. Хойноосоо урагш 240 км урт. 

[[Зүүнгарын хотгор]]ын баруун хойд захад оршдог говь газар ба жилдээ 106 мм хур тунадас унана. 

Тус нутгийг [[Тарвагатай тойрог]] бүрэн хүрээлэх ба [[Хүйтэн хот]] нь Хармайг хоёр хэсэг таслажээ.

[[Зураг:G217 ghost city.jpg|thumb|200px|]]

== Нутгийн хуваарь ==
Хармай хот дөрвөн [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|дүүрэг]]т хуваагддаг. Хармай дүүрэгт засаг захиргаа байрлана.

{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%;&quot; align=center
|rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Karamay mcp.png|100px]]
|-
! Д/д !! Дүүргийн нэр !! Хятадаар !! Уйгураар !! Хүн ам (2010 он)
|----------
|1
|Хармай
|克拉玛依区
|قاراماي رايونى
|261,445
|----------
|2
|Майтаг
|独山子区
|مايتاغ رايونى
|69,361
|----------
|3
|Жаранбулаг
|白碱滩区
|جەرەنبۇلاق رايونى
|50,422
|----------
|4
| Өрх?
|乌尔禾区
|ئورقۇ رايونى
|9,780
|}
== Хүн ам зүй ==
2000 онд 270 мянган хүнтэй байсан бол 2010 онд хүн амын тоо 391 мянга болж өсчээ. 

81 хувийг [[хятад үндэстэн]], 19 хувийг [[уйгур үндэстэн|уйгур]], [[казах үндэстэн|казах]], монгол зэрэг ард түмэн бүрдүүлдэг.

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Commonscat|Karamay}}

[[Ангилал:Карамай| ]]
[[Ангилал:Шинжааны суурин]]
[[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]]</text>
      <sha1>181m90wtsvbd8t4u5icgo95v2qcoimj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жөжян муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35668</id>
    <revision>
      <id>871901</id>
      <parentid>764661</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8358" sha1="dku9qup1sj44ix482ep2x5s268xvo4v" xml:space="preserve">{{Short description|Хятадын муж}}
{{Инфобокс суурин
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;| name               = Жөжян
| native_name        = {{lang|zh|浙江}}
| settlement_type    = [[Хятадын муж|Муж]]
| translit_lang1     = Нэрийн
| translit_lang1_type = {{nobold|Хятад}}
| translit_lang1_info = {{lang|zh|浙江省}} ({{transliteration|zh|Zhèjiāng Shěng}})
| translit_lang1_type1 = {{nobold|Товчлол}}
| translit_lang1_info1 = ZJ / {{linktext|lang=zh|浙}} ({{zh|p=Zhè}})
| translit_lang1_type2 = {{nobold|[[Ү хэл|Ү]]}}
| translit_lang1_info2 = Tsehkaon San
| image_skyline      = 玉甑峰全貌 - panoramio.jpg
| image_alt          = 
| image_caption      = [[Яньдан уул]]ын үзэмж
| image_map          = Zhejiang in China (+all claims hatched).svg
| mapsize            = 275px
| map_alt            = Map showing the location of Zhejiang Province
| map_caption        = Жөжян мужийг харуулсан газрын зураг
| coordinates        = {{coord|29.2|N|120.5|E|type:adm1st_region:CN-33|format=dms|display=it}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Хятад}}
| named_for          = [[Чяньтан мөрөн|Чяньтан мөрний]] хуучин нэр
| seat_type          = Нийслэл&lt;br/&gt;{{nobold|(ба томоохон хот)}}
| seat               = [[Ханжоу]]
| seat1_type         = 
| seat1              = 
| established_title  = [[Цинь улс]] нэгтгэн авав
| established_date   = МЭӨ 222
| established_title2 = [[Тан улсын засаг захиргааны хуваарь#Тан улсын хэлхээ|Жяннаньдун хэлхээ]]
| established_date2  = 626
| established_title3 = [[Лянжэ хэлхээ]]
| established_date3  = 997
| established_title4 = Жөжян муж байгуулагдсан
| established_date4  = 1368
| established_title5 = [[Жөжян муж, Бүгд Найрамдах Хятад Улс|Бүгд найрамдах үе]]
| established_date5  = 1 сарын 1, 1912
| established_title6 = [[Бүгд Найрамдах Хятад улсын засгийн газрын ухралт|Нутаг дэвсгэрийн хуваалт]]
| established_date6  = 1 сарын 7, 1949
| established_title7 = [[Ижяншань арлын тулалдаан|Ижяншанийг эзлэн авав]]
| established_date7  = 1 сарын 20, 1955
| parts_type         = Хуваалт&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[Хятадын аймгийн энтэй нэгж|Аймгийн түвшин]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн&lt;br /&gt;түвшин]]
| parts              = &lt;br /&gt;[[Жөжяны засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|11 аймаг]]&lt;br /&gt;90 хошуу&lt;br /&gt;1364 суурин ба хороолол
| government_type    = [[Хятадын муж|Муж]]
| governing_body     = [[Жөжян Мужийн Ардын Их Хурал]]
| leader_title       = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]]
| leader_name        = [[И Ляньхун]]
| leader_title1      = [[Жөжян Мужийн Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга
| leader_name1       = И Ляньхун
| leader_title2      = [[Захирагч (Хятад)|Захирагч]]
| leader_name2       = [[Ван Хао (улс төрч)|Ван Хао]]
| leader_title3      = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] мужийн дарга
| leader_name3       = [[Хуан Лишинь]]
| leader_title4      = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл
| leader_name4       = 99 гишүүн
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 101000
| area_rank          = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|26-р байр]]
| elevation_max_m    = 1929
| elevation_max_point = [[Хуанмаожянь]]
| elevation_max_rank = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_min_point = 
| elevation_min_rank = 
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}&lt;/ref&gt;
| population_total   = 64,567,588
| population_as_of   = 2020
| population_rank    = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|8-р байр]]
| population_density_km2 = auto
| population_density_rank = [[Хятадын муж|8-р байр]]
| demographics_type1 = Хүн ам
| demographics1_footnotes = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн
| demographics1_info1 = [[Хятадууд]]: 99.2%&lt;br/&gt;[[Шэ ястан|Шэ]]: 0.4%
| demographics1_title2 = Хэл, аялгууд
| demographics1_info2 = [[Ү хэл|Ү]], [[Хүэйжоу хятад хэл|Хүэйжоу]], [[Доод Хөх мөрний хятад хэл|Жянхуай хятад]], [[Өмнөд Минь хэл]] ([[Цаннань хошуу]] ба [[Пинян хошуу]]нд)
| iso_code           = CN-ZJ
| blank_name_sec1    = ДНБ&lt;ref name=&quot;data2022&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|date=1 March 2022|access-date=23 March 2022}}&lt;/ref&gt;
| blank_info_sec1    = 2022
| blank1_name_sec1   = &amp;nbsp;– Нийт
| blank1_info_sec1   = ¥7.77 их наяд (4-т)&lt;br&gt;$1.15 их наяд (нэрлэсэн)
| blank2_name_sec1   = &amp;nbsp;– Нэг хүнд ноогдох
| blank2_info_sec1   = ¥118,496 (6-д)&lt;br /&gt;$17,617 (нэрлэсэн)
| blank3_name_sec1   = &amp;nbsp;– Өсөлт
| blank3_info_sec1   = {{increase}} 3.1%
| blank4_name_sec2   = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021)
| blank4_info_sec2   = 0.801&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|access-date=2021-12-31}}&lt;/ref&gt; (4-р байр) – {{color|green|маш өндөр}}
| website            = {{Official URL}} {{in lang|zh}}&lt;br /&gt;{{URL|https://www.zj.gov.cn/col/col1229631724/index.html|Англи хувилбар}}
| footnotes          = 
| official_name      = Жөжян муж
| other_name         = Чэкян
}}

{{Инфобокс Хятад хэл
| pic = Zhejiang (Chinese characters).svg
| piccap = &quot;Жөжян&quot; хятад ханзаар
| picupright = 0.45
| c = {{linktext|lang=zh|浙江}}
| l = &quot;[[Чяньтан мөрөн|Жэ мөрөн]]&quot;
| psp = Chekiang
| p = Zhèjiāng
| bpmf = ㄓㄜˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄐㄧㄤ
| w = Chê&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-chiang&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| gr = Jehjiang
| mi = {{IPAc-cmn|AUD|Zhe4jiang1.ogg|zh|e|4|.|j|iang|1}}
| wuu = Tseh-kaon
| tl = Tsiat-kang
| poj = Chiat-kang
| h = Tset-kông
| buc = Ciék-gŏng
| j = Zit&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;-gong&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| ci = {{IPAc-yue|z|it|3|.|g|ong|1}}
| y = Jit-gōng
| showflag = wuu
| s = 
| t = 
}}

'''Жөжян''' (аль эсвэл '''Жэжян''', '''Жежян''' гэсэн янзаар бичих, [[хятадаар]] 浙江) — [[Хятад улс]] ([[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]])-ын  нэгэн [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|муж]].

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
Зураг:Thousand Island Lake.JPG
Зураг:Zhejiang prfc map.png
Зураг:Ceramic planter from the Ming Dynasty.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{БНХАУ-ын дээд нутаг}}
[[Ангилал:Жөжян| ]]
[[Ангилал:Хятадын муж]]</text>
      <sha1>dku9qup1sj44ix482ep2x5s268xvo4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хүнань муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35671</id>
    <revision>
      <id>871888</id>
      <parentid>764666</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8639" sha1="lnyu3dnps36n6qut4lm29zuohl3yx1m" xml:space="preserve">{{Short description|Өмнөд төв Хятадын муж}}
{{Ижил нэрийн тайлбар}}
{{Distinguish|Хэнань муж}}
{{Инфобокс суурин
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;| name  = Хүнань
| native_name        = {{lang|zh|湖南}}
| settlement_type    = [[Хятадын муж|Муж]]
| translit_lang1     = Нэрийн
| translit_lang1_type = {{nobold|Хятад}}
| translit_lang1_info = {{lang|zh|湖南省}} ({{transliteration|zh|Húnán Shěng}})
| translit_lang1_type1 = {{nobold|Товчлол}}
| translit_lang1_info1 = HN / {{linktext|lang=zh|湘}} ({{zh|p=Xiāng}})
| image_skyline      = {{multiple image
| border                 = infobox
| total_width            = 280
| image_style            = border:1;
| caption_align = center
| perrow                 = 1/2/2/1
| image1                 = Zhangjiajie National Forest Park.jpg
| caption1               = [[Вүлинюань]]
| image2                 = Yuelu academy.jpg
| caption2               = [[Юэлү академи]]
| image3                 = Fenghuang_hunan.jpg
| caption3               = [[Фэнхуан тойрог|Фэнхуан]]
| image4                 = Tian Menshan Mountain 10.jpg
| caption4               = [[Тяньмэнь уул]]
| image5                 = Frontal view of Yueyang Tower, Hunan, China1.jpg
| caption5               = [[Юэянь цамхаг]]
}}
| image_map          = {{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-width=265|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=5}}
| image_map1         = Hunan in China (+all claims hatched).svg
| map_alt1           = 
| mapsize            = 275px
| map_alt            = Хүнань мужийн байршил
| map_caption1       = Хүнань мужийн байршил
| coordinates        = {{coord|28.11265|N|112.98338|E|type:adm1st|format=dms|display=it}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Хятад}}
| named_for          = {{linktext|lang=zh|湖}}, {{transliteration|zh|hú}}{{spaced ndash}}нуур&lt;br /&gt;{{linktext|lang=zh|南}}, {{transliteration|zh|nán}}{{spaced ndash}}өмнөд&lt;br /&gt;&quot;[[Дунтин нуур|Нуурын]] өмнөд хэсэг&quot;
| seat_type          = Нийслэл&lt;br /&gt;{{nobold|(ба томоохон хот)}}
| seat               = [[Чанша]]
| seat1_type         = 
| seat1              = 
| parts_type         = Хуваалт
| parts_style        = para
| p1                 = 14 [[хятадын тойрог|тойрог]]
| p2                 = 122 [[шянь|хошуу]]
| p3                 = 1,933 [[Хятадын суурингууд|суурин]] (2018)
| p4                 = 29,224 [[Хятадын тосгод|тосгод]] (2018)
| government_type    = [[Хятадын муж|Муж]]
| governing_body     = [[Хүнань Мужийн Ардын Их Хурал]]
| leader_title       = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]]
| leader_name        = [[Шэнь Шяоми]]
| leader_title1      = [[Хүнань Мужийн Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга
| leader_name1       = Шэнь Шяомин
| leader_title2      = [[Захирагч (Хятад)|Захирагч]]
| leader_name2       = [[Мао Вэймин]]
| leader_title3      = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга
| leader_name3       = [[Мао Ваньчүнь]]
| area_footnotes     = &lt;ref name=mofcom&gt;{{cite web|title=Doing Business in China&amp;nbsp;– Survey |url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher=Ministry Of Commerce&amp;nbsp;– People's Republic Of China |access-date=5 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130805091244/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date=5 August 2013 }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 210000
| area_rank          = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|10-р байр]]
| elevation_max_m    = 2115.2
| elevation_max_point = [[Линфэн уулM]]
| elevation_max_rank = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_min_point = 
| elevation_min_rank = 
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}&lt;/ref&gt;
| population_total   = 66,444,864
| population_as_of   = 2020
| population_rank    = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|7-р байр]]
| population_density_km2 = auto
| population_density_rank = [[Хятадын муж|13-р байр]]
| demographics_type1 = Хүн ам
| demographics1_footnotes = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн
| demographics1_info1 = [[Хятадууд]]&amp;nbsp;– 90%&lt;br /&gt;[[Тужя]]&amp;nbsp;– 4%&lt;br /&gt;[[Хмонг ястан|Мяо]]&amp;nbsp;– 3%&lt;br /&gt;[[Дун ястан|Дун]]&amp;nbsp;– 1%&lt;br /&gt;[[Яо үндэстэн|ЯО]]&amp;nbsp;– 1%&lt;br /&gt;Бусад ард түмэн&amp;nbsp;– 1%
| demographics1_title2 = Хэл, аялгууд
| demographics1_info2 = Хятад хэлний аялга:&lt;br/&gt;[[Шян хятад хэл|Шян]], [[Гань хятад хэл|Гань]], [[Баруун өмнөд хятад хэл|Баруун өмнөд]], [[Шяннань Түхуа]], [[Вашян хятад хэл|Вашян]], [[Хакка хэл|Хакка]]&lt;br/&gt;Бусад хэл:&lt;br/&gt;[[Шон хэл]], [[Тужя хэл|Тужя]], [[Ю-мьен хэл|Мьен]], [[Дун хэл]]
| iso_code           = CN-HN
| blank_name_sec1    = [[ДНБ]] {{nobold|(2021&lt;ref name=&quot;gdp2021&quot;&gt;{{cite web|title=List of Chinese provinces by 2021 GDP|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102l|access-date=3 October 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;)}}
| blank_info_sec1    = [[Хятадын юань|¥]]4.6 их наяд&lt;br /&gt;$724 тэрбум&lt;br /&gt;$1.1 их наяд ([[худалдан авах чадварын паритет|ХАЧТ]])&lt;ref name=&quot;gdp2021&quot;/&gt; (9-д)&lt;br /&gt;
| blank1_name_sec1   = &amp;nbsp;• нэг хүнд ноогдох
| blank1_info_sec1   = [[Хятадын юань|¥]]69,300 &lt;br/&gt;$ 10,908 (14-т) &lt;br/&gt;$16,618 ([[худалдан авах чадварын паритет|ХАЧТ]])
| blank2_name_sec1   = &amp;nbsp;• Өсөлт
| blank2_info_sec1   = 
| blank_name_sec2    = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] {{nobold|(2021)}}
| blank_info_sec2    = {{increase}} 0.762&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|access-date=2023-07-30}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|#090|өндөр}} · 15-д
| website            = {{URL|http://www.enghunan.gov.cn}}
| footnotes          = 
| official_name      = Хүнань муж
| population_demonym = [[Хүнаньчууд]]
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| pic = Hunan (Chinese characters).svg
| piccap = &quot;Хүнань&quot; хятад ханзаар
| picupright = 0.425
| c = {{linktext|lang=zh|湖南}}
| l = &quot;[[Дунтин нуур|(Дунтин) нуурын]] өмнөдөд&quot;
| p = Húnán 
| gr = Hwunan
| bpmf = ㄏㄨˊ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄋㄢˊ
| w = Hu&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-nan&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| mi = {{IPAc-cmn|AUD|zh-Hunan.ogg|h|u|2|.|n|an|2}}
| wuu = Wu&lt;sup&gt;去&lt;/sup&gt; noe&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
| j = Wu&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-naam&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
| y = Wùh-nàahm
| ci = {{IPAc-yue|w|u|4|n|aam|4}}
| tl = Ôo-lâm
| hsn = 
| showflag = hsn
| order = st
}}

'''Хүнань''' (үүнээс гадна '''Хунань''', '''Хүнан''', '''Хунан''' гэж бичдэг, [[хятадаар]] 湖南) — [[Хятад улс]] ([[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]])-ын  нэгэн [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|муж]].

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
Зураг:1 furong panorama 2012.jpg
Зураг:Hunan prfc map.png
Зураг:
&lt;/gallery&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

{{БНХАУ-ын дээд нутаг}}
[[Ангилал:Хүнань| ]]
[[Ангилал:Хятадын муж]]</text>
      <sha1>lnyu3dnps36n6qut4lm29zuohl3yx1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ар Түрэг шянь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35674</id>
    <revision>
      <id>871897</id>
      <parentid>799592</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3249" sha1="8k7mq7fuo12c81gwkqftrg701qlj3ta" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
|name = Ар Түрэг хошуу
|native_name = {{native name|zh-hans|伊吾县}}&lt;br&gt;{{native name|ug-Arab|ئارا تۈرۈك ناھىيىسى}}&lt;br&gt;{{native name|kk-Arab|اراتۇرىك اۋدانى}}
|other_name = Иу хошуу
|settlement_type = [[шянь|Хошуу]]
|image_skyline = 
|image_map = Location of Yiwu within Xinjiang (China).png
|map_caption = Шинжаан ба Хамил хот (шар) дахь Ар Түрэг хошууны (улаан) байршил
|pushpin_map            = Шинжаан#Хятад
|pushpin_label = Yiwu
|pushpin_label_position =
|pushpin_map_caption    = Шинжаан дахь хошууны төвийн байршил
|pushpin_mapsize        =
|coordinates            = {{coord|43.2550|N|94.6971|E|format=dms|type:adm3rd_region:CN-65_source:Gaode|display=t}}
|subdivision_type = Улс
|subdivision_name = {{flag|Хятад}}
|subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1 = [[Шинжаан]]
|subdivision_type2 = [[Аймгийн энтэй хот]]
|subdivision_name2 = [[Хамил хот|Хамил]]
|seat_type              =Хошууны төв
|seat                   = [[Ар Түрэг суурин]] (Иу)
|area_total_km2 = 19,450
|population_total = 38,464
|population_as_of = 2020
|population_footnotes   = &lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de/en/china/xinjiang/admin/ Xinjiang: Prefectures, Cities, Districts and Counties]&lt;/ref&gt; 
|population_density_km2 = auto
|population_density_urban_km2 = auto
|elevation_m = 
|timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]{{efn|Шинжааны нутгийн иргэд Бээжингийн цагаас 2 цаг хоцордог [[UTC+6]] ([[Шинжааны цаг]]) ажигладаг.}}
|utc_offset = +8
|website = {{URL|http://www.xjyiwu.gov.cn/}}
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
|s=伊吾县
|t=伊吾縣
|p=Yīwú Xiàn
|s2=阿热吐鲁克县
|t2=阿熱吐魯克縣
|p2=Ārètǔlǔkè Xiàn
|uig=ئارا تۈرۈك ناھىيىسى
|uly=Aratürük Nahiyisi
|uyy=Aratürük Naⱨiyisi
|sgs=Aratürük Nahiyisi
|usy=Аратүрүк Наһийиси

| lang1 = kk
| lang1_content = {{nowrap|{{lang|kk-Arab|اراتۇرىك اۋدانى}}&lt;br /&gt;{{lang|kk|Аратұрық ауданы}}&lt;br /&gt;{{lang|kk-Latn|Aratūryq audany}}}}

|order=st
}}

'''Ар Түрэг''' (үүнээс өөрөөр '''Иу''' гэж болох) — [[Хятад улс]] (БНХАУ)-ын [[Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орон|Шиньжян орон]] (ШУӨЗО)-ы [[Хамил тойрог|Хамил тойргийн]] харъяат [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|шянь буюу хошуу]]. [[Тэнгэр уул]]ын зүүн шувтаргын ард байгаа энэ нутгийг өврийн [[Хамил хот|Хамил]] нутгаас 1935 онд салгаж нэгэн шянь (хошуу) болгосон.

== Тэмдэглэл ==
{{Notelist}}
== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Шинжааны суурин]]
[[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]]</text>
      <sha1>8k7mq7fuo12c81gwkqftrg701qlj3ta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рашаан (Бортал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35676</id>
    <revision>
      <id>871908</id>
      <parentid>800039</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5025" sha1="nvh9zjgy9obub99netl03rwc6hde9gw" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
|name = Рашаан хошуу
|native_name = {{native name|zh-hans|温泉县}}&lt;br /&gt;{{native name|ug-Arab|ئارىشاڭ ناھىيىسى}}&lt;br /&gt;{{native name|mn|{{MongolUnicode|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:1.5em; word-wrap:normal}}}}
|other_name = Вэньчюань
|postal_code =
|postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
|settlement_type = [[шянь|Хошуу]]
|image_skyline =Wenquan County2.jpg
|imagesize =
|image_caption =
|image_map = Location of Wenquan within Xinjiang (China).png
|map_caption = Шинжаан ба Бортал тойрог (шар) дахь Рашаан хошууны (улаан) байршил
|pushpin_map = Хятад Шинжаан Зүүнгар#Шинжаан#Хятад
|pushpin_label = Вэньчюань
|pushpin_label_position =
|pushpin_map_caption = Шинжаан дахь хошууны төвийн байршил
|coor_pinpoint = Рашаан хошууны захиргаа
|coordinates = {{coord|44.9689|N|81.0248|E|type:adm3rd_region:CN-65_source:Gaode|format=dms|display=it}}
|subdivision_type = Улс
|subdivision_name = {{flag|Хятад}}
|subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1 = [[Шинжаан]]
|subdivision_type2 = [[Өөртөө засах тойрог]]
|subdivision_name2 = [[Бортал тойрог|Бортал]]
| seat_type  = Хошууны төв
| seat  = [[Богтонор балгас, Рашаан|Богтонор]]
|area_code =
|area_land_km2 =
|area_total_km2 = 5,885.52
|area_water_km2 =
|population_as_of = 2020
|population_density_km2 = auto
|population_total = 49,696
| population_footnotes = &lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de/en/china/xinjiang/admin/ Xinjiang: Prefectures, Cities, Districts and Counties]&lt;/ref&gt;  
|leader_name =
|leader_title =
|elevation_ft = 
|elevation_m = 
|elevation_max_m =
|elevation_min_m =
|timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]]{{efn|Шинжааны нутгийн иргэд Бээжингийн цагаас 2 цаг хоцордог [[UTC+6]] ([[Шинжааны цаг]]) ажигладаг.}}
|utc_offset = +8
|website = {{URL|http://www.xjwq.gov.cn/}}
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
|pic=
|s=温泉县 |t=溫泉縣
  |p=Wēnquán Xiàn
 |l=hot springs
|s2=阿日相县 |t2=阿日相縣
  |p2=Ārìxiāng Xiàn
|mong={{MongolUnicode|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:1.5em; word-wrap:normal}}
| mon = Рашаан шянь
|monr=Rasiyan siyan
|uig=ئارىشاڭ ناھىيىسى
|uly=Arishang Nahiyisi
|uyy=Arixang Naⱨiyisi
|sgs=Arixang Nahiyisi
|usy=Аришаң Наһийиси
|order=st
}}

'''Рашаан''' — [[Хятад улс]] (БНХАУ)-ын [[Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орон|уйгур үндэстэн өөртөө засах Шиньжян орны]] (ШУӨЗО)-ы [[Бортал тойрог|монгол үндэстэн өөртөө засах Бортал тойргийн]] харьяат [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|шянь буюу хошуу]]. Хятад нэрээс мөн «халуун рашаан» гэсэн утга харагдана. 2003 оны байдлаар [[Монгол үндэстэн|монгол]], [[Хятад үндэстэн|хятад]], [[казах үндэстэн|казах]], [[уйгур үндэстэн|уйгур]] гэж ялгарах 73 мянган оршин суугчтай. Зарим нэг хүний судалснаар [[цахар ястан|цахар]] голдуу 11 мянган монгол хүн энд нутаглаж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bumbinorn.ru/2008/12/07/page,2,poslednie_dannye_po_lokalizacii_i_chislennosti_ojjrat_chast_vtoraja_48654.html |title=Последние данные по локализации и численности ойрат. Часть вторая |access-date=2013-09-10 |archive-date=2010-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129094856/http://www.bumbinorn.ru/2008/12/07/page,2,poslednie_dannye_po_lokalizacii_i_chislennosti_ojjrat_chast_vtoraja_48654.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Өнөөгийн хил хязгаар бүхий хошуу нутаг 1941 онд тогтсон. Дотроо [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|балгас]] (2), [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|шян]] (4) хэмээх хоёр зүйлийн зургаан нутаг болж задардаг. Рашаан шяньд [[Өрөмч хот|Өрөмчөөс]] цардмал замаар 625 км давхиж байж хүрдэг.

== Тэмдэглэл ==
{{Notelist}}
== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Шинжааны суурин]]
[[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]]</text>
      <sha1>nvh9zjgy9obub99netl03rwc6hde9gw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жинхэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35677</id>
    <revision>
      <id>871900</id>
      <parentid>799876</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4139" sha1="3sv9mr3mkymvt88de50zxo2wxpa4xu2" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
|name = Жинхэ хошуу
|native_name = {{native name|zh-hans|精河县}}&lt;br&gt;{{native name|ug-Arab|جىڭ ناھىيىسى}}&lt;br&gt;{{native name|mn|{{MongolUnicode|ᠵᠢᠩ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:1.5em; word-wrap:normal}}}}
|other_name = Жин
|settlement_type = [[Шянь|Хошуу]]
|image_map = Location of Jinghe within Xinjiang (China).png
|map_caption = Шинжаан ба Бортал тойрог (шар) дахь Жинхэ хошууны (улаан) байршил
|image_skyline =
|image_caption =
|subdivision_type = Улс
|subdivision_name = {{flag|Хятад}}
|subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1 = [[Шинжаан]]
|subdivision_type2 = [[Өөртөө засах тойрог]]
|subdivision_name2 = [[Бортал тойрог|Бортал]]
|seat_type = Хошууны төв
|seat = [[Жин балгас]]
|area_total_km2 = 11181
|population_total = 125,968
|population_as_of = 2020
| population_footnotes = &lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de/en/china/xinjiang/admin/ Xinjiang: Prefectures, Cities, Districts and Counties]&lt;/ref&gt;  
|population_density_km2 = auto
|population_density_urban_km2 = auto
|pushpin_map = Хятад Шинжаан Зүүнгар#Шинжаан#Хятад
|pushpin_label = Jinghe
|pushpin_label_position =
|pushpin_map_caption = Шинжаан дахь байршил
|pushpin_map_size = 225
|coordinates = {{coord|44|36|N|82|54|E|region:CN-65|display=inline,title}}
|elevation_m = 321
|timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]]{{efn|Шинжааны нутгийн иргэд Бээжингийн цагаас 2 цаг хоцордог [[UTC+6]] ([[Шинжааны цаг]]) ажигладаг.}}
|utc_offset = +8
|website = {{URL|http://www.xjjh.gov.cn/}}
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
|s=精河县
|t=精河縣
|p=Jīnghé Xiàn
|s2=精县
|t2=精縣
|p2=Jīng Xiàn
|uig=جىڭ ناھىيىسى
|uly=Jing nahiyisi
|uyy=Jing naⱨiyisi
|sgs=Jing Nahiyisi
|usy=Җиң наһийиси
|mong={{MongolUnicode|ᠵᠢᠩ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:1.5em; word-wrap:normal}}
| mon = Жин шянь
| monr =
|order=st
}}

'''Жинхэ''' — [[Хятад улс]] (БНХАУ)-ын [[Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орон|Уйгур үндэстэн өөртөө засах Шиньжян орны]] (ШУӨЗО)-ы [[Бортал тойрог|Монгол үндэстэн өөртөө засах Бортал тойргийн]] харъяат [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|шянь буюу хошуу]]. Жин гэдэг голын (хятадаар Jīng hé) нэрийг авсан. Шяний засаг захиргааны төв нь гэхэд мөн адил нэртэй балгас байдаг. Жин шянь дотроо [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|балгас]] (2), [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|шян]] (3) хэмээх хоёр зүйлийн таван нутаг болж хуваагдана. Зарим нэг хүний судалснаар энд [[торгууд]] зонхилсон таван мянга орчим [[монгол үндэстэн|монгол хүн]] амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bumbinorn.ru/2008/12/07/page,2,poslednie_dannye_po_lokalizacii_i_chislennosti_ojjrat_chast_vtoraja_48654.html |title=Последние данные по локализации и численности ойрат. Часть вторая |access-date=2013-09-10 |archive-date=2010-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129094856/http://www.bumbinorn.ru/2008/12/07/page,2,poslednie_dannye_po_lokalizacii_i_chislennosti_ojjrat_chast_vtoraja_48654.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Тэмдэглэл ==
{{Notelist}}
== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Шинжааны суурин]]
[[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]]</text>
      <sha1>3sv9mr3mkymvt88de50zxo2wxpa4xu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дулаан (Хайши)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35882</id>
    <revision>
      <id>871899</id>
      <parentid>774061</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3283" sha1="5nn81opqa8h8alfheb7y316mc49v4lr" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
|name = Дулаан хошуу
|native_name = {{mongolUnicode|ᠳᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}} • {{lang|zh-hans|都兰县}} • {{bo-textonly|ཏུའུ་ལན་རྫོང་}}
|other_name = 
|postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]]
|postal_code = 816100
|settlement_type = [[Шянь|Хошуу]]
|image_skyline = 
|image_map = Location of Dulan within Qinghai (China).png
|map_caption = Хөхнуур ба Хайши тойрог (шар) дахь Дулаан хошуу (улаан)
| pushpin_map              = Хөхнуур
| pushpin_label            = Дулаан
| pushpin_label_position   = left
| pushpin_map_caption      = Хөхнуур дахь хошууны төвийн байршил
| pushpin_mapsize          = 
|subdivision_type = Улс
|subdivision_name = {{flag|Хятад}}
|subdivision_type1 = [[Хятадын муж|Муж]]
|subdivision_name1 = [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]]
|subdivision_type2 = [[Өөртөө засах тойрог]]
|subdivision_name2 = [[Хайши тойрог|Хайши]]
| seat_type                = Хошууны төв
| seat                     = [[Цагаан ус балгас]]
|area_total_km2 = 45270
|population_total = 68273
|population_as_of = 2020
|population_note  = &lt;ref&gt;{{cite web  |url = https://www.haixi.gov.cn/info/4543/228143.htm  |title = 海西州第七次全国人口普查公报（第二号）——各市县、行委常住人口情况  |publisher = Government of Haixi Prefecture  |language = zh  |date = 2021-07-02  |access-date = 2023-12-15  |archive-date = 2021-10-04  |archive-url = https://web.archive.org/web/20211004175306/http://www.haixi.gov.cn/info/4543/228143.htm  |url-status = dead  }}&lt;/ref&gt;
|population_density_km2 = auto
|coordinates = {{coord|36|18|N|98|05|E|region:CN-63|display=inline,title}}
|elevation_m = 3194
|timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]
|utc_offset = +8
|website = {{URL|http://www.dulan.gov.cn/}}
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
|mong={{mongolUnicode|ᠳᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠰᠢᠶᠠᠨ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}} |monr=Dulaγan siyan
|tib={{bo-textonly|ཏུའུ་ལན་རྫོང་}} or {{bo-textonly|གཏེར་ལམ་རྫོང་།}} |wylie=tu'u lan rdzong ''or'' gter lam rdzong |zwpy=Dulain Zong, Dêrlam Zong
|order=st |s=都兰县 |t=都蘭縣 |p=Dūlán Xiàn |j=dou&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;laan&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; jyun&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
}}

'''Дулаан''' — [[Хятад улс]]ын [[Хөхнуур муж]]ийн [[Монгол үндэстэн|Монгол]] [[Төвөд үндэстэн|Төвөд]] хоёр үндэстэн өөртөө засах [[Хайши тойрог|Хайши тойргийн]] харъяат [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|шянь буюу хошуу]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Location of Dulan within Qinghai (China).png
Зураг:
Зураг:
&lt;/gallery&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Хөхнуурын суурин]]
[[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]]</text>
      <sha1>5nn81opqa8h8alfheb7y316mc49v4lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гуйжоу муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35911</id>
    <revision>
      <id>871898</id>
      <parentid>846281</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7955" sha1="tcb40gq3kp5uoo82ltft2ib1cx9r1ju" xml:space="preserve">{{Short description|Баруун өмнөд Хятадын муж}}
{{ижил нэрийн тайлбар|Гуйжоу (салаа утга)}}
{{Инфобокс суурин
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;| name               = Гуйжоу
| native_name        = {{lang|zh-Hans|贵州}}
| settlement_type    = [[Хятадын муж|Муж]]
| translit_lang1     = Нэрийн
| translit_lang1_type = {{nobold|Хятад}}
| translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans|贵州省}} ({{transliteration|zh|Guìzhōu Shěng}})
| translit_lang1_type1 = {{nobold|Товчлол}}
| translit_lang1_info1 = GZ / {{linktext|lang=zh|黔}} or {{linktext|lang=zh-Hans|贵}} ({{zh|p=Qián or Guì}})
| image_skyline      = {{Photomontage
| photo1a = Huangguoshu Waterfall in October 2020, Picture12.jpg
| photo2a = Zhaoxing10.JPG
| photo2b = Fanjingshan-new.jpg
| photo3a= Guiyang, Guizhou, China.jpg
| photo3b = 荔波-卧龙坝 - panoramio.jpg
| photo4a = FAST Radio Telescope (captured from video).jpg
| position = center
| size = 280
| color = #F5F5F5
| border = 0
| color_border = white
| text = 
}}
| image_caption      = 
| image_map          = Guizhou in China (+all claims hatched).svg
| mapsize            = 275px
| map_alt            = Гуйжоу мужийн байршил
| map_caption        = Гуйжоу мужийн байршил
| coordinates        = {{coord|26|50|N|106|50|E|type:adm1st|format=dms|display=it}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Хятад}}
| named_for          = Гуй - Гуй уул &lt;br /&gt; ''[[жоу (засаг захиргааны нэгж)|жоу]]'' (тойрог)
| seat_type          = Нийслэл
| seat               = [[Гуйян]]
| seat1_type         = Томоохон хот
| seat1              = [[Зуньи]]
| parts_type         = Хуваалт
| parts_style        = para
| p1                 = 9 [[хятадын тойрог|тойрог]]
| p2                 = 88 [[шянь|хошуу]]
| p3                 = 1539 [[хятадын суурин|суурин]]
| government_type    = [[Хятадын муж|Муж]]
| governing_body     = [[Гуйжоу Мужийн Ардын Их Хурал]]
| leader_title       = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]]
| leader_name        = [[Шю Линь|Шю Линь]]
| leader_title1      = [[Гуйжоу Мужийн Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга
| leader_name1       = Шю Линь
| leader_title2      = [[Захирагч (Хятад)|Захирагч]]
| leader_name2       = [[Ли Бинжюнь]]
| leader_title3      = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга
| leader_name3       = [[Жао Юнчин]]
| area_footnotes     = &lt;ref name=mofcom&gt;{{cite web|title=Doing Business in China - Survey|url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/|publisher=Ministry Of Commerce - People's Republic Of China|access-date=5 August 2013|archive-date=5 Наймдугаар сар 2013|archive-url=https://archive.today/20130805091244/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 176167
| area_rank          = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|16-р байр]]
| elevation_max_m    = 2900
| elevation_max_point = [[Жюцайпин уул|Жюцайпин]]
| elevation_max_ft   = 
| elevation_max_rank = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_min_point = 
| elevation_min_ft   = 
| elevation_min_rank = 
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}&lt;/ref&gt;
| population_total   = 38,562,148
| population_as_of   = 2020
| population_rank    = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|17-р байр]]
| population_density_km2 = auto
| population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|18-р байр]]
| demographics_type1 = Хүн ам
| demographics1_footnotes = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн
| demographics1_info1 = [[Хятадууд]] - 62%&lt;br /&gt;[[Мяо үндэстэн|Мяо]] - 12%&lt;br /&gt;[[Буи ястан|Буи]] - 8%&lt;br /&gt;[[Дун ястан|Дун]] - 5%&lt;br /&gt;[[Тужя]] - 4%&lt;br /&gt;[[И үндэстэн|И]] - 2%&lt;br /&gt;[[Хятад дахь хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй угсаатны бүлэг|Онцлогдоогүй]] - 2%&lt;br /&gt;[[Гэлао ястан|Гэлао]] - 2%&lt;br /&gt;[[Шуй ястан|Шуй]] - 1%
| demographics1_title2 = Хэл, аялгууд
| demographics1_info2 = [[Баруун өмнөд хятад хэл]]
| iso_code           = CN-GZ
| blank_name_sec1    = [[ДНБ]] &lt;span style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;(2020)&lt;/span&gt;
| blank_info_sec1    = [[Хятадын юань|¥]]1.78 их наяд&lt;br /&gt;[[Америк доллар|$]]258 тэрбум (19-д)&lt;ref name=&quot;data2020&quot;&gt;GDP-2020 is a preliminary data {{cite press release | url=http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102| title=Home - Regional - Quarterly by Province| publisher=China NBS| date=March 1, 2021| access-date=March 23, 2021}}&lt;/ref&gt;
| blank1_name_sec1   = &amp;nbsp;- нэг хүнд ноогдох
| blank1_info_sec1   = [[Хятадын юань|¥]]46,228 &lt;br /&gt;$6,700 (31-т)
| blank2_name_sec1   = &amp;nbsp;• өсөлт
| blank2_info_sec1   = {{increase}} 4.5%
| blank_name_sec2    = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] {{nobold|(2019)}}
| blank_info_sec2    = {{increase}} 0.685&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|access-date=2020-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt; {{color|#FFA500|дундаж}} · 30-д
| website            = http://www.gzgov.gov.cn
| footnotes          = 
| official_name      = Гуйжоу муж
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| pic = File:Guizhou (Chinese characters).svg
| piccap = 
| picupright = 0.425
| s = {{linktext|贵州}}
| t = {{linktext|貴州}}
&lt;!--Mandarin--&gt;| p = Guìzhōu
| psp = Kweichow
| gr = Gueyjou
| w = Kuei&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-chou&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| myr = Gwèijōu
| mi = {{IPAc-cmn|g|ui|4|.|zh|ou|1}}
| bpmf = ㄍㄨㄟˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄓㄡ
&lt;!--Yue--&gt;| j = Gwai3zau1
| y = Gwaijàu, Gwaijāu
| ci = {{IPAc-yue|gw|ai|3|.|z|au|7}} ''эсвэл'' {{IPAc-yue|gw|ai|3|.|z|au|1}} 
&lt;!--Others--&gt;| poj = Kùi-chiu
| wuu = Kwae-tseu
| order = st
| showflag = p
| c = 
| altname = 
| lang1 = Жуан
| lang1_content = Gveicouh&lt;br&gt;贵州
| lang2 = [[И хэл|И]]
| lang2_content = ꇭꍏ
}}

'''Гуйжо́у'''&lt;ref&gt;Кирил монголоор үүнээс гадна Гуйчжоу, Гүйжөү, Гүйжоу зэргээр бичсэн байдаг.&lt;/ref&gt; ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠭᠦᠢᠵᠸᠦ|h}} - güiǰvü,&lt;ref name=&quot;худам монгол&quot;/&gt; [[Хятад хэл|хятадаар]] 贵州省 - Guìzhōu Shěng) — [[Хятад]] улсын өмнөд хэсгийн нэгэн [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;

Зураг:Beipanjiang Railway Bridge-4.jpg
Зураг:Ethnic minorities areas in Guizhou.png
&lt;/gallery&gt;

== Тодруулга ==
{{лавлах холбоос}}

{{БНХАУ-ын дээд нутаг}}
[[Ангилал:Гуйжоу| ]]
[[Ангилал:Хятадын муж]]</text>
      <sha1>tcb40gq3kp5uoo82ltft2ib1cx9r1ju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хуа Мулан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36167</id>
    <revision>
      <id>871886</id>
      <parentid>841162</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3970" sha1="kq4l6brx10hd9c2hf9dyt6pgcmib36z" xml:space="preserve">{{Short description|Домогт Хятадын баатар}}
{{Redirect|Мулан}}
{{Инфобокс дүр
| name = Хуа Мулан&lt;br /&gt;{{nobold|{{lang|zh-hant|花木蘭}}  }}
| series = &lt;!-- or |franchise=; use without the italic on the outside --&gt;
| image = 畫麗珠萃秀 Gathering Gems of Beauty (梁木蘭) 2.jpg
| caption = ''Гоо сайхны эрдэнэсийг цуглуулах'' ({{lang|zh-hant|畫麗珠萃秀}}) цомогт дүрслэгдсэн Мулан ([[Чин улс]]; ойр. 18-р зуун).
| first_major = Муланы баллад
| first_minor = &lt;!-- or |first_issue=; Per [[MOS:MINORWORK]] – minor works include TV episodes, chapters, songs and game missions --&gt;
| first_date = ойр. 6-р зуун
| last_major = 
| last_minor = &lt;!-- or |last_issue= --&gt;
| last_date = 
| creator = &lt;!-- only the credited creators; use adapted_by= for adaptations --&gt;
| gender = Эмэгтэй
| occupation = Морьт цэрэг&lt;!-- or |position= --&gt;
| origin = [[Тоба Вэй]]
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| title = Хуа Мулан
| t = 花木蘭
| s = 花木兰
| h = Fa Muklan
| gan = Fa&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Muk&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;-lan&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
| p = Huā Mùlán
| w = Hua&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Mu&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-lan&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| mi = {{IPAc-cmn|h|ua|1|-|m|u|4|.|l|an|2}}
| poj = Hoa Bo̍k-lân
| tl = Hua Bo̍k-lân
| j = Faa&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Muk&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;-laan&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
| y = Fāa Muhk-làahn
| ci = {{IPAc-yue|f|aa|1|-|m|uk|6|l|aan|4}}
| mc = Hwæ Muk-lan
| oc-bs = 
}}

'''Хуа Мулан''' (хятад: 花木蘭; мандарин хятад: Huā Mùlán) нь эртний Хятадын Хуа Муланы дууль гэдэг найраглалын гол дүр бөгөөд энэхүү дуульд Мулан нь эцгийнхээ оронд цэрэгт явсан тухай өгүүлдэг. Мулан 12 жил цэрэгт баатарлаг тулалдан цэргийн өндөр цол авсан боловч цэргээс халагдан ямар ч шагнал авалгүйгээр зөвхөн гэртээ харьсан байна. 

Хуа Муланыг түүхэн бодит хүн эсэх дээр түүхч, судлаачид маргаантай байдаг. Зарим нэг нь түүнийг Умарт Вэй улсын (386–534) үед амьдарч байсан гэж үздэг. [[Тоба Вэй]] улс нь [[Сяньби]] угсааны [[Тоба]] аймгаас гаралтай бөгөөд Сяньби бол эртний өвөг [[Зүүн Хойд Ази]]йн нүүдэлчин улс юм. Домогт өгүүлснээр тэрээр Тоба Вэйг төлөөлөхийн тулд эрэгтэй хүний хувцас өмсөж, монгол [[Нирун]]тай тулалдав.&lt;ref&gt;&quot;Named Venusian craters&quot;. In Lunar and Planetary Inst., Twenty-Fourth Lunar and Planetary Science Conference. March 1993. Bibcode: 1993LPI....24.1219R.&lt;/ref&gt;

Хуа Муланы нэрээр Венера гаригийн нэг тогоог нэрлэсэн.

Муланы тухай найраглалаар адил нэртэй хүүхэлдэйн киног [[Уолт Дисней Компани|Уолт Дисней компани]] хийсэн байна.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Гадны холбоос ==
=== Лавлах материал ===
* Dong, Lan. Mulan's Legend and Legacy in China and the United States (Temple University Press; 2010) 263 pages; Traces literary and other images of Mulan from premodern China to contemporary China and the United States.
* [http://afe.easia.columbia.edu/ps/china/mulan.pdf Ballad of Mulan] from Columbia University
* Ode to Mulan The original poem in Chinese and English side-by-side translation.

[[Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол]]
[[Ангилал:Уянгын шүлэгч]]
[[Ангилал:Утга зохиолын дүр]]
[[Ангилал:Мулан| ]]</text>
      <sha1>kq4l6brx10hd9c2hf9dyt6pgcmib36z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кашгар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37549</id>
    <revision>
      <id>871904</id>
      <parentid>852989</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11024" sha1="rdbceq7fkce9n0lnvlc83gnxgft49ba" xml:space="preserve">{{Short description|Хятадын Шинжааны хошууны энтэй хот}}
{{About|хошууны энтэй хотын|тойргийн|Кашгар тойрог}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Кашгар
| official_name            = &lt;!-- Official name in English if different from 'name' --&gt;
| native_name              = {{native name list |tag1=ug|name1=قەشقەر شەھرى |tag2=zh|name2=喀什市}}
| other_name               = Каши
| settlement_type          = [[Хошууны энтэй хот]]
| image_skyline            = {{multiple image
| border                   = infobox
| total_width              = 300
| perrow                   = 1/2/2
| caption_align            = center
| image1                   = Afaq Khoja Mausoleum (2017, crop).jpg
| caption1                 = [[Афак Хожа бунхан]]
| image2                   = Kashgar old town (6).jpg
| caption2                 = Хуучин хот
| image3                   = Downtown Kashgar. 2011.jpg
| caption3                 = Хотын төв
| image4                   = Kashgar, China Bebop Drone 2015-09-13T194555+0000 18F943.jpg
| caption4                 = Кашгарын үзэмж
}}
| image_caption            = 
| nickname                 = 
| motto                    = 
| image_map                = Kashi mcp.png
| map_caption              = Кашгар тойрог дахь Кашгарын (улаан) байршил
| pushpin_map              = Шинжаан#Хятад
| pushpin_relief           = yes
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_map_caption      = Шинжаан дахь хотын төвийн байршил
| pushpin_mapsize          = 300
| coor_pinpoint            = Кашгар хотын захиргаа
| coordinates              = {{coord|39.4681|N|75.9938|E|type:adm3rd_region:CN-65_source:Gaode|format=dms|display=it}}
| subdivision_type         = Улс
| subdivision_name         = {{flag|Хятад}}
| subdivision_type1        = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
| subdivision_name1        = [[Шинжаан]]
| subdivision_type2        = [[Хятадын тойрог|Тойрог]]
| subdivision_name2        = [[Кашгар тойрог|Кашгар]]
| seat_type                = Захиргааны төв
| seat                     = [[Өстэн Бой хороолол]]
| established_title        = &lt;!-- Settled --&gt;
| established_date         = 
| government_type          = 
| government_footnotes     = 
| leader_title             = 
| leader_name              = 
| unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes           = &amp;nbsp;(2018)&lt;ref name=demographia&gt;{{Cite book|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia World Urban Areas. 14th Annual Edition|last=Cox|first=W|publisher=Demographia|year=2018|location=St. Louis|page=22|access-date=15 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|archive-date=3 May 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2           = 1056.8&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--&gt;
| area_urban_km2           = 130
| area_metro_km2           = 2818
| demographics_type1       = Хүн ам
| demographics1_title1     = [[Хятадын ард түмэн|Томоохон угсаатны бүлгүүд]]
| demographics1_info1      = {{ubl|85.8% [[Уйгурууд]]|13.5% [[Хятадууд]]}}
| elevation_footnotes      = 
| elevation_m              = 1270
| population_as_of         = 2020
| population_footnotes     = &lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de/en/china/xinjiang/admin/ Xinjiang: Prefectures, Cities, Districts and Counties]&lt;/ref&gt;
| population_note          = 
| population_total         = 782,662
| population_density_km2   = auto&lt;!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --&gt;
| population_metro         = 
| population_density_metro_km2 = 
| population_urban         = 920,000&lt;ref name=demographia/&gt;
| population_density_urban_km2 = auto
| population_blank1_title  = 
| population_blank1        = 
| population_density_blank1_km2 = &lt;!-- General information  ---------------&gt;
| timezone1                = [[Хятад дахь цаг|ХСЦ]]
| utc_offset1              = +08:00
| timezone2                = [[Шинжааны цаг|ШЖЦ]], ''де-факто''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.xinjiang.gov.cn/10018/10008/00017/2005/22694.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071109214144/http://www.xinjiang.gov.cn/10018/10008/00017/2005/22694.htm |archive-date=9 November 2007 |title=The Working-Calendar for The Xinjiang Uygur Autonomous Region Government |work= Xinjiang Uygur Autonomous Region Government}}&lt;/ref&gt;
| utc_offset2              = +06:00
| postal_code_type         = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
| postal_code              = 844000
| area_code                = 0998
| website                  = {{URL|http://www.xjks.gov.cn/}}
| footnotes                = 
| blank_name               = [[ДНБ]] (Нэрлэсэн)&lt;ref&gt;{{Cite web|date=25 November 2020|title=喀什市概况（2020|url=http://www.xjks.gov.cn/2020/11/25/ksjj/5700.html|access-date=12 March 2021|language=zh|archive-date=18 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118100121/http://xjks.gov.cn/2020/11/25/ksjj/5700.html}}&lt;/ref&gt;
| blank_info               = 2019
| blank1_name              = {{nbsp}}– Нийт
| blank1_info              = ¥22.8 тэрбум&lt;br /&gt;$3.3 тэрбум
| blank2_name              = {{nbsp}}– Нэг хүнд ноогдор
| blank2_info              = ¥34,748&lt;br /&gt;$5,028
| blank3_name              = {{nbsp}}– Өсөлт
| blank3_info              = {{increase}} 6.2%
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| ibox-order = ug, zh
| title = Kashgar
| pic = Kashgar (Chinese and Uighur)2.png
| piccap = 
| picsize = 125px
| uig = قەشقەر
| uyy = Ⱪǝxⱪǝr
| usy = Қәшқәр
| uipa = {{IPA|ug|qæʃqær|}}
| uly = Qeshqer
| c = {{linktext|lang=zh|喀什}}
| p = Kāshí
| bpmf = ㄎㄚ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄕˊ
| w = Kʻa&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-shih&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| gr = Kashyr
| tp = Kashíh
| myr = Kāshŕ
| mi = {{IPAc-cmn|k|a|1|.|shi|2}}
| mps = Kāshŕ
| s2 = 喀什噶尔
| t2 = 喀什噶爾
| altname3 = Түүхэн Хятад нэр
| c3 = 疏勒
| p3 = Shūlè
| bpmf3 = ㄕㄨ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄌㄜˋ
| w3 = Shu&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-lê&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
| gr3 = Shuleh
| myr3 = Shūlè
| tp3 = Shulè
| mi3 = {{IPAc-cmn|sh|u|1|.|l|e|4}}
| mps3 = Shūlè
| altname4 = Бусад Хятад түүхэн нэр
| c4 = 疏附
| p4 = Shūfù
| bpmf4 = ㄕㄨ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄈㄨˋ
| w4 = Shu&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-fu&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
| gr4 = Shufuh
| myr4 = Shūfù
| tp4 = Shufù
| mi4 = {{IPAc-cmn|sh|u|1|.|f|u|4}}
| mps4 = Shūfù
| showflag = p
| order = st
}}

'''Кашгар''', &lt;small&gt;Каши&lt;/small&gt; — ([[Хятад хэл|хятад.]] 喀什, [[пиньинь]] ''Kāshí'', уйг. ''قەشقەر / Қәшқәр''‎) эртний түүхтэй, одоо [[Хятад]] улсын [[Шинжаан|Шинжааны]] [[Кашгар тойрог|Кашгар тойргийн]] төв, 2020 оны байдлаар 782 662 хүн ам бүхий [[Хятад#Улс төр|хошууны энтэй хот]].

== Түүх ==
Олон зууны турш Кашгар хот олон удаа нэг гараас нөгөөд шилжиж ирсэн. Үүнд Хятадын эзэнт гүрнүүд, Түрэгийн хаант улс, Перс, Монголын эзэнт гүрнүүд, Төвдийн шашинт улсын мэдэлд орж байжээ.

МЭӨ 1-р зуунд Кашгар нь тус бүс нутгийн бусад улсуудын хамт Хятадын Хань эзэнт гүрний мэдэлд орсон. Хятадын дипломатчид Кашгарыг /*sra [r]ˤək/ (疏勒, орчин үеийн Шуле гэж нэрлэдэг) гэж нэрлэдэг байсан ч нутгийн нэр болох хжасрае (佉沙, &quot;Кашгар&quot; гэдэг үгийн гажуудал, орчин үеийн Куша) нь Тан гүрний үеэс мэдэгдэж байжээ. Энэ хот нь Чанъанаас 9,350 ли зайд байрладаг байв. Хүн ам нь 1,510 өрх, 18,647 оршин суугчтай байсан бөгөөд үүнд 2,000 дайчин багтжээ.

1755 онд Кашгар [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] мэдэлд орсон. 1862 онд Кашгарын мусульман шашинтнууд Чин улсын засаглалын эсрэг бослого гаргасан.

Бээжингийн эрх баригчдын эсрэг Кашгарын мусульманчуудын сүүлчийн бослого 1928-1937 онуудад үргэлжилсэн. 1933-1934 онуудад Кашгар нь олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй Зүүн Туркестаны Исламын Бүгд Найрамдах Улсын нийслэл байв. Кашгарын засаг захиргааны бүсийн үндсэн дээр нийслэлийн дүүрэг байгуулагдсан. 1937 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын тусламжтайгаар бослогыг дарсан. 

1949 онд БНХАУ байгуулагдсаны дараа Кашгарын тусгай бүс, Яркандын тусгай бүсийг байгуулсан. 1952 оны 10-р сард Кашгарын тусгай бүсийн дотор Кашгар муж-хот (喀什市) байгуулагдсан. 1956 онд Яркандын тусгай бүсийг татан буулгаж, түүний газар нутгийг Кашгарын тусгай бүсийн нэг хэсэг болгосон. 1971 оны 1-р сард Кашгарын тусгай бүсийг Кашгар муж болгон өөрчилсөн байна.

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Зураг:View of Kashgar 1868.jpg|1‍868 он
Зураг:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|Бунхан
Зураг:Kashgar.jpg|Зах зээлийн газар (2001)
&lt;/gallery&gt;

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}
{{Reflist|group=Note}}

== Эх сурвалж ==
{{Reflist|2}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Category:Kashgar|Кашгар}}

[[Ангилал:Шинжааны суурин]]
[[Ангилал:Хятадын тойроггүй хот]]
[[Ангилал:Хятадын баянбүрд]]
[[Ангилал:Торгоны замын суурин]]
[[Ангилал:Баянбүрдийн хот]]</text>
      <sha1>rdbceq7fkce9n0lnvlc83gnxgft49ba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курскийн тулалдаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39145</id>
    <revision>
      <id>871863</id>
      <parentid>864970</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>871863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84218" sha1="m9kcpx13oewp0pk1efkbrxjwle01ban" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
| conflict    = Курскийн төлөөх тулалдаан
| partof      = Дэлхийн хоёрдугаар дайн
[[File:Ilya Vlasenko Konstantin Simonov near Ponyri. Battle of Kursk. 1943.jpg | thumb | 220x124px | right]]
| caption     = Германы СС-ийн цэргүүд Курскийн тулалдааны үед
| date        = 1943 оны 7-8 сар
| place       = [[ОХУ]], [[Курск муж]]
| territory   = [[Курскийн цүлхэн]]ий умарт болон өмнөд хэсгийг [[герман]]чуудаас чөлөөлж, [[Харьков]], [[Белгород]] хотуудыг чөлөөлсөн төдийгүй [[Днепр мөрөн]] хүртэл давшин байлдах нөхцлийг хангасан
| result      = Зөвлөлтийн цэргийн ялалт
| status      = ррр
| combatant1  = [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
| combatant2  = [[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22x20px]] [[Герман]]
| combatant3  = 
| commander1  = [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Иосиф Сталин]]&lt;/br&gt;[[Георгий Жуков]]&lt;/br&gt;[[А.Василевский]]&lt;/br&gt;[[Константин Рокоссовский|К. Рокоссовский]]&lt;/br&gt;[[Н.Ватутин]]&lt;/br&gt;[[Иван Конев]]&lt;/br&gt;
| commander2  = [[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22x20px]] [[Адольф Хитлер]]&lt;/br&gt;[[Эрих фон Манштайн]]&lt;/br&gt;[[Г.Клюге]]&lt;/br&gt;[[Вальтер Модел]]&lt;/br&gt;[[Х.Гот]]&lt;/br&gt;
| commander3  = 
| strength1   = {{plainlist |
* 1,910,361 цэрэг{{sfn|Glantz|House|2004|p=337}}
* 5,128 танк{{sfn|Glantz|House|2004|p=337}}
* 25,013 их буу{{sfn|Glantz|House|1995|p=165}}
* 2,792{{sfn|Bergström|2007|p=127–128|loc= figures are from Russian archives; Russian aviation trust; Russian Central Military Archive TsAMO, Podolsk; Russian State Military Archive RGVA, Moscow; Monino Air Force Museum, Moscow.}} - 3,549{{sfn|Zetterling|Frankson|2000|p=20}} онгоц
}}
| strength2   = {{plainlist |
* 912,460 цэрэг{{sfn|Glantz|House|2004|p=338}}
* 2,928 танк{{sfn|Glantz|House|2004|p=338}}
* 9,966 их буу{{sfn|Glantz|House|1995|p=165}}
* 2,110 нисэх онгоц{{sfn|Bergström|2007|pp=123–125|ps=. Figures are from German archives. Bundesarchiv-Militararchiv, Freiburg; Luftfahrtmuseum, Hannover-Laatzen; WASt Deutsche Dienststelle, Berlin.}}
}}
| strength3   = 
| casualties1 = '''&quot;Цайз&quot; ажиллагаа:'''{{efn|name=ReferenceA}}
{{plainlist |
* 177,847 цэрэг{{sfn|Krivosheev|2001|loc=[http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=en&amp;ie=UTF-8&amp;sl=auto&amp;tl=en&amp;u=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html&amp;prev=_t&amp;rurl=translate.google.com&amp;usg=ALkJrhjOU8LIn5wNisOFl1ybg6uffTr3IA#5_10_23 Kursk]}}
* 1,614{{sfn|Krivosheev|2001|ps=, [http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=en&amp;sl=auto&amp;tl=en&amp;u=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_09.html&amp;rurl=translate.google.com&amp;usg=ALkJrhhwHg9YwpYvBluIhD5nOhXctk_89g Kursk equipment]}} – 1,956{{sfn|Frieser|2007|p=150}} [[танк]], [[өөрөө явагч их буу]]
* 459{{sfn|Krivosheev|2001}} – 1,961{{sfn|Frieser|2007|p=150}} нисэх онгоц
* 3,929 [[их буу]]{{citation needed|date=May 2013}}
}}
'''Курскийн нийт тулалдаанд:'''{{efn|name=КурскA}}
{{plainlist |
* 254,470 цэрэг{{sfn|Krivosheev|1997|pp=132–134}}{{efn|name=Breakdown 4}}
* 1,800 танк, өөрөө явагч их буу{{sfn|Krivosheev|1997|p=262}}{{efn|name=Breakdown 5}}
* 1,626 нисэх онгоц{{sfn|Krivosheev|2001}}
* 5,244 их буу{{sfn|Krivosheev|2001}}
}}
| casualties2 = '''[[&quot;Цайз&quot; ажиллагаа]]:'''{{efn|name=ReferenceA}}
{{plainlist |
* 54,182 цэрэг{{sfn|Frieser|2007|p=154}}{{efn|name=Breakdown 3}}
* 323 танк, [[дайрагч их буу]],{{sfn|Glantz|House|2004|p=276}}
* 159 [[нисэх онгоц]]{{sfn|Frieser|2007|p=154}}{{sfn|Clark|2012|p=408}}
* ~500 их буу{{sfn|Frieser|2007|p={{Page needed|date=September 2010}}|ps=. A rough estimation by Frieser since no numbers are available}}
}}
&lt;br&gt;
'''Курскийн нийт тулалдаанд:'''{{efn|name=KurskA}}
{{plainlist |
* 203,000 цэрэг{{sfn|Zetterling|Frankson|2000|p= 116, 117|ps=. For all participating German armies in the Kursk area, there were 203,000 casualties for July and August}}
* 1500 танк, дайрагч их буу,{{sfn|Frieser|2007|p=201|ps=. Exact numbers are unknown; the entire German eastern front lost 1,331 tanks and assault guns for July and August, so the number of 760 is an estimate.}}
* 681 нисэх онгоц (for 5–31 July){{sfn|Bergström|2008|p=120|ps=. Figures for 5–31 July, as given by the Luftwaffe logistics staff (''Generalquartiermeister der Luftwaffe'').}}
}}
| casualties3 =
| notes       = 
}}

'''Курскийн тулалдаан''' буюу Германы '''&quot;Цитадель&quot; ажиллагаа'''  нь [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы том тулалдааны нэг бөгөөд энэ нь Германы дорно зүгт хийсэн стратегийн сүүлчийн давшилт болсноороо [[дэлхийн түүх]]энд үлджээ. Курскийн тулалдаан 1943 оны 7-р сарын 5-наас 8-р сарын 23 хүртэл үргэлжилж хоёр талаас 4 сая хүн оролцсон гэж үздэг.

Уг тулалдааныг [[Зөвлөлт]]ийн тал:
* [[Курскийн стратегийн хамгаалалтын тулалдаан]]
* [[Орловын стратегийн давшилтын тулалдаан]]
* [[Харьков-Белгородын стратегийн давшилтын тулалдаан]] гэсэн 3 үе шаттайгаар авч үздэг бол Германы тал зөвхөн давших тулалдааны [[&quot;Цидатель&quot;]] буюу &quot;Цайз&quot; ажиллагаа гэж өөрийнхөө давших тулалдааны үеээр нэрлэж авч үздэг байна.
Үүнээс гадна энэ тулалдааны нэг хэсэг болох хоёр талаас хамгийн олон тооны 1200 танк оролцсон хамгийн том тулаан буюу [[Прохорвкийн тулалдаан]], мөн хамгийн их хохирол авчирсан агаарын тулалдааны нэг болсон юм.
Зөвлөлтийн талаас Курскийн тулалдаан бол маш сайн бүтэцтэй хамгаалалтын тулаан болсон бөгөөд энэхүү тулалдаанаар дорнод фронт дээр стратегийн санаачлагыг Германы талаас Зөвлөлтийн тал булаан авсан байна.
[[Адольф Хитлер]]ийн зорилгыг тагнаж байсан сайн тагнуулчдын тусламжтайгаар Зөвлөлтийн тал урьчилан хамгаалалтаа сайн зузаатган, мөн маш их тооны нөөц хүчээ сөрөг давшилтанд бэлтгэж амжсан байлаа.

==Тулалдааны өмнөх фронтын байдал==
:''Гол өгүүллэг: [[Сталинградын тулалдаан]]''
1942-1943 оны өвөл [[Сталинградын тулалдаан]]д [[германы 6-р арми]] устаж дорнод дахь германы хүч маш их суларсан байлаа.
Хитлерийн тушаалаар [[Донбасс]] руу давшсан [[Улаан Арми|зөвлөлтийн цэрэг]]т 1943 оны хоёр, гуравдугаар сард Германы [[Эрих фон Манштайн]]ны [[өмнөд армиудын бүлэг]] цохилт өгөн [[сөрөг довтолгоон]]д шижлсэний дараа зөвлөлтийн цэрэгт хүнд хохирол учруулан ухрааж Харьков, Белгород хотуудийг дахин эзэлсэн байна. Энэхүү Харьковын төлөөх тулалдааны дараа [[Курск]] хотыг тойрсон германы тал руу тохойрон осон цүлхэн хэлбэрээр хоёр талын [[фронтын шугам]] тогтсон байна.

==Германы төлөвлөгөө==
[[File:Kursk-1943-Plan-GE.svg|thumb|left|Германы давших төлөвлөгөө]]
[[Германы дээд командлал]]д 1943 оны [[зуны байлдаан]]ы талаар нэгдсэн бодлого, төлөвлөгөө эхний үед байгаагүй байна. 
Фон Манштейн нь &quot;Харьковын дэргэдэх Зөвлөлтийн цэргийн давшилтийг амжилттай зогсоосон шиг довтолгооны шугамаа тэлэхийг хүсэж байлаа. Тэрээр Зөвлөлтийн армийг баруун [[Украин]]ы Донецийн тал руу зүглүүлэхийн тулд арай чүү гэж бүрдэж буй 6-р армиа өгөөшинд тавин хуурахыг бодож байв. Ингэснээр Донец хотын зүүн талаар [[Донын Ростов|Ростов хот]] руу давшин [[Улаан Арми]]йг [[Азовын тэнгис]]т шахан бүслэх&quot; боломж олдож байлаа. Гэвч Германы Армийн дээд тушаалтангууд Фон Манштейний төлөвлөгөөг сайшаасангүй.
[[File:091220 - Heinz Guderian.jpg|thumb|left|Гудериан Дорнод фронт дээр, 1943.]]
Тухайн үед Германы [[танкийн цэргийн байцаагч]] [[Хайнц Гудериан|генерал Гудериан]]  &quot;Жанжин штабын дарга генерал Цейтцлер &quot;шинэ [[барс танк]] болон бусад зэвсгийн хүчээр [[Оросын фронт]]ын өмнөд үзүүрт хүчтэй давшилт зохион байгуулснаар оросын талд хүнд ялагдал учруулах замаар түүний хүчийг сулруулан германы талд стратегийн санаачлагыг авчрах нь зүйтэй.&quot; гэж үзэж байв. Гэвч тэрээр үүнийгээ 1943 оны 4 сард хэлсэн нь тухайн үед [[Сталинградын тулалдаан]]ы дараа уналтанд орсон бөгөөд давшилтын тухай ерөөсөө бодоогүй байсан германы дээд командлалд гэнэтийн зүйл болсон.&quot; дурссан байна.

[[File:Bundesarchiv Bild 183-2005-1017-519, Russland, Generaloberst Model vor Sluzk.jpg|thumb|right|Генерал Модель фронт дээр]]
1943 оны 5 сард [[Мюнхен]]д болсон зөвлөлгөөнөөр [[Дорнод фронт]] дээр давших ажиллагаа явуулах тал дээр харилцан адилгүй санал гарсан байна. Уулзалт дээр [[Вальтер Модел|генерал Вальтер Модел]] &quot;Оросууд бид нар руу давшихыг бодож байгаа иймд бид амжилт олохыг хүсвэл өөр тактикийг судлах хэрэгтэй бөгөөд энэ нь давшилт&quot; гэж хэлсэн байна. Манштейн &quot;Хэрвээ бид нар 4 сард давшиж чадах юм бол амжилтанд хүрнэ&quot; гэсэн байна.
Гитлери энэ тухай Клюгегээс асуухад Цейтцлертэй санал нэг байгаагаа илэрхийлжээ. Гудериан &quot;энэ уулзалтан дээр [[Шпеер]] бид хоёр давших тухай асуудалд үгүй гэж хэлсэн&quot; гэж дурссан байдаг. Үүнд [[Германы дээд командлалын штаб]]ын дарга [[фельдмаршал Кейтель]] &quot;бид улс төрийн шаардлагын дагуу заавал давших ёстой&quot; гэж хэлжээ.

Давших тухай санал зөрөлдөөн байсан боловч Германы дээд командлал 1943 оны зун Дорнод фронтын Курскийн чииглэлд том давшилт хийхээр төлөвлөсөн бөгөөд энэхүү ажиллагааг &quot;Цайз&quot; буюу &quot;Цидатель&quot; гэж нэрлэхээр шийдвэрлэсэн байна.
&quot;цайз&quot; төлөвлөгөөг 1943 оны 5 сарын 10-11-д урьдчилсан байдлаар боловсруулсан бөгөөд төлөвлөгөөний гол зорилго нь Курскийн цүлхэнгийн умарт болон өмнөд нүүрний хэсгээс хоорондоо уулзах чиглэлээр ерөнхий цохилтуудыг өгч Курскт нийлснээр зөвлөлтийн Курскийн цүлхэн дэх цэргийг бүслэн устгахад оршино гэж үзэж байсан байна.

Энэ зорилгоор тулалдаанд оролцох армийн бүлгүүдэд 50 хүртэл [[диви]]з (түүнээс18 нь танк, [[моторжуулсан дивиз]]), 2 [[танкийн бригад]], 3 [[танкийн тусгай батальон]], 8 [[дайрагч их бууны дивизион]] буюу нийтдээ 900000 цэргийг бөөгнөрүүлсэн байна.
Давшилтыг [[&quot;Төв&quot; армиудын бүлэг|&quot;Төв&quot; армиудын бүлгийн]] командлагч [[генерал-фельдмаршал Г. фон Клюге]] ба [[&quot;Өмнөд&quot; армиудын бүлэг|&quot;Өмнөд армиудын бүлгийн]] командлагч [[Эрих фон Манштайн|генерал-фельдмаршал Э. фон Манштейн]] удирдахаар болжээ. [[Орел]]ын буюу хойт хэсэгт, &quot;Төв&quot; армиудын бүлгийн цохилтын бүлэглэлд танкийн 2-р, хээрийн 2,9-р армиудын нэгтгэн командлалыг [[Вальтер Модел|генерал-фельдмаршал В. Модель]]д, цүлхэнгийн өмнөд хэсэгт Белгородын чиглэлд &quot;Өмнөд&quot; армиудын цохилтын бүлэглэлд  4-р танковой арми, 24-р танкийн  корпус ба [[оперативын групп «Кемпф»]]-ийг нэгтгэн командлалыг [[генерал Х. Гот]]ад хариуцуулсан байна. 

Вальтер Моделийн 9-р арми Орелийн урд талаас довтлох дундуур Херманн Готтын 4-р танкийн бүлэг Харьковийн хойноос довтлохоор болов. Тэд бүгд Курскт уулзах төлөвлөгөөтэй ба, хэрэв довтолгоо амжилттай байвал урагшаагаа зогсолтгүй давшин улмаар дорнод дахь [[Дон мөрөн]]д фронтын шинэ шугам байгуулах байлаа.
Германчууд эхлээд 5 сарын 4-нд довтлох гэснээ 6 сарын 12 хүртэл хойшлуулав. Илүү олон шинэ зэвсэгүүд болон шинэ хүнд танкнуудыг Курск руу явуулахын тулд хугацаагаа 7 сарын 4 хүртэл хойшлууллаа.
Давшилтыг ингэж удаа дараа хойшлуулсан нь Гитлерийн шинэ хүнд [[Барс]], [[Ирвэс танк]]ууд, [[Фердинанд]] гэдэг дайрагч их буунуудыг тулалдаанд олон тоогоор оруулахыг хүссэн явдал байв. Давшилтыг дэмжихийн тулд шинэ маркийн [[сөнөөгч-бөмбөгдөгч]] [[Фокке-Вульф-190]], дайрагч [[Хеншель-129]] онгоцууд болон бусад нисэхийн ангиудыг бөөгнөрүүлжээ.
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; | Тулалдаанд оролцогч: &quot;Төв&quot; армиудын бүлэг (Фельдмаршал [[Гюнтер фон Клюге]]){{sfn|Clark|2012|pp=475–477|loc= The 2nd Panzer Army and 2nd Army are not included in the order of battle in the source. The 2nd Panzer Army did not take part in Operation Citadel, but played a significant part in Operation [[Кутузов операци|''Кутузов'']]. The 2nd Army was tasked with pushing the western face of the salient once the encirclement was completed, but never got do so since the northern and southern pincers failed to meet at Kursk.}}
|-
! [[Хээрийн арми|Арми]]
! Командлагч
! [[Корпус]]
! Корпусын команлагч
! [[Дивиз (цэргийн)|Дивизууд]]
|-
| [[9-р арми(Wehrmacht)|9-р арми]]
| [[Вальтер Модел]]
|
| XX армийн корпус
| [[Рудольф Рейрхер вон Роман|Р. вон Роман]]
| [[45-р явган цэргийн дивиз (герман)|45-р]], [[72-р явган цэргийн дивиз (герман)|72-р]], 137-р, 251-р явган цэргийн дивиз
|-
|
|
|
| XLVI танкийн корпус
| [[Ханс Зорн|Х.Зорн]]
| [[7-р явган цэргийн дивиз (герман)|7-р]], 31-р, [[102-р явган цэргийн дивиз (герман)|102-р]],  258-р явган цэргийн дивиз
|-|
|
|
|
| [[XXXXI танкийн корпус (герман)|XLI танкийн корпус]]
| [[Жозеф Харпе|Ж.Харпе]]
| [[18-р танкийн дивиз (герман)|18-р]] танкийн дивиз; 86-р, [[292-р явган цэргийн дивиз (герман)|292-р]] -р явган цэргийн дивиз
|-
|
|
|
| XLVII танкийн корпус
| [[Иохансон Лемелсон|Ж.Лемелсон]]
| [[2-р танкийн дивиз (герман)|2-р]], [[9-р танкийн дивиз (герман)|9-р]], [[20-р танкийн дивиз (герман)|20-р]] танкийн дивиз; [[6-р явган цэргийн дивиз|6-р]] явган цэргийн дивиз
|-
|
|
|
| XXIII армийн корпус
| [[Иохан Фрейснер|И.Фрейснер]]
| [[216-р явган цэргийн дивиз|216-р]] 383явган цэргийн дивиз; [[78-р явган цэргийн дивиз|78-р]] дайрагч дивиз
|-
|
|
|
| Армийн сэлбэг нөөц
|
| [[4-р танкийн дивиз (герман)|4-р]] [[2-р явган цэргийн дивиз (Wehrmacht)|12-р]] -р танкийн дивиз; [[10-р явган цэргийн дивиз (Wehrmacht)|10-р]] Панцергренадерын дивиз
|-
| [[2-р танкийн арми]]
| [[Эрих Клюгер|Эрих-хейнрих Клюгер]]
|
| XXXV армийн корпус
| [[лотар Рендулич|Л.Рендулич]]
| 34, 56, 262, [[299-р явган цэргийн дивиз(Germany)|299-р]] -р явган цэргийн дивиз
|-
|
|
|
| LIII армийн корпус
| [[Фридрих Холлвитзер|Ф.Холлвитзер]]
| [[208-р явган цэргийн дивиз (Germany)|208-р]], 211, 293-р явган цэргийн дивиз; 25-р Панцергренадерын дивиз
|-
|
|
|
| LV армийн корпус
| [[Эрих Жачке|Э.Жачке]]
| [[110-р явган цэргийн дивиз (Germany)|110-р]], 112, 134, 296, 339 -р явган цэргийн дивиз
|-
|
|
|
| Армийн сэлбэг нөөц
|
|[[5-р танкийн дивиз (Wehrmacht)|5-р танкийн дивиз]]
|-
| Армиудын бүлгийн нөөц
|
|
|
|
| [[8-р танкийн дивиз(Germany)|8-р танкийн дивиз]] 
|-
| [[Люфтваффе 6 буюу Германы 6-р агаарын флот]]
|
|
|
|
| [[1-р нисэх дивиз ]]
|}

{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; | Тулалдаанд оролцогч: &quot;Өмнөд&quot; армиудын бүлэг (Фельдмаршал [[Эрих фон Манштайн]]){{sfn|Clark|2012|pp=475–477}}

|-
! [[Хээрийн арми|Арми]]
! Армийн командлагч
! [[Корпус]]
! Корпусын командлагч
! [[Дивиз (цэргийн)|дивиз]]
|-
| [[4-р танкийн арми]]
| [[Херман Гот]]
|
| LII армийн корпус
| Генерал [[Эжен Отт (генерал)|Э.Отт]]
| 57, 255, 332-р явган цэргийн дивиз
|-
|
|
|
| XLVIII танкийн корпус
| [[Отто фон Кобелдорфф|О.фон Кобелдорфф]]
| [[3-р танкийн дивиз (Wehrmacht)|3-р]] [[11-р танкийн дивиз(Germany)|11-р]] -р танкийн дивиз; 167-р явган цэргийн дивиз: [[панцер-гренадерийн дивиз Гроссдойчланд |дивиз Гроссдойчланд]]
|-
|
|
|
| [[II СС-ийн танкийн корпус]]
| генерал [[Паул Хауссер|П.Хауссер]]
| [[1-р СС-ийн танкийн &quot;лейбштандарт адольф Гитлер&quot; дивиз|1-р (&quot;лейбштандарт адольф Гитлер&quot;)]], [[2-р СС-ийн танкийн &quot;Дас Райх&quot; дивиз|2-р (''Дас Райх'')]],  [[3-р СС-ийн танкийн &quot;Тотенкопт&quot; дивиз|3-р (&quot;Тотенкопт&quot;)]] СС-ийн панцергренадерын дивиз
|-
| [[&quot;Кемп&quot; армиудын бүлэг|Армийн бүлэг &quot;Кемп]]
| [[Вернер Кемп]]
|
| III танкийн корпус
| [[Херман Брейф|Х.Брейф]]
| 6, 7,19-р танкийн дивиз; 168-р явган цэргийн дивиз
|-
|
|
|
| Корпус &quot;Раус&quot;
| [[Эрхард Раус|Э.Раус]]
| 106, 320-р явган цэргийн дивиз
|-
|
|
|
| XLII Армийн корпус
| [[Франц Маттенклот|Ф.Маттенклот]]
| 39, 161, 282-р явган цэргийн дивиз
|-
| Армиудын бүлгийн нөөц хүч
|
|
| XXIV Танкийн корпус
| [[Вальтер Нехрин|В.Нехрин]]
| [[5-р СС-ийн танкийн Викинг дивиз|5-р СС-ийн (''Викинг'') панцергренадерын дивиз]], [[17-р танкийн дивиз (Germany)|17-р]] танкийн  дивиз
|-
| [[Люфтваффе 4 буюу Германы 4-р агаарын флот]]
|
|
|[[8-р агаарын корпус (Germany)|VIII Fliegerkorps]]
|
|
|}

==Зөвлөлтийн төлөвлөгөө==
[[File:Zhukov in October 1941.jpg|thumb|right|Маршал Жуков]]
Зөвлөлтийн тал 1943 оны зуны байлдааны ажиллагааг бэлтгэхэд онцгой анхаарч байжээ. 
[[Маршал]] [[Георгий Жуков]] 1943 оны 4 сарын 8-нд зуны цэргийн ажиллагааны талаарх саналаа [[Дээд ерөнхий командлалын газар]]т ирүүлсэн байна. [[Георгий Жуков |Жуков]] &quot;1943 оны зун германчуудын довтолгоог хориглолтоор зогсоон хүчийг нь нэн ялангуяа танкийн цэргийг нь устган хүчийг нь туйлдуулсны дараа сөрөг давшилтанд орж, санаачлагыг булаан авах нь зүйтэй&quot; гэж үзсэн байна. Мөн тэрээр &quot;Германы 1943 оны зуны давшилтын гол чиглэл нь курскийн цүлхэнгийн умарт ба өмнөд хэсэг бөгөөд германчууд 15-16 танкийн болон моторжуулсан дивиз бүхий томоохон хүчээр давшина&quot; гэж таамаглаж байгаагаа илтгэсэн байна. 
[[Воронежийн фронт]]ын командлагч [[И.Ватутин]] &quot;Германчуудыг зуны довтолгоонд бэлтгэж амжихаас өмнө трүүлж довтлох&quot; санал дэвшүүлсэн байна. 
[[Улаан армийн Дээд ерөнхий командлагч]] [[Иосиф Сталин]] &quot;1942 оны зуны [[Харьков-Барвенковын давшилт]] бүтэлгүйтсэн болон 1943 оны 2-3 сард Харьковын чиглэлд хийсэн германчуудын сөрөг довтолгооны үед зөвлөлтийн цэрэг найдвартай давших тулалдаан хийж чадаагүй гашуун туршлага байгаа ба зөвлөлтийн цэрэг германчуудын эсрэг давших тулалдааны туршлага суугаагүй байгаа учир германчуудыг түрүүлж довтлон бүслэх ажиллагаа хийлгүй германчуудыг эхлэн довтлоход нь хориглолтоор цуцааж, шийдвэрлэх шатанд сөрөг довтолгоонд орж, шахан түрэх замаар газар нутгаа чөлөөлөх нь зүйтэй&quot; гэсэн бодолтой байсан байна.
[[Швейцар]] дахь зөвлөлтийн [[Люси]] болон [[Дора тагнуулийн сүлжээ]], [[англи]] дах [[Кембрижийн тавал тагнуулын сүлжээ]], [[английн Ми-5 тагнуулын алба]], фронтын тагнуулын мэдээлэл болон бусад тагнуулын мэдээллүүдээс Зөвлөлтийн удирдлагад германы &quot;Цайз&quot; ажиллагааны тухай дэлгэрэнгүй мэдээлэлтэй болсон байна. 

1943 оны 4 сарын 12-нд Зөвлөлтийн дээд командлалын тусгай зөвлөлгөөнийг Сталин, маршал Георгий Жуков, Жанжин штабын дарга [[А.Василевский]], түүний орлогч [[Алексей Антонов|армийн генерал А. Антонов]] нарын бүрэлдхүүнтэйгээр хийсэн байна. 
Энэ зөвлөлгөөнөөр Зөвлөлтийн командлал [[хориглон хамгаалалтын тулалдаан]] хийх шийдвэр гэргасан бөгөөд хориглолтоор дайсны цэргийг туйлдуулан цуцаасны дараа хамгийн эгзэгтэй үед сөрөг цохилт хийхээр шийдсэн байна. Энэ зорилгоор Курскийн цүлхэнгийн хоёр талд гүн цуваажуулсан хориглолтыг байгуулахаар тогтжээ. Хориглолтын энэ байгууламж нь 8 зурвасаас бүрдэх ба дайсны дайралт хийж болзошгүй зурваст 1 км-т дунджаар 1500 танк эсэргүүцэх, 1700 [[явган цэргийн эсрэг мина]] байршуулжээ.
Германы давшилтын эсрэг цүлхэнгийн хойт талд &quot;Төв&quot; армиудын бүлгийг сөрөн [[Төвийн фронт]]-ыг [[армийн генерал]] [[Константин Рокоссовский|К. Рокоссовский]], өмнөд хэсэгт &quot;Өмнөд&quot; армиудын бүлгийн эсрэг [[Воронежийн фронт]]-ыг армийн генерал Н.Ватутин, түүний ард [[стратегийн нөөц хүчин]] болох [[Талын фронт]]-ыг [[хурандаа генерал]] [[Иван Конев]]ын командан доор тулалдахаар зохион байгуулжээ. Харин байлдааны ажиллагааг нийтэд нь маршал Жуков, Василевский нар зохицуулах үүрэг хүлээсэн байна.
Төлөвлөгөөний дагуу Улаан Арми болон хэдэн мянган энгийн иргэд 1,000,000 гаруй [[минa]] булж, 5000 км [[траншей]] ухсан.
Дайсны давшистыг зогсоох, улмаар сөрөг давшилт хийхийн тулд Курскийн чиглэлд 1,300,000 цэрэг 3600 танк , 20,000 их буунууд болон 2400 онгоцтой маш том хүчийг 3 фронтын зурваст хуралдуулж амжив.
[[File:Grant M3A3 u Kurska červenec 1943.jpg|thumb|right|[[M3-Лий]] [[АНУ]]-ын [[ленд-ли]]зээр Улаан Армид нийлүүлсэн танк байрлал руугаа маршилж байгаа нь]]

{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; | Тулалдаанд оролцогч: Төвийн фронт (Армийн генерал [[Константин Рокоссовский]]){{sfn|Clark|2012|pp=478–484}}
|-
! [[Field army|Army]]
! Army Commander
! Note
! [[Corps]]
! [[Division (military)|Divisions]]
|-
| [[13th Army (Soviet Union)|13th Army]]
| [[Nikolay Pukhov|Nikolai Puchov]]
|
| 17th Guards Rifle Corps
| 6th, 70th, and 75th Guards Rifle Divisions
|-
|
|
|
| 18th Guards Rifle Corps
| 2nd, 3rd, and 4th Airborne Guards Rifle Divisions
|-
|
|
|
| 15th Rifle Corps
| 8th, 74th, and 148th Rifle Divisions
|-
|
|
|
| 29th Rifle Corps
| 15th, 81st, and 307th Rifle Divisions
|-
| 48th Army
| Prokofiy Romanenko
|
| 42nd Rifle Corps
| 16th, 202nd, 399th, 73rd, 137th, 143rd, and 170th Rifle Divisions
|-
| 60th Army

| [[Ivan Chernyakhovsky]]
|
| 24th Rifle Corps
| 42nd and 112th Rifle Divisions
|-
|
|
|
| 30th Rifle Corps
| 121st, 141st, and 322nd Rifle Divisions
|-
|
|
|
| Independent Divisions
| 55th Rifle Division
|-
| 65th Army
| [[Pavel Batov]]
|
| 18th Rifle Corps
| 69th, 149th, and 246th Rifle Divisions
|-
|
|
|
| 27th Rifle Corps
| 60th, 193rd, 181st, 194th, and 354th Rifle Divisions; 37th Guards Rifle Division
|-
| 70th Army
| Ivan Galanin
|
| 28th Rifle Corps
| 132nd, 211th, 102nd, 106th, 140th, 162nd, and 280th Rifle Divisions
|-
| 2nd Tank Army
| Alexei Rodin
|
| 3rd Tank Corps
|
|-
|
|
|
| 16th Tank Corps
|
|-
| Front Assets (Independent Units)
|
|
| 9th Tank Corps
|
|-
|
|
|
| 19th Tank Corps
|
|-
|[[16th Air Army#16th Air Army|16th Air Army]]
|General [[Sergei Rudenko (general)|Sergei Rudenko]]
|
| 3rd Bombing Air Corps
|
|-
|
|
|
| 6th Fighter Air Corps
|
|-
|
|
|
| 6th Mixed Air Corps
|
|}

{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; | тулалдаанд оролцогч: Воронежийн фронт (Армийн генерал [[Николай Федорович Ватутин]]){{sfn|Clark|2012|pp=478–484}}
|-
! [[Field army|Army]]
! Army Commander
! Note
! [[Corps]]
! [[Division (military)|Divisions]]
|-
| [[6th Guards Army]]
| Ivan Chistyakov
|
| 22nd Guards Rifle Corps
| [[67th Guards Rifle Division]], 71st Rifle Division and the [[90th Guards Rifle Division]]
|-
|
|
|
| 23rd Guards Rifle Corps
| 51st and 52nd Guards Rifle Divisions; 375th Rifle Division
|-
|
|
|
| Independent Divisions
| 89th Guards Rifle Division
|-
| [[7th Guards Army]]
| Mikhail Shumilov
|
| 24th Guards Rifle Corps
| 15th, 36th, and 72nd Guards Rifle Divisions
|-
|
|
|
| 25th Guards Rifle Corps
| 73rd, 78th, and 81st Guards Rifle Divisions
|-
|
|
|
| Independent Divisions
| 213th Rifle Division
|-
| [[38th Army (Soviet Union)|38th Army]]
| [[Nikandr Chibisov]]
|
| 50th Rifle Corps
| 167th, 232nd, and 340th Rifle Divisions
|-
|
|
|
| 51st Rifle Corps
| 180th and 240th Rifle Divisions
|-
|
|
|
| Independent Divisions
| 204th Rifle Division
|-
| [[40th Army (Soviet Union)|40th Army]]
| [[Kirill Moskalenko]]
|
| 47th Rifle Corps
| 161st, 206th, and 237th Rifle Divisions
|-
|
|
|
| 52nd Rifle Corps
| 100th, 219th, and 309th Rifle Divisions
|-
|
|
|
| Independent Divisions
| 184th Rifle Division
|-
| 69th Army
| Vasily Kryuchenkin
|
| 48th Rifle Corps
| 107th, 183rd, and 307th Rifle Divisions
|-
|
|
|
| 49th Rifle Corps
| 111th and 270th Rifle Divisions
|-
| [[1st Guards Tank Army (Soviet Union)|1st Guards Tank Army]]
| [[Mikhail Katukov]]
|
| 6th Tank Corps
|
|-
|
|
|
| 31st Tank Corps
|
|-
|
|
|
| 3rd Mechanized Corps
|
|-
| Front Assets (Independent Units)
|
|
| 35th Guards Rifle Corps
| 92nd, 93rd, and 94th Guards Rifle Divisions
|-
|
|
|
| 2nd Guards Tank Corps
|
|-
|
|
|
|3rd Guards Tank Corps
|
|-
|[[2nd Air Army]]
|[[Stepan Krasovsky]]
|
|1st Bombing Air Corps
|
|-
|
|
|
|1st Assault Air Corps
|
|-
|
|
|
|4th Fighter Air Corps
|
|-
|
|
|
|5th Fighter Air Corps
|
|-
|Elements of the [[17th Air Army]]
|
|
|
|
|}

{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot; style=&quot;width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;&quot;
|-
! colspan=&quot;6&quot; | Тулалдаанд оролцогч: Талын фронт ([[Иван Конев]]){{sfn|Clark|2012|pp=478–484}}
|-
! [[Field army|Army]]
! Army Commander
! Note
! [[Corps]]
! [[Division (military)|Divisions]]
|-
| 5th Guards Army
| Alexei Zhadov
|
| 32nd Guards Rifle Corps
| 13th and 66th Guards Rifle Divisions; 6th Airborne Guards Rifle Division
|-
|
|
|
| 33rd Guards Rifle Corps
| 95th and 97th Guards Rifle Divisions; 9th Airborne Guards Rifle Division
|-
|
|
|
| Independent Divisions
| 42nd Guards Rifle Division and 10th Tank Corps
|-
|-
|
|
|
| Independent 10th Tank Corps
|
|-
| 5th Guards Tank Army
| [[Pavel Rotmistrov]]
|
| [[5th Guards Motor Rifle Division|5th Guards Mechanized Corps]]
|
|-
|
|
|
| 29th Tank Corps
|
|-
|[[5th Air Army]]
|S. Gorunov
|
|7th Mixed Air Corps
|
|-
|
|
|
| 8th Mixed Air Corps
|
|-
|
|
|
| 3rd Fighter Air Corps
|
|-
|
|
|
| 7th Fighter Air Corps
|
|}

=== Тулалдагч талуудын харьцаа ===

==== &quot;Цайз&quot; ажиллагаа ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Цайз ажиллагаа

! colspan=&quot;3&quot; | Хүн
! colspan=&quot;3&quot; | Танк
! colspan=&quot;3&quot; | Их буу
|-
! ЗХУ
! харьцаа
! Герман
! ЗХУ
! Харьцаа
! Герман
! ЗХУ
! харьцаа
! Герман
|-
! Frieser{{refn|group=nc|Фриезер нь тулалдаанд оролцсоныг тооцсон.{{sfn|Frieser|2007|p=100}}}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 1,426,352
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 2.8:1
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 518,271
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 4,938{{refn|group=nc|Фриезер бэлэн танкуудыг тооцоонд авсан.{{sfn|Frieser|2007|p=91}}}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 2:1
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 2,465
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 31,415
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 4:1
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 7,417
|-
! Glantz{{refn|group=nc|Гланц нь бүгдийг нь тооцсон.{{sfn|Glantz|House|2004|p=337}}}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 1,910,361
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 2.5:1
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 780,900
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 5,128
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 1.7:1
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 2,928
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
|-
| colspan=&quot;11&quot; | {{refbegin}}{{reflist|group=nc}}{{refend}}
|}

==== Зөвлөлтийн давшилт ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Зөвлөлтийн давшилтын үе
! colspan=&quot;3&quot; | Хүн
! colspan=&quot;3&quot; | Танк
! colspan=&quot;3&quot; | Их буу
|-
! ЗХУ
! харьцаа
! Герман
! ЗХУ
! харьцаа
! Герман
! ЗХУ
! харьцаа
! Герман
|-
! Фриезер{{refn|group=nd|Фриезер тулалдаанд оролцсоныг тооцсон.{{sfn|Frieser|2007|p=100}}}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 1,987,463
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 3.2:1
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 625,271
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 8,200
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 3:1
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 2,699{{refn|group=nd|Фриезер бэлэн танкуудыг тооцоонд авсан.{{sfn|Frieser|2007|p=91}}}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 47,416
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 5:1
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 9,467
|-
! Гланц{{refn|group=nd|Гланц бүгдийг тооцоонд оруулсан.{{sfn|Glantz|House|2004|p=346}}}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 2,500,000
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 2.7:1
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 940,900
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 7,360{{refn|group=nd|Гланц туслах хүчийг тооцлоогүй.{{sfn|Glantz|House|2004|p=345}}}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 2.3:1
| style=&quot;text-align: right;&quot; | 3,253
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
|-
| colspan=&quot;11&quot; | {{refbegin}}{{reflist|group=nd}}{{refend}}
|}

==Тулааны өмнөх хүлээлтийн үе==
[[File:Il2 2 ns37 machine cannon moscow march 1943.jpg|thumb|left|Зөвлөлтийн дайрагч Ил-2 онгоц]]
Тулалдааны өмнөх түр тайван байдлыг ашиглан талууд өөрийн цэрэг, зэвсгийг татан хуримтлуулж, цэргийн ангиудыг дахин бүлэглэн зохион байгуулалтын өөрчлөлтүүдийг хийхээс гадна өөрийн байрлалын сайжруулан бэхэлж байв. Мөн түүнчилэн цэргийг байлдаанд сургаж, бэлтгэл хийжээ. Хэдийгээр энэ үед тайван бйасан гэж үздэг боловч тагнуулын байлдаан тасралтгүй болж талууд бие биеийн байрлал, хориглолтын байгууламж, галын байрлал, анги нэгтгэлүүдийн байршил, зэвсэглэл, орон тоог тогтоох тодруулах, зарим нэг тохиолдолд орон нутгийн чанартай байлдааныг хүртэл хийж байлаа.
Агаарт ноёрхох зорилгоор Зөвлөлтийн командлал Курск орчмын германы онгоцны буудлуудад цуврал цохилтуудыг 6 сард өгсөн байна. Гэвч эхний гэнэтийн цохилтоос бусад цохилтууд нь амжилтгүй болж ихээхэн хохирол хүлээжээ.
Энэ үед германы ар тал дах [[партизаны отряд]]ууд германы хангамжийн [[зам тээвэр]]т хорлон сүйтгэх ажлыг идэвхижүүлжээ.

==Тулалдааны өмнөх үйл явдлууд==
:''Гол өгүүллэг: [[Ленинградын тулалдаан]]''
:''Гол өгүүллэг: [[Ленинградын бүслэлт]]''
:''Гол өгүүллэг: [[Хойт Африк дах дайн ажиллагаа]]''
:''Гол өгүүллэг: [[Холбоотнууд Сицилд буусан нь]]''

Курскийн чиглэлд &quot;Цайз&quot; ажиллагаанд зориулан 134 ш [[Хуягт байлдааны тэрэг VI барс]], 190 ш [[Хуягт тулааны тэрэг V барс]], 90 ш [[Sd.Kfz. 184 «Фердинанд» дайрагч их буу]] бүхий 2700 орчим [[хуягт машин]],1800 [[байлдааний онгоц]]ууд мөн 900,000 цэргүүдийг бөөгнөрүүлсэн нь тухайн үеийн [[Зөвлөлт-Германы дорнод фронт]]од байсан хүчний 70 хувь болж байжээ.
Энэ үеэр [[Холбоотнууд]]ын [[Баруун Европ]]т агаараас өгсөн цохилтууд нь Германы цэргийн хүчинд маш ихээр нөлөөлж байсан төдийгүй [[Фашист Итали]]йн удирдагч [[Бенито Муссолини]] Холбоотны цэрэг Италид [[десант]] буулгахаас нэн их түгшин Гитлерээс цэргийн тусламж хүсч байсан байна.
Мөн [[Хойд Африк]]т Герман-[[Италийн арми]] 1942 оний хагасаас 1943 сүүлийн хагас хүртэл бие бүрэлдэхүүнийхээ 40% алдсанаас гадна бас нисэх хүчин нь ихээхэн хохирол хүлээжээ.
Зөвлөлтийн армийн агаарын хүчин тоогоороо Германчуудыг хол давж байсан боловч нисэх бүрэлдхүүний ур чадвараар германы [[Люфтвафф]]ын [[нисгэгч]]дээс дутуу байлаа. 
Мөн 1943 онд [[Их Британ]]ы [[Ерөнхий сайд]] [[Черчиль]] [[ЗХУ]]-д айлчилж очсоноос гадна Холбоотны хоорондын харилцаа сайжирч, ЗХУ-д үзүүлэх цэргийн ач холбогдолтой тусламжийн хэмжээ нэмэгдсэн байна.
Үүнээс гадна дорнод фронтын бусад хэсгүүдэд германы арми удаа дараа ялагдал хүлээсэний нэг нь 1943 оны эхний улиралд [[Ленинградын бүслэлт]]ийг сэтлэн уг хоттой хуурай газраар харилцах болсон байна.

==Тулалдааны эхлэл, цаашдын өрнөл==
[[File:Battle of Kursk (map).jpg|thumb|upright|left|Курскийн тулалдааны явцыг үзүүлсэн газрын зураг]]
[[Зөвлөлтийн командлал]]ын тагнуулын мэдээгээр германы цэргийн давшилт эхлэх өдөр, цагийг хүлээж байсан 1943 оны 7 сарын 5 ны үүрээр Зөвлөлтийн цэргийн өмнөх хориглолтын минажуулсан талбайг цэвэрлэж байсан [[германы сапер]]уудтай [[зөвлөлтийн тагнуул]]чид тулгаран тулалдаж олзолсон байна.   олзлогдсон саперууд довтолгоо эхлэхэд бэлэн болсон тухай өчиг өгсөн тул Жуков, Василевский нар өмнө нь төлөвлөсөн байсан [[артиллерийн сөрөг галын цохилт]]оо өгөхийг Рокоссовкий ба Ватутин нар зөвшөөрчээ. Ийнхүү их тулаан эхэлжээ.
1943 оны 7 сарын 5-ны үүрээр өглөөний 3 цагийн орчимд зөвлөлтийн тал маш хүчтэй артиллерийн гал нээхэд германы талаас салангид цөөн [[артиллерийн батарей]] эсэргүүцэх оролдлого хийсэн боловч давуу хүчтэй буудлагад өртөн дарагдлаа.
Гэсэн ч артиллерийн сөрөг бэлтгэл зөвлөлтийн талын хүссэн үр дүнд бүрэн хүрсэнгүй учир нь энэ үед танкийн ангиуд дайралт эхлэх байрлалдаа очоогүй, [[явган цэрэг]] нь унтаж байсан боловч [[командын байр]], [[холбоо]], [[удирдлага]], [[зэвсгийн агуулах]], [[артиллери]]йн байрлал зэрэг нь нэн их хохирсон байна. 
[[File:Bundesarchiv Bild 183-J14813, Bei Orel, Panzer VI (Tiger I).jpg|thumb|Курскийн тулалдааны үед Германы [[Барс танк]]ууд давшилтын шаантагны өмнөд хэсэгт давшиж байгаа нь]]
[[Артиллерийн бэлтгэл]]ийн дараа 2 цаг гаруй завсарласны дараа өглөөний 5,30 минутын орчимд Германчууд артиллерийн галын маш хүчтэй бэлтгэл хийж эхэлсэнээр &quot;Цайз&quot; ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Курскийн цүлхэнгийн умарт хэсэгт Төвийн фронтын эсрэг Моделийн цохилтын бүлэглэл Ольховатк болон [[Поныр]]ын өртөөний ерөнхий чиглэлээр, өмнөд хэсэгт Воронежийн фронтын эсрэг Готын цохилтын бүлэглэл [[Прохоровк]]ийн ерөнхий чиглэлээр давшилтаа эхлүүлсэн байна. Германы цэрэг артиллерийн буудлага дуусаагүй байхад зөвлөлтийн байрлал руу танк, явган цэрэг бүхий хуягт тээвэрлэгчдээ ойртуулж чадсан ба [[шумбан бөмөбгдөгч]] [[Ю-87]] онгоцны дайралтын хамт танкийн шаантагаар зөвлөлтийн хориглолтыг дайрч эхэлжээ.Их бууний буудалт, онгоцны бөмбөгдөлт дундуур германы [[сапер]]ууд [[минжүүлсэн талбай]]г цэвэрлэх гэж оролдов. Энэ нь ч бүтэлгүй болов. Цэвэрлэсэн ч хаана минaгүй гэдгийг зааж амжаагүй тул хуягт танкнууд их хохирол амсжээ.

Германчуудын давшиж байсан &quot;[[танкийн шаантаг]]&quot;-ийн хурц үзүүрт нь Барс [[хүнд танк]]ууд давшиж, түүний араас [[дунд танк]]ууд болон [[явган цэрэг]] ачсан [[хуягт тээвэрлэгч]]ид, арын хэсэгт өмнөх давшиж байгаа хуягласан эгнээнүүдийг галаар дэмжин [[Фердинанд дайрагч их буу]]нууд давшиж байсан онцлогтой. Танкийн хуягласан шаантагийг агаараас шумбан бөмбөгдөгч Ю-87 онгоцууд тасралтгүй дэмжин бөмбөгдөж, буудаж байсан ба их бууны ангиуд артиллерийн галаар тасралтгүй галын цохилтын зөвлөлтийн хориглолтонд буулгаж байв. 
[[File:Bundesarchiv Bild 101III-Merz-014-12A, Russland, Beginn Unternehmen Zitadelle, Panzer.jpg|thumb|right|Курскийн цүлхэнгийн өмнөд хэсэгт германы Т-4 ба Т-3 танкууд давшилтаа хөгжүүлж байгаа нь.{{sfn|Clark|2012|p=308-309}}]]
Зөвлөлтийн цэрэг гүн цувраажуулсан хориглолтын шугмын дагуу далдалсан танк, их бууны галаар хариу цохилт өгөн давшигч германы талд хүнд хохирол учруулж байлаа. Агаарт германы онгоцны эсрэг зөвлөлтийн [[сөнөөгч онгоц]]ууд амь өрсөн тулалдаж байв.
Германы цэрэг хүнд хохирол амсч байсан хэдий ч [[хориглолтын эхний шугам]]ыг сэтлэн цааш давшсаар байжээ. Цус асгаруулсан тулалдааны эхний өдрийн дараа Зөвлөлтийн командлал шөнийн турш танкийн болон [[механикжуулсан корпус]]уудыг нөөцөөс татан  хоёр дах өдрийн өглөө  давшиж байгаа германы цэргийн эсрэг сөрөг цохилтуудыг өгчээ. Төвийн фронтын хэсэгт эхний өдрийн тулалдаанаар таслагдан бүслэгдсэн боловч бууж өгөлгүй байлдаж байсан батальон% сумангуудын үлдэгдлийг энэ сөрөг цохилтын үр дүнд чөлөөлөн авсан боловч германы талын довтолгоо дахин эхэлсэн тул цаашид өргөжүүлж чадсангүй. Воронежийн фронтын хувьд түүний хийсэн [[сөрөг цохилт]] амжилт олоогүй байна.
[[File:Bundesarchiv Bild 101I-022-2949-05, Russland, Soldaten auf Panzer VI &quot;Tiger I&quot;.jpg|thumb|left|Байлдаан аагим халуунд болж байна. Зурагт [[503-р хүнд танкийн батальон]], ы танкид тулалдааны дундуур ус ууж байгаа нь]]
Германы хүнд танкуудын зузаан хуягийг зөвлөлтийн танк, их буу устгаж чадахгүй байсан бөгөөд [[Т-34|Т-34 танк]] 500 м-ээс ойр зайд зөвхөн хажуугийн хитгийн хэсгийг оносон тохиолдолд Барс танкийг сөнөөж чадаж байлаа. Гэтэл Барс танкууд 2000 м зайнаас зөвлөлтийн танкийг шууд буудан сөнөөж байжээ. Зөвлөлтийн тал цэрэг, танк, их буу, онгоцны хүнд хохирол амслаа.
Генерал Моделийн бүлэг Понырын чиглэлд 7 сарын 10-12 хүртэл хүнд хохирол амсан давшсан боловч ердөө 12 км урагшилж чадсан байна. Хүчээ барсан Төв армиудын бүлэг хориглолтонд оржээ.Энэ чиглэлд [[танк сөнөөгч их бууны бригад]]ууд гарамгай гавъяа байгуулсан түүхтэй. Тэдний хүчээр германы танкийн давшилтыг зогсоосон байна.
Курскийн өмнөдөд харин байдал өөр байлаа. Энд Манштейны ерөнхий удирддлагаар Готын бүлэг Прохоровк хүртэл 30-35 км давшин зөвлөлтийн хориглолтын үндсэн 3 шугмыг бараг сэтэлжээ. Хориглолтын байдал хүнд болсон тул генерал Иван Коневын Талын фронтын ангудыг нөөцөөс энэ хэсэгт сөрөг довтолгоонд оруулсан боловч германы давшилтыг бүрэн зогсоож чадахгүй байв. Зөвхөн нэг жишээ татахад [[Генерал Катуков]]ын [[гвардын танкийн 1-р арми]]йн [[А.Бурд]]ын командалсан [[Тацины нэрэмжит танкийн корпус]] нэг өдрийн тулалдаанд танкынхаа 65 хувийг алдаж хүнд хохирол хүлээжээ. 
[[File:Bundesarchiv Bild 101III-Groenert-019-23A, Schlacht um Kursk, Panzer VI (Tiger I).jpg|thumb|right|СС-ийн танкийн дивизийн Барс танк T-34 танкийг шууд буудан устгаж байгаа нь{{sfn|Clark|2012|pp=308–309}}]]
Цүлхэнгийн өмнөд хэсэгт байдлыг засахын тулд Зөвлөлтийн тал Дээд ерөнхий командлалын нөөцөөс 800 танктай [[генерал Ротмистров]]ын командалсан [[гвардын танкийн 5-р арми]]йг энэ чиглэлт татан [[сөрөг давшилт]] хийх шийдвэр гаргажээ. 
[[ольховатк]]ийн чиглэлд хийсэн германы давшилт Талын фронтын хүчтэй тулгаран саарсан тул Манштейн хүчээ дахин бүлэглэж Прохоровкийн чиглэлд танкийн хүчтэй цохилт өгөхөөр шийдвэрлэсэн байна. Ийнхүү 1943 оны 7 сарын 12-ны өдөр дэлхийн дайнуудын түүхэнд хамгийн томхонд орох [[танкийн тулалдаан]] болсон байна. Хоёр талаас нийтдээ 1200 орчим  танк, [[дайрагч их буу]], [[өөрөө явагч их буу]] энэ [[тулалдаан]]д орсон гэж үздэг. Зөвлөлтийн талаас 600 орчим танк бүхий 3 [[корпус]]тай гвардын танкийн 5-р арми 7 сарын 12-ны өглөө давшилтанд ороход өмнөөс нь германы [[«Адольф Гитлер»]], [[«Рейх»]], [[«Лейбштандарт»]] гэсэн танкийн 3 дивиз бүхий [[СС-ийн 2-р танкийн корпус]] ба [[17-р танкийн дивиз]]ийн давшилт эхлэхтэй давхацсан байна. Зөвлөлтийн тал германы талыг 700-аас доошгүй танк, дайрагч их буу энэ дайралтанд оруулсан гэж үздэг боловч дайны дараах германы генералуудын дурсамжид СС-ийн танкийн 2-р корпусын «Адольф Гитлер», «Рейх» дивизийн 239 танк, 58 дайралтын их буу оролцсон гэж бичсэн байдаг.


Харилцан довтолгоонд орж тулгарсан танкууд бие биеэ тулган буудаж, шатсан танкийн багийхан танкуудын дундах зайд гардан тулалдаж эхэлсэн байна.
Довтолгоог эхэлж харсан германы танкуудын галын доор зөвлөлтийн танкууд байрлалаа эзэлсэн нь хүнд хохирол хүлээх нэг шалтгаан болжээ. Тулалдааны явцад зөвлөлтийн тал тулалдаанд орсон 2 корпусын 70 хувь буюу 400 гаруй танкаа алдаж, бага, дунд шатны командын бүрэлдхүүндээ хүнд хохирол амссан бөгөөд германы талын хохиролыг  300-400 танк гэж үздэг байна. Харин германчууд өөрийн хохиролыг 80 танк, дайралтын их буу гэдэг.
Зөвлөлтийн нөөц танкийн армитай тулгарсан готын бүлэг цаашид давшиж чадаагүй бөгөөд дараагийн 3 өдөр дахин давших оролдлого хийсэн боловч амжилтгүй болжээ.
[[File:Bundesarchiv Bild 101I-022-2948-05, Russland, Panzer VI (Tiger I), Kettenschaden.jpg|thumb|right|Курскийн тулалдааны эхний үед гэмтсэн Барс танк засвар хийж байгаа нь]]

==Тулалдааны төгсгөл==
[[File:Prokhorovka Cathedral.jpg|thumb|upright|left|Тулалдаанд ялсан болон амь үрэгдсэн зөвлөлтийн дайчдад зориулан босгосон [[Прохоровкийн сүм]]]]
Курскийн хойт хэсэгт 7 сарын 12 гэхэд германы давшилт зогсон цэрэг нь хориглолтонд шилжсэн байхад өмнөдөд 7 сарын 15 гэхэд үндсэндээ давшилтаа зогсоон хориглолтонд оржээ. Зөвлөлтийн тал хориглолтоос шууд давшилтанд шилжсэн бөгөөд 7 сарын 12-д цүлхэнгийн умардад Баруун, Брянскийн фронтуудтай хамтран Төвийн фронт [[Орёл]]ын стратегийн давшилтыг эхэлсэн бол өмнөдөд 7 сарын 18-23-д Воронежийн ба Талын фронтууд Харьков-Белгородын чиглэлээр стратегийн давшилтыг эхлүүлсэн байна. Үүний үр дүнд германы армиудыг давшилтын эхний байрлал хүртэл түрсэн бөгөөд цаашид улам өрнүүлэн Харьков, Орёл, Белгород хотуудыг чөлөөлжээ. Энэ нь цаашид стратегийн давшилтыг өргөн фронтоор эхлүүлэн Днепр мөрөн хүртэл өргөн уудам нутгийг чөлөөлөх эхлэлийг бүрдүүлжээ.
Хамгийн гол нь Дорнод фронт дээр [[стратегийн санаачлага]] зөвлөлтийн талд бүрэн шилжсэн байна.

==Сонирхолтой баримтууд==
* Курскийн тулалдааны өмнө Зөвлөлтийн талын бараг бүх сөнөөгч онгоц нь байлдааны чадвараа алдах дөхжээ. Энэ тухай зохион бүтээгч[[ А.С.Яковлев]] &quot;...курскийн тулалдаанаас сар хагасын өмнө энэ чиглэл дэх сөнөөгч онгоцны дийлэнх болох як сөнөөгчдийн далавчны бүрээс хуурч унасан олон тохиолдол гарсан. Учир нь онгоцуудыг үйлдвэрлэсэн заводын бүрээс царддаг [[лак]] чанар муутай байснаас болж ийм явдал гарсан. Үүнийг мэдсэн даруйд чанар сайтай лак үйлдвэрлэн олон тооны засварын бригадуудыг фронтын нисэх буудлуудад илгээн засвар хийснээр байдлаас аврагдсан юм.&quot; гэж дурссан байдаг.
* Зөвлөлтийн эрдэмтэд Курскийн тулалдааны өмнө [[хуяг нэвтлэх бага калибрын бөмбөг]] зохион бүтээсэн байна. Ийм 400 бөмбөгийг нэг [[Ил-2]] дайрагч нэг удаагийн нислэгт авч явах чадвартай байсан бөгөөд үүнийг 800000-ийг үйлдвэрлэн Курскийн тулалдаанд германы танкийн эсрэг амжилттай хэрэглэжээ.
* Курскийн тулалдаанд хожмын ЗХУ-ын 3 удаагийн баатар, [[нисэхийн маршал]] [[И.Н.Кожедуб]] анхныхаа онгоц болох [[Ю-88]] [[бөмбөгдөгч]]ийг устган байлдааны дансаа нээсэн түүхтэй.
* Мөн энд хожим ЗХу-ын баатар болсон хоёр хөлгүй сөнөөгч нисгэгч [[А. Марьесев]] [[хиймэл хөл]]тэй анхны байлдааны нислэгээ хийж, агаарын тулалдаанд германы сөнөөгч онгоцыг сөнөөсөн.
* Германчууд минажуулсан талбайг цэвэрлэхийн тулд радио удирдлагатай мини [[танкетк]]ийг энэ тулалдаанд ашиглаж байжээ.
* Германы дайрагч их буу &quot;фердинанд&quot; нь хамгаалах [[пулемёт]] байхгүйгээс зөвлөлтийн явган цэргийн танк эсэргүүцэх хэрэгсэлд олноор өртөн хүнд хохирол амссан байна.

== Зүүлт ==
{{Portal|World war II}}
{{notes
| notes =
{{efn
|name=блицкрик
|Some military historians consider Operation Citadel, or at least the southern pincer, as envisioning a blitzkrieg attack or state it was intended as such. Some of the historians taking this view are: Lloyd Clark ({{harvnb|Clark|2012|p=187}}), Roger Moorhouse ({{harvnb|Moorhouse|2011|p=342}}), Mary Kathryn Barbier ({{harvnb|Barbier|2002|p=10}}), David Glantz ({{harvnb|Glantz|1986|p=24}}; {{harvnb|Glantz|House|2004|pp=63, 78, 149, 269, 272, 280}}), Jonathan House ({{harvnb|Glantz|House|2004|pp=63, 78, 149, 269, 272, 280}}), Hedley Paul Willmott ({{harvnb|Willmott|1990|p=300}}), and others. Also, Niklas Zetterling and Anders Frankson specifically considered ''only'' the southern pincer as a &quot;classical blitzkrieg attack&quot; ({{harvnb|Zetterling|Frankson|2000|p=137}}).
}}
{{efn
|name=No Blitzkrieg
|Many of the German participants of Operation Citadel make no mention of blitzkrieg in their characterization of the operation. Several German officers and commanders involved in the operation wrote their account of the battle after the war, and some of these postwar accounts were collected by the U.S. Army. Some of these officers are: Theodor Busse ({{harvnb|Newton|2002|pp=3–27}}), Erhard Raus ({{harvnb|Newton|2002|pp=29–64}}), Friedrich Fangohr ({{harvnb|Newton|2002|pp=65–96}}), Peter von der Groeben ({{harvnb|Newton|2002|pp=97–144}}), Friedrich Wilhelm von Mellenthin ({{harvnb|Mellenthin|1956|pp=212–234}}), Erich von Manstein ({{harvnb|Manstein|1958|pp=443–449}}), and others. Mellenthin stated: &quot;The German command was committing exactly the same error as in the previous year. Then we attacked the city of Stalingrad, now we were to attack the fortress of Kursk. In both cases the German Army threw away all its advantages in mobile tactics, and met the Russians on ground of their own choosing.&quot; ({{harvnb|Mellenthin|1956|p=217}}) Some of the military historians that make no mention of blitzkrieg in their characterization of the operation are: Mark Healy ({{harvnb|Healy|2008}}), George Nipe ({{harvnb|Nipe|2010}}), Steven Newton ({{harvnb|Newton|2002}}), Dieter Brand ({{harvnb|Brand|2000}}), Bruno Kasdorf ({{harvnb|Kasdorf|2000}}), and others.
}}
{{efn
| name = Kharkov
| &quot;With the final destruction of German forces at Kharkov, the Battle of Kursk came to an end. Having won the strategic initiative, the [[Red Army]] advanced along a {{convert|2000|km|mi|sp=uk}} front.&quot; {{harvnb|Taylor|Kulish|1974|p=171}}.
}}
{{efn
| name = Strategic initiative
| &quot;After Kursk, Germany could not even pretend to hold the strategic initiative in the East.&quot; {{harvnb|Glantz|House|1995|p=175}}.
}}
{{efn
| name = Breakdown 1
| The breakdown as shown in {{harvtxt|Bergström|2007|pp=127–128}} is as follows: 1,030 aircraft of 2nd Air Army and 611 of 17th Air Army on the southern sector (Voronezh Front), and 1,151 on the northern sector (Central Front).{{harvnb|Bergström|2007|p=21}}.
}}
{{efn
| name = Breakdown 2
| The breakdown as shown in {{harvtxt|Zetterling|Frankson|2000|p=20}} is as follows: 1,050 aircraft of 16th Air Army (Central Front), 881 of 2nd Air Army ([[Voronezh Front]]), 735 of 17th Air Army (only as a secondary support for Voronezh Front), 563 of the 5th Air Army ([[Steppe Front]]) and 320 of [[Long Range Aviation|Long Range Bomber Command]].
}}
{{efn
| name = ReferenceA
| Operation Citadel refers to the German offensive from 4 to 16 July, but Soviet losses are for the period of 5–23 July.
}}
{{efn
| name = Breakdown 3
| The breakdown as shown in {{harvtxt|Frieser|2007|p=154}} is as follows:
 9,063 [[Killed in action|KIA]], 43,159 [[Wounded in action|WIA]] and 1,960 [[Missing in action|MIA]].
}}
{{efn
| name = KurskA
| The whole Battle of Kursk refers to the period of the German offensive (Operation Citadel) and the subsequent Soviet counteroffensives, from 4 July to 23 August.
}}
{{efn
| name = Breakdown 4
| The breakdown as shown in {{harvtxt|Krivosheev|1997|pp=132–134}} is as follows: [[Operation Citadel|Kursk-defence]]: 177,847; [[Operation Kutuzov|Orel-counter]]: 429,890; [[Operation Polkovodets Rumyantsev|Belgorod-counter]]: 255,566.
}}
{{efn
| name = Breakdown 5
| The breakdown as shown in {{harvtxt|Krivosheev|1997|p=262}} is as follows:  [[Operation Citadel|Kursk-defence]]; 1,614. [[Operation Kutuzov|Orel-counter]]; 2,586. [[Operation Polkovodets Rumyantsev|Belgorod-counter]]; 1,864.
}}
{{efn
| name = Microfilm
| Source includes: ''German Nation Archive microfilm publication T78, Records of the German High Command (''[[Oberkommando der Wehrmacht]]'') Roll&amp;nbsp;343, Frames 6301178–180'', which confirms Hitler's teleprinter messages to Rommel about reinforcing southern Italy with armoured forces that were already destined to be used for Citadel.
}}
{{efn
| name = 1 July 1943
| According to {{harvtxt|Zetterling|Frankson|2000|p=18}} these figures are for 1 July 1943 and accounts for only units that eventually fought in Operation Citadel (4th Panzer Army, part of Army Detachment &quot;Kempf&quot;, 2nd Army and 9th Army). The figure for German manpower refers to ration strength (which includes non-combatants and wounded soldiers still in medical installations). The figures for guns and mortars are estimates based on the strength and number of units slated for the operation; the figure for tanks and assault guns include those in workshops.
}}
{{efn
| name = Achtung Panzer!
| Guderian developed and advocated the strategy of concentrating armoured formations at the point of attack ([[blitzkrieg#Schwerpunkt|schwerpunkt]]) and deep penetration. In ''&quot;Achtung Panzer!&quot;'' he described what he believed were essential elements for a successful panzer attack.  He listed three elements: surprise, deployment in mass, and suitable terrain.  Of these, surprise was by far the most important.{{harvnb|Guderian|1937|p=205}}
}}
{{efn
| name = Civilian labour
| Over 105,000 in April and as much as 300,000 in June, according to {{harvtxt|Zetterling|Frankson|2000|p=22}}.
}}
{{efn
| name = Fear of tanks
| Nikolai Litvin, a Soviet anti-tank gunner present at the battle of Kursk, recalls his experience during the special training to overcome tank phobia. &quot;The tanks continued to advance closer and closer. Some comrades became frightened, leaped out of the trenches, and began to run away. The commander saw who was running and quickly forced them back into the trenches, making it sternly clear that they had to stay put. The tanks reached the trench line and, with a terrible roar, clattered overhead&amp;nbsp;... it was possible to conceal oneself in a trench from a tank, let it pass right over you, and remain alive.&quot; {{harvnb|Litvin|Britton|2007|pp=12–13}}.
}}
{{efn
| name = Steppe Front
| This order of battle does not show the complete composition of the Steppe Front. In addition to the units listed below, there are also the 4th Guards, 27th, 47th and 53rd Armies. {{harvnb|Clark|2012|p=204}}. Perhaps the order of battle below represents only the formations relevant to Operation Citadel.
}}
{{efn
| name = Air operation
| The air operation is misunderstood in most accounts. The German ''Freya'' radar stations at Belgorod and Kharkov in 1943 had only picked up Soviet air formations approaching Belgorod and were not responsible for the failure of the entire Soviet preemptive air strike on the eve of Operation Citadel. {{harvnb|Bergström|2007|pp=26–27}}.
}}
{{efn
| name = War diary
| KTB AOK9 9 July (Daily war diary of the 9th Army). {{harvnb|Frieser|2007|p=110}}.
}}
&lt;!--
{{efn
| name = Tank losses
| 651 knocked out tanks, 526 write offs. Primary source: CAMO (Ministry of Defence of Russia). {{harvnb|Frieser|2007|p=111}}.
}}--&gt;
{{efn
| name=Guderian
| &quot;I urged him earnestly to give up the plan of attack.  The great commitment certainly would not bring us equivalent gains.&quot;{{harvnb|Guderian|1952|p=308}}
}}
}}

==Эшлэл==
{{Reflist|colwidth=30em}}


== Эх сурвалж ==
{{refbegin}}
* Battistelli, Pier Paolo  ‘‘Panzer Divisions: The Eastern Front 1941-43’’  Oxford: Osprey  2008.
* {{cite book
 | last = Bergström
 | first = Christer
 | title = Kursk&amp;nbsp;— The Air Battle: July 1943
 | publisher = Chervron/Ian Allen
 | location = Hersham
 | year = 2007
 | isbn = 978-1-903223-88-8
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Bergström
 | first = Christer
 | title = Bagration to Berlin&amp;nbsp;— The Final Air Battle in the East: 1941–1945
 | publisher = Chervron/Ian Allen
 | location = Burgess Hill
 | year = 2008
 | isbn = 978-1-903223-91-8
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Barbier
 | first = Mary Kathryn
 | title = Kursk: The Greatest Tank Battle, 1943
 | url = https://archive.org/details/kurskgreatesttan0000barb
 | publisher = Zenith Imprint
 | year = 2002
 | isbn = 978-0-760312-54-4
 | ref = harv
 }}
* {{cite journal
 | last = Brand
 | first = Dieter
 | title = Vor 60 Jahren: Prochorowka (Teil II)
 | journal = Österreichische Militärische Zeitschrift
 | year = 2003
 | issue = 6
 | publisher = Bundesministerium für Landesverteidigung und Sport
 | language = German
 | url = http://www.bmlv.gv.at/omz/ausgaben/artikel.php?id=158
 | ref = harv}}
* {{cite book
 | last1 = Carell
 | first1 = Paul
 | last2 = Osers
 | first2 = Ewald
 | authorlink1 = Paul Carell
 | others = Translated from the German ''Unternehmen Barbarossa''
 | title = Hitler's War on Russia: V1: Hitler Moves East, V2: Scorched Earth
 | year = 1966–1971
 | publisher = Corgi
 | location = London
 | isbn = 978-0-552-08638-7
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Clark
 | first = Alan
 | authorlink = Alan Clark
 | title = Barbarossa: The Russian-German Conflict 1941–1945
 | url = https://archive.org/details/barbarossarussia0000clar_l9p2
 | publisher = Morrow
 | location = New York
 | year = 1966
 | oclc = 40117106
 | isbn = 0-688-04268-6
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Clark
 | first = Lloyd
 | title = Kursk: The Greatest Battle: Eastern Front 1943
 | url = https://archive.org/details/kurskgreatestbat0000clar
 | publisher = Headline Publishing Group
 | location = London
 | year = 2012
 | isbn = 978-0-7553-3639-5
 | ref = harv
 }}
* {{cite web
 | last = Copeland
 | first = B. Jack
 | title = Colossus, The First Large Scale Electronic Computer
 | url = http://www.colossus-computer.com/colossus1.html
 | accessdate = 14 June 2013
 | ref = {{sfnRef|Copeland, .27.27Colossus.27.27}}
 }}
* {{cite book
 | last = Dunn
 | first = Walter
 | title = Kursk: Hitler's Gamble, 1943
 | publisher = Greenwood Press
 | location = Westport, Conn
 | year = 1997
 | isbn = 978-0-275-95733-9
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Frieser
 | first = Karl-Heinz
 | coauthors = Klaus Schmider, Klaus Schönherr, Gerhard Schreiber, Kristián Ungváry, Bernd Wegner
 | title = Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg – Vol. 8: Die Ostfront 1943/44 – Der Krieg im Osten und an den Nebenfronten
 | publisher = Deutsche Verlags-Anstalt München
 | location = München
 | year = 2007
 | isbn = 978-3-421-06235-2
 | language = German
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last1 = Gerwehr
 | first1 = Scott
 | last2 = Glenn
 | first2 = Russell W.
 | title = The Art of Darkness: Deception and Urban Operations
 | year = 2000
 | publisher = Rand
 | location = Santa Monica
 | isbn = 0-8330-4831-7
 | ref = harv
}}
* {{cite journal
 | last = Glantz
 | first = David M.
 | authorlink = David Glantz
 | title = Soviet Defensive Tactics at Kursk, July 1943
 | journal = U.S. Army Command and General Staff College
 | location = Ft. Belvoir
 | date = September 1986
 | volume = Soviet Army Studies Office Combined Arms Center Combat Studies Institute
 | issue = CSI Report No. 11
 | url = http://www.cgsc.edu/carl/download/csipubs/glantz2.pdf
 | oclc = 320412485
 | ref = harv
 | access-date = 2014-02-05
 | archive-date = 2015-05-18
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150518092529/http://www.cgsc.edu/carl/download/csipubs/glantz2.pdf
 | url-status = dead
 }}

* {{cite book
 | last = Glantz
 | first = David M.
 | year = 1989
 | title = Soviet Military Deception in the Second World War
 | publisher = Routledge
 | location = London
 | isbn = 978-0-7146-3347-3
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Glantz
 | first = David M.
 | title = The Role of Intelligence in Soviet Military Strategy in World War II
 | publisher = Presidio Press
 | location = Novato, CA
 | year = 1990
 | isbn = 0-89141-380-4
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last1 = Glantz
 | first1 = David M.
 | last2 = House
 | first2 = Jonathon
 | title = When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler
 | url = https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0
 | publisher = University of Kansas Press
 | location = Lawrence, Kansas
 | year = 1995
 | isbn = 978-0-7006-0899-7
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Glantz
 | first = David M.
 | last2 = Orenstein
 | first2 = Harold S.
 | year = 1999
 | title = The Battle for Kursk 1943: The Soviet General Staff Study
 | publisher = Frank Cass
 | location = London; Portland, OR
 | isbn = 0-7146-4933-3
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Glantz
 | first = David M.
 | first2 = Jonathan M.
 | last2 = House
 | title = The Battle of Kursk
 | publisher = University Press of Kansas
 | location = Lawrence, Kansas
 | year = 2004
 | origyear = 1999
 | isbn = 978-070061335-9
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Glantz
 | first = David M.
 | title = Soviet Military Intelligence in War
 | publisher = Taylor &amp; Francis
 | year = 2013
 | location = London
 | isbn = 978-1-136-28934-7
 | ref = harv
}}
* {{cite book
 | last = Guderian
 | first = Heinz
 | title = Achtung - Panzer!
 | url = https://archive.org/details/achtungpanzerdev0000gude
 | publisher = Sterling Press
 | year = 1937
 | isbn = 0-304-35285-3
 | ref = harv
}}
* {{cite book
 | last = Guderian
 | first = Heinz
 | title = Panzer Leader
 | publisher = Da Capo
 | location = New York
 | year = 1952
 | isbn = 0-306-81101-4
 | ref = harv
}}
* {{cite book
 | last = Healy
 | first = Mark
 | title = Kursk 1943: Tide Turns in the East
 | url = https://archive.org/details/kursk1943tidetur0000heal
 | publisher = Osprey
 | location = London
 | year = 1992
 | isbn = 978-1-85532-211-0
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | title = Zitadelle: The German Offensive Against the Kursk Salient 4–17 July 1943
 | url = https://archive.org/details/zitadellegermano0000heal
 | last = Healy
 | first = Mark
 | publisher = History Press
 | location = Stroud
 | year = 2010
 | isbn = 978-0-7524-5716-1
 | ref = harv
 }}
* {{cite web
 | last = Hinley
 | first = Sir Harry
 | title = The Influence of ULTRA in the Second World War
 | work = cl.cam.ac.uk
 | year = 1996
 | url = http://www.cl.cam.ac.uk/research/security/Historical/hinsley.html
 | accessdate = 13 June 2013
 | ref = harv
 | archive-date = 6 Долдугаар сар 2012
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120706194507/http://www.cl.cam.ac.uk/research/security/Historical/hinsley.html
 | url-status = dead
 }}
*  Jacobsen, Hans Adolf and Jürgen Rohwer ''Decisive battles of World War II; the German view''. New York, NY: Putnam (1965) ISBN
* {{cite journal
 | last = Kasdorf
 | first = Bruno
 | title = The Battle of Kursk – An Analysis of Strategic and Operational Principles
 | publisher = [[U.S. Army War College]]
 | url = http://www.theblackvault.com/documents/ADA377406.pdf
 | format = PDF
 | year=2000
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | editor-last = Keegan
 | editor-first = John
 | editor-link = John Keegan
 | title = Atlas of World War II
 | publisher = Collins
 | location = London
 | year = 2006
 | isbn = 0-00-721465-0
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Krivosheev
 | first = Grigoriy
 | authorlink = Grigoriy Krivosheyev
 | title = Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century
 | url = https://archive.org/details/sovietcasualties0000unse
 | location = London
 | publisher = Greenhill Books
 | year = 1997
 | isbn = 1-85367-280-7
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Krivosheev
 | first = Grigoriy
 | authorlink = Grigoriy Krivosheyev
 | title = Россия и СССР в войнах XX века: Потери вооруженных сил: Статистическое исследование
 | trans_title = Russia and the USSR in the Wars of the 20th Century: Loss of Armed Forces: Statistical Study
 | language = Russian
 | year= 2001
 | publisher = Olma Press
 | location = Moscow
 | isbn = 978-5-224-01515-3
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Liddell Hart
 | first = Basil Henry
 | authorlink = B. H. Liddell Hart
 | title = The German Generals Talk
 | url = https://archive.org/details/germangeneralsta0000lidd
 | year = 1948
 | publisher = Morrow
 | location = New York
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last1 = Litvin
 | first1 = Nikolai
 | last2 = Britton
 | first2 = Stuart
 | title = 800 Days on the Eastern Front: A Russian Soldier Remembers World War II
 | url = https://archive.org/details/800daysoneastern0000litv
 | year = 2007
 | publisher = University of Kansas Press
 | location = Lawrence, Kansas
 | series = Modern War Studies
 | isbn = 978-0-7006-1517-9
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Manstein
 | first = Erich von
 | authorlink = Erich von Manstein
 | title = [[Verlorene Siege]]
 | publisher = Monch
 | location = München
 | year = 1983
 | origyear = 1955
 | language = German
 | trans_title = Lost Victories
 | isbn = 978-3-7637-5051-1
 | ref = harv
 }}
*{{cite book | last = Willmott | first =Hedley Paul | title = The Great Crusade: A new complete history of the Second World War | url = https://archive.org/details/greatcrusadenewc0000will_k8o7 | publisher = Free Press | location = New York | year = 1990 | isbn = 9780029347157|ref=harv }}
* {{cite book
  | last = von Mellenthin
  | first = Friedrich
  | authorlink = Friedrich von Mellenthin
  | year = 1956
  | title = Panzer Battles
  | url = https://archive.org/details/panzerbattlesstu0000mell_f7b0
  | publisher = Konecky &amp; Konecky
  | location = Old Saybrook, CT
  | isbn = 1-56852-578-8
  | ref = harv
  }}
* {{cite journal
 | last = Mulligan
 | first = Timothy P.
 | year = 1987
 | title = Spies, Ciphers and 'Zitadelle': Intelligence and the Battle of Kursk, 1943
 | journal = Journal of Contemporary History
 | volume = 22
 | issue = 2
 | pages = 235–260
 | doi = 10.1177/002200948702200203
 | url = http://jch.sagepub.com/cgi/content/citation/22/2/235
 | format = PDF
 | ref = harv
 | access-date = 2014-02-05
 | archive-date = 2009-02-23
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090223193149/http://jch.sagepub.com/cgi/content/citation/22/2/235
 | url-status = dead
 }}
*{{cite book
 | last = Münch
 | first = Karlheinz
 | title = Combat History of Schwere Panzerjäger Abteilung 653: Formerly the Sturmgeschütz Abteilung 197 1940–1942
 | year = 1997
 | publisher = J. J. Fedorowicz
 | location = Winnipeg
 | isbn = 0-921991-37-1
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Newton
 | first = Steven
 | title = Kursk: The German View
 | url = https://archive.org/details/kurskgermanviewe0000unse
 | publisher = Da Capo Press
 | location = Cambridge
 | year = 2002
 | isbn = 0-306-81150-2
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last = Nipe
 | first = George
 | title = Blood, Steel, and Myth: The II. SS-Panzer-Korps and the Road to Prochorowka, July 1943
 | year = 2010
 | publisher = Newbury
 | location = Southbury, Conn
 | ref = harv
}}
* {{cite book
 | last = Overy
 | first = Richard
 | authorlink = Richard Overy
 | title = Why the Allies Won
 | url = https://archive.org/details/whyallieswon0000over_s5q5
 | publisher = Norton Press
 | location = New York
 | year = 1995
 | isbn = 978-0-393-03925-2
 | ref = harv
 }}
* {{cite web
 | title = Rebuilt Codebreaker Machine Cracked Nazi Secrets in World War II
 | date = 27 May 2011
 | work = Innovation News
 | publisher = TechMediaNetwork
 | url = http://www.innovationnewsdaily.com/tunny-code-breaker-nazi-secrets-2020/
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110623024442/http://www.innovationnewsdaily.com/tunny-code-breaker-nazi-secrets-2020/
 | archivedate = 23 Зургадугаар сар 2011
 | accessdate = 14 June 2013
 | ref = {{sfnRef|.27.27Innovation News.27.27|2011}}
 | url-status = dead
 }}
* {{cite book
 | last = Restayn
 | first = Jean
 | first2 = N.
 | last2 = Moller
 | title = Operation &quot;Citadel&quot;, A Text and Photo Album, Volume 1: The South
 | year = 2002
 | publisher = J.J. Fedorowicz
 | location = Altona, MB
 | isbn = 0-921991-70-3
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
 | last1 = Taylor
 | first1 = A.J.P
 | last2 = Kulish
 | first2 = V.M
 | authorlink1 = A. J. P. Taylor
 | title = A History Of World War Two
 | url = https://archive.org/details/historyofworldwa00tayl
 | year = 1974
 | publisher = Octopus Books
 | location = London
 | isbn = 0-7064-0399-1
 | ref = harv
 }}
* {{cite journal
 | last = Töppel
 | first = Roman
 | title = Die Offensive gegen Kursk 1943 – Legenden, Mythen, Propaganda
 | year = 2001
 | format = MA thesis
 | language = German
 | publisher = Technical University
 | location = Dresden
 | ref = harv
 }}
* {{cite book
| last = Weingartner
| first = James
| title = Leibstandarte SS Adolf Hitler: A Military History, 1933-45. 
| publisher = [[Battery Press]]
| year = 1991
| location = Nashville
| page = 81
| ref = harv
}}
* {{cite book
 | last = Zetterling
 | first = Niklas
 | last2 = Frankson
 | first2 = Anders
 | title = Kursk 1943: A Statistical Analysis
 | series = Cass Series on the Soviet (Russian) Study of War
 | publisher = Frank Cass
 | location = London
 | year = 2000
 | isbn = 0-7146-5052-8
 | ref = harv
}}
*{{cite book | last = Pinkus | first = Oscar | title = The war aims and strategies of Adolf Hitler | url = https://archive.org/details/waraimsstrategie0000pink | publisher = McFarland | location = Jefferson, N.C | year = 2005 | isbn = 9780786420544| ref = harv }}
*{{cite book | last = Moorhouse | first = Roger | title = Berlin at war: Life and Death in Hitler's capital, 1939-45 | publisher = Vintage | location = London | year = 2011 | isbn = 9780099551898| ref = harv }}
{{refend}}

== Гадаад холбоос ==
{{Commons category|Battle of Kursk}}
* irbergui (YouTube id), [http://www.youtube.com/view_play_list?p=03DC0345FAB5EC2B German newsreels showing the Battle of Kursk], [[YouTube]], Retrieved 2008-09-19
* Licari, Michael J. [https://web.archive.org/web/20140912164146/http://www.uni.edu/~licari/citadel.htm The Battle of Kursk: Myths and Reality], [https://web.archive.org/web/20110927004242/http://www.uni.edu/~licari/ Mike Licari's Home Page], Retrieved 2008-09-19
* Licari, Michael J. [https://web.archive.org/web/20140911152407/http://www.uni.edu/~licari/review15.html A Review Essay: Books on the Battle of Kursk], [https://web.archive.org/web/20110927004242/http://www.uni.edu/~licari/ Mike Licari's Home Page], Retrieved 2008-09-19
* Wilson, Alan. [https://web.archive.org/web/20121120215804/http://www.vy75.dial.pipex.com/data.htm Kursk – Raw Data to Download], 6 February 1999.&lt;!--Retrieved 2008-09-19--&gt; —Information from the US Army KOSAVE II study on the southern face battle
* Wilson, Alan. [https://web.archive.org/web/20120420212956/http://dialspace.dial.pipex.com/town/avenue/vy75/maps.htm The Kursk Region, July 1943] (maps), 27 October 1999&lt;!--Retrieved 2008-09-19--&gt;

[[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны тулалдаан]]
[[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайны зэвсэгт хүчний операци|Цитадель]]
[[Ангилал:Германы Орос дахь булаан эзлэлт 1941–1944]]
[[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн германы зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:1943 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Далд нэр|Цитадель ажиллагаа]]</text>
      <sha1>m9kcpx13oewp0pk1efkbrxjwle01ban</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хазара нарын түүх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41241</id>
    <revision>
      <id>871866</id>
      <parentid>871856</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10111" sha1="dkcz5u6vl8dvtiukhnxbb6q2i6tlobw" xml:space="preserve">{{Mergeto|Хазара}}

[[:en:Khazars|Хазара]] бол эртний Түрэг болон монгол угсаатан. 7-10 зуунд Хар тэнгист Хазарын эзэнт улсаа байгуулж сэргэн мандаж байжээ. Хожим 13-р зуунд Монголчууд Дундад Азийг эрхшээлдээ оруулсны дараа тэндэхийн [[Табриз]] нэртэй хотод [[Ил Хаант Улс|Ил Хааны гэгдэх хаант улсыг]] байгуулав. Гэвч [[Хүлэгү]] хаан болон Абу сайдын үхлийн дараа 1360 онд хаант улс хэдэн хэсэгт хуваагдаж бие даасан жижиг улсууд үүсчээ. Перс сурвалж бичгүүдээс харахад эдгээр монгол угсааны улсууд хэдэн зуун жил оршин тогтносоор байжээ. 1380 онд [[Самарканд|Самаркандад]] Монгол угсааны түрэгжсэн алтан ургийн хүргэн Төмөр хүчирхэгжиж, 1400 он гэхэд тархай бутархай жижиг улсуудыг нэгтгэв. Төмөрийн эрхшээлд өнөөгийн Афганистан оршиж байв. 1405 онд Төмөр нас барснаар лалын ертөнц ахиад л хуваагдаж эхлэв. Гэвч Төмөрөөс 100 жилийн дараа түүний үр сад болох Бабур улсаа байгуулж Кабулд хүчээ төвлөрүүлэв. Тэрээр 1525 онд Энэтхэгийг эзэлснээр монголчууд Афганистан, Энэтхэг, Узбекистанд төвлөрсөн Их [[Могул|Могул улсыг]] үндэслэв. Бабураас хойш Могул 300 жил оршин тогтносоор Англичуудын гарт оров.
Тэдний тоо 8-10 сая хүрч байна. Хазара гэдэг нь персээр “мянга” гэсэн утгатай. Тиймээс Чингис хааны нэгэн мянгат цэргийн үр сад болов уу гэсэн таамаг байдаг боловч 7-10 зуунд хаант улсаа мандуулж байсан учир худлаа ташаа мэдээлэл юм. Хазара нь Афганистаны төв хэсгийн уулархаг бүсээр нүүдэллэн амьдардаг. Эдүгээ Афганистанд 6 сая, Иранд 1 сая Пакистанд 3 сая Хазаар байгаа гэж үздэг. Чинээлэг Хазаар гэр бүл түрэг эсгий гэрт, ядуус нь сүрлэн дээвэр бүхий сууцанд аж төрдөг.

Гадаад төрхийн хувьд казах, үзвбек, түрэг царайтай. Газар тариалан, мал аж ахуйгаас гадна арьсан эдлэл, дархан, нэхмэл зэрэг гар урлал эрхэлнэ. Хазаарууд байгалийн сүр хүчнээс айдаггүй учир нь исламын шашинд гүн орсон. Түрэг болон Хазааруудын хэлэнд ижил төстэй үгс их. Тухайлбал сандал гэхийг тэд сандали, Цээж-Чээжи, Хайч-Хайчи гэх мэтээр хэлдэг. Хазаарууд лалын шашиндаа үнэнч байдаг тул хаа явсан газраа толгойны өвчин болдог. Хазара бол эрт үеэс буюу монголын байлдан дагуулсан үеэс өмнө тухайн газар нутагтаа сууршин амьдарч байсан хүмүүс юм

==Хазаарууд ба Афганистан дахь үндэстнүүдийн мөргөлдөөн==

Ойрхи Дорнодын зүрхэнд нь орших геополитикийн ашигтай байрлалаасаа болж Афганистан байнга л том гүрнүүдийн хоорондох тоглоом болж ирсэн. Бараг зуу гаран жилийн настай Афганистаны дотоод хямралд хамгийн ихээр нэрвэгдсэн нь Хазара нар бололтой. Анх Английн колончлолыг эсэргүүцсэн дайн тулаануудад 2-3 сая Хазаар амиа алдсан байна 1892 онд Афганистаны эмир Абдуррахан гэгч Хазааруудыг эзэлснээр Афганистан дахь тэдний байр суурь алдагдаж эхлэв. Англичуудын дараа Оросууд ирэв.

Энэ үед Хазаарууд нийгмийг урагш хөтлөх олон сэхээтнүүдээ алдсан байна. Иран улс Ирактай дайтаж байх үедээ үндэс угсаа, шашны үзэл бодлын улмаас нэн хавчигдмал байдалд байсан Хазааруудыг гарцаагүй байдалд оруулан галын шугам руу олноор нь илгээн амийг нь золиосолж байсан гэдэг. 80-аад оны сүүлээр Оросууд явсны хойно Саудын Араб гаралтай Талибууд төрийн эрхэнд гарлаа. Тэдний хувьд хамгийн хорсолтой нийгмийн бүлэг нь Хазарууд болов. Талибанууд нь Пүштүн гаралтай хүмүүсээс бүрдсэн бүлэглэл аж. Афганистанд Пүштүн, Тажик, Узбек, Түркмен, Энэтхэгийн Сийк, Паеган шашинтай Балучи гэх мэт олон үндэстэн ястнууд оршин суудаг. Тэд хоорондоо зөрчилтэй, байлдаж тулалддаг.

Гэхдээ тэдний хоорондын зөрчил хэзээ ч Хазара [[Пуштун|Пүштүн]] хоёр үндэстний хоорондын зөрчил шиг тийм хурц, зуун дамжсан хорсол занал байгаагүй аж. 1992-95 онуудад Хазаарууд Афганистаны бусад цөөн тоот үндэстнүүд болох Тажик, Узбекуудтэй хамтран Northern Alliance буюу Умардын Эвсэл байгуулж Пүштүн үндэстэн давамгайлсан засгийн газрыг түлхэн унагааж Кабул хотыг эзэлж авав. Гэвч Тажикуудын удаа дараагийн урвалтаас болж хотыг Талибуудад алджээ. Хазааруудын удирдагч болох Баба Мазарийг хэлэлцээр хийнэ хэмээн хуурч мэхлээд нисдэг тэрэгнээс унаган амийг нь хөнөөв. Удирдагчаа алдсан хазаарууд доройтож, Талибууд тэдний дунд жинхэнэ яргалал явуулж эхлэв. Энэ мэтээр хазааруудыг олонтаа олноор нь хоморголон хөнөөж байв. 1998 оны 8 сард Хазарууд олноор оршин суух [[Мазар-и-Шариф]] хотыг хамгаалан тулалдаж байсан Хазаарын зэвсэгт отрядыг ухран гарсаны дараа [[Талибан|Талибанууд]] хот руу дайрч энгийн оршин суугч Хазаар үндэстнийг онцгойлон, хоморголон алах үйлдлийг зохион байгуулалттай явуулсан бөгөөд 8 000 орчим Хазааруудын аминд хүрчээ. Хазааруудын нэг гачлан нь тэд хэний ч дэмжлэгийг авч чаддаггүй бөгөөд орчин үеийн зэр зэвсэгээр маш дутмаг. Афганистантай хил залгаа орших улсууд бүгд л өөр өөрсдийн үндэстнүүдээ шууд дэмжиж байв. Пүштүнүүдийн ар талыг Пакистан улс (Пакистаны хүм амын 20% ийг пүштүн гаралтай хүмүүс эзэлдэг) дааж, Узбекууд мэдээж Узбекстанаас, Туркменууд Туркменистанаас, Тажикууд Тажикстан, Иранаас тусламж авч байсан ба, ганцхан Хазааруудад туслах хэн ч байдаггүй байсан байна.

==Хазаруудын Өнөөгийн байдал==

[[Хамид Карзай|Хамид Карзайн]] удирдсан Афганистаны өнөөгийн засгийн газарт Хазарууд өөрсдийн цөөн тооны төлөөлөлтэй байгаа ба энэ нь Хазара үндэстний бүрэн эрхийг сэргээх, ялгаварлан гадуурхалтыг зогсоох тэмцэлд томоохон дэвшил болж байна гэж үзэж байгаа аж. Гэлээ гэхдээ Афганистаны тодорхой мужуудад Хазара Пүштүн нарын зөрчил хурцадмал хэвээр. Саяхан парламентийн гишүүн, Хазаарын нэртэй улс төрч, командлагч Сад Мустафа Каземи талибуудын алан хядах ажиллагааны золиос болж амь үрэгдсэн билээ. Үргэлжийн дайн дажны уршгаар Хазааруудын амьдрал эдүгээ туйлдаа хүрчээ. Хазаарууд голчлон амьдардаг мужуудад гэрэл цахилгаан, зам харилцаа байхгүй, олон улсын тусламж хүрдэггүй нь жирийн асуудал.

&lt;br /&gt;</text>
      <sha1>dkcz5u6vl8dvtiukhnxbb6q2i6tlobw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орос-Хятадын харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41242</id>
    <revision>
      <id>871988</id>
      <parentid>862072</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>871988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61486" sha1="013anhitvupf8eam0x5fhylkpd86iyn" xml:space="preserve">{{Хоёр орны харилцаа
| title       = Орос-Хятадын харилцаа
| party1      = Оросын Холбооны Улс
| party2      = Хятад
| map         = Russia China Locator.png
| filetype    = svg
| size        = 
| mission1    = 
| mission2    =
| envoytitle1 = 
| envoy1      = 
| envoytitle2 = 
| envoy2      =
}}
[[Файл:Xi Jinping and Vladimir Putin.jpg|thumb]]
'''[[Орос]]-[[Хятад]]ын харилцаа''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Китайско-российские отношения,'' [[Хятад хэл|хятад.]] ''中俄关系'') хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагааг бүхэлд нь хэлдэг. Хоёр улсын анхны харилцаа холбоо нь [[13-р зуун|13-р зууны]] сүүлч [[14-р зуун|14-р зууны]] эхэн үеэс буюу хоёр улс хоёулаа [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын Эзэнт гүрний]] нэгэн бүрэлдэхүүн хэсэг байх үеэс эхлэлтэй гэж үздэг юм. 1237 оны үед Орос, Хятад улс хоёулаа [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсын]] бүрэлдэхүүнд бараг нэгэн зэрэг орсон байна. Бутархай байсан Оросыг монголчууд хэсэгчлэн эзэлсний дараа олзлогдсон хэсэг орос эрчүүдийг нутаг руугаа илгээж байжээ. Энэ үеэс орос хүн хятад хүнтэй анх учирсан тухай сурвалж бичигт дурдсан байдаг. Сүүлд [[17-р зуун|17-р зуунаас]] Монголын Эзэнт гүрэн таран бутарсан үеэс эхлэн хоёр тал худалдааны харилцааг хөгжүүлэх болон тандах зорилгоор гол төлөв оросууд Хятад руу элч нар илгээж байжээ.

Өнөө [[21-р зуун|21-р зуунд]] Орос, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагаа улс төр, эдийн засгийн өргөн цар хүрээг хамарч байгаа бөгөөд дээд, өндөр түвшинд эрчимтэй харилцаа холбоотой, худалдаа, эдийн засаг, хүмүүнлэгийн харилцаа, олон улсын тавцан дахь хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлсээр байна. Хоёр улс [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн]] байнгын гишүүд бөгөөд [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]], [[БРИКС]] зэрэг олон улсын болон бүс нутгийн байгууллагуудад нягт хамтран ажилладаг.

БНХАУ нь ОХУ-д нийт 7 консулын газартай: [[Москва]] (ЭСЯ-ны дэргэд), [[Эрхүү]], [[Екатеринбург]], [[Казань]], [[Санкт-Петербург]], [[Владивосток]], [[Хабаровск]];   

ОХУ нь БНХАУ-д нийт 6 консулын газартай: [[Бээжин]] (ЭСЯ-ны дэргэд), [[Шанхай]], [[Шэньян]], [[Хонконг]], [[Гуанжоу]], [[Харбин]].  

==Орос-Хятадын харилцааны түүх==
* 1608 онд Оросын хаан [[Василий Шуйский]] (1606-1610) Хятадын [[Алтан хан|Алтан хаан]]&lt;nowiki/&gt;д бараалхах тогтоол гаргаж элч төлөөлөгчид илгээсэн боловч [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убши хунтайж]] &quot;хар халимагууд&quot; хоорондын дайнаас шалтгаалж зорьсон газраа хүрэлгүй буцсан.
* 1616 онд атаман [[Василий Тюменец]] тэргүүтэй шинэ элч төлөөлөгч илгээжээ. Төлөөлөгчдийг Шолой Убши-хунтайжи хүлээн авч уулзсан боловч элч төлөөлөгчид Хятад оролгүй Москва руу буцсан байна. 16-р зуунд Оросын анхны төлөөлөгчид 1567 онд &quot;Догшин&quot; хэмээх [[IV Иван]] хаан атаман [[Иван Петров]], [[Бурнаш Эличев]] нараар удирдуулсан төлөөлөгчид Хятад руу илгээсэн гэж хуучин Оросын гар бичмэлд байдаг. Гэвч хожим тэрхүү гар бичмэл нь хуурамч баримт болохыг нотолсон байна.
* 1618-1619 онд Оросын [[Тобольск]] хотын цэргийн удирдагч И.С.Куракины даалгавараар Хятадын [[Мин улс|Мин улстай]] холбоо тогтоох зорилготой казак [[Иван Петлин]], [[Андрей Мундов]] нарын 12 хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгчдийг илгээсэн түүх байдаг.
* 1641-1642 онд казак [[Е.Вершинин]] Хятад руу явсан байна.       
* 1654 онд [[Фёдор Байков]] тэргүүтэй элч төлөөлөгчид Хятадад очиж дэлгэрэнгүй тэмдэглэл баримт үлдээсэн байна.
* 1676 оны 5-р сард [[Николай Гаврилович Спафарий]] тэргүүтэй элч төлөөлөгчид жингийн цуваагаар Бээжин хотод очсон.
* 1689 онд ''&quot;[[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]&quot;'' байгуулсан. Энэ гэрээгээр Орос Улс, Чин улс хоорондын харилцаа болон хилийн зурвасыг анх албан ёсоор тодорхойлсон юм.
* 1716 онд [[Бээжин дэх Оросын шашны төлөөлөгчийн газар|Бээжин дэх Оросын Үнэн алдартны шашин-төрийн төлөөлөгчийн газар]] үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн. 
* 1727 оны 8-р сард &quot;[[Буурын гэрээ]]&quot; буюу оросоор &quot;Буринский трактат&quot; байгуулсан. Энэ гэрээ нь өмнөх &quot;Нерчийн Гэрээ&quot;-гээр байгуулсан хилийн зурвасыг тодотгосон эрх зүйн баримт бичиг болсон юм.
* 1727 оны 10-р сард [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улс]], [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондын худалдааны ''&quot;[[Хиагтын гэрээ]]&quot;'' байгуулсан. Уг Гэрээний дагуу Орос улс 3 жилд нэг удаа 200-аас илүүгүй хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй жингийн цуваа илгээж Бээжинд худалдаа хийх боломжтой болсон. Хиагт, Цурхайт зэрэг хил орчмын бүсэд хил гаалийн татвар төлөхгүй худалдаа хийх болсоноор хоёр улсын хоорондох худалдааны эргэлт нэмэгдэхэд нөлөөлжээ. Энэхүү гэрээ нь Бээжинд Оросын Үнэн алдартны шашны хийдийн төлөөлөгчийн газар албан ёсоор үйл ажиллагаагаа явуулахыг баталгаажуулсан байна.
* 1858 оны 5-р сард хоёр улс [[Амар мөрөн|Амар мөрнөөр]] хилийн шугам тогтоосон &quot;Айгуны Гэрээ&quot; байгуулжээ.
* 1860 оны 11-р сарын 2-нд &quot;[[Бээжингийн гэрээ (1860)|Бээжингийн гэрээ]]&quot; байгуулсан. Оросын Засгийн газар залуу хошууч генерал [[Николай Игнатьев]] тэргүүтэй онцгой төлөөлөгчдийг 1859 оны 3-р сард Бээжин рүү илгээж Чин гүрний ван Гүнтэй хэлэлцээ хийжээ. Энэ Гэрээний дагуу Уссури голоос [[Номхон далай]] хүртэл хилийн шугам тогтоожээ. Мөн уг Гэрээгээр Монголын [[Улаанбаатар|Өргөө]]д Оросын консул суулгахаар тохиролцсон байна. 
* 1892 оны 8-р сарын 13-нд Хаант Орос улс, Манж Чин улсын Засгийн газар төмөр утасны (цахилгаан холбооны) гэрээ байгуулж Монголын нутгаар цахилгаан мэдээний шугам тавьж эхлүүлжээ. 
* 1896 оны 5-р сарын 22-нд [[Москва]] хотод Японы эсрэг ''&quot;Орос-Хятадын холбоотны тухай&quot;'' нууц Гэрээ байгуулж [[Дорнод хятадын төмөр зам|Дорнод Хятадын төмөр зам]] (КВЖД) барих тухай 80 жилийн хугацаатай гэрээ контракт байгуулжээ.  
* 1898 онд 3-р сарын 15-нд Бээжин хотноо ''&quot;Орос-Хятадын конвенц&quot;'' байгуулсан. Энэхүү конвенцын дагуу оросын тал [[Порт-Артур]] (Луюйшунь) буюу Далянь зэрэг боомтыг төмөр замаар холбох зорилгоор түрээслэн эзэмших эрх авсан юм. 
* 1903 онд [[Дорнод хятадын төмөр зам|Дорнод Хятадын төмөр зам]] (КВЖД) бүрэн ашиглалтад орсон.
* 1904-1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д Орос улс ялагдаж Чин улс 1896 оны &quot;Орос-Хятадын холбоотны тухай гэрээ&quot; болон түүнд ногдуулсан 1898 оны &quot;Орос-Хятадын конвенц&quot; зэргийг 1905 оны Япон-Оросын ''&quot;[[Портсмутийн энх тайвны гэрээ|Портсмутын энхийн гэрээ&quot;]]''-гээр цуцалжээ. 
* 1913 онд Оросын эзэн хаант улс шинээр бий болсон [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс|Бүгд Найрамдах Хятад улс]] буюу Дундад улсыг хүлээн зөвшөөрсөн.

==ЗХУ-БНХУ-ын харилцаа==
* 1919 оны 7-р сарын 25-нд «Хятадын ард түмэн, Өмнөд болон Умард Хятадын Засгийн газарт Зөвлөлт Оросын Засгийн газрын мэдэгдэлийг» нийтэлсэн байна.
* 1927 оны 12-р сарын 14-нд Бүгд найрамдах Хятад Улс ЗХУ-тай дипломат харилцаагаа тасалсан.
* 1932 оны 12-р сарын 12-нд ЗХУ, Бүгд найрамдах Хятад Улсын хооронд дипломат харилцаагаа Женев дахь олон улсын хурлын үеэр албан бичиг солилцож сэргээсэн.
* 1933 оны 2-р сарын 20-нд [[Дмитрий Богомолов]] ЗХУ-аас Хятад Улсад суух Бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилогдсон.
* 1937 оны 7-р сарын 7-нд Хятад-Японы дайн эхэлсэн.
* 1937 оны 8-р сарын 21-нд 5 жилийн хугацаатай &quot;ЗХУ, Бүгд найрамдах Хятад Улсын хоорондын харилцан үл довтлох тухай&quot; гэрээ байгуулсан. Энэ гэрээний дагуу Хятад улс ЗХУ-аас зэвсэг худалдан авах 50 сая ам.долларын зээл олгосон байна.
* 1939 оны 6-р сарын 16-нд ЗХУ, БНХУ-ын хооронд худалдааны гэрээ байгуулсан.

==ЗХУ-БНХАУ-ын харилцаа==
*1949 оны 10-р сарын 1-нд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] байгуулагдсан.
*1949 оны 10-р сарын 2-нд ЗСБНХУ, БНХАУ-ын хооронд дипломат харилцаа Бээжин хотноо тогтоожээ. [[Ван Жяшян]] ЗХУ-д суух БНХАУ-ын анхны Элчин сайдаар, [[Николай Рощин]] ЗХУ-ын БНХАУ-д суух анхны Элчин сайдаар тус тус томилогдсон байна.
*1949 оны 12-р сарын 16-наас 1950 оны 2-р сарын хооронд БНХАУ-ын дарга [[Мао Зэдун]] ЗХУ-д (Москва) айлчилсан.
*1950 оны 1-р сарын 21-нд БНХАУ-ын Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] Москвад айлчилж буй Мао Зэдуны араас очоод 1950 оны 3-р сарын 4-нд Мао Зэдуны хамт буцсан байна.
*1950 оны 2-р сарын 14-нд ЗХУ, БНХАУ 30 жилийн хугацаатай &quot;Найрамдал, харилцан туслах тухай Гэрээ&quot; байгуулжээ. Тус гэрээг аль нэг тал цулах санал гаргахгүй бол автоматаар гэрээний хугацаа сунгагдана гэж заасан байдаг.
*1950 оны 4-р сарын 19-нд хоёр талын Худалдааны Хэлэлцээр байгуулсан.
*1952 оны 8-р сарын 9-нд БНХАУ-ын иргэдийг ЗСБНХУ-ын Их Дээд сургуульд сургах тухай Хэлэлцээр байгуулсан.
*1953 оны  3 сарын 5-нд ЗХУ-ын удирдагч [[Иосиф Сталин]] нас барсан. 3 сарын 9-нд болсон [[Сталины оршуулга|Сталины оршуулгын]] ёслолд Хятадаас [[Жоу Эньлай]] тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон байна.   
*1954 оны 10-р сарын 12-нд Порт-Артураас Зөвлөлтийн цэргүүдийг гаргах мэдэгдэл (Коммюнике) гаргажээ. 1955 оны 5-р сараас Порт-Артур боомт БНХАУ-ын мэдэлд шилжсэн байна.
*1955 оны 4-р сарын 27-нд БНХАУ-ын Ардын аж ахуйн хөгжилд цөмийн эрчим хүчийг ашиглах, цөмийн физикийн судалгааны ажилд ЗХУ туслах Хэлэлээр байгуулсан байна.
*1956 оны 4-р сарын 7-нд Хятадын аж үйлдвэрийн зарим салбарыг хөгжүүлэх тухай хэлэлцээр байгуулагджээ.
*1958 оны 7-р сарын 31-ээс 8-р сарын 3-ны өдрүүдэд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга [[Никита Хрущёв]] БНХАУ-д айлчлал хийсэн. Энэ айлчлалын үеэр Мао Зэдун, Никита Хрущёв нар цэргийн салбарын асуудлаар хэлэлцээ хийжээ.
*1958 оны 8-р сарын 8-нд [[Москва]] хотод ЗХУ, БНХАУ-д техникийн тусламж үзүүлэх тухай хэлэлцээр байгуулжээ.
*1959 оны 9-р сарын 29-нд Хятадын хувьсгалын 10 жилийн ойн баярт оролцохоор ЗХУ-ын удирдагч Н.Хрущев Бээжинд айлчилжээ.
*1961 оны 6-р сарын 19. Шинжлэх ухаан техникийн салбарт хамтран ажиллах гэрээ байгуулагджээ.
*1963 оны 7-р сарын 5-20. ЗХУ-ын Коммунист нам, Хятадын Коммунист намын удирдлагуудын хооронд уулзалт болж үзэл баримтлалын хувьд ялгаатай байгаа асуудлаар ярилцжээ.
*1964 онд Мао Зэдун ЗХУ-тай харилцаагаа бүрэн тасалж буйгаа нийтэд мэдэгдсэн байна.
*1969 оны 3-р сарын 2-17 хооронд Уссури гол дээрх [[Даманы арлын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн|Даманы арлын орчим Зөвлөлт, Хятадын хилчдийн хооронд зэвсэгт мөргөлдөөн]] болжээ.
*1969 оны 9-р сарын 11. Зөвлөлтийн Сайд нарын Зөвлөлийн дарга [[Алексей Косыгин]] Вьетнамын удирдагч [[Хо Ши Мин]]ий оршуулгын ёслолын ажиллагаанд оролцоод буцах замдаа БНХАУ-ын нийслэл Бээжин хотын нисэх онгоцны буудалд бууж, Хятадын Төрийн зөвлөлийн дарга [[Жоу Эньлай]] түүнийг хүлээн авч уулзсан байна. Хил дээр үүсээд байгаа маргаантай асуудлыг шийдвэрлэх талаар тэд ярилцсан түүх байдаг.
*1976 оны 9-р сарын 9-нд БНХАУ-ын дарга [[Мао Зэдун]] нас барсан.
*1979 оны 4-р сарын 3-нд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яам Бээжин дэх ЗХУ-ын Элчин сайдын яаманд ноот бичиг илгээжээ. Уг ноот бичигт Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн хурлын шийдвэрийг дурджээ. Үүнд: 1950 оны 2 сарын 14-нд байгуулагдсан Орос–Хятадын найрамдал, хамтын ажиллагааны тухай гэрээний хугацаа дууссаныг сануулаад, энэ гэрээг дахин сунгахгүй гэж мэдэгдсэн байна.
*1979 оны 8-р сарын 29-нд БНХАУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Хятад-Зөвлөлтийн харилцааны тухай тусгай хуралдааны үеэр [[Дэн Сяопин]] харилцаанд саад болж буй зүйлийг тодотгов. Үүнд: 1. [[Монгол|Монголоос]] цэргээ гаргах, 2. [[Камбож|Камбожид]] дайтаж буй [[Вьетнам|Вьетнамд]] цэргийн тусламж үзүүлэхгүй байх зэргийг дурдсан байна.
*1979 оны 10-р сарын 17-ноос 11-р сарын 30-ны өдрүүдэд Москва хотод Хятад, Зөвлөлтийн улс хоорондын харилцааны тухай Гадаад яамны орлогч сайд нарын хэмжээний хэлэлцээний нэгдүгээр үе болсон ч амжилтад хүрээгүй.
*1982 оны 3-р сарын 24-нд ЗХУ-ын тэргүүн [[Леонид Брежнев]] [[Ташкент|Ташкентад]] ажиллах үеэрээ хоёр улсын харилцааг гурав дахь оронд хохиролгүй бөгөөд ямар нэгэн урьдчилсан нөхцөлгүйгээр хэвийн болгох эрмэлзэлтэй буйгаа мэдэгдсэн боловч мөн оны 11-р сарын 10-нд тэрээр нас барсан юм. Мөн 1982 оны 10-р сард хоёр тал Гадаад харилцааны яамдын зөвлөлдөх уулзалт эхлүүлсэн байна.
*1984 онд хоёр улс оюутан солилцоог сэргээж тал бүрээс 70 оюутан харилцан суралцаж эхэлсэн нь талуудын харилцаа дулаарахад эхний алхам болсон.
*1985 оны 7-р сарын 10-нд ЗХУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын 1985-1990 хооронд хийгдэх бараа эргэлтийн тухай, барилга, Хятадын аж үйлдвэрийн салбарын шинэчлэлд туслах, техникийн салбарт хамтран ажиллах тухай гэрээ байгуулжээ.
*1986 оны 3-р сарын 18-нд Хятадын Төрийн Зөвлөлийн дарга [[Жао Зыян]] ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн даргын нэгдүгээр орлогч И.Архиповыг хүлээн авч уулзсан байна. Эдийн засаг, худалдаа, шинжлэх ухаан, техникийн салбарт хамтран ажиллах тухай Тунхаглалд гарын үсэг зуржээ.
*1986 оны 12-р сард Зөвлөлтийн [[Ленинград]] хотод БНХАУ-ын Ерөнхий Консулын газар, Хятадын [[Шанхай]] хотод ЗХУ-ын Ерөнхий Консулын газрууд тус тус харилцан нээсэн байна. 
*1989 оны 2-р сарын 4-д ЗХУ, БНХАУ-ын хооронд &quot;Хил дээрх цэргийн тоог цөөлөх тухай Зөвлөлт-Хятадын хэлэлцээр&quot;-т гарын үсэг зурсан байна.
*1989 оны 5-р сарын 15-18-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн дарга, ЗХУ-ын Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] БНХАУ-д албан ёсоор айлчлилж [[Дэн Сяопин|Дэн Сяопинтай]] уулзаж албан ёсны хэлэлцээ хийсэн. Энэ айлчлал дэлхийн гадаад бодлогод маш том өөрчлөлт авчирсан гэж судлаачид дүгнэдэг. Жишээ нь: уг айлчлалын дүнгээр '''1989 оны 5 дугаар сарын 15-ны өдрөөс Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гарах шийдвэр Зөвлөлтийн тал гаргаж байжээ'''.

==ОХУ, БНХАУ-ын харилцаа==
*1991 оны 12-р сарын 24-нд ОХУ бол ЗХУ-ыг хууль ёсны залгамжлагч улс мөн гэдгийг БНХАУ албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн байна.
*1991 оны 5-р сарын 15-19-нд [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Жян Зэминь]] ЗХУ-д албан ёсоор айлчилж ''хоёр улсын хилийн зүүн хэсгийн тухай'' хэлэлцээр байгуулжээ.
*1992 оны 12-р сарын 17-19-ний өдрүүдэд ОХУ-ын анхны Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] БНХАУ-д анх айлчилсан. ОХУ, БНХАУ-ын хамтын ажиллагаа, харилцааны үндсийг тодорхойлсон тунхаглалыг талууд баталжээ. Хил орчмын бүсэд харилцан итгэлцэл бий болгох, зэвсэгт хүчний хэмжээгээ харилцан хорогдуулах, сансрын уудмыг энхийн зорилгоор ашиглаж, судлах тохиролцоонд хүрчээ.
*1994 оны 9-р сарын 2-6-ны өдрүүдэд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] ОХУ-д албан ёсоор айлчилж ''Орос-Хятадын хамтарсан тунхаглал'' баталж, ''ОХУ-ын Ерөнхийлөгч, БНХАУ-ын дарга нар хамтарсан мэдэгдэл'' гаргажээ. Уг мэдэгдэлд цөмийн зэвсэгийг хэрэглэхгүй байх, цөмийн пуужинг бие бие рүүгээ онилохгүй байх, Орос-Хятадын баруун хилийн тухай хэлэлцээр байгуулсан байна.
*1995 оны 5-р сарын 7-9-нд Зөвлөлтийн Аугаа эх орны дайны Ялалтын 50 жилийн ойн баярт оролцох урилгаар БНХАУ-ын дарга [[Зян Зэминь]] Москвад айлчилжээ.
*1996 оны 4-р сарын 24-26. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] БНХАУ-д Төрийн айлчлал хийжээ. Энэ үеэр Орос, Хятадын харилцаа, хамтын ажиллагаа, олон улсын асуудлаар баримтлах бодлого, байр сууриа талууд «Хятад-Оросын хамтарсан коммюнике»-д илэрхийлсэн байна.
*1996 оны 4-р сарын 26-нд [[Шанхай]] хотод [[Орос]], [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Тажикистан]], [[Хятад|БНХАУ]]-ын төрийн тэргүүн нар хил орчимд итгэлцэл бий болгох, цэргийн салбарт хамтран ажиллах баримт бичигт гарын үсэг зурсан байна.
*1997 оны 4-р сарын 22-26 өдрүүдэд БНХАУ-ын дарга Жян Зэминь ОХУ-д Төрийн айлчлал хийжээ. ''ОХУ, БНХАУ олон талт дэлхий ертөнцийн тухай тунхаглалд'' гарын үсэг зурсан байна.
*1997 оны 4-р сарын 24. ОХУ, БНХАУ, Казахстан, Тажикистан, Киргизийн төрийн тэргүүн нар хил орчимд байгаа цэргүүдийн тоог хорогдуулах гэрээнд гарын үсэг зуржээ.
*1997 оны 11-р сарын 9-11-ний өдрүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Борис Ельцин БНХАУ-д айлчлал хийсэн. Энэ үер Орос Хятадын хилийн зурвасыг шалгасан тухай баримтыг баталгаажуулж, хоёр орны найрсаг харилцааг цаашид үргэлжлүүлэх тухай гэрээ байгуулжээ.
*1998 оны 2-р сарын 17-нд Москвад [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн]] дарга [[Ли Пэн]] албан ёсны айлчлал хийж ОХУ-ын ерөнхийлөгч Борис Ельцинд бараалхав.
*1998 оны 11-р сарын 23-25-нд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] ОХУ-д ажлын айлчлал хийжээ. Энэ үеэр хоёр орны түүхэнд анх удаа Орос, Хятадын төрийн тэргүүн нар албан бусаар уулзсан. “ОХУ, БНХАУ 21-р зууны босгон дээр” нэртэй баримт бичигт гарын үсэг зуржээ. Орос-Хятадын баруун хилийг шалгасан ажил дууссан тухай Хамтарсан мэдэгдэл хийжээ.
*1999 оны 2-р сарын 24-24. БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн дарга Жу Жун Зи ОХУ-д албан ёсны айлчлал хийж ОХУ-ын ерөнхийлөгчид бараалхаж, ОХУ-ын ерөнхий сайд [[Евгений Примаков]]той хэлэлцээр хийжээ.
*1999 оны 6-р сарын 5-8 өдрүүдэд Бээжин хотын концертын танхимд ОХУ, БНХАУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 50 жил, Оросын яруу найрагч [[Александр Пушкин|Александр Пушкиний]] мэндэлсэний 200 жилийн ойд зориулсан концерт болжээ.
*1999 оны 9-р сарын 12-13-нд Шинэ Зеландын [[Окленд]] хотод болсон “Ази–Номхон далайн орнуудын Эдийн Засгийн 7-р чуулга уулзалт&quot;-ын үеэр 9-р сарын 12-нд БНХАУ-ын дарга [[Зян Зэминь]], ОХУ-ын Ерөнхий сайд [[Владимир Путин]] нар уулзсан байна.
*1999 оны 12-р сарын 9-10-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] БНХАУ-д айлчлал хийх үеэр ''Орос-Хятадын зүүн болон баруун талын хилийн тухай протоколд'' гарын үсэг зуржээ. Хилийн бүс орчмын арлуудыг хөдөө аж ахуйн зорилгоор хамтран ашиглах тухай тохиролцоонд хүрсэн байна.
*2000 оны 7-р сарын 17-19-нд [[Владимир Путин]] ОХУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод БНХАУ-д анх удаа төрийн айлчлал хийжээ. Пуужингаас хамгаалах асуудлаар Орос, Хятадын төрийн удирдлага хамтарсан мэдэгдэл гаргаж, &quot;Бээжингийн тунхаглал&quot;-ыг баталжээ.
*2001 оны 6-р сарын 14-15-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] Хятад улсад айлчилж [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгуулагын]] (ШХАБ) гишүүн орнуудын Төрийн тэргүүн нарын уулзалтад оролцов.
*2001 оны 7-р сарын 16-нд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] ОХУ-д төрийн айлчлал хийжээ. '''БНХАУ, ОХУ-ын найрсаг хөршийн харилцаа, хамтын ажиллагааны гэрээнд''' гарын үсэг зурж хоёр тал &quot;дайсагналцахаас эгнэгт татгалзаж буйгаа&quot; мэдэгдсэн. 
*2001 оны 10-р сарын 18-22-нд ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путин Ази Номхон Далайн орнуудын Эдийн Засгийн Чуулга Уулзалтад оролцохоор [[Шанхай]] хотод ажилласан.
*2002 оны 6 сарын 5-10-нд БНХАУ-ын дарга Жян Зэминь Оросын [[Санкт-Петербург]] хотод болсон Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгуулагын (ШХАБ) дээд хэмжээний чуулга уулзалтад оролцож ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путинтай уулзсан.
*2002 оны 12-р сарын 1-3-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийсэн. Бээжин хотод хоёр орны харилцаа, олон улсын асуудлаар баримтлаж байгаа байр сууриа тодотгож тунхаглалд гарын үсэг зурсан.
*2003 оны 5-р сарын 27-31-ний хооронд БНХАУ-ын дарга [[Ху Жиньтао]] анхны гадаад айлчлалаа ОХУ-д хийжээ. Хоёр орны төрийн тэргүүн нар эдийн засаг, газрын тосны салбарт хамтран ажиллах боломжын талаар ярилцсан байна.
*2004 оны 10-р сарын 14-16-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин, Хятад улсад албан ёсны айлчлал хийж Ху Жиньтао нар хэлэлцээр хийсэн байна. 2005-2008 онд хамтран ажиллах төлөвлөгөөг баталжээ.
*2005 оны 6-р сарын 30-наас 7-р сарын 3-ны хооронд БНХАУ-ын дарга Ху Жиньтао ОХУ-д албан ёсоор айлчилж ''Орос-Хятадын хамтарсан тунхаглал'' гаргажээ. Уг тунхаг бичигт олон улсын тавцанд хамтран ажиллах, бүс нутгийн асуудалд нэгдмэл байр суурьтай байх талаар тохиролцсон байна. 2006 онд БНХАУ-д “Оросын жил”, 2007 онд ОХУ-д “Хятадын жил” болгож тэмдэглэх тухай хоёр орны төрийн тэргүүн нар мэдэгджээ.
*2005 оны 8-р сард ОХУ-ын Зэвсэгт хүчин, [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын Чөлөөлөх Арми]] анх удаа хамтарсан цэргийн хээрийн сургууль хийжээ. “Энхийн эрэлд-2005” нэртэй өргөн цар хүрээний цэргийн хээрийн сургууль ОХУ-ын [[Владивосток]], БНХАУ-ын [[Шаньдун муж|Шаньдун мужийн]] нутаг дэвсгэрийг хамарчээ.
*2006 оны 3-р сарын 21-22-ны өдрүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Путин БНХАУ-д айлчилж Хятад улсад эхэлж байгаа “Оросын жил”-ийн нээлтэд оролцсон байна. В.Путин, Ху Жиньтао нар хэлэлцээр хийж, ирэх 10 жилд Орос, Хятад улс &quot;Стратегийн түнш&quot; болох тухай баримт бичигт гарын үсэг зуржээ.
*2006 оны 5-р сард [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|БНХАУ-ын Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их хурал]], [[Төрийн Дум|Оросын Төрийн Думын]] хамтарсан анхны хуралдаан болжээ.
*2007 оны эхээр ОХУ-д “Хятадын жил” эхэлснийг албан ёсоор зарласан.
*2007 оны 3-р сард БНХАУ-ын дарга Ху Жиньтао ОХУ-д айлчлал хийжээ.
*2009 оныг Хятадад &quot;Орос хэлний жил&quot; болгон зарласан.
*2009 оны дугаар 10 сарын 13-нд „ОХУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын балистик пуужин, сансарын хүргэгч-пуужин хөөргөхөд харилцан мэдээлж байх тухай хэлэлцээр» байгуулж хоёр талын Батлан хамгаалахын сайд нар гарын үсэг зуржээ.
*2010 оныг ОХУ-д &quot;Хятад хэлний жил&quot; болгон зарласан.
*2011 оныг БНХАУ-д Оросын аялал жуулчлалын жил гэж зарласан.
*2012 оны 6-р сард В.Путин БНХАУ-д айлчилж хоёр улс харилцааны '''&quot;иж бүрэн түншлэл болон стратегийн харилцан ажиллагаа&quot;'''-ны шинэ үед шилжиж буйгаа мэдэгдсэн. 
*2018 оны 6-р сарын 8-10-ны өдрүүдэд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-д Төрийн айлчлал хийж БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]]тэй хэлэлцээ хийсэн. Мөн В.Путинд хятадын [[Чиндао]] хотод [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын гишүүн орнуудын тэргүүн нарын уулзалтад оролцсон бөгөөд түүнд Хятадын &quot;Найрамдал&quot; одон гардуулсан байна. Мөн энэ үеэр В.Путин БНХАУ-ын Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян|Ли Кэчянтай]] уулзсан.
*2018 оны 9-р сарын 11-12-нд [[Ши Жиньпин]] ОХУ-ын Владивосток хотод болсон [[Алс дорнодын эдийн засгийн чуулга уулзалт|Алс дорнодын эдийн засгийн чуулга уулзалтад]] оролцов.
*2018 оны 11-р сарын 30-нд Аргентинд болсон &quot;Их-20&quot; уулзалтын үеэр хоёр улсын тэргүүн В.Путин, Ши Жиньпин нар уулзаж хэлэлцээ хийжээ. Мөн энэ үеэр Орос, Хятад, Энэтхэгийн гурван талын уулзалт болсон.
*2018 онд ОХУ-д 1 сая 700 мянга орчим орос иргэн БНХАУ-д зочилсон бол Оросын 2 сая гаруй иргэн БНХАУ-д зорчсон гэсэн үзүүлэлт гарсан байна.
*2019 оны 4-р сарын 25-27-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-д ажлын айлчлал хийж &quot;Нэг бүс нэг зам&quot; дээд хэмжээний уулзалтад оролцож Ши Жиньпинтэй хэлэлцээ хийжээ.
*2019 оны 5-р сарын 13-нд Владимир Путин БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]]г [[Сочи]] хотод хүлээн авч уулзсан. Өмнө нь Хятадын Гадаад хэргийн сайд ОХУ-ын Гадаад хэргийн сйд [[Сергей Лавров]]той хэлэлцээ хийжээ.
*2019 оны 6-р сарын 5-7-нд БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин ОХУ-д айлчилж, В.Путинтай хэлэлцээ хийж хамт Санкт-Петербург хотод зочилж Эдийн засгийн чуулга уулзалтад оролцсон.
*2019 оны 6-р сарын 14-нд [[Киргиз]] Улсын нийслэл [[Бишкек]] хотод [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын дээд хэмжээний уулзалтад хоёр улсын тэргүүн нар оролцсон бөгөөд тус чуулганы үеэр ОХУ, Монгол, БНХАУ-ын дээд хэмжээний гурван талын уулзалт болсон.
*2019 оны 6-р сарын 28-нд Японы [[Осака]] хотод &quot;Их-20&quot; уулзалтын хүрээнд ОХУ, БНХАУ, Энэтхэгийн гурван талын уулзалт болсон.
*2019 оны эхний хагас жилд хоёр улсын худалдааны эргэлт 59 тэрбум 978 сая ам.долларт хүрсэн.
*2019 оны 11-р сарын 13-нд Бразил улсад болсон БРИКС-ийн дээд хэмжээний уулзалтын үеэр В.Путин, Ши Жиньпин нар уулзсан байна.
*2019 оны 9-р сарын 16-18-нд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян]] ОХУ-д айлчилсан бөгөөд энэ үеэр Орос, Хятадын Засгийн газрын тэргүүн нарын 24 дэх байнгын уулзалт Санкт-Петербург хотод болсон. Мөн Ли Көцян В.Путинтай уулзсан байна.
*2019 оны 9-р сарын 25-26-нд БНХАУ-ын Бүх Хятадын Ардын хурлын Байнгын Хорооны дарга Ли Чаньшу ОХУ-д айлчилсан. Тэрээр В.Путинд бараалхаж, Оросын парламентын дээд болон доод танхимын дарга [[Валентина Матвиенко]] болон [[Вячеслав Володин]] нартай уулзсан.
*2019 оны 12-р сарын 2-нд В.Путин, [[Ши Жиньпин]] нар &quot;Сила Сибири&quot; хийн хоолой ашиглалтад оруулах ёслолын ажиллагаанд видео хэлбэрээр оролцсон.
*2019 онд Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]], [[Сергей Лавров]] нар нийтдээ 6 удаа уулзсан байна.
*2019 онд Хятадын 1,8 сая иргэн ОХУ-д зорчсон бол Оросын 2,3 сая иргэн БНХАУ-д зорчсон байна.
*2020, 2021 оныг БНХАУ, ОХУ-ын тэргүүн нар хоёр улсын хоорондын шинжлэх ухаан-техникийн инновацын хамтын ажиллагааны жил гэж зарласан. 
*2020 оны 12-р сарын 15-нд „ОХУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын балистик пуужин, сансарын хүргэгч-пуужин хөөргөхөд харилцан мэдээлж байх тухай хэлэлцээр&quot;-ийг 10 жилээр сунгах тухай Протоколд Батлан хамгаалахын сайд нар гарын үсэг зуржээ.
*2020 оны 3-р сарын 19-нд, 4-р сарын 16-нд, 5-р сарын 8-нд, 7-р сарын 8-нд, 12-р сарын 28-нд Оросын болон Хятадын удирдагч нар утсаар холбогдож ярьсан ажээ.
*2021 оны 6-р сарын 28-нд БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]], ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] нар видео уулзалт (КОВИД цар тахлын үеэр) хийж, 20 жил болж буй Орос-Хятадын &quot;Сайн хөрш, найрамдал, хамтын ажиллагааны гэрээ&quot;-ний хугацааг сунгахаар тохиролцов.
*2022 оны 2-р сарын 4-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпиний урилгаар Хятадад айлчлан хэлэлцээ хийж Бээжингийн өвлийн XXIV Олимпын нээлтийн ёслолын ажиллагаанд оролцсон. Мөн хоёр удирдагч &quot;Хамтарсан мэдэгдэл&quot; гаргасан байна.
*2022 оны 9-р сарын 15-нд [[Узбекистан|Узбекистаны]] [[Самарканд]] хотод ШХАБ-ын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр хоёр улсын дарга нар уулзсан байна. 
*2023 оны 3-р сарын 20-21-нд Ши Жиньпин Москвад айлчилсан.
*2023 оны 10-р сарын 16-17-нд Владимир Путин БНХАУ-д айлчилж Ши Жиньпин нар хэлэлцээ хийж, Олон улсын III «Нэг бүс–нэг зам» хуралд оролцов. Энэ үеэр Ши Жиньпин Оросоос '''Монголын нутгаар дамжуулан авах хийн хоолойн''' асуудлыг хурдлуулна гэж найдаж буйгаа илэрхийлжээ.
*2024 оны 2-р сарын 8-нд В.Путин, Ши Жиньпин нар утсаар холбогдож олон улсын байдал болон хоёр улсын худалдааны эргэлт 2023 онд 200 тэрбум ам.долларыг давж 227,7 тэрбум ам.доллар хүрсэн тухай Оросын удирдагч мэдээлжээ. 
*2024 оны 5-р сарын 15-17-нд В.Путин БНХАУ-д төрийн айлчлал хийж Ши Жиньпин нар яриа хэлэлцээ хийсэн.  
*2025 оны 9-р сарын 1-2-нд В.Путин [[Бээжин|Бээжинд]] айлчилж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] ялалтын баяр болон [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]]-ын Дээд хэмжээний уулзалтад оролцов.    
*2025 онд Хятад, Оросын худалдааны эргэлт 1,63 их наяд [[Юань улсын цаасан мөнгө|юань]] '''(240''' '''тэрбум ам.доллар''') болсон бөгөөд 2024 оны үзүүлэлтээс 6,5% буурсан байна. 
*2026 оны 5-р сарын 19-20-нд В.Путин Бээжинд төрийн айлчлал хийж Ши Жиньпинтэй хэлэлцээ хийж хамтарсан мэдэгдэл гаргасан байна. Энэ айлчлал нь Оросын Ерөнхийлөгч В.Путины Хятадад хийж буй 25 дахь айлчлал болжээ.

== Хоёр талын хүн ам харилцан зорчих хөдөлгөөн ==
ЗХУ-ын 1923 оны хүн амын тооллогоор [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Алс Дорнодын Приморье мужид 50188 хятад ажилчин байгаа гэж тогтоож байжээ. Дайны дараах нүүдлийн эхний давлагаа нь 1945 оны 11-р сарын 17-нд ЗСБНХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөлөөс гарсан тогтоолоор Манжуураас алт, вольфрам-молибден, цагаан тугалганы үйлдвэрүүдэд 50 мянга хүртэл ажилчдыг татан оролцуулахаар шийдвэрлэсэнтэй холбоотой юм. Үнэндээ хамаагүй бага хүн элсүүлэх боломжтой байсан ч Дундад улсын иргэд Зөвлөлтийн Алс Дорнод дахь ажиллах хүчний нэлээд хэсгийг бүрдүүлдэг байсан юм. Жишээ нь: 1946 онд &quot;Приморзолото&quot; трестэд 4 мянган хятад хүн ажиллаж байсан бөгөөд үүнээс 800 нь цэргийн хоригдол байжээ. 

Хөдөлмөрийн шилжилт хөдөлгөөний дараагийн давлагаа нь 1954 онд ЗХУ ба БНХАУ-ын хооронд 80 мянган хятад хөдөлмөрийн цагаачдыг Зөвлөлтөд ажиллахаар татах тухай хэлэлцээр байгуулсантай холбоотой юм. Гэсэн хэдий ч дараа нь Зөвлөлт-Хятадын харилцаа муудаж тасарсны улмаас хөдөлмөрийн шилжилт хөдөлгөөн олон жилийн турш боломжгүй болсон.    

Сүүлд БНХАУ-аас ЗСБНХУ руу хөдөлмөрийн хүчний урсгал 1986 онд дахин эхэлсэн. 1989 онд Оросын Алс Дорнод дахь барилгын салбарт 2363 хятад ажилчин ажиллаж байв. 1995 онд гэхэд 26.5 мянган хятад ажилчин ОХУ-д хууль ёсоор хөдөлмөр эрхэлж байжээ. Гэхдээ энэ тоог дарж байгаа бөгөөд жилээс жилд өсөж байна. Өнөө үед Оросын талын сэтгэл зовоож буй гол асуудал бол хятад иргэдийн ОХУ-ын ялангуяа Оросын Алс Дорнодод хууль бусаар цагаачлах асуудал болоод байгаа юм. Хэрэв энэ чиг хандлага үргэлжилбэл Алс Дорнод дахь оросууд үндэсний цөөнх болно. Зүүн хойд Хятадын гурван мужид нэг зуун сая гаруй хүн амьдардаг бол хилийн нөгөө талд буюу Оросын Алс Дорнодын Холбооны хязгаар 6.2 сая хавтгай дөрвөлжин км газар дээр одоо 6 сая орчим орос хүн амьдарч байна.   

== Тагнуулын үйл ажиллагаа ==
2019 оны 12-р сард &quot;Ростех&quot;-ийн албан тушаалтнууд цэргийн технологийн оюуны өмчийг хулгайлсан хэрэгт  Хятадыг буруутгасан. 2020 оны 6-р сард Орос улс Арктикийн эрдэмтдийнхээ нэгийг Хятадад нууц мэдээлэл дамжуулсан хэрэгт буруутгасан. 2022 оны 6-р сарын 30-нд Оросын лазерын эрдэмтэн Дмитрий Колкерыг Хятадад мэдээлэл дамжуулсан хэрэгт сэжиглэн баривчилжээ. 2022 оны 8-р сард Оросын хэт авианы эрдэмтэн Александр Шиплюкийг төрийн урвалтын хэрэгт баривчилжээ. [[Ройтерс агентлаг|Ройтерс агентлагийн]] мэдээлснээр, Орос улс Шиплюкийг 2017 онд Хятадад болсон эрдэм шинжилгээний бага хурлын үеэр нууц материалыг дамжуулсан гэж буруутгаж, баривчлах шалтгаан болсон байна.

2025 оны 6-р сард Нью-Йорк Таймс сонин алдагдсан [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны '''Аюулгүй''' Байдлын '''Албаны''']] дотоод санамж бичиг нь Оросын нууц технологийн үйлдвэрлэлийн тагнуултай холбоотой Хятадын талаар санаа зовнилыг төрүүлж байна гэж мэдээлсэн. [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны '''Аюулгүй''' Байдлын '''Албаны''']] санамж бичигт мөн Хятадын эрдэмтэд Оросын эсрэг нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл гаргах суурийг тавьж байгаа гэж мэдэгджээ. Оросын зэвсгийн талаарх мэдээлэл Хятадаас гарч буй дэвшилтэт, байнгын аюул заналхийллийн бай болж байна.

2026 оны 5-р сард Касперскийн аюулгүй байдлын судлаачид Хятад хэлээр ярьдаг хакерууд Орос, Беларусь, Тайландад байрладаг байгууллагуудыг чиглүүлсэн &quot;нийлүүлэлтийн сүлжээний халдлага&quot;-ын хүрээнд Daemon Tools-д суулгасан &quot;хортой арын хаалга&quot;-г илрүүлжээ.

=== Оросын тухай Хятадын олон нийтийн үзэл бодол ===
2017 оны [[BBC World News|BBC World Service]]-ийн санал асуулгаар Хятадын иргэдийн 74% нь Оросын нөлөөг эерэгээр үнэлж байгаа бол 18% нь сөрөг гэж үзэж байна. 2019 онд хийсэн YouGov-ийн судалгаагаар Хятадын иргэдийн 71% нь Орос улс дэлхийн үйл хэрэгт эерэг нөлөө үзүүлдэг гэж үзэж байгаа бол 15% нь сөрөг гэж үзэж байв.

2022 онд Оросын Украинд халдан довтлох үеэр Хятадын олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслийн хэрэглэгчид Оросын өгүүлэмжийг өрөвдөж байгаагаа илэрхийлсэн нь АНУ-ын гадаад бодлогод итгэхгүй байгаагаас үүдэлтэй юм. 2022 оны 4-р сард хийсэн Carter Center-ийн &quot;China Focus&quot; судалгаагаар Хятадын оролцогчдын ойролцоогоор 75% нь Украины дайнд Оросыг дэмжих нь Хятадын ашиг сонирхолд нийцнэ гэдэгтэй санал нийлжээ. 2022 оны 11-р сард гаргасан Genron NPO-ийн Оросын түрэмгийллийн талаарх Хятадын ард түмний үзэл бодлыг асуусан санал асуулгаар судалгаанд оролцогчдын 39.5% нь Оросын үйлдэл &quot;буруу биш&quot; гэж хариулсан бол 21.5% нь &quot;Оросын үйлдэл нь НҮБ-ын дүрэм болон олон улсын хууль тогтоомжийг зөрчиж байгаа бөгөөд эсэргүүцэх ёстой&quot; гэж хариулсан бол 29% нь &quot;Оросын үйлдэл буруу боловч нөхцөл байдлыг харгалзан үзэх хэрэгтэй&quot; гэж хариулжээ.

=== Хятадын тухай Оросын олон нийтийн үзэл бодол ===
1995 оноос хойш Оросууд Хятадын талаар байнга эерэг бодолтой байсаар иржээ. BBC World Service-ийн 2017 оны санал асуулгаар оросуудын 44% нь Хятадын нөлөөг эерэг, 23% нь сөрөг гэж үзэж байв. Pew Research Center-ийн 2019 оны судалгаагаар оросуудын 71% нь Хятадын талаар эерэг бодолтой байгаа бол 18% нь таагүй бодолтой байгаагаа илэрхийлжээ. 2022 оны 9-р сарын байдлаар оросын судалгааны &quot;[[Левада төв]]&quot;-ийн судалгаанд хамрагдсан оросуудын 88% нь Хятадыг эерэгээр харж байгаа бол ердөө 5% нь сөрөг бодолтой байгаагаа илэрхийлжээ. Левада төвийн 2025 оны 5-р сард хийсэн санал асуулгаар оросуудын 64% нь Хятадыг Оросын хамгийн дотны найз нөхөд, холбоотнуудын нэг гэж үзэж байна. Левада төвийн 2026 оны 1-р сард хийсэн санал асуулгаар оросуудын 83% нь Хятадын талаар эерэг бодолтой байгаа бол ердөө 5% нь таагүй бодолтой байгаагаа илэрхийлжээ.

== ОХУ-аас БНХАУ-д суусан Элчин сайд нар ==

# Николай Николайевич Соловьёв 1990-1992 онд.   
# [[Игорь Рогачёв|Игорь Алексеевич Рогачёв]] 1992-2005 онд.   
# [[Сергей Сергеевич Разов]] 2005-2013 онд.   
# [[Андрей Денисов|Андрей Иванович Денисов]] 2013-2023 онд.
# [[Игорь Владимирович Моргулов]] 2023 оноос   

== Мөн үзэх ==
* [[Даманы арлын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн]]
* [[Зөвлөлт-хятадын хилийн маргаанууд]]
* [[Хил дээрх цэргийн тоог цөөлөх тухай Зөвлөлт-Хятадын хэлэлцээр]]
* [[Даман]]
* [[Хятадын газар нутгийн санаархал]]

==Цаашид унших==
*[http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=532 Challenges and Opportunities: Russia and the Rise of China and India] by Dmitri Trenin in ''Strategic Asia 2011–12: Asia Responds to Its Rising Powers – China and India'' (September 2011)
*[https://web.archive.org/web/20130821021414/http://www.fiia.fi/en/publication/208/russia-china_relations/ Russia-China relations: Current state, alternative futures, and implications for the West] by Arkady Moshes and Matti Nojonen (eds.) FIIA Report 30, [[The Finnish Institute of International Affairs]] (September 2011)
*{{Cite book|last1=Cardenal|first1=Juan Pablo|authorlink1=Juan Pablo Cardenal|last2=Araújo|first2=Heriberto|authorlink2=Heriberto Araújo |title=La silenciosa conquista china |location=Barcelona|publisher=Crítica|year=2011|url=http://books.google.com.uy/books/about/La_silenciosa_conquista_china.html?id=jQ2fvBVpQpYC&amp;redir_esc=y |pages=41–46; 215–225|language=es}}
* Efremenko D. New Russian Government’s Foreign Policy towards East Asia and the Pacific // The Journal of East Asian Affairs, v. 26, No. 2, Fall / Winter 2012. – Seoul: Institute for National Security Strategy. Mode of access: https://web.archive.org/web/20140202133800/http://www.inss.re.kr/app/board/view.act?metaCode=en_m_pub&amp;boardId=a57b3ef8b2bff73bb9e00084&amp;pkey=1

== Судалгааны бүтээл ==
* [[Густерин Павел Вячеславович|П. В. Густерин]]. Архимандрит Аввакум (к истории Тяньцзиньского трактата 1858 года) // Новая и новейшая история. 2008, № 6.
* Наземцева Е. Н. Русская эмиграция в Синьцзяне (1920—1930 гг.). Барнаул, 2010.
* [[Невельской, Геннадий Иванович|Невельской Г. И.]]. Подвиги русских морских офицеров на крайнем востоке России 1849—1855, ОГИЗ, Москва, 1947.
* Бубенин Виталий.Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг.=2004 он.
* Мусалов Андрей.Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооруженный конфликт 1969 года. 2005 он.
* Дзержинцы. Составитель А. Садыков.Издательство &quot;Казахстан&quot;. Алма-Ата, 1975г.

== Эх сурвалжууд ==
* [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе]
* [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем]
* {{cite web|author=Валерий Яременко.|url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны|work=Полит.ру|date=17.03.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130214083656/http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|archivedate=2013-02-14|access-date=2015-05-19|url-status=dead}}
* ''Рябушкин Д. С.'' Остров Даманский. 2 марта 1969 года // [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Вопросы истории. 2004. № 5. С. 148–152].
* [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)]
* д/ф [http://rutube.ru/tracks/1335741.html «Остров Даманский. 1969 год»] (2004)
* [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвященный столкновениям советских и китайских пограничников]
* В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова https://web.archive.org/web/20140407081802/http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710
* [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти]
* [http://milresource.ru/Russia-and-China-Title.html И. М. Попов. РОССИЯ И КИТАЙ:300 лет на грани войны (Очерки истории военно-политических отношений) Москва: Издательство «АСТ-Астрель», 2004. 511 с.]
* [http://milresource.ru/Russia-China-Documents.html Россия-Китай: документальное приложение]
* [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/FOREIGN/china.htm Договоры России с Китаем 1858-1902 гг.]
* [https://web.archive.org/web/20070209102001/http://new.hist.asu.ru/biblio/ruskit/index.html В. А. Моисеев «Россия и Китай в Центральной Азии (вторая половина XIX в. — 1917 гг.)»]
* [[Внешнеэкономические связи (журнал)]] — [https://web.archive.org/web/20161031005955/http://www.mipur.ru/ru/8163.html Россия и Китай — выход межгосударственного сотрудничества на новый уровень]

==Эшлэл==
{{Reflist|2}}

==Цахим холбоос==
{{Commonscat|Relations of China and Russia|Орос-Хятадын харилцаа}}
*[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/china_ussr_e_88.jpg Map showing some of the disputed areas]
*[https://web.archive.org/web/20120717012316/http://www.damanski-zhenbao.ru/index_en.htm Damanski-Zhenbao website]
*[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ Sino-Soviet Border Conflict, 1969]
*[https://web.archive.org/web/20141005220733/http://www.cna.org/sites/default/files/research/D0022974.A2.pdf The Sino-Soviet Border Conflict - Deterrence, Escalation, and the Threat of Nuclear War in 1969]

[[Ангилал:Орос-Хятадын харилцаа| ]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Хятад)]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (ОХУ)|Хятад]]</text>
      <sha1>013anhitvupf8eam0x5fhylkpd86iyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Флориан Товен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45164</id>
    <revision>
      <id>872026</id>
      <parentid>871480</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T02:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5384" sha1="oxgeo1tjucbe9hdmggu3exqwvbm0ud2" xml:space="preserve">{{Хөлбөмбөгчин 2
| нэр = Флориан Товен
| зураг = Florian Thauvin.jpg
| хэмжээ =
| мэндэлсэн огноо = [[1993]] оны [[1 сарын 26]]
| мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Орлеан]]
| иргэншил = {{Далбаа Франц|20px}} [[Франц]]
| өндөр = 179
| жин = 75
| байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|довтолгооны хагас хамгаалагч]]
| одоогийн баг = {{Далбаа Франц|20px}} [[Олимпик Марсель|Марсель]]
| дугаар = 14
| залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2000—2005|{{Далбаа Франц|20px}} Ингр|
|2005—2007|{{Далбаа Франц|20px}} Сен-Жан-де-ля-Рюэль|
|2007—2008|{{Далбаа Франц|20px}} [[Орлеан (хөлбөмбөгийн баг)|Орлеан]]|
|2008—2011|{{Далбаа Франц|20px}} [[Гренобль (хөлбөмбөгийн баг)|Гренобль]]|}}
| багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2011|{{Далбаа Франц|20px}} [[Гренобль (хөлбөмбөгийн баг)|Гренобль]]|3 (0)
|2011—2013|{{Далбаа Франц|20px}} [[Бастиа (хөлбөмбөгийн баг)|Бастиа]]|32 (3)
|2013|{{Далбаа Франц|20px}} [[Лилль (хөлбөмбөгийн баг)|Лилль]]|0 (0)
|2013|{{зээл}}{{Далбаа Франц|20px}} [[Бастиа (хөлбөмбөгийн баг)|Бастиа]]|13 (7)
|2013—|{{Далбаа Франц|20px}} [[Олимпик Марсель|Марсель]]|23 (6)}}
| шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал
|2011|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (18-)|2 (0)
|2012|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (19-)|2 (0)
|2012—|{{Далбаа Франц|20px}} Франц (20-)|14 (6)}}
| сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 3 сарын 18
| сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2013 оны 7 сарын 6
}}
'''Флориан Товен''' ({{lang-fr|Florian Thauvin}}; [[1993]] оны [[1 сарын 26|нэгдүгээр сарын 26-нд]] [[Орлеан]] [[хот]]од төрсөн) — [[Франц]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Олимпик Марсель|Марсель]]» болон Францын залуучуудын шигшээд [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|довтолгооны хагас хамгаалагчаар]] тоглодог.

== Замнал ==
Флориан Товен — «[[Гренобль (хөлбөмбөгийн баг)|Греноблийн]]» өсвөр болон залуучуудын багуудыг дамжин тодорсон тэрээр үндсэн бүрэлдэхүүний дебютээ 2011 оны гуравдугаар сарын 11-нд [[Францын хөлбөмбөгийн лиг (Лига 2)|Лига 2-т]] «[[Ванн (хөлбөмбөгийн баг)|Ваннтай]]» (1:1) хийсэн. Тун удалгүй сонирхогчдын лигт улирсан «[[Бастиа (хөлбөмбөгийн баг)|Бастиа]]» багтай Товен гэрээлэв.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.foot-national.com/foot-bastia-florian-thauvin-grenoble-a-signe-26679.html |wayback=20121022035951 |text=Bastia: Florian Thauvin (Grenoble) a signé |archiv-bot=2023-09-26 20:16:49 InternetArchiveBot }} {{ref-fr}}. ''Foot-National.com'' (19.07.2011)&lt;/ref&gt; 2012 оны аравдугаар сарын 28-нд «[[Бордо (хөлбөмбөгийн баг)|Бордогийн]]» эсрэг ('''3''':1) анхны бөмбөгөө оруулсан.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=fra/news/newsid=1883894.html |wayback=20121112160713 |text=Bastia beat Bordeaux, Lorient deny Ajaccio |archiv-bot=2026-09-23 17:54:21 InternetArchiveBot }}. ''[[УЕФА]]'' (28.10.2012)&lt;/ref&gt;

Товен 2013 оны нэгдүгээр сарын 29-нд «[[Олимпик Марсель|Марсель]]» багтай 4,5 жилийн гэрээ байгуулав.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Deux-prets-a-bastia/346443|title=Deux prêts à Bastia|publisher=L’Equipe|lang=fr|date=2013-01-30}}&lt;/ref&gt;

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}

== Гадны холбоос ==
* [http://www.lfp.fr/joueur/thauvin-florian Үзүүлэлт] - [http://www.lfp.fr LFP.fr] {{ref-fr}}
* [http://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur40841.html Профайл] - [[L’Equipe]] {{ref-fr}} 
* [https://web.archive.org/web/20080907164827/http://soccernet.espn.go.com/ Профайл] - [https://web.archive.org/web/20080907164827/http://soccernet.espn.go.com/ ESPN]

{{France-footy-bio-stub}}
{{Олимпик Марсель багийн бүрэлдэхүүн}}

[[Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]]
[[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]]
[[Ангилал:Гренобль багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Бастиа багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Олимпик Марсель багийн тоглогч]]
[[Ангилал:Францчууд]]
[[Ангилал:1993 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>oxgeo1tjucbe9hdmggu3exqwvbm0ud2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харьков муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45337</id>
    <revision>
      <id>872029</id>
      <parentid>838410</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T03:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6235" sha1="4pa3oljue90majxdbml32dsuye3chrd" xml:space="preserve">{{Short description|Украины муж}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Харьков муж
| native_name        = Харківська область
| native_name_lang   = uk&lt;!-- ISO 639-2 code e.g. &quot;fr&quot; for French. --&gt;
| official_name      = 
| nicknames           = {{lang|uk|Харківщина}}, {{lang|uk|[[Слобода Украин|Слобожанщина]]}}
| settlement_type    = [[Украины мужууд|Муж]]
| image_flag         = Flag of Kharkiv Oblast Original.svg
| flag_size          = 120px
| flag_link          = Харьков мужийн далбаа
| image_shield       = Coat of Arms of Kharkiv Oblast.svg
| shield_link        = Харьков мужийн сүлд
| image_map          = Kharkiv in Ukraine.svg
| mapsize            = 275px
| map_alt            = 
| map_caption        = 
| coordinates        = {{coord|49.59|36.43|type:adm1st_region:UA|display=inline,title}}
| anthem             = Харьков мужийн дуулал&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://oblrada-kharkiv.gov.ua/symbolics/anthem/ |title=Гімн Харківської області |access-date=2025-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260510180824/https://oblrada-kharkiv.gov.ua/symbolics/anthem/ |archive-date=2026-05-10 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{center| }}
| coor_pinpoint      = 
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]]
| subdivision_name   = {{Flag|Украин}}
| parts_type         = [[Харьков мужийн хотын жагсаалт|Хамгийн том хот]]
| parts_style        = para
| established_title  = 
| established_date   = 2 сарын 27, 1932
| seat_type          = [[Захиргааны төв]]
| seat               = [[Харьков]]
| leader_title       = [[Харьков мужийн захирагч|Захирагч]]
| leader_name        = [[Олег Синегубов]]
| leader_party       = 
| leader_title1      = [[Харьков мужийн зөвлөл|Мужийн зөвлөл]]
| leader_name1       = 120 суудал
| leader_title2      = Дарга
| leader_name2       = {{ill|Татьяна Егорова-Луценко|uk|Єгорова-Луценко Тетяна Петрівна}} ([[Ард түмний үйлчлэгч]])
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 31415
| area_land_km2      = 
| area_water_km2     = 
| area_water_percent = 
| area_rank          = [[Украины засаг захиргааны хуваарь#Жагсаалт|4-р байр]]
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = 
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;ua2022estimate&quot;/&gt;
| population_total   = 2598961 {{decrease}}
| population_rank    = [[Украины мужийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|3-р байр]]
| population_as_of   = 2022
| population_blank1_title = Жилийн өсөлт
| population_blank1  = 
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1 = ДНБ
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Валовии регіональнии продукт|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2023/05/zb_vrp_2021.xlsx}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Нийт
| demographics1_info1 = ₴ 320 тэрбум&lt;br /&gt;(€8.3 тэрбум)
| demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics1_info2 = ₴ 122,227&lt;br /&gt;(€3,200)
| blank5_name_sec1   = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022)
| blank5_info_sec1   = 0.741&lt;ref&gt;{{Cite web|title= Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab |url= https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/UKR/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |website=hdi.globaldatalab.org|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{color|#0c0|өндөр}}
| blank_name_sec1    = [[Украины тойргууд|Тойрог]]
| blank_info_sec1    = 7&lt;ref name=&quot;247455LocalElections&quot;&gt;{{in lang|uk}} [https://m.tyzhden.ua/publication/247455 Local elections. Kharkiv region: new block and &quot;big change of shoes&quot;], [[Украины долоо хоног]] (2020-09-07)&lt;/ref&gt;
| blank1_name_sec1   = [[Харьков мужийн хотын жагсаалт|Хот]]
| blank1_info_sec1   = 17
| blank2_name_sec1   = 
| blank2_info_sec1   = 
| blank3_name_sec1   = [[Украины хот хэлбэрийн суурингууд#Харьков муж|{{nowrap|Суурин}}]]
| blank3_info_sec1   = 61
| blank4_name_sec1   = Тосгон
| blank4_info_sec1   = 1,683
| timezone1          = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]]
| utc_offset1        = +2
| timezone1_DST      = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST    = +3
| postal_code_type   = [[Украин дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]
| postal_code        = 61-64
| area_code_type     = [[Бүс нутгийн код#Украин|Бүс нутгийн код]]
| area_code          = +380-57
| iso_code           = [[ISO 3166-2:UA|UA-63]]
| registration_plate_type = [[Украины тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]]
| registration_plate = AX
| website            = [http://www.kharkivoda.gov.ua www.kharkivoda.gov.ua]
| footnotes          = 
}}

'''Ха́рьков муж''' ({{lang-uk|Харківська область}}) — [[Украин]] улсын зүүн хойд хэсгийн [[муж]].

== Газар нутаг ==
31,415 км² нутагтай.

== Хүн ам ==
2,738,384 (2013 оны тооцоо).

== Засаг захиргааны хуваарь ==
27 ''район'' (аймаг), мужаас захирах 7 хот болж хуваагдана. 

Долоон хот нь:
{| width=60% valign=&quot;top&quot;
| valign=&quot;top&quot; |
* [[Харьков]] (мужийн төв)
* [[Изюм]]
* [[Купянск]]
* [[Лозовая]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[Люботин]]
* [[Первомайский]]
* [[Чугуев]]
|}

==Эшлэл==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Kharkiv Oblast|Харьков муж}}

{{Хөтлөгч мөр Украины муж}}

[[Ангилал:Харьков муж| ]]
[[Ангилал:Украины муж]]</text>
      <sha1>4pa3oljue90majxdbml32dsuye3chrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Днестр мөрөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45403</id>
    <revision>
      <id>872035</id>
      <parentid>826340</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T04:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3492" sha1="rr7j2572dc67q5kp9cafvlmn54rss50" xml:space="preserve">{{Инфобокс Гол
| name            = Днестр мөрөн&lt;small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-uk|Дністер}}&lt;br /&gt;{{lang-ro|Nistru}}&lt;br /&gt;{{Lang-ru|Днестр}}&lt;/small&gt;
| image_name      = Dniester01.jpg
| image_size      = 
| image_alt       = 
| caption         = Днестр мөрөн [[Рыбница]] хотоор
| image_map       = Dubossarske reservoir.jpg
| map_size        = 
| map_alt         =
| map_caption     = Днестр мөрний урсах газар нутаг
| origin          = [[Ойт Карпатын нуруу]], [[Украин]]&lt;br /&gt;{{coord|46|21|0|N|30|14|0|E}}
| mouth           = [[Хар тэнгис]]
| basin_countries = 
| location        = [[Украин]], [[Молдав]]
| length          = 1352 км&lt;ref&gt;Artikel [http://bse.sci-lib.com/article030262.html Dnister] in der Großen Sowjetischen Enzyklopädie (BSE), 3. Auflage 1969–1978 (russisch)&lt;/ref&gt;
| elevation       = 900 м
| mouth_elevation = 0 м
| progression     = 900 м 
| discharge       = 310 м³/с
| watershed       = 72.100 км²
| river_system    = Днестр мөрөн
| left_tribs      = [[Гнила Липа гол]], [[Золота Липа гол]], [[Серет гол]], [[Збруч гол]], [[Смотрич гол]]
| right_tribs     = [[Стрий гол]], [[Бык гол]], [[Реут гол]], [[Быстрица гол]]
}}
'''Днестр мөрөн''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Дністер'', [[Румын хэл|рум]]. ''Nistru'', [[Эртний Грек хэл|эрт-грек.]] Τύρας, [[Латин хэл|лат]]. ''Tyras, Tiras'')  — [[Украин]], [[Молдав]] (хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй Молдавын Днестр улсын хяналтанд байгаа нутаг дэвсгэрийг оруулаад) улсын нутгаар 1362 км урсаж [[Хар тэнгис]]т цутгадаг [[гол мөрөн|мөрөн]].

Днестр марний урт 1,352 км бөгөөд сав газрын талбай: 72,100 км². Доод хэсэгт усны дундаж урсац 310 м³/с байна. Жилийн урсгалын хэмжээ 10.2 км³. [[Карпатын нуруу|Карпатын нуруунаас]] эх аваад [[Хар тэнгис|Хар тэнгист]] цутгадаг байна.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Dniester|Днестр мөрөн}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.encyclopediaofukraine.com/picturedisplay.asp?linkpath=pic\D\N\Dniester_River_Map.jpg Днестр мөрний газрын зураг]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Днестр мөрөн| ]]
[[Ангилал:Молдавын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Украины гол мөрөн]]
[[Ангилал:Европын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Днестр мөрний голын систем]]
[[Ангилал:Львов мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Ивано-Франковск мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Черновцы мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Тернополь мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Хмельницкий мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Винница мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Одесса мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Ойт Карпатын нуруу]]
[[Ангилал:Бескидийн нуруу]]
[[Ангилал:Хилийн гол мөрөн]]


{{river-stub}}</text>
      <sha1>rr7j2572dc67q5kp9cafvlmn54rss50</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872036</id>
      <parentid>872035</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T04:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3485" sha1="lir6931nb2og7sfm4n7507dx4jkk4a1" xml:space="preserve">{{Инфобокс Гол
| name            = Днестр мөрөн&lt;small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-uk|Дністер}}&lt;br /&gt;{{lang-ro|Nistru}}&lt;br /&gt;{{Lang-ru|Днестр}}&lt;/small&gt;
| image_name      = Dniester01.jpg
| image_size      = 
| image_alt       = 
| caption         = Днестр мөрөн [[Рыбница]] хотоор
| image_map       = Dubossarske reservoir.jpg
| map_size        = 
| map_alt         =
| map_caption     = Днестр мөрний урсах газар нутаг
| origin          = [[Ойт Карпатын нуруу]], [[Украин]]&lt;br /&gt;{{coord|46|21|0|N|30|14|0|E}}
| mouth           = [[Хар тэнгис]]
| basin_countries = 
| location        = [[Украин]], [[Молдав]]
| length          = 1352 км&lt;ref&gt;Artikel [http://bse.sci-lib.com/article030262.html Dnister] in der Großen Sowjetischen Enzyklopädie (BSE), 3. Auflage 1969–1978 (russisch)&lt;/ref&gt;
| elevation       = 900 м
| mouth_elevation = 0 м
| progression     = 900 м 
| discharge       = 310 м³/с
| watershed       = 72.100 км²
| river_system    = Днестр мөрөн
| left_tribs      = [[Гнила Липа гол]], [[Золота Липа гол]], [[Серет гол]], [[Збруч гол]], [[Смотрич гол]]
| right_tribs     = [[Стрий гол]], [[Бык гол]], [[Реут гол]], [[Быстрица гол]]
}}
'''Днестр мөрөн''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Дністер'', [[Румын хэл|рум]]. ''Nistru'', [[Эртний Грек хэл|эрт-грек.]] Τύρας, [[Латин хэл|лат]]. ''Tyras, Tiras'')  — [[Украин]], [[Молдав]] (хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй [[Приднестр]] улсын хяналтанд байгаа нутаг дэвсгэрийг оруулаад) улсын нутгаар 1362 км урсаж [[Хар тэнгис]]т цутгадаг [[гол мөрөн|мөрөн]].

Днестр марний урт 1,352 км бөгөөд сав газрын талбай: 72,100 км². Доод хэсэгт усны дундаж урсац 310 м³/с байна. Жилийн урсгалын хэмжээ 10.2 км³. [[Карпатын нуруу|Карпатын нуруунаас]] эх аваад [[Хар тэнгис|Хар тэнгист]] цутгадаг байна.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Dniester|Днестр мөрөн}}
{{Wiktionary}}
* [http://www.encyclopediaofukraine.com/picturedisplay.asp?linkpath=pic\D\N\Dniester_River_Map.jpg Днестр мөрний газрын зураг]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Днестр мөрөн| ]]
[[Ангилал:Молдавын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Украины гол мөрөн]]
[[Ангилал:Европын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Днестр мөрний голын систем]]
[[Ангилал:Львов мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Ивано-Франковск мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Черновцы мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Тернополь мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Хмельницкий мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Винница мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Одесса мужийн ус зүй]]
[[Ангилал:Ойт Карпатын нуруу]]
[[Ангилал:Бескидийн нуруу]]
[[Ангилал:Хилийн гол мөрөн]]


{{river-stub}}</text>
      <sha1>lir6931nb2og7sfm4n7507dx4jkk4a1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сан-Диего</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45761</id>
    <revision>
      <id>872013</id>
      <parentid>858944</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T00:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21174" sha1="03gpba1wzt7ps6i5d2wmipul36e4uea" xml:space="preserve">{{Short description|АНУ-ын өмнөд Калифорни дахь хот}}
{{About|Калифорни дахь хотын|тойргийг|Сан-Диего тойрог, Калифорни|хэрэглээг|Сан-Диего (салаа утга)}}
{{Инфобокс суурин
| name                           = Сан-Диего
| native_name                    = San Diego
| settlement_type                = [[Калифорнийн хотын жагсаалт|Хот]]
| image_skyline                  = {{multiple image
  | border        = infobox
  | perrow        = 1/2/3/2
  | total_width   = 280
  | caption_align = center
  | image1             = San Diego skyline 18 (cropped).jpg
  | caption1           = Хотын төвийн тэнгэрийн шугам
  | image2             = La Jolla Shores view (cropped).jpg
  | caption2           = [[Ла-Холья]]
  | image3             = Mission San Diego (cropped2).jpg
  | caption3           = [[Сан Диего де Алкала]]
  | image4             = Balboa Park6 (cropped3).jpg
  | caption4           = [[Балбоа Парк (Сан-Диего)|Балбоа Парк]] дахь [[Калифорнийн цамхаг|цамхаг]]
  | image5             = Cortez Hill, San Diego, CA 92101, USA - panoramio (5).jpg
  | caption5           = [[Эль Кортез (Сан-Диего)|Эль Кортез]]
  | image6             = Balboa Theatre, San Diego 01 (cropped2).jpg
  | caption6           = [[Бальбоа театр]]
 }}
| image_flag                     = Flag of San Diego, California.svg
| flag_link                      = Сан-Диегогийн далбаа
| image_seal                     = Seal of San Diego, California.svg
| flag_size                      = 120px
| image_blank_emblem             = Logo of San Diego, California.svg{{!}}class=skin-invert
| blank_emblem_type              = Лого
| nicknames                      = &quot;Америкийн хамгийн сайхан хот&quot;,&lt;ref&gt;https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-12-25-vw-21243-story.html&lt;/ref&gt; &quot;Калифорнийн төрсөн газар&quot;, &quot;Хөдөлгөөнт хот&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=California City Nicknames List|url=http://www.seecalifornia.com/california/city-nicknames.html|access-date=December 29, 2020|website=www.seecalifornia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;!--see discussion page regarding &quot;the 619&quot;--&gt;
| motto                          = ''Semper Vigilans'' ([[Латин хэл|Латинаар]] 'Үргэлж сэрэмжтэй')
| mapframe                       = yes
| mapframe-zoom                  = 8
| mapframe-point                 = none
| pushpin_map                    = Калифорни#АНУ#Хойд Америк
| pushpin_relief                 = yes
| pushpin_label                  = Сан-Диего
| pushpin_label_position         = left
| pushpin_map_caption            = Калифорни дахь байршил##АНУ дахь байршил
&lt;!-- Location -------------&gt;
| coordinates                    = {{coord|32|42|54|N|117|09|45|W|region:US-CA_city(1,400,000)|display=inline,title}}
| subdivision_type               = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]]
| subdivision_type1              = [[АНУ-ын мужууд|Муж]]
| subdivision_type2              = [[Калифорнийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]]
| subdivision_name               = {{flagu|АНУ}}
| subdivision_name1              = {{flag|Калифорни}}
| subdivision_name2              = {{flagicon image|Flag of San Diego County, California.png}} [[Сан-Диего тойрог, Калифорни|Сан-Диего]]
&lt;!-- History --------------&gt;
| established_title              = Байгуулагдсан
| established_date               = {{start date and age|1769|7|16}} 
| established_title2             = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]]
| established_date2              = 3 сарын 27, 1850&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc
 |title=California Cities by Incorporation Date
 |format=Word
 |publisher=California Association of [[Local Agency Formation Commission]]s
 |access-date=2024-05-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20141103002921/http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc
 |archive-date=2014-11-03
}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Government -----------&gt;
| named_for                      = [[Алкалагийн Дидакус|Алкалагийн Гэгээн Дидакус]]
&lt;!-- Images and maps ------&gt;
| government_type                = [[Хүчтэй хотын дарга]]&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://docs.sandiego.gov/citycharter/Article%20XV.pdf
| title = City of San Diego City Charter, Article XV
| publisher = Сан-Диего хот
| access-date = 2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| governing_body                 = [[Сан-Диего хотын зөвлөл]]
| leader_title                   = [[Сан-Диего хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name                    = [[Тодд Глориа]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]])
| leader_title1                  = [[Сан-Диего хотын прокурор|Хотын прокурор]]
| leader_name1                   = [[Мара Эллиотт]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]])&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.sandiego.gov/cityattorney/
 |title=Office of the City Attorney
 |date=2015-11-06
|publisher=Сан-Диего хот
 |access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| leader_title2                  = [[Сан-Диего хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]]&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = http://www.sandiego.gov/citycouncil/
 | title = City Council Offices
 | publisher = Сан-Диего хот
 | access-date = 2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| leader_name2                   = {{Collapsible list
 |title       = 
 |frame_style = border:none; padding: 0;
 |title_style = &lt;!-- (optional) --&gt;
 |list_style  = text-align:left;display:none;
 |1           = • [[Жо ЛаКава]]
 |2           = • [[Женнифер Кэмпбелл (улс төрч)|Женнифер Кэмпбелл]]
 |3           = • [[Стивен Уитберн]]
 |4           = • [[Моника Монтгомери]]
 |5           = • [[Марни фон Вилперт]]
 |6           = • [[Кент Ли (улс төрч)|Кент Ли]]
 |7           = • [[Раул Кампилло]]
 |8           = • [[Вивиан Морено]]
 |9           = • [[Шон Эло Ривера]]}}
| leader_title3                  = [[Калифорни мужийн хурал|Мужийн хурлын гишүүд]]
| leader_name3                   = {{Collapsible list
 |frame_style = border:none; padding: 0;
 |list_style = text-align:left;
 |1 = • [[Брайан Майеншейн]]
 |2 = • [[Крис Уорд (Америкийн улс төрч)|Крис Уорд]]
 |3 = • [[Акила Вебер]]
 |4 = • [[Дэвид Альварес (улс төрч)|Дэвид Альварес]]}}
| leader_title4      = [[Калифорни мужийн сенат|Мужийн сенаторууд]]
| leader_name4       = {{Collapsible list
 |frame_style = border:none; padding: 0;
 |list_style = text-align:left;
 |1 = • [[Брайан Жонс (улс төрч)|Брайан Жонс]]
 |2 = • [[Тони Аткинс]]
 |3 = • [[Бен Хуэсо]]}}
| unit_pref                      = Metric
| total_type                     = Нийт
| area_footnotes                 = &lt;ref name=&quot;CenPopGazetteer2019&quot;&gt;{{cite web|title=2019 U.S. Gazetteer Files|url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2019_Gazetteer/2019_gaz_place_06.txt|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2                 = 964.57
| area_total_sq_mi               = 372.42
| area_land_km2                  = 844.04
| area_land_sq_mi                = 325.88
| area_water_km2                 = 120.53
| area_water_sq_mi               = 46.54
| area_water_percent             = 12.50
&lt;!-- Elevation ------------&gt;
| elevation_footnotes            = &lt;ref name=&quot;usgs&quot;&gt;{{Cite GNIS|2411782|City of San Diego|access-date= 2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| elevation_min_m                = 0
| elevation_min_point            = [[Номхон далай]]
| elevation_max_point            = [[Коулс уул]]
&lt;!-- Population -----------&gt;
| elevation_max_footnotes        = &lt;ref name=&quot;city data&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.city-data.com/us-cities/The-West/San-Diego-Geography-and-Climate.html |title= San Diego: Geography and Climate |work= city-data.com |access-date= 2024-05-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20141021062815/http://www.city-data.com/us-cities/The-West/San-Diego-Geography-and-Climate.html |archive-date= 2014-10-21 |url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
| population_total               = 1386932
| population_as_of               = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sandiegocitycalifornia/PST045222|title=QuickFacts: San Diego city, California|website=census.gov|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_est                 = 1,381,611
| pop_est_as_of                  = 2021
| pop_est_footnotes              = &lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot; /&gt;
| population_density_sq_mi       = 4255.96
| population_density_km2         = 1643.25
| population_urban               = 3,070,300 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|15-д]])
| population_density_urban_km2   = 1,756.9
| population_density_urban_sq_mi = 4,550.5
| population_urban_footnotes     = &lt;ref name=&quot;urban area&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;2020Pop&quot;&gt;{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| population_metro               = 3276208 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|18-д]])
| population_rank                = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|15-д]]&lt;br /&gt;АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|8-д]]&lt;br /&gt;Калифорнид [[Калифорнийн хотын жагсаалт|2-т]]
| population_demonym             = Сан-Диегочууд
&lt;!-- GDP -----------&gt;
| demographics_type1             = ДНБ
| demographics1_footnotes        = &lt;ref name=&quot;bea.gov&quot;&gt;{{cite web |url = https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP41740|title = Total Gross Domestic Product for San Diego-Carlsbad, CA (MSA)|website = АНУ-ын Эдийн засгийн шинжилгээний товчоо }}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1           = Бөөгнөрөл
| demographics1_info1            = $314.943 тэрбум (2023)
| demographics1_title2           = Нэг хүнд ноогдох 
| demographics1_info2            = $95,472 (2023)
&lt;!-- Time zones -----------&gt;
| postal_code_type               = [[ЗИП код]]ууд&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = https://tools.usps.com/go/ZipLookupAction!input.action
 | title = ZIP code(tm) Lookup
 | publisher = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Шуудангийн Үйлчилгээ]]
 | access-date = 2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
| postal_code        = 92101–92124, 92126–92132, 92134–92140, 92142-92143, 92145, 92147, 92149–92150, 92152-92155, 92158–92161, 92163, 92165–92179, 92182, 92186-92187, 92191–92193, 92195-92199
| area_code                      = [[Бүс нутгийн код 619 ба 858|619/858]]
| area_code_type                 = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]]
&lt;!-- Area -----------------&gt;
| elevation_max_ft               = 1591
| timezone                       = [[Номхон далайн цаг|НДЦ]]
| utc_offset                     = −08:00
| timezone_DST                   = [[Номхон далайн зуны цаг|НДЗЦ]]
| utc_offset_DST                 = −07:00
&lt;!-- Codes ----------------&gt;
| blank_name                     = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС код]]
| blank_info                     = {{FIPS|06|66000}}
| blank1_name                    = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID
| blank1_info                    = 1661377, 2411782
&lt;!-- Other ----------------&gt;
| website                        = {{URL|https://www.sandiego.gov}}
}}

'''Сан-Диего''' ({{lang-en|San Diego}} дуудлага англиар: [{{IPA|ˌsæn diːˈeɪgoʊ}}], дуудлага испаниар: [san ˈdjeɣo])  нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Калифорни|Калифорни Муж Улсын]] найм дахь том хот. Хот 2010 оны байдлаар 1.301.621&lt;ref name=&quot;demographic&quot;&gt;{{cite web |title=American FactFinder – Results (San Diego city, California) |url=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2016/PEPANNRES/1620000US0666000 |website=United States Census Bureau |access-date=July 15, 2017 |archive-url=https://archive.today/20200213154418/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2016/PEPANNRES/1620000US0666000 |archive-date=February 13, 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; оршин суугчтай байсан ба Калифорни мужийн баруун урд талд [[Мексик]]ийн хилийн ойролцоо оршдог.

== Хүн амын өсөлт ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;background:#F3F3FF; text-align:center;&quot; | Огноо 
! style=&quot;background:#F3F3FF; text-align:center;&quot; | Хүн амын тоо¹
|-
|1950
| align=&quot;right&quot; |334.387
|-
|1960
| align=&quot;right&quot; |573.224
|-
|1970
| align=&quot;right&quot; |696.769
|-
|1980
| align=&quot;right&quot; |875.553
|-
|1990
| align=&quot;right&quot; |1.110.549
|-
|2000
| align=&quot;right&quot; |1.222.920
|-
|2010
| align=&quot;right&quot; |1.301.621
|-
|2016
| align=&quot;right&quot; |1.406.630
|-
|}

¹ &lt;small&gt;1950–2010 он: Хүн амын тооллогын дүн; 2016 он: АНУ-ын тооллогын товчооны багцаалсан дүн&lt;/small&gt;

== Цаг агаар ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = [[Сан-Диего олон улсын нисэх буудал]] (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1874–одоо)
|collapsed = Y
|single line = Y

|Jan record high F = 88
|Feb record high F = 91
|Mar record high F = 99
|Apr record high F = 98
|May record high F = 98
|Jun record high F = 101
|Jul record high F = 100
|Aug record high F = 98
|Sep record high F = 111
|Oct record high F = 107
|Nov record high F = 100
|Dec record high F = 88
|year record high F = 111

|Jan avg record high F = 78.8
|Feb avg record high F = 78.6
|Mar avg record high F = 80.2
|Apr avg record high F = 82.1
|May avg record high F = 79.3
|Jun avg record high F = 79.6
|Jul avg record high F = 82.9
|Aug avg record high F = 85.2
|Sep avg record high F = 90.6
|Oct avg record high F = 87.8
|Nov avg record high F = 85.4
|Dec avg record high F = 77.0
|year avg record high F = 94.0

|Jan high F = 66.4
|Feb high F = 66.2
|Mar high F = 67.0
|Apr high F = 68.8
|May high F = 69.5
|Jun high F = 71.7
|Jul high F = 75.3
|Aug high F = 77.3
|Sep high F = 77.2
|Oct high F = 74.6
|Nov high F = 70.7
|Dec high F = 66.0
|year high F = 70.9

|Jan mean F = 58.4
|Feb mean F = 59.0
|Mar mean F = 60.7
|Apr mean F = 62.9
|May mean F = 64.8
|Jun mean F = 67.2
|Jul mean F = 70.7
|Aug mean F = 72.4
|Sep mean F = 71.7
|Oct mean F = 68.1
|Nov mean F = 62.7
|Dec mean F = 57.9
|year mean F = 64.7

|Jan low F = 50.3
|Feb low F = 51.8
|Mar low F = 54.5
|Apr low F = 57.1
|May low F = 60.0
|Jun low F = 62.6
|Jul low F = 66.1
|Aug low F = 67.5
|Sep low F = 66.2
|Oct low F = 61.5
|Nov low F = 54.8
|Dec low F = 49.8
|year low F = 58.5

|Jan avg record low F = 43.7
|Feb avg record low F = 46.1
|Mar avg record low F = 48.7
|Apr avg record low F = 51.9
|May avg record low F = 55.8
|Jun avg record low F = 59.3
|Jul avg record low F = 63.0
|Aug avg record low F = 63.9
|Sep avg record low F = 61.8
|Oct avg record low F = 55.5
|Nov avg record low F = 48.2
|Dec avg record low F = 43.0
|year avg record low F = 42.6

|Jan record low F = 25
|Feb record low F = 34
|Mar record low F = 36
|Apr record low F = 39
|May record low F = 45
|Jun record low F = 50
|Jul record low F = 54
|Aug record low F = 54
|Sep record low F = 50
|Oct record low F = 43
|Nov record low F = 36
|Dec record low F = 32
|year record low F = 25

|precipitation colour = green
|Jan precipitation inch = 1.98
|Feb precipitation inch = 2.20
|Mar precipitation inch = 1.46
|Apr precipitation inch = 0.65
|May precipitation inch = 0.28
|Jun precipitation inch = 0.05
|Jul precipitation inch = 0.08
|Aug precipitation inch = 0.01
|Sep precipitation inch = 0.12
|Oct precipitation inch = 0.50
|Nov precipitation inch = 0.79
|Dec precipitation inch = 1.67
|year precipitation inch = 9.79

|unit precipitation days = 0.01 инч
|Jan precipitation days = 6.5
|Feb precipitation days = 7.1
|Mar precipitation days = 6.2
|Apr precipitation days = 3.8
|May precipitation days = 2.2
|Jun precipitation days = 0.7
|Jul precipitation days = 0.7
|Aug precipitation days = 0.3
|Sep precipitation days = 0.9
|Oct precipitation days = 2.4
|Nov precipitation days = 3.7
|Dec precipitation days = 5.8
|year precipitation days = 40.3

|Jan humidity = 63.1
|Feb humidity = 65.7
|Mar humidity = 67.3
|Apr humidity = 67.0
|May humidity = 70.6
|Jun humidity = 74.0
|Jul humidity = 74.6
|Aug humidity = 74.1
|Sep humidity = 72.7
|Oct humidity = 69.4
|Nov humidity = 66.3
|Dec humidity = 63.7
|year humidity = 69.0

|Jan sun = 239.3
|Feb sun = 227.4
|Mar sun = 261.0
|Apr sun = 276.2
|May sun = 250.5
|Jun sun = 242.4
|Jul sun = 304.7
|Aug sun = 295.0
|Sep sun = 253.3
|Oct sun = 243.4
|Nov sun = 230.1
|Dec sun = 231.3

|Jan percentsun = 75
|Feb percentsun = 74
|Mar percentsun = 70
|Apr percentsun = 71
|May percentsun = 58
|Jun percentsun = 57 
|Jul percentsun = 70
|Aug percentsun = 71
|Sep percentsun = 68
|Oct percentsun = 69 
|Nov percentsun = 73
|Dec percentsun = 74
|year percentsun = 69

|Jan dew point C = 6.0
|Feb dew point C = 7.4
|Mar dew point C = 8.5
|Apr dew point C = 9.7
|May dew point C = 11.7
|Jun dew point C = 13.9
|Jul dew point C = 16.2
|Aug dew point C = 16.9
|Sep dew point C = 15.9
|Oct dew point C = 13.1
|Nov dew point C = 9.2
|Dec dew point C = 6.2

|source 1 = [[NOAA]] (нар, харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг 1961–1990)&lt;ref&gt;{{cite web 
|url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=sgx
|title = NowData – NOAA Online Weather Data 
|publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] 
|access-date = 2026-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;San Diego Weatherbox NOAA txt&quot;&gt;{{cite web 
|url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;startDate=0001-01-01&amp;endDate=9996-12-31&amp;stations=USW00023188&amp;format=pdf 
|publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа 
|title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 
|access-date = 2026-06-15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230808014808/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&amp;startDate=0001-01-01&amp;endDate=9996-12-31&amp;stations=USW00023188&amp;format=pdf
|archive-date = 2023-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web 
|url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72290.TXT 
|title = San Diego/Lindbergh Field CA Climate Normals 1961–1990 
|publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа 
|access-date = 2026-06-15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230808015012/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72290.TXT
|archive-date = 2023-08-08}}&lt;/ref&gt;
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|San Diego, California|Сан-Диего}}
* [http://www.sandiego.gov/ Сан-Диего хотын албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Сан-Диего| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:АНУ-ын хот]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Калифорнийн тойргийн төв]]
[[Ангилал:Калифорнийн суурин]]
[[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:1769 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>03gpba1wzt7ps6i5d2wmipul36e4uea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаанбаатар зочид буудал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51044</id>
    <revision>
      <id>871940</id>
      <parentid>868739</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3832" sha1="bpnd47wfm0694qqm2udm35rf2qmxvx7" xml:space="preserve">{{Short description|Сүхбаатар дахь зочид буудал}}
{{Инфобокс зочид буудал
| name                  = Улаанбаатар зочид буудал
| image                 = Ulaanbaatar Hotel.jpg
| caption               = 
| pushpin_map           = Монгол
| location              = [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| pushpin_caption       = Монгол дахь байршил
| address               = 
| hotel_chain           = 
| coordinates           = {{coord|47|55|7|N|106|55|22|E|type:landmark_region:MN|display=inline}}
| coordinates_type      = 
| opening_date          = 1961
| closing_date          = 
| developer             = 
| architect             = 
| operator              = 
| owner                 = 
| number_of_rooms       = 
| number_of_suites      = 
| number_of_restaurants = 
| floor_area            = 
| floor_count           = 
| height                = 
| parking               = 
| website               = http://www.ubhotel.com/
| footnotes             = 
}}

'''Улаанбаатар зочид буудал''' — [[Монгол улс]]ын [[Улаанбаатар]] хотын төвд байгаа [[зочид буудал]]. 

1958 онд барилгын зураг төслийг боловсруулж 1961 онд ашиглалтад орсон, Монголын хамгийн анхны зочид буудлын барилга юм. 2018 оныг хүртэл 3 удаа их засварт орсон бөгөөд барилгын зураг нь төв архивт хадгалагдаж байгаа. 1991 оноос хувьцаат компанийн хэлбэрт орсон. Таван одтой. Барилгын зургийг зохиохдоо Монголын уран барилгын хэв шинжийг агуулан хавтгай дээвэртэй (сүм хийдийн барилгад Төвөд загвар гэдэг) сүм хийдийн цогчин дугануудын ерөнхий зохиомж шийдлийг орчин үеийн олон давхар барилгын ерөнхий төрх байдалд хэр тусгах талаар ихээхэн эрэл хайгуул хийсэн байдаг.

Монголын анхны 5 одны зэрэглэлтэй тус буудал нь фитнесс төв, хими цэвэрлэгээ, усан сан болон машины зогсоолтойгоос гадна буудлын аль ч хэсэгт үнэгүй Wi-Fi ашиглах боломжтой. Буудлын өрөө тус бүрийн агааржуулалтын системийг шийдэж, орчин үеийн интерьертэй, ажлын ширээ, олон сувгийн зурагт, индүү, ус буцалгагч зэрэг ая тухтай амарч, ажиллах боломжийг бүрдүүлсэн. Өрөөний сонголтын хувьд 1 хүний өрөө 16м2, 2 хүний өрөө 24м2, 35м2, делакс өрөө 1 хүний 45м2, Сьют өрөө 1 хүний 60м2, ерөнхийлөгчийн өрөө 1 ортой 91м2 гэсэн 6 өрөөний сонголттой нийт 110 өрөөтэй. Нэг ээлжиндээ 160 хүн хүлээн авах чадалтай. 

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat}}
* [https://web.archive.org/web/20141218105230/http://ubhotel.com/ Цахим талбар]

[[Ангилал:1961 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]]
[[Ангилал:Монголын зочид буудал]]
[[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]]


{{Монгол улсад хамаарах}}
{{struct-stub}}</text>
      <sha1>bpnd47wfm0694qqm2udm35rf2qmxvx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чингис хаан зочид буудал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51047</id>
    <revision>
      <id>871942</id>
      <parentid>823424</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="860" sha1="exwunt40b8i5nh4w6kt0c06bi091hro" xml:space="preserve">{{short description|Монголын зочид буудал}}
{{Unreferenced}}
[[Зураг:Chinggis Khaan Hotel.jpg|thumb|Чингис хаан зочид буудал]]

'''Чингис хаан зочид буудал''' — [[Монгол улс]]ын [[Улаанбаатар]] хотын төвд байгаа [[зочид буудал]]. 

Баригдаж байсан Сэлэнгэ зочид буудал 1991 онд нэрээ сольсон. 1997 онд хувьчлахад Алтай трейдинг ХХК хувьд авчээ. 

{{commonscat}}

[[Ангилал:1995 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]]
[[Ангилал:Монголын зочид буудал]]
[[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]]


{{Монгол улсад хамаарах}}</text>
      <sha1>exwunt40b8i5nh4w6kt0c06bi091hro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орос-Хятадын хилийн маргаанууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51879</id>
    <revision>
      <id>871989</id>
      <parentid>868823</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>871989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33871" sha1="8rg6gdqlnazce6313h1kaxuc3ugdkeh" xml:space="preserve">ЗХУ ба хятадын хооронд 1917 онд ЗХУ үүсгэн байгуулагдсанаас хойш түүнийг бутран татн буулгасан 1991 оны хооронд хилийн болон газар нутгийн төдийгүй улс төр, эдийн засгийн шалтгаанаар хэд хэдэн удаа томоохон хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн болсон түүхтэй.

== Түүх ==
XVII зууны үед анхны хилийн маргаан гарч байсан бөгөөд 1689 онд Хаант Орос - Хятадын хилийн анхны гэрээ “Нерчийн гэрээ”-гээр хоёр орны дорнод хилийн тухай асуудлыг авч хэлэлцсэн байдаг.

1727 онд хоёр улс завсрын хилийн гэрээ болох “Буриний гэрээ“ байгуулагдсан ба уг гэрээгээр Хятадын баруун талын хилийг Балхаш нуурын эргээр тогтоосон байна.

19 зууны үед Хятадын Чин гүрэн “Хар тамхины дайн”-д оролцож хилийн асуудалд анхаарлаа хандуулахаа хойш тавиад байсан үе юм. Энэ нь Хаант Орос улсад ашигтай байсан бөгөөд Айгунь (1858 он), Бээжингийн (1860 он), гэрээнүүд, Чугучамын протокол (1864 он), Илиймын (1881 он) тус тус гэрээгээр Чин гүрэнд шахалт үзүүлэн 1 сая км2 нутаг Чин гүрнээс Хаант Орос улсад ирсэн байдаг.

19 зууны төгсгөлөөр [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос улс]] Дорнод Хятадын төмөр замыг өөрийн ашиг сонирхлын үүднээс өөртөө авсан байна. Энэ нь Хятадын дотоод луу нэвтрэн орох боломжтой болгосон юм. 

1897 оны 7 сард Дорнод Хятадын төмөр зам барих ажил эхэлсэн бөгөөд Чита – Хайлар – Харбин – Никольск - Уссуринск гэсэн маршрутаар баригдсан байна. Албан ёсны замын нээлт 1901 оны 11 сард болсон бөгөөд анхны зорчигчоо Санкт-Петербург-Владивастокийн хооронд тээвэрлэсэн байна. Транс [[Сибирийн төмөр зам]] 1903 оны 7 сард нээлтээ хийсэн.

''Зөвлөлт-Хятадын харилцааны түүх.'' 

ЗХУ, Японы Квантуны армийг бут цохьсноор Хятадын талд ихээхэн тус үзүүлж 1949 оны 10 дугаар сарын 1 нд БНХАУ байгуулагдсан.

1949 оны 10 дугаар сарын 2 ны өдөр ЗХУ, БНХАУ хоёр хоорондоо дипломат харилцаа тогтоосон. 1949-1956 онд Зөвлөлт Хятадын харилцаа шинэ шатанд хүрч, ЗХУ Хятадын талд арми байгуулах, мэргэжилтэн бэлтгэх ажилд идэвхтэй тусалж, Далянь хот, Дорнод Хятадын төмөр зам /КВЖД/-ыг Хятадын талд буцааж өгсөн. 1950 онд БНХАУ, ЗХУ хооронд найрамдлын хамтын гэрээнд гарын үсэг зурсан юм. Тухайн үед Мао-гийн гадаад бодлого түүнийхээр “нэг талруугаа хэвийсэн” /lean to one side/ буюу социалист лагерьд хамтдаа орших бодлого байсан юм. 1950 оны эхээр ЗХУ-ын тал БНХАУ-д зүүн хилийн зурвасыг тэмдэглэсэн газрын зураг өгсөн байна. Тухайн үед БНХАУ нь хилийн зурвасын талаар ямар нэгэн гомдол санал гаргаагүй юм. Харин 1950-аад оны 2-р хагасаас эхлээд зүүн хилийн зурвасын талаар маргаатай, шийдэгдээгүй асуудал байна гэж Хятадууд Оросуудад гомдол гаргах болжээ. Учир нь хоёр орны харилцаа муудсан учир хилийн асуудлыг авч үзэх шаардлага гарч ирсэн юм. 

1956 онд ЗХУ-д Н.С.Хрущев засгийн эрхэнд гарч ЗХУКН-ын ХХ их хурал дээр анх удаа “ганц хүнийг тахин шүтэх” явдлыг эрс шүүмжилсэн нь БНХАУ-ын удирдагчдыг эмзэглүүлж, энэхүү намын Их хурлын дараа хоёр орны харилцаа хүйтэрч эхэлсэн түүхтэй.

1963 оноос хоёр улсын удирдлагууд хоорондоо захидлаар харилцаж үзэл суртлын асуудлаар мэтгэлзэх болсон бөгөөд 1964 оноос эхлэн ЗХУ-Хятадын харилцаа зогсонги байдалд орcон юм. Анх Зөвлөлт Хятадын хилийн маргаан нь 1950-д оны сүүл 1960-аад оны эхээр 4,380 км урт Хятад Зөвлөлтийн хилийн дагуу болсон. Тухайлбал хамгийн ноцтой будлиан нь 1962 оны 5 сард, Хятадын үндэстний цөөнх болсон 60,000 орчим Шинжаны Уйгарчуудыг ЗХУ тодорхой нөхцөл болзолтойгоор нутагтаа оруулсан байна. Энэ нь Бээжингийн дургүйг хүргэж буруутанг хайж, Зөвлөлтийн хийсэн ажил гэж тодорхойлоод хариуг нь хатуу барихаа амласан байна. ЗХУ, Хятадын хилийн байдал энэ үеэс эхлэн улам бүр түгшүүртэй болж ирсэн юм. Хятадын талын тайлбараар бол 19 зуунд хийсэн хилийн гэрээг Чин гүрэн, Хаант Оросын хооронд шударга бусаар хийсэн гэж мэдэгдсэн. БНХАУ ЗХУ-д хандан “алдагдсан газар нутгийн” жагсаалтыг 1963 оны гуравдугаар сарын 8 нд нийтэлж, Зөвлөлт, Хятадын хилийн шугам нь эрх тэгш бус гэрээнүүдийн дүн болохыг хүлээн зөвшөөрөхийг шаардсан шаардлага тавьж байжээ. Москва энэ тайлбарыг хүлээн авахаас татгалзсан. 

Юутай ч 1964 онд хоёр тал алс дорнодын хилийг урьдчилсан байдлаар хэлэлцэж зөвшөөрсөн ба, үүний дотор Чжэньбао арлын (Даманы арал), хувь заяа бүрхэг хэвээр үлдсэн байдаг. 1964 оны 2 сарын 25-нд хилийн асуудлаар ЗХУ, БНХАУ-ын хооронд хэлэлцээр эхэлсэн байна. Гэхдээ хоёр орны гадаад хэргийн сайд нарын орлогчийн түвшинд хэлэлцээр хийж  8 сарын 2 хүртэл хэлэлцээр үргэлжилсэн байна. Гэвч тэд тодорхой үр дүнд хүрэлгүй маргалдсаар тарсан. 1964 оны 7 сард Мао Зэдүн социалист төлөөлөгчдийн их хурал дээр Хаант Орос нь Хятадын өргөн уудам газар нутаг болох Монгол, Сибирь, Алс дорнод, Камчаткыг хүчээр эзэлсэн гэж мэдэгдсэний хариуд Зөвлөлтийн удирдагч Н.С.Хрушев хэнд ч хэрэггүй хилийн гэрээ гаргаж ирлээ гэж хариу мэдэгдсэн байна. 

ЗХУ, Японы хооронд эмзэг асуудал болох маргаантай дөрвөн арлуудын талаар хоёр орны харилцаанд яс хаясан өнгө аястай мэдэгдэл ч хүртэл хийх болсон. Энэ нь: 1964 оны 7 сарын 10-нд Жоу Эньлай “Кунашири, Эторофү арлууд бол гарцаагүй Японых гэдгийг Хятад улс дэмждэг бөгөөд гэхдээ үүнийг өдөөн хатгасан хэмээн ойлгож болохгүй, зүгээр л маргаантай чухал асуудлаа зөв шийдээсэй гэж хүссэн юм” хэмээн мэдэгдэж байснаас харахад болно. Уг нь 1900 оны орчим “Бээжингийн гэрээ”-ний дараа, Оросын олж авсан Манжуураас гадна Дорно зүгийн хилийг тогтоохдоо гурван голоор тогтоосон байдаг. Эргүнэ гол гурван талын уулзвар Монгол, хойд Хятад баруун өмнөдөөс Зүүн хойд, Амураас Хабаровск Уссури гол хүртэл. Эдгээр голын эргэн тойронд олон тооны хүн суудаггүй, хэний ч харьяа бус жижиг арлууд байдаг байжээ. 1960-аад оны төгсгөлөөр эдгээр арлын эрэг хавиар ЗХУ-ын хилийн манааны эргүүлүүд үзэгдэх болсон байна. Чухам яагаад Зөвлөлтийн цэргүүд эргүүл хийж эхэлсэн нь ойлгомжгүй асуудал юм. Тэртээ 1945 онд Зөвлөлтийн цэргүүд Японы квантуны армийг буулгаж авах тэр үед хилийн дагуу түр эргүүл хийж байсан ба тэр үед Даманы арал хэний эзэмшилд байсан нь бас л тодорхойгүй байсан юм. Хятадын удаа дараагийн шаардлагаар голын эзэмшлийн хилийн талаар олон улсын дүрмийн дагуу усан онгоцны хилийн шугам тогтоох санаачилга гаргасан боловч ЗХУ (тусгай хяналтад) арлыг, голын хамт бүхэлд нь эзэмших болзол тавьж байжээ. Гэвч Бээжин энэ саналыг хүлээн аваагүй юм.
Энэ хооронд хоёр тал Хятад-Орос 1964 он гэхэд зүүн баруун хилийн дагуу цэргийн ихээхэн хүчээ татан бөөгнөрүүлээд байлаа. 

Түүний оргил үе нь 1969 он бөгөөд Алс Дорнодын '''Даманы арал''', Казакстаны '''Жаланашколь нуур'''ын орчим болсон зэвсэгт мөргөлдөөнүүд юм.  Зөвлөлт- Хятадын маргаан 1969 онд дээд цэгтээ хүрч дэлхийн улс төрийн системийн хоёр туйлд системийн эхлэл болсон юм. 1969 оны 3 сард хилийн мөргөлдөөн нь Хятадаар Чжэньбао /Zhenbao/, Оросоор Даманы арлын ойр хавьд Уссури гол, (Даманы хойг гэх нь ч бий) орчим анх хэлсэн.  1969 оны 3 дугаар сарын 2-нд Хятадын цэргүүд анх Даманы арал дээр ээлжит эргүүлээ хийж явсан Зөвлөлтийн хилийн манааг отолтод оруулж, тулалдсан бөгөөд Зөвлөлтийн талаас танкаар дэмжүүлсэн цэргийн нэмэгдэл хүч ирсэн ба Хятадын тал хариу их буу минёмотоор галлан багахан хэмжээний цэргийн мөргөлдөөн гарч Зөвлөлтийн талаас 31 хүн нас барж 14 хүн шархдан 1 танкаа алдсан байна. Удалгүй 3 дугаар сарын 15-нд Хятадын цэрэг Даманы арал болон Уссури голын эргийг бөмбөгдөж, Зөвлөлтийн тал хариу артилерын (их буу болон катюша буюу тийрэлтэт пуужингийн цохилт) маш хүчтэй цохилт өгч Хятадын талаас 800 гаруй хүн шархдах буюу алагдан хохирсон гэсэн тоо баримт байдаг. Тухайн үед зөвлөлтийн тал лазерийн зэвсэг хэрэглэсэн хэмээж байсан ч энэ нь худал цуурхал байсан юм. Зөвлөлтийн талаас 48 хүн нас барж 94 хүн шархадсан байна. Хятадын талын хохирол Зөвлөлтийг бодвол харьцангуй их байжээ. Зөвлөлтийн талаас 1 байлдааны машин, 1 хуягт тээвэрлэгч, 1 танкаа алдсан байна.

1969 оны 3 сарын 29-нд Зөвлөлтийн Засгийн газар БНХАУ-д хандан 1964 онд эхлүүлсэн хэлэлцээрээ үргэлжлүүлж Хилийн маргааныг тайван замаар шийдэхийг ЗХУ уриалсан байна. Гэвч 1969 оны зуныг хүртэл хил дээр буун дуу гарсаар байлаа. 

Дараа нь хилийн мөргөлдөөн 1969 оны 8 сард Зөвлөлт-Хятадын баруун хилийн дагуу Шинжанд Казакстаны Жаланашколь нуурын орчим гарсан байна. Хятадын тал дахиад л их хохирол амсса байна. Маргаан улам даамжрахад Зөвлөлт, Хятад хоёр дайны бэлэн байдалд шилжээд хэн нэг нь цөмийн зэвсэг хэрэглэхэд бэлэн болсон хүнд үе байлаа. Энэ үед Москва хямралаас гарах олон янзын суваг гарц хайж Хятадад цөмийн цохилт өгөх боломжит хувилбарт хүрсэн байлаа. Бүр стратегийн цөмийн бөмбөгдөгч нисэх онгоцнууд агаарт жижүүрлэн нисэж байсан эгзэгтэй үе юм. ЗХУ Хятадад цөмийн цохилт өгч болзошгүй гэдгийг АНУ мэдэж байсан бөгөөд ЗХУ-ын АНУ-аар төвийг сахиулах гэсэн оролдлого нь бүтэлгүй болсон гэхэд болно. 

Хятад улс дайны хэнээрхэлд өртсөн байв. Москва, Бээжин хоёрын харилцаа асар гүнзгий хямралд орсон байв. 1969 оны 9 дүгээр сарын 11-нд Зөвлөлтийн Ерөнхий сайд Алексей Косыгин Вьетнамын удирдагч Хо Ши Мины оршуулгад оролцоод буцах замдаа Бээжинд түр саатаж нисэх онгоцны буудал дээр хятадын Төрийн Зөвлөлийн удирдагч Жоу Энлайтай уулзсан байна. Ингээд энэ уулзалтын үеэр 1969 оны 10 сарын 19-нөөс эхлэн хилийн маргааныг шийдэх хэлэлцээрийг үргэлжлүүлэхээр тохиролцсон байна. Бас хил хамгаалагчдад хандан асуудлыг хурцатгахгүй өдөөн хатгалгад өртөхгүй байх үүрэг аль аль талаасаа өгчээ. Үүний үр дүнд хил дээр байдал тогтвортой болсон ч хилийн зурвасын асуудал нээлттэй хэвээр үлджээ. Амур мөрний дөрвөн арлын орчимд Орос, Хятадын хилийн бүс хаагуур гарах нь тодорхойгүй үлдэв. Хүйтэн хөндий харьцаатай хоёр коммунист тал Элчин сайдуудаа харилцан солилцох (үүний өмнө хямрал эхлэхэд Элчин сайдуудаа эргүүлэн татсан байв) хилийн гэрээгээ дахин эргэн харахаар болжээ. Энэ үйл явдал нь барууны болон Оросын (Зөвлөлтийн) түүхчдийн дунд ихээхэн маргаан дэгдээдэг. Барууны түүхчид Чжэньбао, Даманы арлын талаар авч үзэхдээ, удаа дараагийн Шинжааны болон Даманы хилийн мөргөлдөөн нь Мао-гийн бодлоор бол гадаад бодлогын хувьд АНУ-тай ойртон нөхөрлөх гэсэн алсын бодол байсан, Оросын (Зөвлөлтийн) түүхчдийн тодорхойлсноор АНУ-ын дэлхийд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэх гэсэн оролдлого бөгөөд түүндээ БНХАУ-ыг ашигласан явдал гэж үздэг юм. Иймэрхүү орон нутгийн чанартай маргаан нь ЗСБНХУ, АНУ хооронд ан цав суулгаж болох юм гэдгийг Бээжин тооцоолсон нь лавтай юм. Зөвлөлт Холбоот Улс хилийн цэргээ 1960-аад оны төгсгөлөөр сайжруулсан нь Хятадыг бүс нутгийн дагуу цэргийн хүчээ нэмэгдүүлэхэд хүргэсэн гэхэд болно. 

Энэ маргаант байдал нь АНУ-ыг Хятадын Засгийн газартай тогтоосон харилцаагаа бэхжүүлэхэд хүргэсэн. Үүний илэрхийлэл болж Генри Кисенжер Хятадад нууцаар айлчилж Ерөнхий сайд Жоу Энлайтай 1971 онд уулзсан байна. 1972 онд Ричард Никсон Мао Цздун нар хамтын уулзалт хийж хоёр талын үл итгэлцлийг арилгасан байна. Хятад ЗХУ нь хилийн маргаантай асуудлаа 1969 оноос хойш шийдэлгүй бараг арваад жил болсон. Улс орны дотоодод дайны аюул занал, хилийн мөргөлдөөний учир шалтгаан хятадад Соёлын хувьсгалын шинэ үе шат гарч Хятад нь цэрэгжсэн улс болон хувирсан юм. Хятадын коммунист намын 9-р их хурал болж Чжэньбао Даманы арлын хэрэг явдлын бурууг Батлан хамгаалахын сайд Лин Бао-д тохсон байдаг. 

Тэрээр Мао-гийн залгамжлагч гэгдэж байсан юм. Гэвч тэрээр БНМАУ-ын Хэнтий аймгийн газар нутагт 1971 оны 9 дүгээр сарын 13-нд онгоцтойгоо гэр бүл ойр дотны хүмүүсийн хамт сүйрэн амь үрэгдсэн юм. 


1991 онд дэлхийн улс төрийн системд өөрчлөлт гарч Зөвлөлт холбоот улс байхгүй болсноор хилийн заагийг тогтоох ажилд санаанд оромгүй өөрчлөлт гарч ЗХУ-ыг залгамжлагч ОХУ, БНХАУ хоёрын харилцааны шинэ үе шат эхэлсэн. 

1991 оны 5 дугаар сарын 16-нд ЗСБНХОУ, БНХАУ хоёр Зөвлөлт-Хятадын улсын Хилийн зүүн хэсгийн тухай хэлэлцээр баталсан байна. Маргалдагч хоёр тал Даманы/Чжэньбао арлыг Хятадын харьяа гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн юм. Хоёр тал арлын эргэн тойрон өөрсдийн харуулыг гаргахыг зөвшөөрсөн ба 1995 оны 10 дугаар сарын 17 ны гэрээгээр хилийг 54 км сунгаж Амур ба Аргун голын гурван арлын асуудлыг бас шийдсэн байна. 2004 оны 10 дугаар сарын 14 нд хоёр орны тэргүүнүүд “ОХУ болон БНХАУ хоёрын хоорондын улсын хилийн зүүн хэсгийн тухай нэмэлт хэлэлцээр”-т гарын үсэг зурсан ба хилийн маргаан эргэж буцалтгүй шийдэгдсэн. Гэрээнд заагдсаны дагуу Чита мужийн Аргунь голын Большой арал, Хятад Амур голын Тарабаров арлыг өөртөө авч, Даманы/Чжэньбао арлын ойролцоогоор 50% мөн Большой Уссурийский арлын хагасыг өгсөн байна. Энэ цагаас эхлэн Тарабаровийн арлуудыг Инь-лундао буюу Мөнгөн Луугийн, Их Уссурийн арлуудыг Хэй-сяцзыдао буюу Хар баавгайн арлууд гэж нэрлэх болов. Энэ бүхнийг Хабаровскийн оршин суугчид болон Оросын эх орончид эсэргүүцсэн боловч эрх баригчдынхаа өмнө хүчин мөхөсджээ.

Хятадын Ардын Их Хурал гэрээг 2005 оны 04 дүгээр сарын 27 нд, ОХУ-ын Төрийн Дум дараа нь 2005 оны 5 дугаар сарын 20-нд хэлэлцэн баталгаажуулсан байна. 2005 оны 06 дугаар сарын 02 нд Хятадын Гадаад хэргийн сайд Ли Зхаоинг Оросын Гадаад хэргийн сайд Сергей Лавров нар баримт бичигт гарын үсэг зурж солилцсон байна.

2008 оны 07 сарын 21 нд Хятадын Гадаад хэргийн сайд Ян Чези /Yang Jiechi/ Оросын Гадаад хэргийн сайд Сергей Лавров нар Хятадын нийслэл Бээжинд Хятад-Оросын дорнод хилийн шугамыг тогтоосонд тооцож протоколд гарын үсэг зурсан. Уг протоколын дагуу хоёр тал дорно зүгийн хилийг маргаангүй тогтоосонд тооцсон байна. Мөн уг гэрээнээс гадна Yinlong/ Тараборов арлын хагасыг &quot;Heixiazi/ Большой уссурийский&quot; бүхлээр нь оруулсан байна. 2008 онд Амур мөрөн дахь хилийн зурвасыг дүрсэлсэн протокол үйлджээ. Амур мөрөн, Аргунь голын дунд байдаг Тарабаров арлыг Орос Хятадын тал энэ тэнцүү хуваан авчээ. Хилийн маргааныг шийдэх протоколын дагуу ОХУ ын Чита мужийн Аргунь голын дунд байдаг арал, Алс Дорнодын Хабаровск хотоос хогүй байдаг Уссури голын Амур мөрөнд цутгадаг хэсгийн арлыг ийнхүү хуваан авлаа. Маргаантай байсан хоёр газарт 375 квадрат метр талбайтай юм.
Ингэснээр Орос Хятадын хооронд олон жил болсон хилийн маргаан бүрэн шийдэгдсэн байна. Даманы арлын талаар Оросын зарим улс төрчид Хятадад хэтэрхий найр тавьж уян зөөлөн хандсан гэж шүүмжилдэг боловч тухайн үедээ Орос нь Хятадтай найрсаг харьцаатай байж эдийн засгийн тусламж авах шаардлагын үүднээс буулт хийсэн болов уу 
Орос нь дорно зүг дахь өөрийн стратегийн түншээ найдвартай хадгалж буулт хийх нь зөв гэж үзсэн байх. Зэвсэгт мөргөлдөөндөө хүрлээ гэхэд Орос нь цэргийн хүчин чадлын хувьд Хятадаас хол хоцорсон гэж үзэж болохоор байна.
Орос улс тvvхэндээ өөрийн гэж vзэж байдаг нутаг уснаасаа бусдад өгсөн анхны тохиолдол нь энэ аж. Яагаад ийм алхам хийв, цаашдаа юу болох бол гэх мэт олон асуулт үүнтэй уялдан гарч ирэв. Мэдэгдэхүйц шалтгаан алга байхад газар нутгаасаа бусдад өгсөн талаарх асуултад эрх зvйн үүднээс хариулах нь хялбар. Харин гурав дахь арлынхаа хагасыг яаж авч үлдэв гэдгийг тайлбарлахад төвөгтэй байна.
Хоёр улсын залгаа хил өндөр уул, өргөн гол болон олон хvн, түүний дотор цэрэг армийн хvч нааш цааш явахад саадтай байгалийн тийм тогтцыг эрт дээр цагаас дайран єнгєрдєг байжээ. Хvчирхэг улсууд бол хєршийнхєє боломжит байдлыг аль болохоор хязгаарлахыг, тvvгээр ч барахгvй хилийн усыг ашиглах эрхийг огт эдлvvлэхгvй байхыг эрмэлзсээр ирсэн уламжлалтай. Энэ утгаар нь авч vзвэл Орос, Хятад хэмээх эх газрын хоёр том гүрний хоорондох хилийг тогтоосон түүх тун ч жирийн. Орос, Хятад улсууд олон газраар усан хилтэй. XVII зууны vед бол Хятад улс хилийн усыг ашиглах эрхийг Орост олгохгvй байж чадахуйц хvчирхэг байв. Тиймээс ч хилийн усны дийлэнх хэсэг нь Хятадын талд байсан юм. Яваандаа хүчний харьцаа Орост, XX зуунд ЗХУ-д ашигтайгаар өөрчлөгдсөн. Өнгөрсөн зууны 30-аад оны эхээр Хятадын нутаг дэвсгэр дээрээс хийсэн Японы армийн бодит аюултай тулгарахдаа ЗХУ хилийн ус орчмын бүх арлыг хамгаалалтдаа авахаас аргагүй болсон байна. Тэгээд хилийн усны дийлэнх нь Оросын талд шилжив. Зөвлөлт, Хятадыг найрамдалт харилцаатай байхад ийм байдал нь хэний ч сэтгэлийг зовоодоггvй байлаа. Харин харилцаа асар түргэн муудсан 60-аад онд хилийн зурвасыг олон улсын эрхийн хэм хэмжээнд нийцүүлэх явдал чухал асуудал болж хувирлаа.
40 жилийн өмнө эхэлсэн яриа хэлэлцээ дөнгөж 1991 оны хавар л биеллээ олж чадав. Хилийн усны хамгийн гүнзгий хэсгээс цааш орших арлууд, түүний дотор Уссури мөрний алдарт Даман арал Хятадынх боллоо. Үүнд Хятадад ямар нэгэн буулт огт хийгээгүй, гагцхүү олон улсын эрх зүй л хvч чадлаа харуулсан хэрэг. 

Хилийн тухай хэлэлцээрт аль болох түргэн гарын vсэг зурахыг эрмэлзэхдээ талууд хоёр тохиолдолд нийтлэг журмаас татгалзахаар тохирсон байна. Хабаровскийн районд Амур мөрний ай савыг хөлөг онгоц явдаг гүнзгий хэсгээр нь биш гүехэн хэсгээр нь тогтоохоор тохиролцжээ. Хилийн зааг ч яг түүгээр байж. Үүнээс үүдээд Хятадын талд байсан Тарабарын хийгээд Уссурийн их арлууд ЗХУ-ын хяналтад орж ирсэн байна. Аргунь мөрний Их арал ч мөн адил.

&lt;br /&gt;
== Мөн үзэх ==
* [[Орос-хятадын харилцаа 1949-2007 он]]
* [[Дорнод хятадын төмөр замын зэвсэгт мөргөлдөөн]]
* [[Даманы арлын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн]]
* [[Жаланашколь нуурын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн]]
* [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]]
* [[Зөвлөлт-хятадын хилийн маргаанууд]]
* [[Хил дээрх цэргийн тоог цөөлөх тухай Зөвлөлт-Хятадын хэлэлцээр]]
* [[Хятадын газар нутгийн санаархал]]

== Судалгааны бүтээл ==
* Бубенин Виталий.Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг.=2004 он.
* Мусалов Андрей.Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооруженный конфликт 1969 года. 2005 он.
* Дзержинцы. Составитель А. Садыков.Издательство &quot;Казахстан&quot;. Алма-Ата, 1975г.

== Эх сурвалжууд ==
* [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе]
* [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем]
* {{cite web|author=Валерий Яременко.|url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны|work=Полит.ру|date=17.03.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130214083656/http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|archivedate=2013-02-14|access-date=2015-05-19|url-status=dead}}
* ''Рябушкин Д. С.'' Остров Даманский. 2 марта 1969 года // [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Вопросы истории. 2004. № 5. С. 148–152].
* [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)]
* д/ф [http://rutube.ru/tracks/1335741.html «Остров Даманский. 1969 год»] (2004)
* [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвященный столкновениям советских и китайских пограничников]
* В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова https://web.archive.org/web/20140407081802/http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710
* [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти]

==Зүүлтүүд==

==Эшлэл==
{{Reflist|2}}

==Гадаад холбоос==
*[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/china_ussr_e_88.jpg Map showing some of the disputed areas]
*[https://web.archive.org/web/20120717012316/http://www.damanski-zhenbao.ru/index_en.htm Damanski-Zhenbao website]
*[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ Sino-Soviet Border Conflict, 1969]
*[https://web.archive.org/web/20141005220733/http://www.cna.org/sites/default/files/research/D0022974.A2.pdf The Sino-Soviet Border Conflict - Deterrence, Escalation, and the Threat of Nuclear War in 1969]

{{DEFAULTSORT:Зөвлөлт-Хятадын хилийн дайнууд}}
[[Ангилал:ЗХУ-ын түүх]]
[[Ангилал:Оросын түүх]]
[[Ангилал:Хятадын түүх]]
[[Ангилал:Хүйтэн дайн]]
[[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]]
[[Ангилал:Орос-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Зөвлөлт-Хятадын харилцаа]]</text>
      <sha1>8rg6gdqlnazce6313h1kaxuc3ugdkeh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хятадын газар нутгийн санаархал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51882</id>
    <revision>
      <id>872030</id>
      <parentid>867382</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T03:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18100" sha1="n8347tcbu1imh16qnobrrmuoktl3pk7" xml:space="preserve">[[Файл:Чин улс.png|thumb|400px|Чин гүрний хил хязгаарыг БНХАУ-ын харьцуулсан байдал]]
[[Хятад|НХАУ байгуулагдсаны эхэн үед зарим хөрш орнуудтай түүхэн хилийн маргаантай байсан. Хоёр талын олон удаагийн хэлэлцээрийн дараа Хятад улс хөрш орнуудынхаа дийлэнх хэсэгтэй хилийн заагийг тогтоож, хэмжилт хийж дуусгасан. Одоогийн байдлаар Хятад улс цөөн хэдэн хөрш орнуудтай хилийн маргаантай байгаа бөгөөд түүхийн хувьд эдгээр маргааны зарим нь хилийн маргаан, зэвсэгт мөргөлдөөн болж өргөжсөн. Хятад улс холбогдох нутаг дэвсгэрт маргаангүй бүрэн эрхтэй бөгөөд санал зөрөлдөөнийг хэлэлцээр, зөвлөлдөх замаар шийдвэрлэхийг шаардаж байна. Холбогдох бүх талууд хил орчмын бүс нутагт мөргөлдөөнийг зохицуулж, энх тайван, тогтвортой байдлыг хамтран хамгаалахад үүрэг хүлээдэг.]]

== Шийдвэрлэсэн маргаанууд == 
===Дундад азийн улсуудтай маргаантай газар нутгууд ===
Хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байгаад тусгаарласан Дундад Азийн Казахстан, Киргизстан, Тажикстан, Туркменстан, Укбекстан зэрэг улсууд 1991 оноос хойш Хятад улсад зарим зурвас газруудаа алдсан. Казахстан улс маргаантай хэсгийн газраасаа 407 км.кв нутгийг, Киргизстан 12 км.кв нутгаа өгчээ. Харин тусгаар тогтносон даруйдаа иргэний дайнд нэрвэгдэн улс төр, эдийн засгийн хувьд маш хүнд байдалд орсон Тажикстан Маркансу гол, Памирын нуруун дахь Сарыгол уулс орчмын 1358 км. кв нутгийг Хятадуудад өгч, газар нутгийн маргаанаа эцэслэсэн. Хятадууд142 мянган км. кв нутаг дэвсгэртэй тус улсаас 28 мянган км. кв нутгийг нь түүхэн болон бусад нотлох баримтын дагуу өөрийн газар нутаг гээд өгөхийг шаардаж байсан ч хэлэлцээрийн явцад ийнхүү бууруулж авчээ. 

====Тажикстан====
{{гол|Хятад Тажикстаны маргаантай газар нутгууд}}
Нутаг дэвсгэрийн маргааны түүхэн уг сурвалж нь 19 дүгээр зууны үеэс эхэлдэг. Тухайн үед хүч нь суларсан байсан Манж Чин гүрэн, колончлолоо Ази руу идэвхитэй тэлж байсан Хаант Орос улсуудын ашиг сонирхол энэ бүсэд тулжээ. Хил тогтоолт Хаант Оросын давамгайллаар өндөрлөж Манжийн тал сэтгэл дундуур үлдсэн.

Энэ асуудал 100 гаруй жил үргэлжилж ЗХУ-ын үед ч шийдэж чадаагүй юм. Харин 1990-ээд оны үед ЗХУ бутарснаар олон салангид бие даасан улсууд бий болж хилийн маргааныг шийдвэрлэхэд Хятадад илүү хялбар болсон байна.

Нөгөө талаас БНХАУ нь өөрийн хамгийн тогтворгүй эмзэг бүс нутаг болох Шинжаантай залгадаг хилийнхээ асуудлыг яаралтай тодорхой болгож авах сонирхолтой байжээ.

Иймээс Казахстан, Киргизстан улсуудтай маргааныг шийдвэрлэснийхээ дараа 2011 оны нэгдүгээр сард Тажикстан улстай 1877 оноос хойш тодорхойгүй байсан Памирын уулсын бүс дэх хилийн зурвасыг асуудлыг өрийн асуудалтай уяолуулдан шахалт үзүүлэн тохиролцож чадсан байна.

Тохиролцооны дүнд 1358 хавтгай дөрвөлжин км нутаг БНХАУ-ын харъяанд орсон түүхтэй. Тажикстаны гадаад хэргийн сайдын мэдээлснээр энэ нутаг нь Хятадтай маргаантай байсан нийт газрын 5.5 хувь болж байгаа аж.

===БНХАУ, Мьянмарын маргаантай газар нутгууд ===
БНХАУ-ын дөнгөж байгуулагдсаны дараа Ардын чөлөөлөх арми нь Бирмд үүрлэсэн Гоминданы үлдэгдлийг бут цохихоор тус улсын нутагт цөмрөн ороод буцаж гараагүй байна.  Үүнийг Бирмийн эрх баригчид удаа дараа шаардсан боловч цэргээ гаргаагүй учир 1955 онд цэргийн хүчээр хөөн гаргахаар дайн хийжээ. Шинээр байгуулагдсан БНХАУ-ыг олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлөх зорилготой Хятадууд Бирмээс цэргээ гаргаж газар нутгийн шинэ хэлэлцээр байгуулжээ. Түүний дараа Хятад улс Бирмийн Качин хэмээх газрыг Өмнөд Төвдийн нэг хэсэг үзэж маргаан дэгдээж үүнийгээ одоо ч үргэлжлүүлж байна.

== Өнөөдрийн БНХАУ-ын хилийн маргаантай газар нутгууд ==
[[Файл:Territory dispute of China 2020.png|thumb|260px|2020 онд Хятадын газар нутгийн маргаан]]
===Тайванийн асуудал ===
{{гол|Тайвань}}

БНХАУ байгуулагдах хүртэл албан ёсоор Хятад улсад багтаж байсан Тайвань арал эдүгээ тус улсын хувьд маргаантай газар нутаг байдаг. 1949 онд БНХАУ байгуулагдахын өмнөхөн коммунистуудад шахагдсан Чан Кай Ши тэргүүтэй Гоминданыхан Тайвань арал руу зугатаж очин БНХУ-г  байгуулсан түүхтэй.
1949 оноос хойш Тайваний асуудал БНХАУ-ын хувьд байнгын маргаантай байсаар ирсэн.Тус улс нь 10 гаруй жил Хятадыг НҮБ-д төлөөлж байсан. Эдүгээ харин Тайвань арал эх газрын бүрэн хараат улс хэмээгдэж газрын зураг дээр Хятадтай адил өнгөөр тэмдэглэгдэх болсон. БНХАУ сүүлийн хэдэн жил Тайвань бол Хятадынх гэдгийг дэлхий нийтэд ойлгуулах томоохон шийдвэрүүдийг гаргасаар ирсэн. Тайвань арлынхны хувьд эх газрын Хятадын нэг хэсэг нь Монгол Улс болон Оросын автономит Тува улс мөн хэмээн эдүгээ ч иймэрхүү газрын зураг хэвлэн тараасаар байдаг.

=== Өмнөд Хятадын тэнгис дэх маргаантай газар нутгууд ===
Хятадын өмнөд хэсэгт тэнгисийн эрэг дагуу оршдог бүлэг  хэдэн арал байдаг.Тэдгээр арал болон ойр орчмынх нь газар нутгийг Өмнөд Хятадын далайн бүс хэмээн хятадууд ярьдаг. Гэвч тухайн бүс нутаг дахь бусад улс орнууд ч өөр өөрсдийн хэлээр тэрхүү нутгийг нэрлэж хилийн маргаанд оролцдог.
Энд Вьетнам, Малайз, Бруней, Филиппин гээд Зүүн Өмнөд Азийн хэд хэдэн улсын эрх ашиг огтлолцож байдаг газар болох Спартли арлууд, Параселийн арлууд болон Тонкийн булан оршино. Вьетнам, Хятад хоёр 1979 онд эдгээрээс болоод жижиг  хэмжээний дайн хүртэл хийж байсан. Энэхүү газрын ойролцоох усан доор ихээхэн хэмжээний байгалийн хий, газрын тосны нөөц байдаг бол усанд нь их хэмжээний загас агнуурын нөөц бий. Түүхчид, судлаачид ч энд тогтоосон хилийн зурвасын талаарх ойлголтыг нэг мөр болгож чаддаггүй ажээ. Энэ орчмыг аль нэг улс нь өөрийн эзэмшилдээ багтаахын тулд 100 гаруй жилийн турш маргалдсаар байгаа ба сүүлийн хэдэн жил БНХАУ бусдыгаа давамгайлахыг оролдож байна.

===БНХАУ, Вьетнамын маргаантай газар нутгууд ===
Вьетнам, Хятад улсын хооронд Өмнөд Хятадын тэнгисийн Парсел болон Спратлиарлын арлын эзэмшлийн асуудлаар олон жилийн турш маргаантай.  БНХАУ сүүлийн жилүүдэд энэ арлуудаас болон  Филиппинтэй болон бусад улстай хилийн маргаан өрнүүлсэн.
Филиппин улс БНХАУ-ыг НҮБ-д мэдүүлж заргалдаад байгаа юм. Эдийн засгийн хувьд өдөр ирэх бүр хүчирхэгжсээр байгаа Хятад Улс сүүлийн жилүүдэд хилийн маргаан будилааны хэргийг байнга өдүүлж, олон улсыг хамарсан маргаан мэтгэлцээн, тулгаралтыг өрнүүлэх болоод байна. 

===БНХАУ, Японы маргаантай газар нутгууд ===
БНХАУ болон Японы хооронд Өмнөд Хятадын тэнгист байдаг Сэнкаку олтригийн бүлэг арлуудыг тойрсон маргаантай. Хоёр талаасаа үе үе тус арал дээр өөрсдийн улсын туг далбаагаа мандуулснаас болж, хоёр улсад нэгнийгээ эсэргүүцсэн жагсаал цуглаан болж, улангассан зарим нь бусдын  эд зүйлс, бизнест хохирол учруулах үйлдлүүд хийсээр ирлээ. Иймэрхүү асуудлаас болоод хоёр улс хоорондоо эсэргүүцлийн ноот бичиг солилцохоос эхлээд заримдаа цэрэг, зэвсэг ч хэрэглэх шахдаг.
Энэхүү Япончуудын Сенкакү гэдэг арлыг Америкчууд мэдэлдээ байлгаж байгаад 1971 онд Япончуудад өгсөн. 

===БНХАУ, Энэтхэгийн маргаантай газар нутгууд ===
Хятад, Энэтхэг хоёр улс аль хэдийнээс л хил дагуух газар нутаг дээрээ маргалдсаар ирсэн. Тус хоёр улс газрын нутгийн маргаанаас болж хэд хэдэн удаа зэвсэгт мөргөлдөөнд орж,1961-1962 онд бүр дайн хийгээд авсан. Энэхүү маргааны гол учиг нь Британийн колончлогчдын 1914 оны үед Энэтхэг, Хятадын хил орчимд татсан “Мак Махоны шугам” гэгчээс болдог байна.
Хятадууд “Энэ шугамыг татсанаараа энэтхэгчүүд анхнаасаа Хятадын мэдэлд байсан Өмнөд Төвдийн нутгийг авсан” гэж гомдоллодог. Энэхүү шугамын дагуу 700 км үргэлжилдэг нутгийг манайх  гэж маргалдсаар ирсэн. Энэ нь 80 мянган км. кв нутаг дэвсгэр гэсэн үг ажээ.ЭнэтхэгийнУттараханд, Ладах, Араначал-Прадеш, Жамму, Кашмир зэрэг мужид Хятадууд үе үе нэвтэрдэг. 

===БНХАУ, Бутаны маргаантай газар нутгууд ===
Хятад, Энэтхэгийн дунд Гималайн уулс дунд оршдог Бутан улс нь газрын нутгийн хувьд жижигхэн. БНХАУ бутанд Хятадын 270 км.кв “нутаг” бий хэмээн  шаарддаг байна. Бутан улс газар нутгаар жижиг болохоор ямар ч байсан газраа өгөх эрхгүй гэдэг ажээ. Тиймээс ч тус улс Хятадтай залгадаг хилээ хаан, өмнөд хөрш Энэтхэг улстай бүх талаар хамтран ажиллах бодлого хэрэгжүүлдэг байна.

== БНХАУ-ын санаархаж байгаа газар нутгууд ==
* Тайваний олон улсын эрх

== Мөн үзэх ==
* [[Зөвлөлт-хятадын хилийн маргаанууд]]
* [[Зөвлөлт-Хятадын хилийн дайнууд]]
* [[Дорнод хятадын төмөр замын зэвсэгт мөргөлдөөн]]
* [[Жаланашколь нуурын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн]]

== Судалгааны бүтээл ==
* Бубенин Виталий.Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг.=2004 он.
* Мусалов Андрей.Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооруженный конфликт 1969 года. 2005 он.
* Дзержинцы. Составитель А. Садыков.Издательство &quot;Казахстан&quot;. Алма-Ата, 1975г.

== Эх сурвалжууд ==
* [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе]
* [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем]
* {{cite web|author=Валерий Яременко.|url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны|work=Полит.ру|date=17.03.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130214083656/http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/|archivedate=2013-02-14|access-date=2015-05-19|url-status=dead}}
* ''Рябушкин Д. С.'' Остров Даманский. 2 марта 1969 года // [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Вопросы истории. 2004. № 5. С. 148–152].
* [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)]
* д/ф [http://rutube.ru/tracks/1335741.html «Остров Даманский. 1969 год»] (2004)
* [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвященный столкновениям советских и китайских пограничников]
* В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова https://web.archive.org/web/20140407081802/http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710
* [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти]

==Зүүлтүүд==

==Эшлэл==
{{Reflist|2}}

==Гадаад холбоос==
*[http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/china_ussr_e_88.jpg Map showing some of the disputed areas]
*[https://web.archive.org/web/20120717012316/http://www.damanski-zhenbao.ru/index_en.htm Damanski-Zhenbao website]
*[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ Sino-Soviet Border Conflict, 1969]
*[https://web.archive.org/web/20141005220733/http://www.cna.org/sites/default/files/research/D0022974.A2.pdf The Sino-Soviet Border Conflict - Deterrence, Escalation, and the Threat of Nuclear War in 1969]

{{DEFAULTSORT:Хятадын газар нутгийн санаархал}}
[[Ангилал:Хятадын түүх]]
[[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]]
[[Ангилал:Хятадын хилийн мөргөлдөөнүүд]]
[[Ангилал:Хятадуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:БНХАУ-ын оролцсон дайн тулаан]]</text>
      <sha1>n8347tcbu1imh16qnobrrmuoktl3pk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын Алт МАК</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52420</id>
    <revision>
      <id>871872</id>
      <parentid>862181</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>871872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14712" sha1="ikzq8z5i408irrdj0198j9nl4265ezf" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Монголын Алт МАК ХХК}}
{{DISPLAYTITLE:&quot;Монголын Алт&quot; (МАК) ХХК}}
{{Инфобокс компани
| company_name = &quot;Монголын Алт&quot; (МАК) ХХК
| company_logo = Mongolyn_Alt_MAK_LLC_main_logo.png
| foundation = 1993.12.14
| location = [[Улаанбаатар]], {{MNG}}
| key_people = Бодлогын зөвлөлийн дарга - [[Бямбаагийн Нямтайшир]] 

Ерөнхийлөгч - [[Нямтайширын Цэлмүүн]]
| website = [http://www.mak.mn/ www.mak.mn]
[http://www.makbm.mn/ www.makbm.mn]
| subsid = МАК Евро Цемент, МАК Евро Блок, МАК Евро Виндоор, МАК Евро Венти, МАК Конкрит, МАК Шохойн үйлдвэр, МАК Хуванцар поддоны үйлдвэр
| genre = Уул уурхай, Хүнд үйлдвэрлэл, Барилгын материалын үйлдвэрлэл
| num_employees = {{increase}} +4,500
| logo_size = 350px
}}'''&quot;Монголын Алт&quot; (МАК) ХХК''' 1993 онд эрдэс түүхий эдийн хайгуул, олборлолт, экспортын чиглэлээр бизнесийн гараагаа эхэлж өдгөө геологи хайгуул, уул уурхай, барилгын материалын үйлдвэрлэл, эрчим хүч, аялал жуулчлал, агаарын тээвэр, хөдөө аж ахуй гэсэн үндсэн 7 чиглэлд үйл ажиллагаа явуулж байна. 

Нийт 4500 гаруй ажилтантай бөгөөд 1200 гаруй ханган нийлүүлэгчээс тогтмол худалдан авалт хийж, олон улсын 100 гаруй компанитай түншлэн ажиллаж байна. Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа хойш улс, орон нутгийн төсөвт нийт 4.8 их наяд төгрөгийн татвар, хураамж төвлөрүүлээд байна.  

МАК компани сүүлийн 30 орчим жилийн турш Монгол Улсын шилдэг аж ахуйн нэгжээр шалгарсан. Мөн 2016 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Зарлигаар хүн амын эрүүл мэнд, аюулгүй байдал, байгаль орчинд ээлтэй бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэн зах зээлд нийлүүлж, аж үйлдвэр, барилгын салбарын хөгжилд шинэ жишиг, технологийн шинэчлэлээр үнэтэй хувь нэмэр оруулсныг үнэлж '''Үндэсний бүтээн байгуулалтын дээд шагнал [https://president.mn/2853/ &quot;Төрийн Гэрэгэ&quot;]'''-ээр шагнуулжээ.

Одоогоор '''&quot;Монголын Алт&quot; (МАК) ХХК''' нь барилгын материал үйлдвэрлэлийн чиглэлд Европ стандартын 7 үйлдвэр байгуулан 20 гаруй нэр төрлийн брэнд бүтээгдэхүүнийг ([https://www.facebook.com/MAKeuroblock МАК Евро Блок], [https://www.facebook.com/MAKEurocement МАК Евро Цемент], [https://www.facebook.com/makeurowindoor МАК Евро Виндоор], [https://www.facebook.com/MAKEuroVenti МАК Евро Венти], [https://www.facebook.com/profile.php?id=61550517376193 МАК Конкрит] бетон зуурмагийн үйлдвэр, МАК Шохойн үйлдвэр, МАК Хуванцар поддоны үйлдвэр) үйлдвэрлэн дотоодын зах зээлд нийлүүлж байна.

== Нийгмийн хариуцлага ==
Дэд бүтэц буюу зам харилцаа, цахилгаан эрчим хүчээр хангах нь &quot;Монголын Алт&quot; (МАК) ХХК-ийн нийгмийн хариуцлагын хүрээнд хийж ирсэн томоохон ажил юм. Монгол улсад эрчим хүчний байнгын эх үүсвэрт холбогдоогүй байсан сүүлийн зургаан сумын тавыг нь ([[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн [[Гурвантэс сум|Гурвантэс]], [[Ноён сум|Ноён]], [[Сэврэй сум|Сэврэй]], [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Мандах сум|Мандах]], [[Хатанбулаг сум|Хатанбулаг]] сум) төвийн эрчим хүчинд холбосон. Үүнээс гадна, Шивээхүрэн-Нарийнсухайт чиглэлийн 55 км урт хатуу хучилттай авто зам, Оюутолгой-Цагаансуварга чиглэлийн 220 КВт-ын 160 км хоёр хэлхээ цахилгаан дамжуулах агаарын шугам, дэд станц, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Даланжаргалан сум|Даланжаргалан]] суманд 120 хүүхдийн цэцэрлэг, [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн [[Гурвантэс сум|Гурвантэс]] сумын 320 хүүхдийн сургууль, 120 хүүхдийн дотуур байр, [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Ерөө сум|Ерөө]] суманд олон улсын стандартад нийцсэн 960 хүүхдийн эко сургууль барьж орон нутагт хүлээлгэн өгчээ. [[Ерөө сум|Ерөө]] сумын шинэ сургууль нь Монгол Улсын 330 сумын дунд олон улсын стандартад нийцсэн анхны хамгийн том эко сургуульд тооцогдож байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-09-16 |title=Сэлэнгэ аймгийн Ерөө суманд олон улсын стандартад нийцсэн 960 хүүхдийн сургууль ашиглалтад оруулав |url=https://www.mak.mn/post/сэлэнгэ-аймгийн-ерөө-суманд-олон-улсын-стандартад-нийцсэн-960-хүүхдийн-сургууль-ашиглалтад-оруулав |access-date=2023-08-11 |website=Монголын Алт (МАК) |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811074411/https://www.mak.mn/post/%D1%81%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D-%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B5%D1%80%D3%A9%D3%A9-%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B4-%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%86%D1%81%D1%8D%D0%BD-960-%D1%85%D2%AF%D2%AF%D1%85%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B4-%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B2 |archive-date=2023-08-11 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

Мөн сум орон нутагт жижиг, дунд үйлдвэрлэл шинээр байгуулах, үйл ажиллагааг нь өргөтгөх, дэмжих, шинээр ажлын байр бий болгох зорилгоор &quot;МАК&quot; сан [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн [[Гурвантэс сум|Гурвантэс]] сум, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Мандах сум|Мандах]], [[Дорнод аймаг|Дорнод]] аймгийн [[Баянтүмэн сум|Баянтүмэн]] зэрэг сумдын нутагт үйл ажиллагаа явуулж байна. 

== Үйл ажиллагааны чиглэл ==
*Геологи хайгуул
*Уул уурхай
*Барилгын материалын үйлдвэрлэл
* Эрчим хүч
* Аялал жуулчлал
* Агаарын тээвэр
* Хөдөө аж ахуй

== Түүхэн замнал ==
[[Файл:MAK company milestones.jpg|thumb|center|MAK Company milestones|950x950px]]
* 1993 он - '''“Монголын Алт” (МАК) ХХК''' үүсгэн байгуулагдав
* 1994 он - Хувийн хэвшлийн ААН-үүдээс Монголд анх удаа [https://www.caterpillar.com/ Caterpillar]-ийн тоног төхөөрөмжийг ашиглаж эхлэв
* 2000 он - Дорноговь аймгийн Даланжаргалан сумын нутагт орших Алагтолгойн нүүрсний ордоос эрчим хүчний нүүрс олборлож эхлэв
* 2002 он - Монгол Улсын анхны нүүрсний экспортыг Замын-Үүд боомтоор хийв
* 2008 он - Монгол Улсын экспортын 2 дахь том гарц болох Шивээхүрэн боомтын анхны экспортыг гүйцэтгэв
* 2010 он - Нарийнсухайтын уурхай 5.4 сая тонн нүүрс экспортолж, Монгол Улсын нүүрсний салбарын дээд амжилт тогтоов 
* 2015 он - Дэлхийд тэргүүлэгч ХБНГУ-ын HESS AAC Systems компанийн тоног төхөөрөмж бүхий Монголын анхны бүрэн автомат '''[https://www.makbm.mn/mak-euro-block МАК Евро Блок]''' хийт бетоны үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав
* 2016 он - Компанийн Хөрөнгө оруулалт эрхэлсэн Дэд ерөнхийлөгч [[Нямтайширын Цэлмүүн|Цэлмүүн]] “Монголын Алт” (МАК) ХХК-ийн Ерөнхийлөгчөөр томилогдов
* 2017 он - Данийн FLSmidth компанийн техник, тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон, Монголын анхны бүрэн автомат робот лабораторитой '''[https://www.makbm.mn/mak-euro-cement МАК Евро Цемент]''' үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав
* 2018 он - Нарийнсухайтын уурхайд 1 сая тоннын хүчин чадалтай нүүрс баяжуулах үйлдвэр ашиглалтад оруулав
* 2019 он - Европын тэргүүлэх брэндүүдийн бүрэн болон хагас автомат тоног төхөөрөмж бүхий '''[https://www.makbm.mn/mak-euro-windoor МАК Евро Виндоор]''' цонх, хаалганы үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав
* 2022 он - Жилд 111 мянган м2 дөрвөлжин хоолой, 40 мянган м2 дугариг хоолой үйлдвэрлэх хүчин чадал бүхий МАК Евро Венти агаар сэлгэлтийн хоолойн үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав
* 2023 он - '''[https://www.makbm.mn/mak-euro-cement МАК Евро Цемент]''' үйлдвэрийг түшиглэн 100 мянган тоннын хүчин чадал бүхий Шохойн үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав
* 2023 он - 5G сүлжээ, AGV дэвшилтэт технологид суурилсан ухаалаг гарцын систем бүхий чингэлэгт тээврийн '''“Шивээхүрэн”''' терминалыг Нарийнсухайтын бүлэг ордод үйл ажиллагаа явуулж буй 8 аж ахуйн нэгжтэй хамтран бүтээн байгуулав
* 2023 он - Япон улсын 90 гаруй жилийн түүхтэй Aizawa групптэй хамтран өндөр чанарын бетон зуурмаг үйлдвэрлэх МАК Конкрит үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав

==Шагнал урамшуулал==
* Үндэсний бүтээн байгуулалтын дээд шагнал - '''&quot;'''Төрийн гэрэгэ'''&quot;'''&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News.MN |date=2016-02-08 |title=“Төрийн гэрэгэ” шагналын эзэд тодорлоо {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/716690/ |access-date=2023-08-11 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2023-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811074414/https://news.mn/r/716690/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 1998-2025 онд Үндэсний ТОП-100 Аж Ахуйн Нэгжээр нийт 27 жил тасралтгүй шалгараад байна;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-18 |title=“Монголын Алт” (МАК) ХХК 22 дахь жилдээ ТОП-100 ААН-ээр шалгарлаа |url=https://www.mak.mn/post/монголын-алт-мак-ххк-22-дахь-жилдээ-топ-100-аан-ээршалгарлаа |access-date=2023-08-11 |website=Монголын Алт (МАК) |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811074411/https://www.mak.mn/post/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%BC%D0%B0%D0%BA-%D1%85%D1%85%D0%BA-22-%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C-%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D1%8D%D1%8D-%D1%82%D0%BE%D0%BF-100-%D0%B0%D0%B0%D0%BD-%D1%8D%D1%8D%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B0 |archive-date=2023-08-11 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Монголын Татварын албаны дээд шагнал Шилдэг татвар төлөгч - &quot;Хөх дэвтэр&quot;;
* Монгол Улсын Манлай татвар төлөгч Хүндэт өргөмжлөл;
* Тэргүүний хөрөнгө оруулагч аж ахуйн нэгж;
* “Дотоодын хөрөнгө оруулалтыг тэргүүлэгч Энтрепренёр”, “Хүрэл Меркури”, Хүндэт өргөмжлөл;
* “2009 оны Онцлох аж ахуй нэгж”, “Мөнгөн Меркури”, Хүндэт Өргөмжлөл;
* “Нийгмийн хөгжлийг дэмжигч тэргүүний байгууллага” цол өргөмжлөл;

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

==Албан ёсны холбоосууд==
{{commonscat}}
* [https://web.archive.org/web/20150615030715/http://www.mak.mn/ Вэб сайт]
* [https://www.facebook.com/MAKMongolynAlt Facebook хуудас]
* [https://www.instagram.com/MongolynAlt.Mak/ Instagram хуудас]
* [https://twitter.com/MongolynAltMAK Twitter хуудас]
* [https://www.youtube.com/@MongolynAltOfficial Youtube суваг]

[[Ангилал:МАК корпораци| ]]
[[Ангилал:Монголын уул уурхайн аж ахуйн нэгж]]</text>
      <sha1>ikzq8z5i408irrdj0198j9nl4265ezf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Толь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52733</id>
    <revision>
      <id>871910</id>
      <parentid>800102</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3525" sha1="f2std9vce5w0nfp2dgz9l0nij4oa3vy" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
|name = Толь хошуу
|native_name = {{lower|0.1em|{{nobold|{{native name|zh-Hans|托里县}}&lt;br&gt;{{native name|ug-Arab|تولى ناھىيىسى}}&lt;Br&gt;{{native name|kk-Arab|تولى اۋدانى}}}}}}
|settlement_type = [[Шянь|Хошуу]]
|image_skyline = 
|image_map = Location of Toli within Xinjiang (China).png
|map_caption = Шинжаан ба Тарвагатай тойрог (улаан) дахь Толь хошууны (улаан) байршил
|pushpin_map = Хятад Шинжаан Зүүнгар#Шинжаан#Хятад
|pushpin_label = Толь
|pushpin_label_position =
|pushpin_map_caption = Шинжаан дахь хошууны төвийн байршил
|coordinates = {{coord|45|57|N|83|37|E|source:trwiki_region:CN-65_type:adm3rd|display=title}}
|subdivision_type = Улс
|subdivision_name = {{flag|Хятад}}
|subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1 = [[Шинжаан]]
|subdivision_type2 = [[Хятадын тойрог|Тойрог]]
|subdivision_name2 = [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]]
|seat_type = Хошууны төв
| seat     = [[Толь балгас]]
|area_total_km2 = 19,981.88
|population_total = 85,451
|population_as_of = 2020
| population_footnotes = &lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de/en/china/xinjiang/admin/ Xinjiang: Prefectures, Cities, Districts and Counties]&lt;/ref&gt; 
|population_density_km2 = auto
|population_density_urban_km2 = auto
|elevation_m = 
|timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]{{efn|Шинжааны нутгийн иргэд Бээжингийн цагаас 2 цаг хоцордог [[UTC+6]] ([[Шинжааны цаг]]) ажигладаг.}}
|utc_offset = +8
|website = {{URL|http://www.xjtl.gov.cn/}}
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
|s=托里县
|t=託里縣
|p=Tuōlǐ Xiàn
|uig=تولى ناھىيىسى
|uly=Toli Nahiyisi
|uyy=Toli Naⱨiyisi
|sgs=Toli Nahiyisi
|usy=Толи Наһийиси
|lang1=kk
|lang1_content={{lang|kk-Arab|تولى اۋدانى}}}
|order=st
}}

'''Толь''' — [[Хятад]] улсын [[Шинжаан]] орны [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]] тойргийн харьяа [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|шянь (хошуу)]]. 

== Газар зүй ==
Толь шянь 19992 км² нутагтай. Хойд талаараа [[Дөрвөлжин шянь]], зүүн талаараа [[Хармай хот]], зүүн урд талаараа [[Ус шянь]], урд талаараа [[Бортал тойрог]], баруун урд талаараа [[Казахстан]], баруун талаараа [[Цагаантохой]] шяньтай хиллэдэг. 

Нутгийн 77 хувь уулархаг. 
Жилийн дундаж температур — 4.3 ℃, жилийн дундаж хур тунадас — 253 мм.

== Хүн ам зүй ==
88340 хүнтэй. Казах үндэстэн голлож, хятад, уйгур зэрэг олон нэрийн ард түмэн байна. 

== Тэмдэглэл ==
{{Notelist}}
== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [http://www.xjtl.gov.cn Хошууны засгийн газрын цахим талбар]

[[Ангилал:Шинжааны суурин]]
[[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]]</text>
      <sha1>f2std9vce5w0nfp2dgz9l0nij4oa3vy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Германы техникийн музей-Берлин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58287</id>
    <revision>
      <id>871996</id>
      <parentid>837445</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5527" sha1="juwfr2mzqmz732mudvmw62eah1rht6g" xml:space="preserve">{{Short description|Берлиний музей}}
{{Инфобокс музей
 |name           = {{lang|de|Deutsches Technikmuseum}}
 |image          = 1238 Berlin.JPG
 |image_size     = 350px
 |caption        = [[Ландвер суваг]] дээрх шинэ барилга
 |alt            = 
 |coordinates    = {{coord|52|29|55|N|13|22|39|E|type:landmark_region:DE-BE|display=inline,title}}
 |established    = {{start date|1982}}
 |dissolved      = 
 |location       = Треббин гудамж&amp;nbsp;9, [[Берлин]] ([[Кройцберг]]), Герман
 |type           = {{ubl|[[Шинжлэх ухааны музей]]|[[Технологийн музей]]}}
 |visitors       = 494,317 (2010)
 |director       = 
 |curator        = 
 |public_transit = 
 |website        = {{URL|www.sdtb.de}}
}}
[[Файл:Deutsches technikmuseum berlin 20080429.jpg|thumbnail|right|Берлиний техникийн музей]]
'''Германы техникийн музей-Берлин''' нь 1983 онд эхлээд ''Тээвэр болон техникийн музей'' нэртэйгээр нээлтээ хийсэн бөгөөд 1996 он хүртэл энэ нэрээрээ үйл ажиллагаагаа явуулсан байна. Энэ музей нь өнгөрсөн зуунд Берлинд байсан 100 гаруй техникийн цуглуулгын үргэлжлэл институт хэмээн үздэг бөгөөд нийт 25.000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; үзвэрийн талбайтай ба жилдээ дунджаар 600.000 гаран мянган хүн үзэж сонирхдог байна.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.berliner-zeitung.de/archiv/anhalter-gueterbahnhof-soll-museumsquartier-werden-alte-karossen-in-neuen-schuppen,10810590,10662424.html |wayback=20140812211812 |text=Berliner Zeitung: ''Alte Karossen in neuen Schuppen'' |archiv-bot=2023-10-06 05:51:33 InternetArchiveBot }} 2009-08-28&lt;/ref&gt;

==Музейн түүх==
Энэхүү техникийн музейг 1982 онд үүсгэн байгуулсан ба 1983 онд нээлтээ хийжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайн хүртэл Берлин хотод байсан томоохон техникийн музейн үргэлжлэл болгон байгуулжээ. 

Музей байгаа газар нь1874 онд ашиглалтанд орж байсан галт тэрэгний засвар үйлчилгээ болон зогсоолын зориулалттай газар байжээ.
Сүүлд 1996 онд нэмж эхлүүлсэн өргөтгөл байрыг 2001 онд барилгын ажлыг дуусган тус музейд хүлээлгэн өгсөн ч&lt;ref&gt;[http://www.baunetz.de/meldungen/Meldungen-Erweiterungsbau_fuer_Berliner_Technikmuseum_fertig_8591.html Baunetz.de: ''Техникийн музейн өргөтгөлийг хүлээлгэн өгчээ'']&lt;/ref&gt; албан ёсны нээлт нь 2003 оны арванхоёрдугаар сард хийгджээ.&lt;ref&gt;[http://www.baunetz.de/meldungen/Meldungen_Deutsches_Technikmuseum_in_Berlin_eroeffnet_15527.html Baunetz.de: ''Германы техникийн музей-Берлиний нээлт боллоо'']&lt;/ref&gt; Шинэ барьсан хэсгийн дээвэр дээр [[Розиненбомбер]] хэмээх бөмбөгдөгч онгоцыг 1999 оны тавдугаар сарын 8-нд байршуулан бэхлэв.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.berliner-zeitung.de/archiv/geglueckte-landung--rosinenbomber-am-technikmuseum-vertaeut,10810590,9637364.html |title=Berliner Zeitung: ''Амжилттай газардалт: &quot;Розиненбомбер&quot;-ийг техникийн музей  дээр бэхэлжээ'' |access-date=2016-03-17 |archive-date=2015-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105110648/http://www.berliner-zeitung.de/archiv/geglueckte-landung--rosinenbomber-am-technikmuseum-vertaeut,10810590,9637364.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Зургийн цомог==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot;&gt;
Fernsehstudio (1958) 02.jpg|1958 оны телевизийн студи
DTMB Schiffsmodelle.jpg|Усан онгоцны хөгжлийн түүхийг харуулсан загварууд
Lokomotivgalerie 01.JPG|Зүтгүүрүүдийн нүүрэн тал
Tenderlokomotive Kiel 1872.JPG|1872 онд үйлдвэрлэгдсэн уурын галт тэрэг
Magnetkupplung 64.JPG|Соронзон холбогч
&lt;/gallery&gt;

== Зүүлт тайлбар ==
&lt;references /&gt;

== Цахим холбоос ==
* [http://www.sdtb.de/ Германы техникийн музей-Берлиний сан]
* [https://web.archive.org/web/20160303181435/http://www.industriekultur.berlin/web/medien/pdfs/07REGIONGleis3eck_150203_1423067705.pdf Глайсдрайэкк орчмын мэдээллийн хуудас], Берлиний аж үйлдвэрийн соёлын төвөөс эрхлэн гаргав

== Эх сурвалж ==
{{Commonscat|German Museum of Technology Berlin|Германы техникийн музей-Берлин}}
* [http://www.sdtb.de/Startseite.63.0.html Техникийн музей]
* [http://www.sdtb.de/Foerderverein.963.0.html Дэмжих клуб]
* [http://www.sdtb.de/Das-Museum.62.0.html Музей]

[[Ангилал:1982 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Германы музей]]
[[Ангилал:Берлиний барилга байгууламж]]</text>
      <sha1>juwfr2mzqmz732mudvmw62eah1rht6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мушгиа хос (twisted pair)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58474</id>
    <revision>
      <id>871951</id>
      <parentid>743325</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51824-13</username>
        <id>107787</id>
      </contributor>
      <origin>871951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10003" sha1="gs8eomlj3teoct3ad1orde40iwg9lso" xml:space="preserve">'''Мушгиа хос''' (twisted pair) буюу TP кабелийг анх Александер Грахам Белл зохиосон бөгөөд энэ нь хос утсыг хооронд нь мушгиж нэг шугаманд дохиог дамжуулснаараа гадны цахилгаан нөлөөллөөс хамгаалах зорилготой бүтээгдсэн кабелийн утас юм. Хос утаснууд дохиог тэнцүү бөгөөд нэмэх хасах болгон тэнцвэржүүлж дамжуулдаг ба ингэснээрээ хүлээн авагч нь хоёр утасны ялгааг олдог байна. Үүнийг ялгаатай дамжуулалтын горим (differential mode) гэдэг. Мушгиа хос утас нь хоёр төрөл байдаг. Үүнд: 
* Хамгаалалттай мушгиа хос 
* Хамгаалалтгүй мушгиа хос хэмээн ангилагддаг.
[[File:Controlled-impedance shielded twisted pair illus.jpg|thumb|Мушгиа хос]]

==UTP кабель (хамгаалалтгүй мушгиа хос )==
[[File:Twisted pair uutp.svg|thumb|U/UTP]]

UTP кабель нь дөрвөн хос багц бүхий кабель бөгөөд сүлжээнд хэрэглэгддэг хамгийн алдартай кабель юм.[[File:Unshielded-twisted-pair1.jpg|thumb|Хамгаалалтгүй мушгиа хос]] Энэхүү кабель нь гарч ирснээрээ үүрэн телефонд өмнө хэрэглэгдэж байсан коксиал кабелийг халсан юм. Анх UTP кабель буюу Unshielded twisted-pair кабелийг зөвхөн телефон утсанд ашигладаг байсан бол одоо голдуу мэдээллийн сүлжээнд мөн сүүлийн үед хамгаалалтын камерт өргөнөөр ашиглаж эхэлж байна.
UTP кабел нь коксиал болон шилэн кабелийг бодвол хамаагүй өртөг багатай ба бусад кабелийг бодоход хэрэглэж угсарахад хялбар. Сүлжээнд хэрэглэгддэг уг UTP кабель ихэвчлэн шууд(straight) ба солбисон(crossover) холболттой байдаг. RJ-45 коннектор толгойд нь хавчиж бусад төхөөрөмжүүдтэй холбодог. Энэ нь телефон утасны коннектор болох RJ11-тэй төстэй боловч арай өргөн. Энэ коннектор нь шуугиан, ойлтыг багасгадаг. UTP кабелийн нэг сегментийн урт 100м.Дутагдалтай тал нь гадны нөлөөнд амархан өртөмтгий. Холын зайд дамжуулах чадал хязгаарлагдмал

==STP хамгаалалттай мушгиа хос (Shielded twisted pair)==
[[File:Twisted pair uftp.svg|thumb|U/FTP]]
[[File:Twisted pair futp.svg|thumb|F/UTP]]
[[File:Twisted pair fftp.svg|thumb|F/FTP]]
[[File:Twisted pair sutp.svg|thumb|S/UTP]]
[[File:Twisted pair sftp.svg|thumb|S/FTP]]
[[File:Twisted pair sfutp.svg|thumb|SF/UTP]]
[[File:Twisted pair sfftp.svg|thumb|SF/FTP]]

STP (Shielded twisted pair) буюу хамгаалалттай мушгиа хос утас нь гадуураа хатуу хамгаалалттай, сүлжмэл хос [[File:Ghghsnm.jpg|thumb|Хамгаалалттай мушгиа хос]] багц бүхий кабель юм. Энэ кабель интернэт болон Token-Ring сүлжээнд хэрэглэгддэг.  Ethernet сүлжээнд 100 Омын эсэргүүцэлтэй кабель хэрэглэдэг байна. Энэ нь кабелийн хос утас болгондоо хамгаалалттай ба үүгээрээ гадны цахилгаан болон радио долгионы нөлөөнөөс тэсвэрлэхээс гадна нэг нь нөгөөдөө нөлөөлөх шуугианыг багасгадаг байна. Гэвч STP кабел нь UTP-г бодвол харьцангуй өртөг өндөртэй юм.

==UTP кабелийн ангилал:==

UTP кабелийг 7 катагорид хуваадаг ба тэдгээрээс UTP-CAT5e бол хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг кабел юм.

*CAT1 кабель 1 мбит/с хүртэлх хурдтай ба телефон холбоонд (зөвхөн яриа дамжуулах) утсан сүлжээнд хэрэглэгдэнэ.

*CAT2 кабель 4 Мбит/с хүртэлх хурдаар өгөгдөлийг дамжуулдаг.

*CAT3 кабель Token ring болон 10BaseТ ethernet сүлжээнд хэрэглэгддэг ба өгөгдлийг 10Мбит/с хүртэлх хурдаар дамжуулдаг.
*CAT4 кабель. 4-р категорийн кабелийг Token-ring сүлжээнд хэрэглэх ба 16Мбит/с-ийн хурдтай өгөгдөлийг дамжуулна. CAT5 кабель Ethernet, FastEthernet ,Token Ring сүлжээнд хэрэглэгддэг ба 100Мбит/с-ийн хурдтай өгөгдлийг дамжуулдаг.

*CAT5е кабель Ethernet, FastEthernet , GigabitEthernet сүлжээнд хэрэглэгдэнэ. CAT6 10 Гбитс/с хүртэлх хурдаар өгөгдөл дамжуулдаг GigabitEthernet, 10GigabitEthernet дээр хэрэглэгдэнэ.(55метр) CAT6а 10 Гбитс/с хүртэлх хурдаар өгөгдөл дамжуулдаг GigabitEthernet, 10GigabitEthernet дээр хэрэглэгдэнэ.(55метр) CAT7 10 Гбитс/с хүртэлх хурдаар өгөгдөл дамжуулдаг GigabitEthernet, 10GigabitEthernet дээр хэрэглэгдэнэ.(100 метр)

==Кабелийн стандарт==

*10BaseT Unshielded Twisted Pair 100 метр

*100BaseT Unshielded Twisted Pair 100 метр

*100BaseTх &amp; 1000BASE-T- Unshielded Twisted Pair 220 метр up to 100 mhz

*10GBASE-T Unshielded Twisted Pair 100 метр up to 250 mhz

*10GBaseTх Unshielded Twisted Pair 100 метр up to 600 mhz

==UTP кабелийн түгээмэл хэрэглэгддэг төрлүүд:==

===CAT1===

энэ кабель ерөнхийдөө зүгээр телепон утсанд л ашиглагддаг. Энэ төрлийн кабель компютерийн сүлжээг дэмжиж ажиллаж чадахгүй. Category 1 нэршил нь (TIA) Нарилцаа холбоо Үйлдвэрлэлийн Нийгэмлэгээс өгсөн албан ёсний стандартчилагдсан нэршил биш бөгөөд албан ёсний стандарт CAT3 болон түүнээс дээших кабелиудад өгдөг.

===CAT5===
кабель нь компютерын ethernet сүлжээнд хэрэглэгддэг кабель.Энэ кабелийн 100 хүртэлх MHz давтамжинд хүрдэг нь 10BASE-T, 100BASE-Tх (Fast Ethernet),1000BASE-T (Gigabit Ethernet) зэрэгstandardыд сайн дэмждэг байна.

===CAT5e===
Энэ нь дэлхийд хамгийн өргөн хэрэглэдэж буй кабель юм. Энэ кабель нь өмнөх CAT5 кабелийг сайжруулж 10 дахин хурдан буюу 1000Mbps хурдаар өгөгдөл дамжуулдаг ба үндсэн гадаргуу болон болон угсрах үйл ажиллагаа нь 5-тэй адил. Давтамжийн урт нь мөн адил 100 (100 MHz)

===CAT6===
Category 6 кабель буюу Cat 6 нь Gigabit Ethernet-д зориулагдсан ба хуучны Category 5/5e болон Category 3 кабелийн стандартуудтай зохицож ажиллах чадвартай. Cat 5 болон Cat 5е тэй харьцуулхад Cat 6 нь системийн дуу чимээ болон гадны нөлөөллийн тал дээр маш нарийн анхаарсан. Кабелийн стандарт нь 100 м урттай 250 хүртэлх MHz давтамжтай бөгөөд 10BASE-T, 100BASE-Tх (Fast Ethernet), 1000BASE-T/1000BASE-Tх (Gigabit Ethernet), 10GBASE-T (10-Gigabit Ethernet) зэрэг стандартуудтай ажиллана.

===CAT6A===
Category 6А кабель нь TIA гийн хамгийн сүүлийн үеийн стандарт бөгөөд 500 MHz хүртэлх давтамжтай. Түүнчлэн cat6 ийн адил 10 Gbp/s хүртэлх хурдаар өгөгдлийг дамжуулж 10BASE-T, 100BASE-Tх 1000BASE-T/1000BASE-Tх , 10GBASE-T зэрэг стандартуудтай ажиллана. alien noise буюу ойрхон холбогдсон бусад кабелийн нөлөөллөөс үүдэлтэй дуу чимээг багассан

===CAT6e===

Category 6e кабель нь зах зээлд байдаг ч энэ нь стандарт бус кабель ба Category 6e гэх нэрийг Cat5 ийн сайжруулсан Cat5е ийг нэрийг дууриаж үйлдвэрлэгчид Cat6е гэж нэрлсэн. Telecommunications Industry Association болон ISO standard аас хүлээн Cat6е-г хүлээн зөвшөөрөөгүй байна.


==Гадаад холбоос==
{{Commons category|Twisted-pair cables}}
* [https://web.archive.org/web/20161206012737/http://www.telcomhistory.org/vm/sciencePhonesWork.shtml Telecommunications Virtual Museum]

* [http://www.cisco.com/web/learning/netacad/demos/FWLDemo/ch1/1_2_5/index.html/ cisco]

[[Ангилал:Харилцаа холбооны техник]]
[[Ангилал:Кабель утасны төрөл]]
[[Ангилал:Сүлжээний төхөөрөмж]]</text>
      <sha1>gs8eomlj3teoct3ad1orde40iwg9lso</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871954</id>
      <parentid>871951</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T17:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51824-13</username>
        <id>107787</id>
      </contributor>
      <origin>871954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10043" sha1="gbjexmoo2xhot91hyuu4e6faby7o40t" xml:space="preserve">'''Мушгиа хос''' (twisted pair) буюу TP кабелийг анх Александер Грахам Белл зохиосон бөгөөд энэ нь хос утсыг хооронд нь мушгиж нэг шугаманд дохиог дамжуулснаараа гадны цахилгаан нөлөөллөөс хамгаалах зорилготой бүтээгдсэн кабелийн утас юм. Хос утаснууд дохиог тэнцүү бөгөөд нэмэх хасах болгон тэнцвэржүүлж дамжуулдаг ба ингэснээрээ хүлээн авагч нь хоёр утасны ялгааг олдог байна. Үүнийг ялгаатай дамжуулалтын горим (differential mode) гэдэг. Мушгиа хос утас нь хоёр төрөл байдаг. Үүнд: 
* Хамгаалалттай мушгиа хос 
* Хамгаалалтгүй мушгиа хос хэмээн ангилагддаг.
[[File:Controlled-impedance shielded twisted pair illus.jpg|thumb|Мушгиа хос]]

==UTP кабель (хамгаалалтгүй мушгиа хос )==
[[File:Twisted pair uutp.svg|thumb|U/UTP]]

UTP кабель нь дөрвөн хос багц бүхий кабель бөгөөд сүлжээнд хэрэглэгддэг хамгийн алдартай кабель юм.[[File:Unshielded-twisted-pair1.jpg|thumb|Хамгаалалтгүй мушгиа хос]] Энэхүү кабель нь гарч ирснээрээ үүрэн телефонд өмнө хэрэглэгдэж байсан коксиал кабелийг халсан юм. Анх UTP кабель буюу Unshielded twisted-pair кабелийг зөвхөн телефон утсанд ашигладаг байсан бол одоо голдуу мэдээллийн сүлжээнд мөн сүүлийн үед хамгаалалтын камерт өргөнөөр ашиглаж эхэлж байна.
UTP кабел нь коксиал болон шилэн кабелийг бодвол хамаагүй өртөг багатай ба бусад кабелийг бодоход хэрэглэж угсарахад хялбар. Сүлжээнд хэрэглэгддэг уг UTP кабель ихэвчлэн шууд(straight) ба солбисон(crossover) холболттой байдаг. RJ-45 коннектор толгойд нь хавчиж бусад төхөөрөмжүүдтэй холбодог. Энэ нь телефон утасны коннектор болох RJ11-тэй төстэй боловч арай өргөн. Энэ коннектор нь шуугиан, ойлтыг багасгадаг. UTP кабелийн нэг сегментийн урт 100м.Дутагдалтай тал нь гадны нөлөөнд амархан өртөмтгий. Холын зайд дамжуулах чадал хязгаарлагдмал

==STP хамгаалалттай мушгиа хос (Shielded twisted pair)==
[[File:Twisted pair uftp.svg|thumb|U/FTP]]
[[File:Twisted pair futp.svg|thumb|F/UTP]]
[[File:Twisted pair fftp.svg|thumb|F/FTP]]
[[File:Twisted pair sutp.svg|thumb|S/UTP]]
[[File:Twisted pair sftp.svg|thumb|S/FTP]]
[[File:Twisted pair sfutp.svg|thumb|SF/UTP]]
[[File:Twisted pair sfftp.svg|thumb|SF/FTP]]

STP (Shielded twisted pair) буюу хамгаалалттай мушгиа хос утас нь гадуураа хатуу хамгаалалттай, сүлжмэл хос [[File:Ghghsnm.jpg|thumb|Хамгаалалттай мушгиа хос]] багц бүхий кабель юм. Энэ кабель интернэт болон Token-Ring сүлжээнд хэрэглэгддэг.  Ethernet сүлжээнд 100 Омын эсэргүүцэлтэй кабель хэрэглэдэг байна. Энэ нь кабелийн хос утас болгондоо хамгаалалттай ба үүгээрээ гадны цахилгаан болон радио долгионы нөлөөнөөс тэсвэрлэхээс гадна нэг нь нөгөөдөө нөлөөлөх шуугианыг багасгадаг байна. Гэвч STP кабел нь UTP-г бодвол харьцангуй өртөг өндөртэй юм.

==UTP кабелийн ангилал:==

UTP кабелийг 7 катагорид хуваадаг ба тэдгээрээс UTP-CAT5e бол хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг кабел юм.

*CAT1 кабель 1 мбит/с хүртэлх хурдтай ба телефон холбоонд (зөвхөн яриа дамжуулах) утсан сүлжээнд хэрэглэгдэнэ.

*CAT2 кабель 4 Мбит/с хүртэлх хурдаар өгөгдөлийг дамжуулдаг.

*CAT3 кабель Token ring болон 10BaseТ ethernet сүлжээнд хэрэглэгддэг ба өгөгдлийг 10Мбит/с хүртэлх хурдаар дамжуулдаг.
*CAT4 кабель. 4-р категорийн кабелийг Token-ring сүлжээнд хэрэглэх ба 16Мбит/с-ийн хурдтай өгөгдөлийг дамжуулна. CAT5 кабель Ethernet, FastEthernet ,Token Ring сүлжээнд хэрэглэгддэг ба 100Мбит/с-ийн хурдтай өгөгдлийг дамжуулдаг.

*CAT5е кабель Ethernet, FastEthernet , GigabitEthernet сүлжээнд хэрэглэгдэнэ. CAT6 10 Гбитс/с хүртэлх хурдаар өгөгдөл дамжуулдаг GigabitEthernet, 10GigabitEthernet дээр хэрэглэгдэнэ.(55метр) CAT6а 10 Гбитс/с хүртэлх хурдаар өгөгдөл дамжуулдаг GigabitEthernet, 10GigabitEthernet дээр хэрэглэгдэнэ.(55метр) CAT7 10 Гбитс/с хүртэлх хурдаар өгөгдөл дамжуулдаг GigabitEthernet, 10GigabitEthernet дээр хэрэглэгдэнэ.(100 метр)

==Кабелийн стандарт==
[[File:Twisted pair based ethernet.svg]]
*10BaseT Unshielded Twisted Pair 100 метр

*100BaseT Unshielded Twisted Pair 100 метр

*100BaseTх &amp; 1000BASE-T- Unshielded Twisted Pair 220 метр up to 100 mhz

*10GBASE-T Unshielded Twisted Pair 100 метр up to 250 mhz

*10GBaseTх Unshielded Twisted Pair 100 метр up to 600 mhz

==UTP кабелийн түгээмэл хэрэглэгддэг төрлүүд:==

===CAT1===

энэ кабель ерөнхийдөө зүгээр телепон утсанд л ашиглагддаг. Энэ төрлийн кабель компютерийн сүлжээг дэмжиж ажиллаж чадахгүй. Category 1 нэршил нь (TIA) Нарилцаа холбоо Үйлдвэрлэлийн Нийгэмлэгээс өгсөн албан ёсний стандартчилагдсан нэршил биш бөгөөд албан ёсний стандарт CAT3 болон түүнээс дээших кабелиудад өгдөг.

===CAT5===
кабель нь компютерын ethernet сүлжээнд хэрэглэгддэг кабель.Энэ кабелийн 100 хүртэлх MHz давтамжинд хүрдэг нь 10BASE-T, 100BASE-Tх (Fast Ethernet),1000BASE-T (Gigabit Ethernet) зэрэгstandardыд сайн дэмждэг байна.

===CAT5e===
Энэ нь дэлхийд хамгийн өргөн хэрэглэдэж буй кабель юм. Энэ кабель нь өмнөх CAT5 кабелийг сайжруулж 10 дахин хурдан буюу 1000Mbps хурдаар өгөгдөл дамжуулдаг ба үндсэн гадаргуу болон болон угсрах үйл ажиллагаа нь 5-тэй адил. Давтамжийн урт нь мөн адил 100 (100 MHz)

===CAT6===
Category 6 кабель буюу Cat 6 нь Gigabit Ethernet-д зориулагдсан ба хуучны Category 5/5e болон Category 3 кабелийн стандартуудтай зохицож ажиллах чадвартай. Cat 5 болон Cat 5е тэй харьцуулхад Cat 6 нь системийн дуу чимээ болон гадны нөлөөллийн тал дээр маш нарийн анхаарсан. Кабелийн стандарт нь 100 м урттай 250 хүртэлх MHz давтамжтай бөгөөд 10BASE-T, 100BASE-Tх (Fast Ethernet), 1000BASE-T/1000BASE-Tх (Gigabit Ethernet), 10GBASE-T (10-Gigabit Ethernet) зэрэг стандартуудтай ажиллана.

===CAT6A===
Category 6А кабель нь TIA гийн хамгийн сүүлийн үеийн стандарт бөгөөд 500 MHz хүртэлх давтамжтай. Түүнчлэн cat6 ийн адил 10 Gbp/s хүртэлх хурдаар өгөгдлийг дамжуулж 10BASE-T, 100BASE-Tх 1000BASE-T/1000BASE-Tх , 10GBASE-T зэрэг стандартуудтай ажиллана. alien noise буюу ойрхон холбогдсон бусад кабелийн нөлөөллөөс үүдэлтэй дуу чимээг багассан

===CAT6e===

Category 6e кабель нь зах зээлд байдаг ч энэ нь стандарт бус кабель ба Category 6e гэх нэрийг Cat5 ийн сайжруулсан Cat5е ийг нэрийг дууриаж үйлдвэрлэгчид Cat6е гэж нэрлсэн. Telecommunications Industry Association болон ISO standard аас хүлээн Cat6е-г хүлээн зөвшөөрөөгүй байна.


==Гадаад холбоос==
{{Commons category|Twisted-pair cables}}
* [https://web.archive.org/web/20161206012737/http://www.telcomhistory.org/vm/sciencePhonesWork.shtml Telecommunications Virtual Museum]

* [http://www.cisco.com/web/learning/netacad/demos/FWLDemo/ch1/1_2_5/index.html/ cisco]

[[Ангилал:Харилцаа холбооны техник]]
[[Ангилал:Кабель утасны төрөл]]
[[Ангилал:Сүлжээний төхөөрөмж]]</text>
      <sha1>gbjexmoo2xhot91hyuu4e6faby7o40t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Г.К.Жуковын гэр музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59889</id>
    <revision>
      <id>871983</id>
      <parentid>831610</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3975" sha1="q26qi947e2izwhwi8c8gstnny7au2pt" xml:space="preserve">{{Short description|Баянзүрх дүүргийн музей}}
{{Инфобокс музей
| name               = Г.К.Жуковын гэр музей
| native_name        = {{langx|ru|Дом-музей маршала Г.К.Жукова}}
| native_name_lang   = 
| logo               = 
| logo_upright       = 
| logo_alt           = 
| logo_caption       = 
| image              = Г.К.Жуковын музей.jpg
| image_upright      = 
| alt                = 
| caption            = 
| pushpin_map        = 
| pushpin_relief     = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_caption    = 
| coordinates        = {{coord|47.918009|N|106.953004|E|type:landmark_region:MN|display=inline,title}}
| former_name        = 
| established        = {{Start date|1979|08|19}}
| dissolved          = &lt;!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;
| location           = [[Баянзүрх]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type               = [[Цэргийн музей]]
| accreditation      = 
| key_holdings       = 
| collections        = 
| collection_size    = 
| visitors           = 
| founder            = 
| executive_director = 
| leader_type        = 
| leader             = 
| director           = 
| president          = 
| ceo                = 
| chairperson        = 
| curator            = 
| architect          = 
| historian          = 
| owner              = [[Монгол Цэргийн Музей]]
| public_transit     = 
| parking            = 
| network            = 
| website            = 
| embedded           = 
}}

'''Г.К.Жуковын гэр музей''' буюу Г.К.Жуковын дурсгалын музей нь [[Монгол Улс|Монгол]] улсад [[1979 он|1979]] онд байгуулагджээ. 

== Түүх ==
ЗХУ-ын дөрвөн удаагийн баатар [[БНМАУ-ын баатар цол|БНМАУ-ын баатар]], маршал [[Георгий Жуков|Георгий Константинович Жуков]]&lt;nowiki/&gt;ын дурсгалын музейг Халхын голын ахмад дайчид болон түүнийг бахархан дэмжигч ард түмний санаачилгаар Халхын голын дайны ялалтын 40 жилийн ойн баярыг тохиолдуулан 1979 оны [[8 сарын 19]]-ний өдөр анх нээсэн юм. Г.К.Жуков нь гэр бүлийн хамтаар [[1939 он|1939]] оны 9 сараас 1940 оны 5 сар хүртэл амьдарч байсан байшинд байгуулсан түүхтэй билээ. БХЯ-ны харьяа, биеэ даасан улсын чанартай музей байсан ба [[1990]] онд [[Монгол Цэргийн Музей]]&lt;nowiki/&gt;н харьяалалд шилжүүлсэн.

== Музейн дэглэлт ==
Г.К.Жуковын дурсгалын музей нь гэр музей бөгөөд тохижилт дэглэлтийг шинэчилж зураач [[Цэндийн Монгол]] ажиллаж байжээ. 

== Байршил ==
Баянзүрх дүүрэг. Отгонтэнгэр Их сургуулийн баруун талд Г.Жуковын хөшөөний зүүн талд байрладаг.  Энэхүү музейн байшинд Г.К.Жуковын гэр бүлийнхэн амьдарч байжээ&lt;br&gt;[https://web.archive.org/web/20171127013113/http://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=6 [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]. 

== Цахим холбоос ==
{{commonscat}}
* [https://web.archive.org/web/20210203032653/http://militarymuseum.mod.gov.mn/ Монгол цэргийн музей албан ёсны веб сайт]
* [https://web.archive.org/web/20171127013113/http://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=6 Г.К.Жуковын музей]{{Reflist}}

[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]]</text>
      <sha1>q26qi947e2izwhwi8c8gstnny7au2pt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шри Шри Рави Шанкар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60608</id>
    <revision>
      <id>872040</id>
      <parentid>871551</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T05:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76284" sha1="rkofopwxfazjsl9o50zcy21uh44iztf" xml:space="preserve">[[File:Sri Sri Ravi Shankar - new.jpg|thumb|
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!'''Нэр'''
! '''Рави Шанкар'''
|-
|'''Төрсөн огноо'''
|{{Birth date and age|df=yes|1956|5|13}}
|-
|'''Үндэстэн'''
|{{IND}}
|-
|'''Цол, Хүндлэл'''
|[[Шри Шри]], [[Энхийн Элчин сайд|Энхийн элчин сайд]], [[Хүмүүнлэгийн зүтгэлтэн]], [[Оюун санааны удирдагч]], [[Дээрхийн гэгээнтэн]]
|-
|'''Үндэслэгч''' 
|[[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар: Үндэслэгч|url=http://www.iahv.org/in-en/about-us/sri-sri-ravi-shankar/|website=Олон улсын үнэт зүйлсийн Ассоциаци|4=2015-09-27|access-date=2016-08-26|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923083442/http://www.iahv.org/in-en/about-us/sri-sri-ravi-shankar/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, [[:en:World_Forum_for_Ethics_in_Business|Бизнесийн ёс зүйн төлөөх дэлхийн дээд хэмжээний чуулган&lt;sup&gt;&lt;/sup&gt;]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Бизнесийн ёс зүйн дэлхийн дээд хэмжээний чуулганыг үндэслэгч|url=http://wfeb.org/about-us/founders/|website=World Forum for Ethics in Business|4=|access-date=2016-08-26|archive-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325081450/http://wfeb.org/about-us/founders/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''Гуру'''
|[[:en:Maharishi_Mahesh_Yogi|Махариш Махеш Йоги]] &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharishi-Mahesh-Yogi-cremated-in-Allahabad/articleshow/2774934.cms|title=&quot;Махараши Махеш Йогичийг Аллахабад хотод чандарлав.&quot;|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mahesh-yogi-cremated-with-state-honours/article1-275051.aspx|title=&quot;Махеш Йогичийг чандарлахад улс орны нэр хүндтэй эрхэмүүд оролцов.&quot;|work=hindustantimes.com|access-date=2017-11-29|archive-date=2015-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150225152307/http://www.hindustantimes.com/india-news/mahesh-yogi-cremated-with-state-honours/article1-275051.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
|-
|'''Эшлэл'''
|Алсын зорилго минь хүчирхийлэлгүй, стрессгүй дэлхийн төлөө.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.srisriravishankar.org|title=Нүүр хуудас - Шри Шри Рави Шанкарын - Албан ёсны веб сайт|work=Official Website of Sri Sri Ravi Shankar}}&lt;/ref&gt;
|-
|
|
|}  
]]

'''Шри Шри Рави Шанкар''' хэмээн олон түмэнд танигдсан '''Рави Шанкар''' (Англи хэл. ''Sri Sri Ravi Shankar'', Тамил хэл. ஸ்ரீ ஸ்ரீ ரவி ஷங்கர்; ) 1956 оны 05 дугаар сарын 13-нд [[Энэтхэг]]-ийн [[Тамил Наду]] мужид төрсөн. Түүнийг (хүндэтгэн) [[:en:Sri|Шри Шри]] буюу [[:en:Guru|Гуружи]] эсвэл Гурудэв хэмээн дууддаг.&lt;ref name=&quot;Salkin&quot;&gt;Эй. Салкин, [http://www.yogajournal.com/article/lifestyle/emperor-of-air/ Агаарын эзэнт гүрэн], ''Yoga Journal'', 2002.&lt;/ref&gt; Тэрбээр [[Амьдрах урлаг сан|&quot;Амьдрах урлаг сан&quot;]] олон улсын байгууллагыг 1981 онд байгуулсан бөгөөд уг байгууллага нь хувь хүний стрессийг тайлж, нийгмийн асуудал бэрхшээл, цаашлаад хүчирхийллийг бууруулахад чиглэдэг.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Шри Шри Рави Шанкар|url=http://www.huffingtonpost.com/sri-sri-ravi-shankar/|journal=The Huffington Post}}&lt;/ref&gt; Энэтхэг улсын ерөнхийлөгчөөс 1986 онд Йогийн дээд цол (Yoga Shiromani)-ыг хүртэж&lt;ref name=&quot;Йога широмани&quot;&gt;{{cite web|title=Йога широмани буюу Йогийн очир эрдэнийн дээд цол|url=https://www.artofliving.org/honored-yoga-shiromani}}&lt;/ref&gt; байсан эрхэм 1997 онд Женев төвтэй буяны '[[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]]'-ийг байгуулсан ба уг ТББ нь дэлхийн нийтэд хүмүүний суурь үнэт зүйлсийг түгээн дэлгэрүүлэх зорилго бүхий тусламж, буяны үйлс мөн хөдөөгийн хөгжил зэрэгт анхаардаг. Түүний тусалж үйлчлэх буяны үйлсийг нь үнэлж [[Энэтхэг]], [[Перу]], [[Колумби]], [[Парагвай]] зэрэг орны дээд одон медалиар шагнаж байсан. 2016 оны 1 дүгээр сард тэрбээр Энэтхэг улсын Засгийн газрын &quot;[[:en:Padma_Vibhushan|Padma Vibhushan]]&quot; цолоор шагнуулсан&lt;ref name=&quot;www.thehindu.com&quot;/&gt;.

== Намтар ==
Рави Шанкар [[Тамилнаду]] мужийн [[Папанасам]] гэдэг газар мэндэлжээ. Ээжийг нь Вишалакши Ратнам, аавыг нь А. Эс. Венкат Ратнам гэдэг. Түүнийг Рави хэмээн нэрлэдэг (Энэтхэгийн нийтлэг нэр агаад &quot;нар&quot; гэсэн утгатай) ба мэндэлсэн өдөр нь Ням гараг учраас тэр юм.  &quot;Шанкар&quot; гэж нэрлэх болсон нь, түүний төрсөн өдөр 18-р зууны [[Хиндү шашин|Хинду]] гэгээнтэн  [[Ади Шанкара]]гийн төрсөн өдөртэй давхацдагтай холбоотой.&lt;ref name=nytimesbliss&gt;{{cite news|title=Дээдийн жаргалыг анир чимээ дундаас бэдэрэхүй|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/04/11/seeking-bliss-among-the-honks-and-hisses/?_php=true&amp;_type=blogs&amp;_r=0|work=Нью-Йорк таймэс компаний Нью-Йорк Таймез сонины 2011 оны 04 дүгээр сарын 11-ний дугаар}}&lt;/ref&gt; Рави Шанкарын анхны багш нь [[Махатма Ганди]]-тай ойр дотны холбоотой Энэтхэгийн Ведийн ухааны эрдэмтэн  [[Судхакар Чатурведи]] билээ.&lt;ref name=journalofdharma&gt;{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар дэлхий даяар ухааралыг тэлэх урлагийг түүчээлдэг|url=http://www.academia.edu/370329/Sri_Sri_Ravi_Shankar_and_the_Art_of_Spreading_Awareness_Over_the_World|3=2014 оны 9 дүгээр сарын 15|access-date=2016-08-27|archive-date=2018-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014232533/http://www.academia.edu/370329/Sri_Sri_Ravi_Shankar_and_the_Art_of_Spreading_Awareness_Over_the_World|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Бандит төрсөн өдрөөрөө түрдэг тэрэг авав|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/Pandit-gifted-wheelchair-on-birthday/articleshow/7705520.cms?referral=PM|2014 оны 9 дүгээр сарын 15|work=The Times of India|agency=The Times of India|publisher=Bennett, Coleman &amp; Co. Ltd|date=2011 3 дугаар сар 15, }}&lt;/ref&gt; Рави Шанкар [[:en:Bangalore_University|Бангалорийн Их сургуул]]ийн Сэйнт Жосефийн коллежийг дүүргэж, Физикийн ухаанаар Баклаврын  зэрэг&lt;ref&gt;{{cite news|title=Физикийн ухааны бакалаврын зэрэг|url=http://bawandinesh.name/look-what-we-found|access-date=2023-09-26|archive-date=2012-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629085320/http://bawandinesh.name/look-what-we-found|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; хүртсэн&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sjcalumni.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=19&amp;itemid=39|title=Нэрд гарсан төгсөгчид|publisher=sjc.ac.in|access-date=2017-11-29|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319062621/http://www.sjcalumni.in/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=19&amp;Itemid=39|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;-ий дараа хоёр дахь багш [[:ru:Махариши_Махеш_Йоги|Махариши Махеш Йогич]] &lt;ref&gt;{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-02-12/india/27784158_1_cremation-site-maharishi-mahesh-yogi-floral-tributes | work=The Times of India | title=Махараши Махеш Йогичийг Аллахабад хотод чандарлав. – The Times of India | access-date=2017-11-29 | archive-date=2013-10-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062521/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-02-12/india/27784158_1_cremation-site-maharishi-mahesh-yogi-floral-tributes | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; -тай  учирч ведийн ухаанаар яриа таниулга өрнүүлж, бага хурал зохион байгуулж, [[:en:Transcendental_Meditation|Чанадаас халих бясалгал]]-ыг явуулж, [[Аюурведа]] -н төвүүдийг байгуулж явжээ.&lt;ref&gt;Gautier, Francois. Баяр баясгалангийн Гуру. New York: [[Hay House]], 2008. p. 36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Хязгааргүйд бүдэрсэн нь Эгэл нэгний эгэлгүй гэгээрэлийн замд  |first=Michael |last=Fischman|publisher=Morgan James Publishing|year=2010 |isbn=978-1-60037-648-1|ref={{SfnRef|Fischman|2010|p=32}} }}&lt;/ref&gt; 1980-аад онд Шанкар  оюун санааны ухааны чиглэлээр эрэл хайгуул хийн, дэлхийг тойрон аялаж практик туршлагаар олж тогтоосон курс сургалтаа эхлүүлсэн. Амьдрах Урлаг-ийн Аз жаргалын програмын тулгын чулуу болсон хэмнэлт амьсгалын техник, '[[Сударшан крия|Сударшан Крия]]' нь 1982 онд [[Карнатака]] мужийн [[Шимога]] нутгийн [[Бхадра гол]]-ын эрэгт 10 хоногийн аниргүй бясалгасны дараа &quot;онгод гийж яруу найраг тэрлэх адил&quot; түүнд орж ирсэн гэдэг бөгөөд цааш &quot;Би түүнийг сурч, зааж эхэлсэн&quot; гэж хэлдэг.&lt;ref name=RD&gt;{{Cite news|url=http://www.rd-india.com/newsite/other/facetoface_feb07.asp|title=Face to face|last=Mahadevan|first=Ashok|date=February 2007|publisher=[[Reader's Digest]]|accessdate=5 June 2009|archive-date=29 Есдүгээр сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929012144/http://www.rd-india.com/newsite/other/facetoface_feb07.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Шанкар сэтгэлийн хөдлөл бүр амьсгалын хэмнэлтэй нягт уялдаатай, амьсгалаа жолоодож, удирдсанаараа хувь хүн сэтгэлээ удирдаж, сэтгэл санаагаа сэргээж, зовлон зүдгүүрээ багасгаж бууруулж болно хэмээдэг.&lt;ref name = ST&gt;{{Cite news| url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041031&amp;slug=healthbreathing31| title=Гүнзгий амьсгалж стресс сэтгэл гутралаа сулалж чөлөөл| last=MacGregor| first=Hillary E| date=31 October 2004| publisher=The Seattle Times| 7=| access-date=27 Наймдугаар сар 2016| archive-date=2 Дөрөвдүгээр сар 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150402131215/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041031&amp;slug=healthbreathing31| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1980-аад онд тэрбээр 175 хүүхдэд зориулан сургууль нээсэн &lt;ref&gt;Gautier, Francois. The Guru of Joy. New York: [[Hay House]], 2008. p. 61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar's sister: At school, teachers came to my brother for advice|url=https://www.mid-day.com/articles/sri-sri-ravi-shankar-sister-at-school-teachers-came-to-my-brother-for-advice/18929181|date=13 Jan 2018}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  бөгөөд энэ ганцхан сургууль хүмүүст урам зоригийг төрүүлж, [[Энэтхэг]] даяар  тэлж өргөжин, өдгөө 425 сургуульд орон нутгийн амьдралын боломж тааруу, ядуусын хороололын  67000 гаран хүүхэд үнэ төлбөргүйгээр боловсрол эзэмшиж байна.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://www.artoflivingschools.org/ |wayback=20181122221815 |text=Үнэ төлбөргүй боловсрол |archiv-bot=2025-05-21 21:27:55 InternetArchiveBot }}. www.artoflivingschools.org.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.artofliving.org/in-en/education-home Үнэ төлбөргүй боловсрол]. artofliving.org/in-en. Retrieved on 01 December 2017.&lt;/ref&gt;

1983 онд [[Швейцар]]-д анхны Амьдрах урлагийн курс хөтөлбөрөө явуулсан байдаг. 1986 онд [[Хойд Америк|Хойд Америк-]]&lt;nowiki/&gt;т анхны курсээ зохион байгуулахаар  [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Калифорни]]-и&lt;nowiki/&gt;йн [[:en:Apple_Valley,_California|Цахиурын хөндийд]] очиж байжээ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Амьдрах урлагийг үндэслэгч Шри Шри Рави Шанкар хэмээх  Энэтхэг иргэн Кранс Монтана чуулганы шагналыг анх удаа хүртэв. |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/art-of-living-founder-ravi-shankar-first-indian-to-receive-the-crans-montana-forum-award-1309324614-1 |date=29 June 2011 |access-date=27 Наймдугаар сар 2016 |archive-date=1 Долдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701195519/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/art-of-living-founder-ravi-shankar-first-indian-to-receive-the-crans-montana-forum-award-1309324614-1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://artofliving.eu/index.php?id=205&amp;L=17 Түүх]. artofliving.eu. Retrieved on 7 September 2011.&lt;/ref&gt;

== Гүн ухаан, билиг сургааль ==

=== Оюун санааны амьдрал ===
Шанкар хайр, энэрэл нигүүлсэл, дотоодоос ундрах урам зориг зэрэг хүмүний үнэт зүйлсийг өсгөн нэмэгдүүлэх тэрхүү оюун санааны ухааныг зааж сургаж, багшилж явдаг. Энэ нь ямар нэг шашин, эсвэл зан заншилд харьяалагдаад байдаггүй. Учир нь бүх хүмүүст энэ нь нээлттэй. Хүн төрөлхтөний салшгүй хэсэгт бид оруулдаг оюун санааны нэгдэл бол  үндэстэн, шашин, мэргэжил, эсвэл биднийг тусгаарладаг бусад нэр тодотголоос илүү чухал юм гэдгийг тэрбээр зүрх сэтгэлээрээ мэдэрдэг.&lt;ref&gt;Shankar, Sri Sri Ravi. Bang on the Door. Santa Barbara, CA: Art of Living Foundation. 1995. {{ISBN1-885289-31-6.}}&lt;/ref&gt;

&quot;Хүчирхийлэл үгүй нийгэм, өвчин үгүй бие, давчдал үгүй амьсгал, төөрөгдөл үгүй сэтгэл, саатал үгүй оюун ухаан, гэмтэл үгүй ой ухаан, уйтгар гуниг үгүй сүнс бол хүмүний оршихуйн төрөлх эрх юм.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.artofliving.org/wisdom-best-shock-absorber |title=Мэргэн ухаан бол хамгийн сайн цочрол шингээгч.|publisher=Artofliving.org |date= |accessdate=26 May 2014}}&lt;/ref&gt; гэж Шанкар үздэг байна.

Түүний хэлснээр [[шинжлэх ухаан]] болон [[спиритуалити]] буюу оюун санааны амьдрал хоёулаа мэдэхийг хүссэн чин хүслээс ургаж гардаг болохоор өөр хоорондоо уялдаа холбоотой мөн эв зохицолтой гэжээ. &quot;Би хэн юм бэ?&quot; гэдэг асуулт нь оюун санааны амьдрал өөд, &quot;Энэ юу юм бэ?&quot; хэмээх асуулт [[шинжлэх ухаан]] өөд дөтөлж хүргэдэг. Хөөр хөгжүүн баяр нь одоо энэ мөчид л гагцхүү байдгийг онцлон, стрессгүй хүчирхийлэлгүй дэлхийг бүтээхийг алсын хараандаа тэрбээр дурджээ. Үүнийг гүйцэлдүүлж хэрэгжүүлэх ач тустай бодитой арга хэрэгсэл нь түүний сургалт хөтөлбөр бөгөөд энэ бүхнийг олон түмэнд санал болгодог билээ. Тэрбээр амьсгалыг бие болон сэтгэлийг хооронд нь холбох аргамжаа, сэтгэлийг тайвшруулах арга хэрэгсэл хэмээн үздэг. Түүний үзлээр &quot;Үнэн бол шугаман шулуун гэхээсээ илүүтэйгээр, бөмбөрцөг шиг бөөрөнхий тул хоорондоо зөрчилдөөнтэй байх ёстой.&quot; гэж үздэг.&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/04/AR2007070401609.html Вашингтон Пост сонины ярилцлага]. Washingtonpost.com (5 July 2007). Retrieved on 7 September 2011.&lt;/ref&gt;

=== Сударшан Крия ===
Амьсгалахуй дээр тулгуурлаж үндэслэсэн техник [[Сударшан крия]] © ([[:en:Sanskrit|Sanskrit]]: सुदर्शन क्रिया ''sudarśana-kriyā'')&lt;ref name=&quot;AolfSite_SkPage&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.srisri.org/educational-programs/sudarshan-kriya |wayback=20101201154539 |text=Амьдрах урлаг сангийн вебсайт дээрх Сударшан крияаны тухай хуудас |archiv-bot=2025-04-19 00:42:08 InternetArchiveBot }}. Srisri.org. Retrieved on 7 September 2011.&lt;/ref&gt; Амьдрах урлагийн Аз жаргалын програмын голлох бүрэлдэхүүн хэсэг, мөн [[Амьдрах урлаг сан]]-гийн сэтгэл зүйн гэмтлийг бууруулж багасгах хөтөлбөр&lt;ref name=&quot;AolfSite_SkPage&quot; /&gt;-ийн тулгын чулуу юм.  ''[[:en:Vajrasana_(yoga)|Vajrasana]]'' ''(бохирч суух)''-н [[:en:Ujjayi_breath|Ujjayi]]''(ялалт)''-н амьсгалыг  ''[[:en:Bhastrika|bhastrika]] (хөөргөн амьсгал)''-г хийсний дараа хэмнэлт амьсгалыг ''[[:en:Vajrasana_(yoga)|sukhasana]] (завилж)''-аар суун хийдэг.&lt;ref name=&quot;TOISKY&quot;&gt;{{cite news|title=Sudarshan Kriya, a stress buster|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-09-09/bangalore/27189063_1_sudarshan-kriya-sudarshan-kriya-spinal-cord|newspaper=The Times of India|date=9 September 2003|access-date=2017-11-29|archive-date=2014-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107175325/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-09-09/bangalore/27189063_1_sudarshan-kriya-sudarshan-kriya-spinal-cord|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Анагаах ухааны эрдэм шинжилгээний олон судалгаа дэлхийн нэр хүндтэй сэтгүүлүүдэд Сударшан крияны тухай хэвлэгдсээр байна.&lt;ref name=&quot;AOLResearch_List&quot;&gt;[http://aolresearch.org/published_research.html Олон улсын нэр хүндтэй сэтгэл судлалын сэтгүүлүүдэд хэвлэгдсэн Амьдрах урлагийн Сударшан крия Йогийн ШУ-ны судалгааны материалуудын жагсаалт] Aolresearch.org.&lt;/ref&gt; Бие физиологи, [[сэтгэл судлал]]-ын ач тус үр өгөөжүүд эдгээр судалгаанд орсон ба стрессийн хэмжээг багасгадаг ([[:en:Cortisol|кортизол]]-[[стресс]] үүсгэгч гормон буурсан), [[:en:Immune_system|дархлааны тогтолцоо]] сайжирдаг, [[айдас]] түгшүүрийг арилгаж багасгадаг, [http://www.slideshare.net/tserendorjdorjgotov/6773-68045279 (хөнгөн, дунд хүнд хэлбэр)-ийн сэтгэл гутралыг 67-73 хувь] суллаж бууруулдаг,&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=10708840|last1=Janakiramaiah|first1=N|last2=Gangadhar|first2=BN|last3=Naga Venkatesha Murthy|first3=PJ|last4=Harish|first4=MG|last5=Subbakrishna|first5=DK|last6=Vedamurthachar|first6=A|title=Janakiramaiah, N; Gangadhar, BN; Naga Venkatesha Murthy, PJ; Harish, MG; Subbakrishna, DK; Vedamurthachar,A (2000). Antidepressant efficacy of Sudarshan Kriya Yoga (SKY) in melancholia: A randomized comparison with electroconvulsive therapy (ECT) and imipramine / Меланхоликийн нөхцөлд Сударшан Крияагийн сэтгэл гутралын эсрэг нөлөөː Цахилгаан цочрооны эмчилгээ(ECT)болон имипрамина хоорондын санамсаргүй түүврийн харьцуулсан судлагаа |volume=57|issue=1–3|pages=255–9|journal=Journal of Affective Disorders|doi=10.1016/s0165-0327(99)00079-8}}&lt;/ref&gt; [[:en:Antioxidant|антиоксидант]]-ийн хамгаалалыг өсгөн нэмэгдүүлдэг, [[:en:Brain#Functions|уураг тархины мэдрэлийн үйл ажиллагаа]]-г хурцалдаг, (анхаарал төвлөрөл нэмэгддэг, стресс өдөөгчийг суллаж, эрүүлжүүлдэг) зэрэг [http://www.slideshare.net/tserendorjdorjgotov/ss-68048732 өөр бусад шинжлэх ухааны баримт]-ууд&lt;ref&gt;Gautier, Francois. The Guru of Joy. New York: Hay House, 2008. p. 155-164.&lt;/ref&gt;-ыг дурдаж болно.

== Энх тайван хүмүүнлэгийн үйлс ==
=== Япон орны аз жаргалын индексийн жагсаалтыг урагшлуулахад хамтран ажиллана ===
Оюун санааны удирдагч хүн амын дунд амиа хорлолтоороо дэлхийд толгой цохидог Япон орны аз жаргалын индексийн жагсаалтыг урагшлуулахад Японы парлиаменттай хамтран ажиллана.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Times News|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/newshound-tales/an-indian-push-for-japans-happiness-index/?fbclid=IwAR0JJ1Ztokl7E6j2wXM8k9NWP-45pPNBfusTHHyJXio4HixWILZzbi68IrE}}&lt;/ref&gt;

=== Гэр бүл, сургуулийн орчин дахь хүчирхийллийн эсрэг ===
[[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]] АНУ-ын олон мужуудад сургуулийн орчин дахь хүчирхийллийг зогсооход өргөн далайцтай арга хэмжээ явуулж байна. &lt;ref&gt;{{cite web|title= АНУ-ын Дэд Еранхийлөгч асан Jоseph Biden Амьдрах урлагт талархлаа илэрхийлэв| url= https://www.youtube.com/watch?v=TJfE8X0JXOA|}}&lt;/ref&gt; Тэр тусмаа АНУ-д сургуулийн орчинд буутай зэвсэгт хүчирхийлэл гарах нь олон улсын хэмжээнд хөндүүр сэдэв бөгөөд [[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]] -тай хамтран Сургуулийн орчинд хүчирхийлэлээс сэргийлэх Сургуулийн орчинд ухааралыг нэмэгдүүлж хүчирхийлэлгүй нийгмийг бүрдүүлэх үүднээс хүүхэд мөн өсвөрийн насныханд зориулсан сургуулиудад зориулсан АртЭксел,  YES! Хөтөлбөрүүдийг АНУ-ын 200 орчим &lt;ref&gt;{{cite news|title=Empower Youth! Give the Gift that Every Student Deserves!|url=https://www.facebook.com/YESforSchoolsUSA/videos/2202107926722311/UzpfSTEwMDAwMTM0MjcwMzU1NzoxOTk5Mjc4NzQzNDYwMTk2/news}}&lt;/ref&gt; ЕБС-ын 100000 гаруй сурагчдад оруулж ач тусыг нь мэдрүүлээд байна&lt;ref&gt;{{cite news|title=IMPACTS|url=http://youthempowermentseminar.org/our-impact=youthempowermentseminar.or/news|access-date=2018-10-25|archive-date=2023-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006215333/http://youthempowermentseminar.org/our-impact=youthempowermentseminar.or/news|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Венесуэлийн хямралыг эвлэрүүлэн зуучлах ===
[[Амьдрах урлаг сан]] үндэслэгч Оюун санааны удирдагч Шри Шри Шри Рави Шанкарыг [[Венесуелийн Ерөнхийлөгч Николас Мадура]] улс оронд үүссэн улс төрийн хямралыг шийдвэрлүүлэх эвлэрүүлэн зуучлагчаар тохоон томилоод байна.&lt;ref&gt;[https://www.newsnation.in/india-news/sri-sri-ravi-shankar-is-new-peacemaker-of-venezuela-6-times-spiritual-guru-brokered-peace-article-230849.html?fbclid=IwAR3TaLDVeM26EHOgsfIOmN-tlXsksYfAviHGGJEcF1H32ro58XCgbLB7wtw 'Sri Sri Ravi Shankar is new ‘peacemaker’ of Venezuela: 6 times spiritual guru brokered peace'], Nation News&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://www.plenglish.com/index.php?o=rn&amp;id=44178&amp;SEO=president-maduro-receives-indian-peace-ambassador-sri-sri-ravi |wayback=20190709203610 |text='President Maduro Receives Indian Peace Ambassador Sri Sri Ravi' |archiv-bot=2026-03-25 13:27:08 InternetArchiveBot }}, Prensa Latina&lt;/ref&gt;

=== Колумб болон ФАРК ( Колумбын Хувьсгалт зэвсэгт хүчин ) ===
2015 оны 6 дугаар сард Шри Шри Рави Шанкар [[Колумб]]-ын ерөнхийлөгч [[Хуан Мануэль Сантос]]-тай уулзсан ба,  [[Колумб]]-ын засгийн газар болон [https://en.wikipedia.org/wiki/Revolutionary_Armed_Forces_of_Colombia Зэвсэгт ФАРК бүлэглэл]-ийн хооронд энхийн хэлэлцээнд &quot;зуучлагчаар ажиллах&quot;-ыг Колумбын ерөнхийлөгч зөвшөөрсөний дагуу,&lt;ref name=&quot;www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0&quot;&gt;{{cite web|title=ШРИ ШРИ РАВИ ШАНКАР КОЛУМБ УЛСАД 52 ЖИЛ ҮРГЭЛЖИЛСЭН ИРГЭНИЙ ДАЙНЫГ ТӨГСГӨЛ БОЛГОСОН|url=https://www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0|website=Official website of the Peace Delegation of the FARC-EP (Revolutionary Armed Forces of Colombia - People's Army)|accessdate=22 July 2015}}&lt;/ref&gt; 2015 оны 6 дугаар сард Кубад айлчилсан. Зэвсэгт ФАРК улс төрийн явуулга, нийгмийн шударга ёсонд хүрэх ''[[:en:Ahimsa|ahimsa]]'' буюу хүчирхийлэлгүй байх Гандийн зарчмыг дагаж мөрдөхөөр санал нэгдсэн. &lt;ref&gt;{{cite news|title=&quot;Шри Шри Рави Шанкар Колумбад Энх тайванг авчирахад тусалдаг.|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sri-Sri-Ravi-Shankar-helps-to-bring-peace-to-Colombia/articleshow/48022149.cms|accessdate=22 July 2015|agency=Times of India|publisher=Bennett, Coleman &amp; Co. Ltd|date=July 10, 2015}}&lt;/ref&gt; 2016 оны 8 дугаар сар 25-нд талууд энх тайвнаар орших нэг талын энхийн хэлэлцээгээ амжилттай явуулж өндөрлүүлэв. &lt;ref&gt;{{cite news|title=&quot;Шри Шри Рави Шанкар Колумбын хамгийн харгис мөргөлдөөнийг төгсгөл болгоход гол үүрэг гүйцэтгэсэн тухай|url=https://swarajyamag.com/insta/how-sri-sri-ravi-shankar-played-a-key-role-in-ending-one-of-latin-americas-most-brutal-conflicts|agency=Swarajya Staff|date=September 29, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=&quot;ФАРК Колумбын засгийн газар хоёрын дунд үргэлжилсэн 52 жилийн дайны түүхэн төгсгөлд Шри Шри Рави Шанкарын гүйцэтгэсэн үүргийг Колумбын ерөнхийлөгч зарлан тунхаглав|url=http://newsnviews.online/news-n-views/colombian-president-hails-sri-sris-role-in-historic-ending-of-52-year-old-war-between-farc-colombian-%E2%80%8Bgovt-%E2%80%8B-%E2%80%8B%E2%80%8B-%E2%80%8B|agency=newsnviews.online|date=September 28, 2016|access-date=Арван хоёрдугаар сар 18, 2017|archive-date=Хоёрдугаар сар 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202234838/http://newsnviews.online/news-n-views/colombian-president-hails-sri-sris-role-in-historic-ending-of-52-year-old-war-between-farc-colombian-%E2%80%8Bgovt-%E2%80%8B-%E2%80%8B%E2%80%8B-%E2%80%8B/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0&quot;/&gt;

=== Пакистан ===
Тэрбээр “Эв эеийн сайхан санаа” өвөрлөж 2004 онд [[Пакистан]]-д айлчилсан &lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/788657.cms 'Пакистанд шашны зүтгэлтэн айлчлав'], The Times of India&lt;/ref&gt; ба мөн 2012 онд [[Исламабад]] болон [[Карачи]] хотод Амьдрах урлагийн төвүүдийн нээлтэд оролцохдоо дахин айлчилсан байдаг.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар 'Амьдрах урлаг'-ийнхаа тухай Лахорт ярив|url=http://tribune.com.pk/story/349068/sri-sri-ravi-shankar-tells-lahore-about-his-art-of-living/|accessdate=15 September 2014|publisher=The Express Tribune News Network|date=March 12, 2012}}&lt;/ref&gt; 2014 оны 3 дугаар сард [[Исламабад]] дахь Амьдрах урлагийн төв зэвсэгт этгээдүүдэд шатаалгаж байсан. &lt;ref&gt;{{cite news|title=32.	Амьдрах урлагийн иогийн төвийг хараалсан нь Энэтхэг болон Шри Шри Рави Шанкар үндэслэгчээс болсон гэж цагдаа сэжиглэж байна.|url=http://newsweekpakistan.com/art-of-living-center-torched-in-islamabad/|accessdate=25 June 2014|work=Newsweek|agency=Newsweek|publisher=AG Publications|date=10 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Йогийн төвийг шатаасны дараахан Пакистан ТВ мэтгэлцээн явуулсан уу?|url=http://www.nbcnews.com/news/world/did-pakistan-tv-debate-prompt-burning-yoga-center-n49036|accessdate=25 June 2014|publisher=NBC News|date=10 March 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Ирак ===
[[Ирак]]-ийн Ерөнхий сайд [[:en:Nouri_al-Maliki|Наури ал Малик]]-ийн урилгаар 2007&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.ibnlive.com/news/art-of-living-guru-in-iraq-to-talk-peace/41193-3.html?xml |wayback=20070930155651 |text=Амьдрах урлагийн оюун санааны удирдагч Иракт Энх тайвны яриа хэлэлцээнд уригдав |archiv-bot=2025-04-19 00:42:08 InternetArchiveBot }}. Ibnlive.com. Retrieved on 7 September 2011.&lt;/ref&gt; онд, 2008&lt;ref&gt;{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар Иракт 2 дахь удаагаа айлчиллаа.|url=http://www.rediff.com/news/2008/dec/22sri-ravi-shankar-visits-iraq.htm|accessdate=15 September 2014|publisher=Rediff.com|date=December 22, 2008}}&lt;/ref&gt; онд [[Ирак]]т тус тус айлчилсан айлчлалын үеэр дэлхийн энхтайвныг дэмжих зорилгоор улс төр, шашны удирдагч нартай уулзсан. 2014 оны 11 дүгээр сард Рави Шанкар Иракийн [[:en:Erbil|Ербил]] тусламжийн хуаранд очсон. Тэрбээр мөн уг бүсэд [[:ru:Езиды|Езиды]] болон бусад [[Ислам]] шашинтан бус хүмүүсийн аймшигт нүд хальтрам нөхцөл байдалтай танилцаж, тэдний асуудлыг хөндсөн бага хурлыг зохион байгуулсан.&lt;ref name=huff-erbil-conf&gt;{{cite web|title=Оюун санааны удирдагч Шри Шри Рави Шанкар Езиды үндэстний эрхийг дэмжихээр Иракаар аялана.|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/11/19/sri-sri-ravi-shankar-iraq_n_6178316.html|accessdate=20 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Энэтхэгийн Оюун санааны мастер Хойд Ирак дахь дүрвэгсдэд тусламж үзүүлэв|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1643903/indian-spiritual-leaders-ngo-steps-relief-work-refugees-northern-iraq|accessdate=20 November 2014}}&lt;/ref&gt;


=== Энэтхэгийн Кашмир ===
Зүүн Азийн Энх тайвны Чуулган 2016 оны 11 дүгээр сард &quot;Кашмирийг дахин диваажин болгох&quot; нэртэй бага хуралыг [[Жамму-Кашмир|Жамму Кашмирт]] эхлүүлсэн. Шри Шри Рави Шанкар хэлж байгаагаар, Кашмирын хүн амын 90 орчим хувь энх тайван хүсч байгаа ч, хүсэлтийг нь орхигдуулж байна. Тэрбээр мөн нэмж хэлэхдээ &quot;Кашмирын асуудлыг шийдэх шийдэл бол Кашмирчууд өөрсдөөс нь л гацхүү гарах учиртай.&quot; Энэ чуулган Зүүн Азийн найман орныг хамтад нь авчирч, үйлдвэрлэл эрхлэлт, ур чадвараа хөгжүүлэх, соёлын солилцоо, боловсролын хамтын ажиллагаа, эмэгтэйчүүдийг хүчирхэгжүүлэх санаачлага зэргээр хамтран ажиллахад чиглэгдэнэ.  &lt;ref&gt;{{cite news|title=40.	Кашмирын асуудлыг шийдэх шийдэл гагцхүү Кашмирчуудаас л гарна|url=http://m.greaterkashmir.com/news/jammu/solution-to-kashmir-problem-can-only-come-from-kashmiris-sri-sri/234395.html|accessdate=22 February 2017|agency=Greater Kashmir|publisher=GK Communications Pvt. Ltd|date=24 November 2016|archive-date=20 Арван нэгдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120015218/https://m.greaterkashmir.com/news/jammu/solution-to-kashmir-problem-can-only-come-from-kashmiris-sri-sri/234395.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Кашмирː Хүн амын 90 хувь нь энх тайванг хүсч байна|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/kashmir-90-per-cent-of-people-want-peace-says-sri-sri-ravi-shankar-4392410/|accessdate=22 February 2017|agency=The Indian Express [P] Ltd.|date=24 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Кашмирын салан тусгаарлагчид, дайтагч талууд бол 'ашиг олох саалийн үнээ'|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/241116/kashmiri-separatists-militants-are-cash-cows-says-sri-sri-ravi-shankar.html?fromNewsdog=1|accessdate=22 February 2017|agency=Deccan Chronicle|date=24 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Амьдрах урлаг Өмнөд Азид зориулсан бүсийн энх тайвны мөрийн хөтөлбөрийг эхлүүлнэ|url=http://www.ptinews.com/news/8107837_AOL-to-launch-regional-peace-platform-for-South-Asia.html|accessdate=22 February 2017|agency=Press Trust of India|date=22 November 2016}}&lt;/ref&gt;

=== Зүүн Хойд Энэтхэг ===
2017 оны 8 дугаар сар, Энэтхэг тусгаар тогнолоо зарласаны 71 жилийн ойн урд өдөр  11 дайтагч талын бүлгээс 68 дайчид [[Манипур]] мужийн Засгын газарт бууж өгөв.  Манипур мужийн Ерөнхий сайд [[:en:N._Biren_Singh|Н. Бирен Синг]] хямралтай бүсэд энх тайван авчирсан Шри Шри Рави Шанкарын хүчин зүтгэлийг магтан сайшаав. Шри Шри Рави Шанкарын байгууллага  сүүлийн 15 жил Манипур мужид ажилласаар ирсэн билээ. &lt;ref name=&quot;statesman&quot;&gt;{{cite news|title= Ерөнхий сайд Бирен Шри Шри Рави Шанкар Манипурт явуулсан энхийн хүчин зүтгэлийг магтан сайшаав|url=http://www.thestatesman.com/cities/cm-biren-lauds-sri-sri-ravi-shankar-peace-efforts-manipur-1502438102.html|accessdate=11 September 2017|publisher=The Statesman Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;india today&quot;&gt;{{cite news|title=Манипурː 68 гишүүдийн 6 алан хядагч бүлгийн гишүүн, мөн 4 эмэгтэй алан хядагч эмэгтэй ЕС Бирэн Синг-д бууж өгөв|url=http://indiatoday.intoday.in/story/manipur-terrorist-cadres-surrender-n-biren-singh/1/1025807.html|accessdate=11 September 2017|agency=India Today|publisher=Living Media India Limited}}&lt;/ref&gt;

2017 оны 9 дүгээр сард болсон &quot; Ондоошилыг хүчирхэгжүүлэх - Зүүн Хойдын уугуул нутгийн хүмүүсийн бага хурал&quot;  дээр Шри Шри Рави Шанкар &quot;Өөр 500 орчим дайчид зэвсгээ хураалгахаар хүлээж байна, тэд энхийн үйлсэд нэгдэхэд бэлэн.&quot;  хэмээн мэдэгджээ. Уг зүүн хойд хэсгээс 67 эсэргүүцэгч бүлэгийн төлөөлөл уг хуралд оролцсон бөгөөд энхийн өөрчлөлтөд оролцоход бэлэн гэдгээ илэрхийлжээ. Сүүлийн 10-12 жилд зогсолтгүй ажилласан  Шри Шри Рави Шанкар  түүний байгуулага &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Сүүлчийн зэвсгээ дайтагч талууд хураалгах хүртэл үргэлжлүүлэн ажиллах болно.&quot; &lt;ref name=&quot;nie&quot;&gt;{{cite news|title=‘Зүүн хойд мужийн дайтагч тал энх тайван тогтохыг хүлээж байна’|url=http://www.newindianexpress.com/nation/2017/sep/08/north-east-militants-waiting-to-make-peace-1653912.html|accessdate=11 September 2017|agency=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt; гэж мэдэгджээ. ULFA буюу Ассамын нэгдсэн чөлөөлөх фронтын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан [[:en:Anup_Chetia|Ануп Четиа]], уг бага хурлын дарга байсан бөгөөд уг бүсэд энх тайван тогтоох Шри Шри Рави Шанкарын хүчин чармайлтыг магтан сайшаав.&lt;ref name=&quot;NorthEast India24&quot;&gt;{{cite news|title=Шри Шри Рави шанкар дайтагч талуудыг илааршуулах хэвэнд нь оруулахад бэлэн гэдгээ илэрхийллээ.|url=http://www.northeastindia24.com/sri-sri-ravi-shankar-expressed-willingness-to-rehabilitate-militants-back-into-mainstream/|accessdate=11 September 2017|agency=NorthEast India24|publisher=NorthEast India24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arunachal24.in&quot;&gt;{{cite news|title=Бид сүүлийн галт зэвсэгийг хураах хүртэл үйл ажиллагаагаа зогсоохгүй гэж Шри Шри Рави Шанкар мэдэгдэв|url=http://arunachal24.in/we-will-not-stop-till-the-last-gun-is-laid-down-sri-sri-ravi-shankar/|accessdate=11 September 2017|agency=Arunachal24.in|publisher=Arunachal24.in}}&lt;/ref&gt;

=== Аяадхон асуудал ===
Энэ Аяадхон асуудалд хэний талд орох гэж байна? гэж асуухад
Шри Шри Рави Шанкар “Би аль нэгний талд нь орвол, яаж би зуучилж чадах юм бэ? Яриа хэлэлцээгээр бүхий л ашиг сонирхол /үүндː [[Хиндү шашин|Хинди]], [[Ислам]], Засгийн газар болон бусад бүлэглэлүүд/-ыг багтаасан шийдлийг эрэлхийлж, олохыг  зорьж байна.” гэжээ.&lt;ref name=&quot;firstpost.com&quot;&gt;{{cite news|title=Шри Шри Рави шанкар Аяадхон асуудлаар ЗГ-ын ашиг сонирхолыг төлөөлж байгаа гэдгээ үгүйсгэлээ|url=http://www.firstpost.com/india/sri-sri-ravi-shankar-rejects-congress-charges-of-him-representing-govt-interests-in-ayodhya-dispute-4196673.html|accessdate=2017-11-11|agency=firstpost.com|publisher=firstpost.com}}&lt;/ref&gt; Асуудлыг &quot;өөрийгөө өргөмжлөх зорилгоор бусдыг буруутгах&quot;-аасаа илүү харилцан хүндэтгэж, яриа өрнүүлж байж шийдвэрлэж болохсон.&lt;ref name=&quot;indiasamvad.co.in&quot;&gt;{{cite news|title=25 жилийн өмнө сүмийг нураасан нь Хинди шашинтан Мусулман нарын зовох шалтгаан болсоор байх уу|url=http://www.indiasamvad.co.in/viewpoint/quarter-century-of-demolition-soul-trouble-continues-26513|accessdate=2017-11-29|agency=indiasamvad.co.in|publisher=indiasamvad.co.in|archive-date=2017-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202182116/http://www.indiasamvad.co.in/viewpoint/quarter-century-of-demolition-soul-trouble-continues-26513|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Шашин хоорондын яриа хэлэлцээ ===
Рави Шанкар [[:en:Interfaith_dialogue|шашин хоорондын яриа хэлэлцээ]]нд оролцдог ба одоогоор [[:en:Elijah_Interfaith_Institute|Елижах шашин хоорондын хүрээлэн]]д дэлхийн шашны удирдагчийн зөвлөлийг төлөөлдөг. &lt;ref&gt;{{cite web|title=Энэтхэгийн шашны зүтгэлтэнгүүд|url=http://www.elijah-interfaith.org/index.php?id=731|publisher=Elijah Interfaith Institute|accessdate=30 April 2013}}&lt;/ref&gt; 2008 он, 2010 оны шашин хоорондын дээд хэмжээний чуулганаар тэрбээр шашны зүтгэлтнүүдийг оролцуулан ХДХВ-ын эсрэг хамтын үйл ажиллагааг өрнүүлж явуулсан. &lt;ref&gt;{{cite news|title=ХДХБ өртсөн хүмүүсийг Оюун санаагаар анагааж эрүүлжүүлэхүй|url=http://www.dnaindia.com/bangalore/1444431/report-spiritual-healing-for-hiv-infected-in-bangalore|accessdate=2013-07-30|newspaper=DNA|date=2010-09-28}}&lt;/ref&gt; 2013 оны 7 дугаар сард Женевт НҮБ-ын ДОХ-ын гол удирдлагуудын хуралд тэрбээр ХДХВ-ээс урьдчилан сэргийлэх, хүйсийн хооронд буй хүчирхийлэл, сэтгэлийн шарх, ялгаварлан гадуурхалын талаарх тулгамдсан асуудлыг хэлэлцүүлсэн байдаг. &lt;ref&gt;{{cite web|title=ДОХ-ын тусламж үйлчилгээнд шинжлэх ухаан, оюун санааны амьдрал холбогдох нь|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2013/july/20130703srisrishankar/|publisher=UNAIDS|accessdate=30 July 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Хорих ангийн хүмүүжигч нарт зориулсан програм ===
1992 онд хорих ангийн хүмүүжигч нарт зорилсан 'Prison SMART' програм&lt;ref&gt;{{cite news|title=&quot;Өмнөд Африкийн шоронгийн хүмүүжигчид йог хийв|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7777912.stm|publisher=BBC News|date=2008-12-24|first=Andrew|last=Walker}}&lt;/ref&gt;-ийг эхлүүлж, нийгэмтэй тэднийг хөл нийлүүлэн алхахад тусалдаг. &lt;ref&gt;{{cite news|title=Pravin Mahajan 'n D's brother sing together|url=http://expressindia.indianexpress.com/news/fullstory.php?newsid=85731|newspaper=The Indian Express|date=30 April 2007}}&lt;/ref&gt; 
2002 оноос эхлэн Амьдрах урлагийн [https://www.artofliving.org/mn-mn/%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%B3%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D0%BC%D2%AF%D2%AF%D0%B6%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D1%85-%D1%85%D3%A9%D1%82%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80 хорих ангийн  Prison SMART хөтөлбөр]-ийг хоригдогч гэлтгүй хорих ангийн харгалзагч нарт оруулж эхэлсэн ба [http://cd.gov.mn/mn/%d1%85%d0%be%d1%80%d0%b8%d1%85-%d0%b0%d0%bd%d0%b3%d0%b8-%d0%b0%d0%bb%d0%b1%d0%b0%d0%bd%d0%b4-%d0%b1%d1%8f%d1%81%d0%b0%d0%bb%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d1%8b%d0%bd-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d1%82/ ШШГЕГ-тай хамтран 2015 оноос Монголын шорон хорих анги, засан хүмүүжүүлэх газруудад]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  ШШГЕГ-тай гэрээтэй ажилласны үндсэн дээр саадгүй чөлөөтэй оруулж эхлээд байна.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Хорих анги, албанд бясалгалын сургалт явагдаж эхэллээ|url=http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82|publisher=history.cd.gov.mn|date=2015-03-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203115503/http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Албан хаагчдад амьдрах урлаг бясалгалын сургалт зохион байгуулав|url=http://409.cd.gov.mn/index.php/hunii-nuuts-surgalt/surgalt-olon-niitiin-uil-ajillagaa/yltnii/528-shri-shri-amidrah-urlag-bysalgaliin-bagsh-surgalt-zohion-baiguulav|publisher=409.cd.gov.mn|date=2015-03-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2017-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528133139/http://409.cd.gov.mn/index.php/hunii-nuuts-surgalt/surgalt-olon-niitiin-uil-ajillagaa/yltnii/528-shri-shri-amidrah-urlag-bysalgaliin-bagsh-surgalt-zohion-baiguulav|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Хүмүүжигчдийг нийгэмшүүлж байна|url=https://www.news.mn/?id=4205|publisher=news.mn|date=2017-06-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2021-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411014758/https://news.mn/?id=4205|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=ХАМТАРСАН УУЛЗАЛТ ХЭЛЭЛЦҮҮЛЭГ ЗОХИОН БАЙГУУЛЛАА|url=http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE|publisher=history.cd.gov.mn|date=2016-03-02|first=ШШГЕГ ТГГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203112305/http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
Одоогоор дэлхийн хэмжээнд 60 гаруй орны 700000 гаран шоронгийн хүмүүжигчид энэ хөтөлбөрт хамрагдаж ач тусыг хүртээд байна&lt;ref&gt;{{cite news|title=Yoga, meditation uplift prisoners' spirits in Dubai|url=https://www.khaleejtimes.com/nation/dubai/yoga-meditation-uplift-prisoners-spirits-in-dubai-?fbclid=IwAR0fYfqQan-z8dXxstJ-jCISeIU_6Tjp_-GT-NAFoz2NWawO0ga6BA_YQRg|newspaper=Khaleej times|date=11 October 2018|access-date=25 Аравдугаар сар 2018|archive-date=3 Хоёрдугаар сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203212255/https://www.khaleejtimes.com/nation/dubai/yoga-meditation-uplift-prisoners-spirits-in-dubai-?fbclid=IwAR0fYfqQan-z8dXxstJ-jCISeIU_6Tjp_-GT-NAFoz2NWawO0ga6BA_YQRg|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Байгалийн гамшиг ===
Түүний сайн дурынхан 2004 онд [[цунами]], [[Катрина хар салхи]], [[Гаити|Гайти]] зэрэг өөр бусад нутаг оронд болсон мөргөлдөөн, байгалийн гамшгийн хохирогчдод сэтгэл санааны тусламж үзүүлжээ.&lt;ref&gt;[http://www.nouvelleviehaiti.org/ Nouvelle Vie Haiti Youth Corps] Haiti Program&lt;/ref&gt;

== Нийгэмд хүрсэн санал санаачилгууд ==

=== Хар тамхигүй Энэтхэг аян ===
2019 оны 2 дугаар сарын 19-ны өдөр энэхүү аяны үеэр Энэтхэгийн Ерөнхий Сайд Нарендра Моди&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/drugs-only-strengthen-terrorists-modi/articleshow/68071448.cms?fbclid=IwAR0IjamEE6w8Zh9PrS9aHpDjYh9ya48zSxCGwAsjpazjBAfhRx0Q3Am7I6I| work=The Times of India | title= Drugs only strengthen terrorists: Narendra Modi – The Times of India}}&lt;/ref&gt;, болон Боливуудын нэртэй одод продюсэрууд, &lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-sanjay-dutt-bollywood-stars-come-support-sri-sri-ravi-shankars-campaign-drug-free-india/?fbclid=IwAR0H6xMAsXYNDyyyqQOwWSbMWYmbDKwEMuU00MDje-XlpbWrHHmGSPHvVAw | work=Bollywood Hungamam | title= Varun Dhawan, Sanjay Dutt, producer Mahaveer Jain and other Bollywood stars along with PM Narendra Modi come out in support of Sri Sri Ravi Shankar’s campaign Drug Free India – Bollywood Hungamam}}&lt;/ref&gt; олон их дээд сургууль коллежийн оюутнүүд&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-sanjay-dutt-bollywood-stars-come-support-sri-sri-ravi-shankars-campaign-drug-free-india/?fbclid=IwAR0H6xMAsXYNDyyyqQOwWSbMWYmbDKwEMuU00MDje-XlpbWrHHmGSPHvVAw | work=Bollywood Hungamam | title= Varun Dhawan, Sanjay Dutt, producer Mahaveer Jain and other Bollywood stars along with PM Narendra Modi come out in support of Sri Sri Ravi Shankar’s campaign Drug Free India – Bollywood Hungamam}}&lt;/ref&gt; хамрагдаж хар тамхи хэрэглэхгүй байх ам тангараг өргөжээ. 

=== Илүү сайхан Энэтхэгийн төлөөх сайн дурын үйлс ===
Энэхүү үйлсээрээ 2012 онд Делид гарсан буутай хүчирхийллийн хэргийн эсрэг&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/mumbai/35952963_1_vips-azad-maidan-silent-vigil | work=The Times of India | title=Mumbaikars hold public vigils to condemn Delhi horror; seek security for citizens, not VIPs – The Times of India | access-date=2017-11-30 | archive-date=2013-09-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061044/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/mumbai/35952963_1_vips-azad-maidan-silent-vigil | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, үнэгүй эрүүл мэндийн аян&lt;ref&gt;{{cite news|title= Амьдрах урлаг сангаас ядуусын хорооллынхонд эрүүл мэндийн үнэгүй аян явуулав|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/free-health-camps-for-slum-dwellers-by-art-of-living-113051000649_1.html|accessdate=29 July 2013|newspaper=Business Standard|date=10 May 2013}}&lt;/ref&gt;, сонгогчдын сонгох ухаарлыг нэмэгдүүлэх зэрэг олон үйлс аян&lt;ref&gt;{{cite news|title=АУ Сан сонгогчдыг сонгуульд идэвхтэй оролцохыг ятгав|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Foundation-urges-citizens-to-vote/articleshow/24172020.cms|accessdate=28 November 2013|newspaper=The Times of India|date=15 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=ТББ-ын сайн дурын ажилчид 35000 гаран сонгогчдын нэрсийг гаргав|url=http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5179866745637335037&amp;SectionId=5494605966908300850&amp;SectionName=Civic&amp;NewsDate=20131101&amp;NewsTitle=NGO%20volunteers%20enrol%2035,000%20people%20in%20voters%E2%80%99%20list|accessdate=28 November 2013|newspaper=Sakal Times|date=1 November 2013|archive-date=8 Арван нэгдүгээр сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108235711/http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5179866745637335037&amp;SectionId=5494605966908300850&amp;SectionName=Civic&amp;NewsDate=20131101&amp;NewsTitle=NGO%20volunteers%20enrol%2035,000%20people%20in%20voters%E2%80%99%20list|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=&quot;Би илүү сайхан энэтхэгийн төлөө саналаа өгнө&quot; аяныг YCCE коллеж дэмжлээ url=http://www.nagpurtoday.in/ycce-supports-i-vote-for-better-india-campaign/|accessdate=28 November 2013|newspaper=Nagpur Today|date=11 October 2013}}&lt;/ref&gt;-ыг багтаан оруулдаг.

=== &quot;ХҮЧИРХИЙЛЭЛГҮЙ&quot; хөдөлгөөн ===
Уг хөдөлгөөн 2013 оны З дугаар сард Шанкарын сангаас хүчирхийлэлийг арилгах зорилгоор үндэсний хэмжээний хөдөлгөөн болж үүссэн. Хувь хүнийг олон нийтийн  онлайн сүлжээгээр хүчирхийлэхгүй байх хөдөлгөөнийг хөхиүлэн дэмжиж,&lt;ref&gt;{{cite news|title=Нэг тэр бум хүчирхийлэлгүй байх үйлдлийг Шри Шри Рави Шанкар уриалжээ|url=http://www.lamag.com/citythink/citythinkblog/2013/03/25/no-higher-calling-his-holiness-sri-sri-ravi-shankar-challenges-the-world-to-commit-one-billion-acts-of-nonviolence-|accessdate=17 April 2013|newspaper=Los Angeles Magazine|date=25 March 2013}}&lt;/ref&gt; засгийн газар, олон нийтийн эрүүл мэнд хэвлэл мэдээллээр хүчирхийлэлгүй байх зарчмыг тунхагладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Хүчирхийлэлгүй байх нь өөрчлөлтийг авчирдаг|url=http://ridley-thomas.lacounty.gov/index.php/nonviolence/|publisher=Los Angeles County|accessdate=26 April 2013|archive-date=16 Аравдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016094441/http://ridley-thomas.lacounty.gov/index.php/nonviolence/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Авилгалын эсрэг Энэтхэг ===
Тэрбээр Локпал (буюу авилгалын эсрэг) тунхаглалын шаардлагыг биелүүлэхийн төлөө өргөн далайцтай хөдөлгөөн  өрнүүлдэг&lt;ref&gt;{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар авилгал хээл хахуулийн эсрэг хөдөлгөөн өрнүүлэв|url=http://www.dnaindia.com/india/1609098/report-sri-sri-ravi-shankar-in-up-on-anti-graft-drive|accessdate=30 September 2013|newspaper=DNA|date=8 November 2011}}&lt;/ref&gt; ба &quot;Энэтхэг авлига хээл хахуулийн эсрэг&quot; хөдөлгөөнийг үндэслэгчдийн нэг &lt;ref&gt;{{cite news|title=Энэтхэг авилгалын эсрэг хөдөлгөөнийг үндэслэгч Шри Шри Үндэсний ВЖП намын Локпал тунхаглалд туслана|url=http://www.indianexpress.com/news/iac-founder-sri-sri-says-asked-for-bjp-s-help-on-jan-lokpal/857582/0 |accessdate=30 September 2013|newspaper=The Indian Express|date=9 October 2011}}&lt;/ref&gt; юм.

=== Спортын ёс зүйн тухай дэлхийн дээд хэмжээний чуулган ===
2003 онд тэрбээр бизнесийн орчинд хүний мөс чанар үнэт зүйлс, ёс зүйг хүчтэй болгох зорилгыг өвөртлөн Бизнес дэх ёс зүй-Корпорэйт соёл болон Оюун санааны хэлэлцүүлгийг санаачилсан. Энэ нь хожмоо ёс зүйн олон улсын хурлыг зарлан хуралдуулдаг бизнес дэх ёс зүйн төлөөх дэлхийн дээд хэмжээний чуулганыг бүрдүүлэхэд оролцдог болсон. &lt;ref&gt;{{cite news|title=Бизнес дэх ёс зүйн Олон улсын удирдагчдын симпозиум Женевт 2013 оны 7 дугаар сарын 1-нд эхлэв|url=http://m.economictimes.com/news/news-by-industry/et-cetera/international-leadership-symposium-on-ethics-in-business-begins-on-july-1-in-geneva/articleshow/20851594.cms|accessdate=25 September 2014|agency=Bennett Coleman &amp; Co.|publisher=Bennett Coleman &amp; Co.|date=1 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар Европт|url=http://www.neurope.eu/author/sri-sri-ravi-shankar|accessdate=25 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519074238/http://www.neurope.eu/author/sri-sri-ravi-shankar/|archive-date=19 Тавдугаар сар 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;la-fifa&quot;&gt;{{cite web|title=FIFA болон ёс зүй; бие биентэйгээ нөхцөлдөж гүйцэлдэхгүй байна|url=http://www.latimes.com/sports/soccer/la-sp-soccer-baxter-20140914-story.html|publisher=Los Angeles Times|accessdate=2014-09-25}}&lt;/ref&gt; 2014 оны 9 дүгээр сард [[Цюрих хот|Цюрих]] хотноо [[:en:World_Forum_for_Ethics_in_Business|Спортын ёс зүйн тухай дэлхийн дээд хэмжээний чуулган]]ыг [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|Олон улсын хөл бөмбөгийн холбоо]]ны гол удирдлагуудыг оролцуулан спортод “Ёс зүй болон нээлттэй байдал”-дээр анхаарал хандуулсан нэг өдрийн арга хэмжээг зохион байгуулсан. &lt;ref name=la-fifa /&gt;

=== Шри Шри Их сургууль ===
Шри Шри Их сургууль 2009 онд Шри Шри Рави Шанкар багшийн санаачлагаар байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.srisriuniversity.edu.in/srisriravishankar |title=Archive copy |access-date=2017-11-30 |archive-date=2017-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505114200/http://www.srisriuniversity.edu.in/srisriravishankar |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Уг сургууль 2017 онд Үндсэний боловсролын өв тэгш шагнал, Тэргүүлэх санаачлагатай их сургуулийн шагналыг авчээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uniindia.com/best-innovative-university-award-for-sri-sri-university/other/news/758703.html|title=Шри Шри Их сургууль хамгийн бүтээлч санаачлагатай их сургуулийн шагнал авав|date=2017-01-23|publisher=United News of India|accessdate=2017-04-21}}&lt;/ref&gt;

Энэтхэгийн Амьдрах урлаг буюу Виакти Векас Кендра Одишагийн засгийн газартай харилцан ойлголцох санамж бичигт гарын үсэг зурав. Йога, пранаяма, бясалгал амьсгалын иж бүрэн дасгал соёлын програмыг тогтмол явуулж, өөрчлөгдсөн өөдрөг бүтээлч хандлагатай сэтгэлгээг бий болгож Засгийн газрын хэрэгжүүлж байгаа хөдөөгийн хөгжлийн програмтай холбож өгөх юм байна. Үүнд Шри Шри Их сургууль их үүрэг гүйцэтгэнэ. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://orissadiary.com/jharkhand-adopts-odisha-govt-innovative-model-grampanchayats-development-strategy-art-living-technique-dovetailing/|title=Оюун санааны сэргэлт ба хөдөөгийн хөгжил|date=2017-01-23|publisher=orissadiary.com|accessdate=2017-12-14}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Олон улсын шагнал өргөмжлөл ==
* 2016 - Энэтхэгийн Хамгийн дээд хоёрдогч иргэний шагнал Падма Вибхушан,  2016 оны 1 дүгээр сар &lt;ref name=&quot;www.thehindu.com&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/padma-awards-announced/article8151257.ece|title=Padma Vibhushan for Rajinikanth, Dhirubhai Ambani, Jagmohan|accessdate=28 February 2016|publisher=The Hindu|date=January 26, 2016}}&lt;/ref&gt;
* 2016 - Dr Nagendra Singh Олон улсын энх тайвны шагнал, Энэтхэг, 2016 оны 11 дүгээр сар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sri Sri Ravishankar gets international peace prize|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sri-Sri-Ravishankar-gets-international-peace-prize/articleshow/55529251.cms|accessdate=10 December 2016|publisher=The Times of India|date=November 20, 2016}}&lt;/ref&gt;
* 2015 - Перугийн дээд одон, &quot;Medalla de la Integracion en el Grado de Gran Oficial (Дээд албаны төлөөлөгч)&quot;&lt;ref name=&quot;www.dnaindia.com&quot;&gt;{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar conferred with Peru's highest award 'Grand Officer'|url=http://www.dnaindia.com/india/report-sri-sri-ravi-shankar-conferred-with-peru-s-highest-award-grand-officer-2100609|accessdate=22 July 2015|agency=DNA|date=July 1, 2015}}&lt;/ref&gt;
* 2015 - Колумбын Хамгийн дээд иргэний одон, &quot;Orden de la Democracia Simon Bolivar&quot;&lt;ref name=&quot;www.outlookindia.com&quot;&gt;{{cite news|title=Sri Sri Conferred With Colombia's Highest Civilian Award|url=http://www.outlookindia.com/news/article/sri-sri-conferred-with-colombias-highest-civilian-award/903924|accessdate=22 July 2015|agency=Outlook|date=June 25, 2015|archive-date=24 Долдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724040829/http://www.outlookindia.com/news/article/sri-sri-conferred-with-colombias-highest-civilian-award/903924|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Spiritual Leader Sri Sri Ravi Shankar Conferred With Colombia's Highest Civilian Award|url=http://www.ndtv.com/india-news/spiritual-leader-sri-sri-ravi-shankar-conferred-with-colombias-highest-civilian-award-775342|accessdate=22 July 2015|agency=Press Trust of India|publisher=NDTV Convergence Limited 2015|date=June 25, 2015}}&lt;/ref&gt;
* 2013 - Ганди, Кинг, Икеда хүй нийгэмлэгийг бэхжүүлэх шагнал&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar to Speak at Morehouse's Martin Luther King International Chapel|url=http://www.atlantadailyworld.com/201304024956/Praise/sri-sri-ravi-shankar-to-speak-at-morehouse-s-martin-luther-king-international-chapel|accessdate=2013-04-04|newspaper=Atlanta Daily World|date=2013-04-02}}&lt;/ref&gt;
* 2012 - Парагвай улсын хамгийн дээд иргэний одон 'National Order of Merito de Comuneros, Paraguay, 2012 оны 9 дүгээр сарын 13&lt;ref name=&quot;articles.economictimes.indiatimes.com&quot;&gt;{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar gets Paraguay's highest civilian award|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-15/news/33863046_1_federico-franco-sri-sri-ravi-shankar-paraguayan-senate|accessdate=22 March 2013|newspaper=The Economic Times|date=15 September 2012|archive-date=25 Гуравдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325090517/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-15/news/33863046_1_federico-franco-sri-sri-ravi-shankar-paraguayan-senate|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.lanacion.com.py/articulo/89279-condecoraran-al-dr-sri-sri-ravi-shankar.html|accessdate=22{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2013&lt;/ref&gt;
* 2012 - Парагвай улсын хотын захиргааны хүндэтгэвэл зохих иргэн 2012 оны 9 дүгээр сарын 13&lt;ref name=&quot;lite.epaper.timesofindia.com&quot;&gt;{{cite news|title=Шри Шри Прагвайн хамгийн том шагнал хүндэт иргэн шагналыг авлаа|url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&amp;pageid=5&amp;sectid=edid=&amp;edlabel=ETD&amp;mydateHid=15-09-2012&amp;pubname=Economic+Times+-+Delhi&amp;edname=&amp;articleid=Ar00501&amp;publabel=ET|accessdate=2013-03-22|newspaper=The Times of India|date=2012-09-15|archive-date=2013-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152359/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&amp;pageid=5&amp;sectid=edid=&amp;edlabel=ETD&amp;mydateHid=15-09-2012&amp;pubname=Economic+Times+-+Delhi&amp;edname=&amp;articleid=Ar00501&amp;publabel=ET|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2012 - Парагвай улсын Асуншон хотын захиргааны хүндэт зочин, 2012 оны 9 дүгээр сарын 12&lt;ref name=&quot;lite.epaper.timesofindia.com&quot;/&gt; 
* 2012 - Бразил улсын Rio de Janeiro мужийн хамгийн дээд Tiradentes одон, 2012 оны 9 дүгээр сарын 3&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://alerjln1.alerj.rj.gov.br/scpro1115.nsf/10d6d451b00fd42b832566ec0018d836/94736f5cf68f67fc832579c80070979c?OpenDocument |title=Projeto de Resoluусo |publisher=Alerjln1.alerj.rj.gov.br |date= |accessdate=26 May 2014 |archive-date=13 Арван нэгдүгээр сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152328/http://alerjln1.alerj.rj.gov.br/scpro1115.nsf/10d6d451b00fd42b832566ec0018d836/94736f5cf68f67fc832579c80070979c?OpenDocument |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 2012 - Өмнөд Африкийн Шивананда сангийн Шивананда дэлхийн энх тайвны шагнал, 2012 оны 8 дугаар сарын 26&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sivananda Peace Pillar presented to Ravi Shankar|url=http://sivanandapeacepillars.com/blog/2012/10/08/sivananda-peace-pillar-presented-to-ravi-shankar/|publisher=BLOG of www.sivanandapeacepillars.com|accessdate=22 March 2013|archive-date=10 Есдүгээр сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910022156/http://sivanandapeacepillars.com/blog/2012/10/08/sivananda-peace-pillar-presented-to-ravi-shankar/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2011 - Брюселийн Кранз Монтана чуулганы шагнал, 2011 оны 6 дугаар сарын 24&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cmf.ch/awards/LISTE-PRIX-58.pdf |title=Recipients list |access-date=2017-11-30 |archive-date=2013-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152331/http://www.cmf.ch/awards/LISTE-PRIX-58.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ravi Shankar 1st Indian to get Crans Montana award|url=http://www.indianexpress.com/news/ravi-shankar-1st-indian-to-get-crans-montana-award/809703|accessdate=22 March 2013|newspaper=The Indian Express|date=28 June 2011}}&lt;/ref&gt;
* 2009 - Форбес сэтгүүлээс зарладаг Энэтхэгийн хамгийн нэр нөлөөтэй 7 удирдагчдын айргийн тавд Рави Шанкарыг нэрлэжээ.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/2009/11/09/gandhi-singh-tata-leadership-power-09-india_slide_6.html Editor's Picks: Энэтхэгийн хамгийн нэр нөлөөтэй эрхмүүдийн 5 дугаарт: Шри Шри Рави Шанкар оржээ]. Forbes.com (2009-11-09). 2013-03-21 нд хандсан.&lt;/ref&gt;
* 2009 - Германы Дрездэн хот, Дэлхийн соёлын чуулган соёлын тэнвцвэрийн шагнал, 2009 оны 10 дугаар сарын 10&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar conferred award by German organisation|url=http://www.deccanherald.com/content/29982/sri-sri-ravi-shankar-conferred.html|newspaper=Deccan Herald|date=11 October 2009}}&lt;/ref&gt;
* 2008 - АНУ, Атланта Поениксийн шагнал, 2008&lt;ref name=&quot;dnaindia.com&quot;&gt;{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar honoured by three US cities|url=http://www.dnaindia.com/mobile/report.php?n=1202527|newspaper=DNA India}}&lt;/ref&gt;
* 2008 - АНУ Хьюстон Хүндэт иргэн Сайн үйлсийн элчин сайд, 2008&lt;ref name=&quot;dnaindia.com&quot;/&gt;
* 2008 - Proclamation of Commendation, New Jersey, USA 2008&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sri Sri teaches Art of Living to New Jersey|url=http://specials.rediff.com/news/2008/jul/07sld04.htm|newspaper=rediff.com}}&lt;/ref&gt;
* 2008 - АНУ Нью Жерсий хүдэтгэлийн тунхаглал 2008&lt;ref name=&quot;dnaindia.com&quot;/&gt;
* 2007 - Энэтхэгийн Пуне, Сант Шри Днянешварагийн Дэлхийн энх тайвны шагнал, 2007 1 дүгээр сарын &lt;sup&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Зовлонгоо надад өгчих|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-01-11/pune/27876788_1_sri-sri-ravi-shankar-organic-farming-art-of-living-founder|accessdate=2013-03-28|newspaper=The Times of India|date=2007-01-11|archive-date=2013-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130331080811/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-01-11/pune/27876788_1_sri-sri-ravi-shankar-organic-farming-art-of-living-founder|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2006 - Монгол Улсын төрийн дээд одонгоор 2006 онд шагнуулж байсан;&lt;ref&gt;{{cite news|title=”Алтан гадас” одонт Шри шри Рави Шанкарын тухай 24 баримт|url=http://www.24tsag.mn/content/32687.shtml|accessdate=2013 оны 5 сарын 22|citenews=24tsag.mn}}&lt;/ref&gt;
* 2005 - Энэтхэгийн Шинэ Дели Бхарат Широмани Шагнал, 2005&lt;ref&gt;{{cite news|title=Of oneness, spirituality and unity|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-21/india/27848023_1_spirituality-time-and-space-pranab-mukherjee|publisher=Times of India|date=21 April 2005|access-date=2017-11-30|archive-date=2013-06-29|archive-url=https://archive.today/20130629121454/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-21/india/27848023_1_spirituality-time-and-space-pranab-mukherjee|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Недерланд;Гияан Вихар Их сургууль&lt;ref name=&quot;Gyan Vihar convocation&quot;&gt;{{cite web|title=Gyan Vihar convocation|url=http://gyanvihar.org/pg11.aspx|publisher=Gyan Vihar University|access-date=2017-11-30|archive-date=2013-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319001518/http://gyanvihar.org/pg11.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;,Жайпур; Кувемпу их сургууль
* Аргентиний Буенос Айресийн их сургуулийн доктор; Аргентиний Кордоба, Сигло XXI их сургуулийн хотхон; Ненроде их сургууль&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nyenrode.nl/News/Pages/Sri-Sri-Ravi-Shankar-receives-Honorary-Doctorate-from-Nyenrode-Business-Universiteit-.aspx |title=Sri Sri Ravi Shankar receives Honorary Doctorate from Nyenrode Business Universiteit |access-date=2016-08-26 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195600/http://www.nyenrode.nl/News/Pages/Sri-Sri-Ravi-Shankar-receives-Honorary-Doctorate-from-Nyenrode-Business-Universiteit-.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Парагва улсын Асуншон их сургуулийн Доктор&lt;ref name=&quot;articles.economictimes.indiatimes.com&quot;/&gt;
* 1986 - Энэтхэг улсын Ерөнхийлөгчөөс Йогийн дээд цол (Yoga Shiromani)-ыг хүртэв &lt;ref name=&quot;Йога широмани&quot;/&gt;

== Номын жагсаалт ==
Шри Шри Рави Шанкар дараах номыг зохиогч юм. Үүнд:
* ''An Intimate Note to the Sincere Seeker''; Vol. 1: &lt;nowiki&gt;ISBN 1-885289-29-4&lt;/nowiki&gt;, Vol. 2: &lt;nowiki&gt;ISBN 1-885289-30-8&lt;/nowiki&gt;, Vol. 3: &lt;nowiki&gt;ISBN 1-885289-33-2&lt;/nowiki&gt;, Vol. 4: &lt;nowiki&gt;ISBN 1-885289-36-7&lt;/nowiki&gt;, Vol. 5: &lt;nowiki&gt;ISBN 1-885289-38-3&lt;/nowiki&gt;, Vol. 6: &lt;nowiki&gt;ISBN 1-885289-40-5&lt;/nowiki&gt;, Vol. 7: &lt;nowiki&gt;ISBN 1-885289-41-3&lt;/nowiki&gt;
* ''Buddha: manifestation of silence'', &lt;nowiki&gt;ISBN 81-89291-91-2&lt;/nowiki&gt;
* 1999 – ''Be A Witness: The Wisdom of the Upanishads'', 106 pp. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-7621-063-3&lt;/nowiki&gt;
* 2000 – ''God Loves Fun'', 138 pp. &lt;nowiki&gt;ISBN 1-885289-05-7&lt;/nowiki&gt;
* 2001 – ''Celebrating Silence: Excerpts from Five Years of Weekly Knowledge 1995–2000'', 206 pp. &lt;nowiki&gt;ISBN 1-885289-39-1&lt;/nowiki&gt;
* ''Celebrating Love'' &lt;nowiki&gt;ISBN 1-885289-42-1&lt;/nowiki&gt;
* 2005 – ''Narada Bhakti Sutra'', 129 pp. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-7811-029-6&lt;/nowiki&gt;
* ''Hinduism &amp; Islam, the common thread'', 34 pp, 2002
* ''Secrets of Relationships'', Arktos, 2014
* ''Patanjali Yoga Sutras'', Arktos, 2014
* ''Ashtavakra Gita'', 2010, &lt;nowiki&gt;ISBN 9380592833&lt;/nowiki&gt;
* ''Management Mantras'', Arktos, 2014
* ''Know Your Child: The Art of Raising Children'', Arktos, 2014

== Тодорхойлолт ==
* Gautier, François, ''[https://books.google.com/books?id=xGQqAAAAYAAJ The Guru of Joy. Sri Sri Ravi Shankar &amp; the Art of Living]'', Carlsbad, California, Hay House, Inc., 2008. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-4019-1761-6&lt;/nowiki&gt; (First edition: India, Books Today, 2002. &lt;nowiki&gt;ISBN 81-87478-42-X&lt;/nowiki&gt;)
* Michael Fischman, ''Stumbling into Infinity''. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-6003-7648-1&lt;/nowiki&gt;
* Frederique Lebelley ''Walking the Path'' [Narrative of Experience with Sri Sri Ravi Shankar](1st edition: March 2010. ISBN 978-93-8059-22-3)

== Эх сурвалж ==
{{Reflist|30em}}

== Цахим холбоос ==
[https://web.archive.org/web/20210506183348/http://srisriravishankar.org/ Албан ёсны вебсайт]

[[Ангилал:Хиндү шашны хүн]]
[[Ангилал:Йогачин]]
[[Ангилал:Шинэ эриний Оюун санааны удирдагч нар]]
[[Ангилал:Падма Вибхушан одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монтевидеогийн хүндэт иргэн]]
[[Ангилал:Энэтхэгчүүд]]
[[Ангилал:1956 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>rkofopwxfazjsl9o50zcy21uh44iztf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шри Ланка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61587</id>
    <revision>
      <id>871935</id>
      <parentid>849002</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26002" sha1="1atzggwyme3vi4wejjapga3argz4iv8" xml:space="preserve">{{short description|Country in South Asia}}
{{redirect|Цейлон}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Ардчилсан Социалист Шри Ланка Улс
| common_name            = Sri Lanka
| native_name            = {{ubl|{{native name|si|ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය|italics=off}}
  | {{native name|ta|இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு|italics=off}}
  | {{Infobox
| subbox = yes
| bodystyle = font-size:75%;font-weight:normal;
| rowclass1 = mergedrow
| label1 = [[Синхал хэл|Синхал]]:
| data1 = ''Шри Ланка Пражатантрика Самажавади Жанаражие''
| rowclass2 = mergedrow
| label2 = [[Тамил хэл|Тамил]]:
| data2 = ''Иланкай Сананаяку Сосалисак Кутиярасу''
}}
 }}
| image_flag             = Flag of Sri Lanka.svg
| flag_type              = [[Шри Ланкын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Sri Lanka.svg
| coa_size               = 70
| symbol_type            = [[Шри Ланкын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = 
| national_anthem        = &quot;[[Шри Ланкын төрийн дуулал|Sri Lanka Matha]]&quot;&lt;br /&gt;({{Lang-mn|&quot;Шри Ланка эх&quot;}})&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Sri Lankan national anthem, performed by the United States Navy Band.oga|center]]&lt;/div&gt;
| image_map              = Sri Lanka (orthographic projection).svg
| image_map2             = 
| capital                = {{ubl|[[Шри-Жаяварденепура-Котте]] (хууль тогтоох)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sri Jayewardenepura Kotte |url=https://www.britannica.com/place/Sri-Jayewardenepura-Kotte |website=[[Encyclopædia Britannica]] | access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;|[[Коломбо]] (гүйцэтгэх, шүүх)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Colombo |url=https://www.britannica.com/place/Colombo |website=[[Encyclopædia Britannica]] | access-date=12 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Coord|6|56|N|79|52|E|type:city}}}}
| largest_city           = [[Коломбо]]
| official_languages     = {{ubl|[[Синхал хэл]]|[[Тамил хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Official Languages Policy |url=http://www.languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=38&amp;Itemid=163&amp;lang=en |website=languagesdept.gov.lk |publisher=Department of Official Languages |access-date=20 May 2021 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412193905/http://languagesdept.gov.lk/web/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=38&amp;Itemid=163&amp;lang=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэл
| languages2             = [[Шри Ланкын Англи хэл|Англи хэл]]
| ethnic_groups          = {{ubl|74.9% [[Синхал үндэстэн|Синхал]]|11.2% [[Шри-Ланкын тамилчууд|Шри-Ланкын тамил]]|9.2% [[Ларакалла ястан|Ларакалла]]|4.2% [[Шри Ланкын энэтхэгийн тамилчууд|Энэтхэгийн тамил]]|0.5% Бусад}}
| ethnic_groups_year     = 2012&lt;ref name=&quot;CIATONGA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |title=South Asia: Sri Lanka |date=22 September 2021 |publisher=[[CIA]] |access-date=16 Есдүгээр сар 2023 |archive-date=17 Арван хоёрдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{nowrap|70.2% [[Шри Ланка дахь буддын шашин|Буддизм]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/sri-lanka/ |title=2018 Report on International Religious Freedom: Sri Lanka |publisher=United States Department of State |access-date=3 March 2022}}&lt;/ref&gt;}}&lt;br /&gt;12.6% [[Шри Ланка дахь хиндү шашин|Хиндүизм]]&lt;br /&gt;9.7% [[Шри Ланка дахь ислам|Ислам]]&lt;br /&gt;7.4% [[Шри Ланка дахь христийн шашин|Христ]]&lt;br /&gt;0.1% Бусад/Шашингүй
| religion_year          = 2012
| demonym                = [[Шри Ланкын хүн ам|Шри Ланкачууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|холимог бүгд найрамдах улс]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Constitution of Sri Lanka |url=https://www.parliament.lk/files/pdf/constitution.pdf |website=[[Parliament of Sri Lanka]]|access-date=24 October 2022}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Шри Ланкын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Ранил Викрамасингхе]]
| leader_title2          = [[Шри Ланкын ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]
| leader_name2           = [[Динеш Гунавардена]]
| leader_title3          = [[Шри Ланкын парламентын дарга|Парламентын дарга]]
| leader_name3           = [[Махинда Япа Абейвардена]]
| leader_title4          = [[Шри Ланкын ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name4           = [[Жаянта Жаяасурия]]
| legislature            = [[Шри Ланкын Парламент|Парламент]]
| sovereignty_type       = [[Шри Ланкын түүх|Үүсгэн байгуулалт]]
| established_event1     = [[Синхалын хаант улс|Хаант улс]] байгуулагдсан&lt;ref&gt;De Silva, K. M. (1981). A History of Sri Lanka. University of California Press. {{ISBN|978-0-19-561655-2}}. A History of Sri Lanka.&lt;/ref&gt;
| established_date1      = МЭӨ 543
| established_event2     = [[Ражарата]] байгуулагдсан&lt;ref&gt;Nicholas, C. W.; Paranavitana, S. (1961). A Concise History of Ceylon. Colombo University Press.&lt;/ref&gt;
| established_date2      = МЭӨ 437
| established_event3     = [[Анурадхапура улс]]
| established_date3      = МЭӨ 437–МЭ 1017
| established_event4     = [[Чола]]
| established_date4      = 1017–1070
| established_event5     = [[Полоннарува]]
| established_date5      = 1070–1236
| established_event6     = [[Жаффна улс]]
| established_date6      = 1215–1619
| established_event7     = [[Дамбадения улс]]
| established_date7      = 1220–1341
| established_event8     = [[Гампола улс]]
| established_date8      = 1341–1412
| established_event9     = [[Котте]]
| established_date9      = 1412–1597
| established_event10     = [[Ситавака]]
| established_date10      = 1521–1593
| established_event11    = [[Канди улс]]
| established_date11     = 1469–1815
| established_event12    = [[Кандийн дайн]]
| established_date12     = 1796
| established_event13    = [[Кандийн конвенц]]ийг байгуулав
| established_date13     = 1815
| established_event14    = [[Британийн Цейлон]]
| established_date14     = 1796–1948
| established_event15    = [[Тусгаар тогтнолын өдөр (Шри Ланка)|Тусгаар тогтнол]]
| established_date15     = 2 сарын 4, 1948
| established_event16     = [[Бүгд найрамдах улс]]
| established_date16      = 5 сарын 22, 1972
| established_event17     = {{nowrap|[[Шри Ланкын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]}}
| established_date17      = 9 сарын 7, 1978
| area_km2               = 65,610.2
| area_rank              = 120 &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi             = 25,332 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 4.4
| population_estimate    = {{increaseNeutral}} 22,181,000&lt;ref name=&quot;2022 population&quot;&gt;{{cite web |title=Mid‐year Population Estimates by District &amp; Sex, 2014 ‐ 2022 |url=http://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/VitalStatistics/ByDistrictandSex |website=statistics.gov.lk |publisher=Department of Census and Statistics |access-date=19 April 2023}}&lt;/ref&gt;
| population_census      = 20,277,600&lt;ref name=&quot;popsl&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |title=Census of Population and Housing 2011 Enumeration Stage February–March 2012 |work=Department of Census and Statistics – Sri Lanka |access-date=15 July 2014 |archive-date=6 December 2013}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 60
| population_census_year = 2012
| population_census_rank = 
| population_density_km2 = 337.7
| population_density_sq_mi = 
| population_density_rank = 24
| GDP_PPP                = {{decrease}} $318.6&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEO&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=524,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2023&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= October 11, 2022}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 60
| GDP_PPP_per_capita     = {{decrease}} $14,234&lt;ref name=&quot;IMFWEO&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 101
| GDP_nominal            = {{decrease}} $73.7&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 79
| GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $3,293&lt;ref name=&quot;IMFWEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 132
| Gini                   = 39.8 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2016
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=LK |title=Gini Index |publisher=World Bank}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.782 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!--Please use the year to which the HDI year data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 73
| currency               = [[Шри Ланка рупи]] (Rs)
| currency_code          = LKR
| time_zone              = [[Шри Ланкын Стандарт Цаг|ШЛСЦ]]
| utc_offset             = +5:30
| utc_offset_DST         = 
| DST_note               = 
| time_zone_DST          = 
| date_format            = {{unbulleted list |өө-сс-жжжж}}
| drives_on              = Зүүн
| calling_code           = [[Шри Ланка дахь утасны дугаар|+94]]
| iso3166code            = LK
| cctld                  = {{hlist|[[.lk]] | [[.ලංකා]] | [[.இலங்கை]]}}
| official_website       = {{URL|https://www.gov.lk|gov.lk}}
}}

'''Шри Ланка''' ([[Синхал хэл|синх.]] ශ්‍රී ලංකාව; {{lang-ta|இலங்கை}}) — [[Өмнөд Ази]]д оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]'''. Хуучнаар '''Цейлон'''.

Шри Ланка улс [[Энэтхэгийн далай]]н Шри Ланка арал дээр оршдог. Хойд талаараа [[Энэтхэг]], баруун талаараа [[Мальдив]]тай улсаар хиллэнэ. Нэгдмэл байгууламж, хагас ерөнхийлөгчийн эрх давамгайлах [[бүгд найрамдах засаг]]тай. Засаг захиргааны нийслэл нь [[Шри-Жаяварденепура-Котте]], түүний хажууд байдаг хуучин нийслэл [[Коломбо]] улсын гол хот билээ.

Шри Ланкын түүх 3000 жилийн өмнөөс эхтэй. Эртний [[Торгоны зам]] хийгээд орчин үеийн [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д стратегийн ашигтай байрлалтай боомт байв. [[Их Британи]]йн колоничлолоос 1948 онд онц эрх, 1972 онд бүрэн эрхтэйгээр гарч тусгаар тогтносон '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Социалист Шри-Ланк Улс''' (БНАСШЛУ) болжээ. 

Шри Ланка олон хэл угсаа, шашинтнаас бүрэлдсэн орон. Хүн амын олонх нь [[синхал үндэстэн]] бөгөөд тамил, ларакалла, бургер, малай зэрэг яс үндэстэн мөн амьдардаг. Зонхилох [[буддын шашин]] 2000 жилийн тэртээгээс дэлгэрсэн. 

Шри Ланка [[НҮБ]], Их Британийн хамтын нөхөрлөл, Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн, Өмнө Азийн хамтын ажиллагааны холбоо, Их 77-ын гишүүн орон юм. Мальдивийн хамтаар Өмнөд Азидаа Хүний хөгжлийн итгэлцүүрээр тэргүүлдэг.

== Газар зүй ==

[[Зураг:Ceylan-map.png|thumb|150px|left|Газрын зураг]] 
[[Зураг:Topography_Sri_Lanka.jpg|thumb||150px|left|Физик газар зүй]] 
Шри Ланка орон 65,610 км² нутаг дэвсгэртэй, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|121-р том]] [[орон]] юм. 

=== Байрлал ===
Шри Ланка улс [[Өмнөд Ази]]йн орон болно. Орныг багтаасан Шри-Ланка (хуучнаар Цейлон) арал [[Бенгалын булан]]гийн баруун өмнөд үзүүр, [[Энэтхэгийн далай]]д байх ба [[Энэтхэгийн техтоник хавтан]] дээр байрлалтай. Хойд өргөргийн  5° — 10°, зүүн уртрагийн 79° — 82° дотор багтана. 

[[Энэтхэгийн хойг]]оос 50 км зайд [[Маннарын булан]], [[Полкийн хоолой]]гоор тусгарлагдана. Арал 350 км урт, 180 км өргөн. Эргийн урт - 1585 км. Домогт өгүүлдгээр 1500 оны далайн шуургаар усан доор орсон [[Адамын гүүр]]ээр эх газартай залгагддаг байсан. 

=== Газрын тогтоц ===
Нутгийн ихэнх хэсэг 30-200 метр өндөр бүхий нам доор газар байна. Төв хэсэгтээ өндөрлөг бөгөөд хамгийн өндөр цэгээс эхлэн дурдвал [[Пидуруталагала]] (2524 м), [[Кригалпотта]] (2388 м), тахин шүтэгдсэн [[Адамын оргил]] (2243  м) зэрэг өндөр уулстай. 

=== Усны зүй ===
Нутгийн төв хэсгийн уулсаас эх авсан гол горхи ихтэй. Гадаргын ус нутгийн талбайн 4.4%-ийг эзэлдэг. Ихэнх голууд богинохон урсаад далайд цутгах ба [[Махавели]] (335 км), [[Малвату]] (170 км) голууд илүү урт байна. [[Бамбараканда]] (263 м) мэтийн үзэсгэлэнт хүрхрээ олон.

== Хүн ам зүй ==
[[Зураг:SL_population_growth.png|thumb|left|Хүн амын өсөлт]]
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Шашин шүтлэг &lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php Демоскоп Weekly]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Буддын шашин|Будда]] || 70%
|-
| [[Хиндү шашин|Хиндү]] || 13%
|-
| [[Лалын шашин|Лал]] || 10%
|-
| [[Христийн шашин|Христ]] || 7%
|-
|}

Шри Ланка улс 2012 онд 20,359,439 хүнтэй ([[улс орнуудын хүн амын тоо|дэлхийд 55-р олон]]) байв. 24 хувь нь 0–14 насны багачууд, 68% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан,  8% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 14 хувь хотод, 86% хөдөө оршин суудаг. Хүн амын нягт — 325 хүн/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, жилийн өсөлт — 0.9 хувь, дундаж наслалт — 75.9 жил, хүйсийн харьцаа — 0.96, бичиг үсэг тайлагдалт — 91%.

=== Ард түмэн ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|+ 
! style=&quot;width:160px;&quot;| Яс үндэс  !! Хүн ам &lt;br&gt;(2012 он)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 |title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2014 года |access-date=2019-01-14 |archive-date=2015-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181945/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; !! Хувь
|-
| [[Синхал үндэстэн]] || 15,250,081 || 74.9%
|-
| [[Тамилчууд|Шри-Ланкийн тамил]] || 2,269,266 || 11.1%
|-
| [[Ларакалла ястан]] || 1,892,638 || 9.3%
|-
| [[Тамилчууд|Энэтхэгийн тамил]] || 839,504 || 4.1%
|-
| бусад ард түмэн || 100,434 || 0.5 %
|}

Шри Ланкын хүн амын 75 хувийг [[синхал]] үндэстэн бүрдүүлдэг. Синхал үндэстэн нь [[энэтхэг-ари]] төрлийн хэлтэй бөгөөд нутгийн өмнөд болон төв хэсгээр голлон амьдардаг. Үлдсэн 25 хувийг арлын умард хэсгээр нутагтай [[дравид]] төрлийн хэлтэн буюу [[Тамилчууд|тамил]], [[ларакалла]] зэрэг ард түмэн байна.

== Түүх ==
НТӨ 37,000 оны үед хүн амьдарч байсан байж болох ул мөр Шри Ланкын Пахиянгала агуйнаас олджээ.
[[Зураг:Buda_de_Avukana_-_01.jpg|thumb|left|180px|5-р зуунд баригдсан [[Бурхан багш]]ийн хөшөө]] 

Эртний сурвалж [[Рамаяна]]д тус арлын тухай дурдахдаа Кубера ван захирч байв гэжээ. Эрт үед [[ведда]], [[якша]], [[нага]] хүмүүс оршин сууж байв. Домогт өгүүлсэнээр Шри Ланкын анхны хаан нь НТӨ 543 онд [[Бенгал]] нутгаас ирж [[Ванга улс]]ыг байгуулсан [[Вижая]] байжээ. 

=== Буддын шашин ===
НТӨ 377 онд [[Пандукабая]] ван [[Анурадхапура улс]]ыг байгуулсан нь нийтийн тооллын 1017 он хүртэл оршин тогтнов. НТӨ 250 онд [[Маврын улс]]аас лам ирж [[буддын шашин|буддын шашныг]] дэлгэрүүлжээ. Шри Ланкын лам нар [[Нагандар]]ын хийдэд шавилж, нутагтаа олон сүм, суварга барьж байгуулсан. НТӨ 245 онд Шри Ланкад таригдсан [[Жаяшри бодь мод]] дэлхий дээр байгаа хамгийн урт настай таримал мод юм. 

=== Дундад зуун ===
[[Зураг:Sigiriya_ladies.jpg||thumb|right|180px|Сигиря цайзын дотор ханын зураг]]
Анурадхапурын урт түүхэнд Энэтхэгийн өмнөд эргээс [[Суратисса]], [[Чола]], [[Пандя]], [[Калинга]] зэрэг улсууд Шри Ланкад халдаж байв. 25 онд Шри Ланкад буддын дөрөвдүгээр хурал байгуулагдаж [[Бага хөлгөн]]ий [[Пали судар|Пали судрыг]] бичиж эхэлсэн ба энэ нь хожим Дорно Өмнө Азийн орнуудад түгэн дэлгэрсэн. Шри Ланкыг НТӨ 47-42 онд [[Анула]] хатан хаан захирч байсан нь Азийн түүхэн дэх анхны хатан хаан байжээ. 5-р зуунд [[Сигиря]] (Тэнгэрийн цайз) хадан цайз баригдсан. Эм бариа хөгжиж, гадаадтай, Европтой худалдааны харилцаатай байв. 

993 онд Энэтхэгийн хойгийн Чола улс 5-р Махинда вангийн [[Анурадхапура]]г довтлон сүйтгэж арлын хойд хагасыг эзэлсэн бол Шри Ланкын язгууртан I Ражэнда урагш түрэгдэж [[Полоннарува]]д төвлөсөн улс байгуулжээ. 1070 онд Чолаг нутгаасаа шахан гаргасан. [[I Паракрамабуха]] вангийн үед газар тариалан, усжуулалтын тогтолцоо гойд ихээр сайжирсан. 1215 онд тэнгис далайг гаталсан Калинга довтлон [[Жаффна улс]]ыг байгуулснаар, [[синхал үндэстэн|синхалчууд]] арлын өмнөд хэсэгт шахагджээ.

=== Цейлон колони ===
[[Зураг:SpilbergenVimala.jpg|thumb|right|200px|17-р зууны үеийн зураг]]
1505 онд [[Португали]]йн далайчин Шри Ланкад ирсэн. 1517 онд [[Коломбо]] цайзыг барьж эрэг орчмыг колоничлож эхэлсэн. [[Нидерланд-Португалийн дайн]]ы эцэст Коломбо 1656 онд [[Нидерланд]]ын мэдэлд оров. Энэ үед колоничлогчдод автаагүй Канди улс оршин байв. Напалеоны дайны үед Шри-Ланк [[Франц]], [[Их Британи]]йн гарт ээлж дараалан шилжсэн. 1815 оны дараа Канди улсын сүүлчийн ван Энэтхэг рүү дутааж арал бүрмөсөн Их Британийн колоничлолд орсон. Цейлонд [[кофе]] тариалж экспортлох болсон ба дараа нь [[цай]] тариалдаг болжээ. Цейлоны хурлын зөвлөл байгууллагад синхал, [[тамил]] үндэстэн оролцох ба зөрчилдөөнтэй тэмцэлтэй байдаг болсон. Зарим үед цөөнх болох тамилын улс төрийн давамгайлал ч үүсч байв. 

[[Зураг:ColomboHarbour-August2013-01.JPG|thumb|left|200px|Коломбо. Боомт болон тэнгэр баганадсан байшин.]]

=== Тусгаар Шри-Ланка ===
1948 онд Цейлон Их Британийн онц эрхт нутаг (''доминион'') болж зэрэг ахив. [[Сенананаяке]] анхны ерөнхий сайдаар томилогдов. 1958 онд [[синхал хэл]]ийг цор ганцаар албан ёсны болгох гэхэд тамилын эсэргүүцэлтэй тулгарав. 1972 онд Шри-Ланка [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[бүгд найрамдах улс]] болсон. Үндэстэн хоорондын зөрчил тус улсыг [[Шри Ланкын иргэний дайн|иргэний дайнтай]] болгосон. 1977 оны үндсэн хуулиар зах зээлийн эдийн засгийг тунхаглав. Хоёр улсын гэрээ байгуулсан ёсоор 1987 онд [[Энэтхэг]]ийн цэрэг Шри Ланкын хойд нутагт энхийг сахиулах байлдааны ажиллагаа явуулсан. 2004 оны цунами 35000 хүний амийг авч гамшиг тарьсан. 1983-2009 оны хооронд үргэлжилсэн иргэний дайнд 60-100 мянган хүн амь үрэгдсэн гэдэг. Шри Ланкын эдийн засаг хурдацтай өсч байгаа.

== Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}}
{{Хөтлөгч мөр Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг}}
[[Ангилал:Шри Ланка| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Азийн арал]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Энэтхэгийн далайн арал]]
[[Ангилал:Социалист улс]]</text>
      <sha1>1atzggwyme3vi4wejjapga3argz4iv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ханлиг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61954</id>
    <revision>
      <id>871902</id>
      <parentid>717847</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52116-52</username>
        <id>107780</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  зайл турк</comment>
      <origin>871902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4106" sha1="lyth7cjd2zlmp3bt85wpbbgmzveicsd" xml:space="preserve">'''Ханлиг''' (мөн '''хант улс''': [[Англи хэл|англ.]] ''Khanate'', [[герман хэл|герм]]. ''Khanat'') гэдэг нь [[Монгол үндэстэн|монгол]] угсаатны дундад зууны үеийн [[хан]]т улсыг нэрлэж байсан түүхэн нэр юм. Ханлигийг [[хан]] удирддаг байснаас энэ нэр үүсчээ. Ханлигтай эн зэрэгцэхүйц европын улсуудын жишээнд [[Вант улс]] эсвэл [[Хант улс]]ыг нэрлэж болно. 

== Ханлигуудын жагсаалт ==
Дараах жагсаалтыг улс үндэстэнээр нь ялгаж жагсаав.

=== [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] байгуулсан ханлиг ===
* [[Татар|Татарын ханлиг]]  (?-1202)
* [[Хамаг Монгол|Хамаг Монголын ханлиг]] (11-р зуун-1206) 
* [[Хэрэйд|Хэрэйдийн ханлиг]] (?-1203)
* [[Найман|Найманы ханлиг]] (?-1204)
* [[Мэргид|Гурван Мэргид]] (?-1205)
* [[Хар Кидан]] (1130-1218)
* {{flagicon image|Flag_of_Chagatai_khanate.svg}} [[Цагаадайн Улс|Цагаадайн ханлиг]] (1229–1346)
** [[Моголистан|Могулистан]] (1346-1683)
** [[Мавернахрстан]] (1346-1370)
** [[Төмөрийн улс]] (1370-1501)
* [[Өгэдэйн улс|Өгэдэйн ханлиг]] (1269-1303)
* {{flagicon image|Golden_Horde_flag_1339.svg}} [[Алтан Орд|Зүчийн Улс]] (1227-1502)
** [[Казанийн ханлиг]] (1437–1552)
** [[Крымын ханлиг]] (1440–1475)
** [[Астраханийн ханлиг]] (1466–1554)
* [[Цагаан орд|Цагаан Ордны Улс]]
** [[Сибирийн ханлиг]] (1556–1600)
* {{flagicon image|Flag of Ilkhanate.svg}} [[Ил Хаант Улс]] (1256-1335)
** [[Жалайрын улс|Жалайрын ханлиг]] (1335-?)
** [[Чобаны ханлиг]]
* [[Түмэд|Түмэдийн хант улс]] (1547-1635)
* [[Шолой убаши хунтайж|Хотгойдын Алтан ханы улс]] (1590?-1660?)
* [[Засагт хан аймаг]] (1590?-1691)
* [[Түшээт хан аймаг]] (1586-1691)
* [[Сэцэн хан аймаг|Цэцэн хан аймаг]] (1627-1691)
* [[Хошуудын хант улс]] (1637-1727)
* [[Зүүнгарын Хаант Улс]] (1634-1757)
* [[Халимагийн хант улс]] (1630?-1771)

=== [[Түрэг|Түрэг үндэстний]] байгуулсан ханлигууд ===
* [[Их Булгарын эзэнт гүрэн|Их Булгарын ханлиг]] (630-665)
* [[Ижлийн Булгарчууд|Ижлийн Булгарчуудын ханлиг]] (665–1391)
* [[Дунайн Булгарчуудын ханлиг]] (681–1064)
* [[Узбекийн ханлиг]] (1428–1599)
* [[Шекигийн ханлиг]] (1500–1819)
* [[Хивын хант улс|Хивын ханлиг]] (1510–1920)
* [[Карабахын ханлиг]] (1606–1822)
* [[Кубагийн ханлиг]] (1680–1806)
* [[Кокандын ханлиг]] (1710–1876)
* [[Саляны ханлиг]] (1729–1789)
* [[Казахын Хант Улс|Казахын ханлиг]] (1480-1717)
* [[Дербентийн ханлиг]] (1747–1806)
* [[Ардабилийн ханлиг]] (1747–1753)
* [[Гянджагийн ханлиг]] (1747–1804)
* [[Нахичеваны ханлиг]] (1747–1828)
* [[Бакугийн ханлиг]] (1747–1806)
* [[Эриваны ханлиг]] (1747–1828)
* [[Талышийн ханлиг]] (1747–1826)
* [[Карадахын ханлиг]] (1747–1828)
* [[Ширваны ханлиг]] (1748–1805)

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary|}}

[[Ангилал:Ханлиг| ]]
[[Ангилал:Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Улс төрийн систем]]</text>
      <sha1>lyth7cjd2zlmp3bt85wpbbgmzveicsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>НТВ телевиз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61991</id>
    <revision>
      <id>871944</id>
      <parentid>870046</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51799-36</username>
        <id>107784</id>
      </contributor>
      <origin>871944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19602" sha1="scsd5s8jhzapo60h6xnszzv86z8tjhr" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс телевизийн суваг
| name              = Үндэсний телевиз (NTV)
National Television (NTV)
| logo              = &lt;!--NTV Mongolia.png--&gt;
| logo_image        = 3:5
| logo_size         = 3:5
| launch_date       = 2006.11.01
| owner             = Media Group LLC
Шунхлай ХХК
| country           = [[Монгол]]
| area              = Монгол улс даяар
| headquarters      = [[Орон Даяар]], [[Монгол]]
| former_names      = 
| replaced          = 
| sister_channels   = NTV Sports
NTV Movies
| timeshift_service = 
| picture_format    = [[HDTV]] ([[1080i]]) 
16:9
| website           = http://www.ntv.mn/
https://m.facebook.com/ntvmn/
https://m.facebook.com/nsportsofficial/
https://m.facebook.com/NTVNewsMN/
|founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31}}

'''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь монгол улсад цацагддаг бүх насныханд зориулсан олон төрлийн  хөтөлбөртэй, монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз.

Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-ийн эзэмшлийн харьяанд харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}&lt;/ref&gt;

Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 

2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. 

НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг.

NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна.

NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд &quot;Улаан бал&quot;, ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо ярилцах Цаг Нандиа Ток Шоу улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan &quot;Өөр өнцөг&quot; хэлэлцүүлэг, &quot;Тэгээс тэг&quot; эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, &quot;Global Talk&quot; олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг.

NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд &quot;Ахлах тогоочийн заавраар&quot;, &quot;Эхнэрийн заавраар&quot;, &quot;Cash Cab&quot;, “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдийн улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв.

2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн &lt;ref&gt;Facebook.com/N Sports/&lt;/ref&gt;

2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}&lt;/ref&gt;

'''Өөрийн бүтээсэн телецувралууд''';

Бид Дөрвийн Хайр (2009) 

Тоглоомын Дүрэм (2013) 

Ус дээшээ урсдаг (2014) 

Гэр Дүүрэн Охид (2017)  

'''Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд'''; 

+ 17 инээдмийн цуврал (2017) 

Boobies (2018) 

Киносутра (2018) 

Search (2020) 

Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021 

Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022)  

Өв Залгамжлагчид (2024) 

Амьдрал (2025) 

Мөрч  (2025) 

Орь дуу (2025) 

Хараал хүрсэн Хот (2026)  

Кинонууд орно. 

'''Одоогийн Гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд;''' 

Мэдээ  

Одмөндөр подкастууд 

Хээр подкаст  

Болзоо ярилцах цаг  

Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Япон амьдралын хэв маяг  

Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Нэг Мөр нэвтрүүлэг  

Цаг агаар  

Бөхийн Өрөө  

Science of Home  

Инновацын Эзэд  

Лхагвын Тойм 

Шинэ амьдралын Эхлэл 

Инновацын Эзэд  

Анализ Шоу 

Зууны хүлгүүд  

Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Монгол Бахархал  

Түүхийн Эзэд  

Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд   

Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг   

'''Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд''': 

N Music  

Beetle Music  

Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр  

Анализ Шоу  

Хотын Гудамж 

Хальс Юу өгүүлдэг Вэ  

Сэтгүүлчийн Эрэл 

Тусгал Хэвлэлийн Тойм 

ТВ Клуб 

2-р суваг  

Comedy TV   

Өглөө хөтөлбөр 

Монголын Ковер Одод 

МОНЦАМЭ Гадаад Тойм 

Органик Монгол 

Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр  

Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр  

Anime News 

Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд 

Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр 

Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь 

Амгаа мэргэжлээ сольсон нь  

Мартагдашгүй Намар   

Үнэн үү  

Та жингээ хасмаар байна уу   

Кино Ертөнц   

Их Мэдэх  

Зөн билгийн Тулаан монголд 

Би бүжиглэж чадна 

Хөдөөний Баясгалан 

Ханьтайгаа хамтдаа 

Энэ бол кино  

Эгэл биш кино 

Төрсөн бууц 

Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр  

Сонгодог Цаг  

Улаан таван хошуу  

Oxygen  

Дэлгүүр хэсэх үү 

Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг 

Би тоглоомондоо хайртай  

Номын гэгээ нэвтрүүлэг 

Монгол вундеркинд  

100 жил 100 үйл явдал 

Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг  

NTV NEWS 

Чухал яриа 

Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг  

Бундеслига Тэмцээний Тойм 

Дөнгөсөн нь 

440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр 

Orange Film кино хөтөлбөр 

BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Business Day хөтөлбөр 

American Next Top Model  

Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}&lt;/ref&gt; 

Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) 

NTV Sports News  

Үндэсний Тойм 

N Entertainment  

Яг одоо  

Coffee Break 

Төгс Ертөнц 

Чөлөөт эмэгтэйчүүд 

Ноён Бэрс 

Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр 

Нандиа Ток Шоу  

Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг  

Jeju challenge  

IG show  

K-POP Mongolia  

Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал  

Үсэгт Шоо  

Инновацын Эзэд  

Вакцин Шоу   

ТВ Доктор   

'''Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд;''' 

Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай  

Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай 

Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай 

Эргэдэг Гал тогоо 

Комеди Клуб Монголиа  

Fridge Wars mongolia  

Cash Cab mongolia  

Top Chef mongolia   

Нууцлан Хөргөгчний тулаан  

'''Orange Theatre-ийн бүтээлүүд;''' 

2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайниентын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. 

- Хүй Давхар орчлон  

Өвлийн Уянга  

Зүгээргүй эмэгтэй  

Дурлалын Нууц  

Нэг Хоёрын Гурваа МУСК  

'''Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд;''' 

- Бүхнээс дээгүүр (2017) 

- Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017)  

- Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) 

- Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) 

- Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017)  

- Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) 

- +17 Bad Angel (2018) 

- Шар гэгээ (2023) 

- Эцэг (2024) 

- Гүн тайгын Манан (2025) 

- Эрдэнэсийн Арал (2024) 

- Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022)  

- Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) 

- Эрлэг бааяа (2025) 

- Шувуун Хээр (2022) 

- Өнчин (2026) 

- Амь (2026) 

'''Ntv Sports Team ШУУД ДАМЖУУЛАЛТУУД'''; 

Бээжин 2008 зуны олимпийн наадам 

Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) 

Rio Olympics 2016 

Beijing 2022 өвлийн олимпийн наадам 

2023 world figure shaking championship 

Milan 2026 өвлийн олимпийн наадам 

2019 оны FIBA Basketball World cup  

TOKYO 2020 зуны олимпийн наадам 

FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд 

Nagoya Asian Games 2026  

Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан морьны уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа  

'''NTV PRODUCTION бүтээлүүд''':  

Нянгар хаданд гарсан нь  

Дэлхийн монгол айл баримтат кино 

Монголоо хайсан Монгол  

'''NTV Шагналууд;'''  

HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн  

Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014   

'''Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:''' 

&quot;Эн Ти Ви Броадкастинг&quot; ХХК нь &quot;Медиа групп&quot; ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. 

* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа
* Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант

'''Редакцийн зөвлөл:''' 

* Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант
* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант
* Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн
* Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг

Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&amp;#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 https://www.ntv.mn/]

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

{{Монгол улсын телевизүүд}}

[[Ангилал:Монголын телевиз]]


{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>scsd5s8jhzapo60h6xnszzv86z8tjhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871945</id>
      <parentid>871944</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51799-36</username>
        <id>107784</id>
      </contributor>
      <comment>https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/</comment>
      <origin>871945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20288" sha1="muluake11xcull146togxu8bxk8lcv7" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс телевизийн суваг
| name              = Үндэсний телевиз (NTV)
National Television (NTV)
| logo              = &lt;!--NTV Mongolia.png--&gt;
| logo_image        = 3:5
| logo_size         = 150:300
| launch_date       = 2006.11.01
| owner             = Media Group LLC
Шунхлай ХХК
| country           = [[Монгол]]
| area              = Монгол улс даяар
| headquarters      = Улаанбаатар хот - 36 
Хан-уул дүүрэг , Чингисийн өргөн чөлөө - 14 Капитал Хаус 4-5-р давхар
| former_names      = 
| replaced          = 
| sister_channels   = NTV Sports
NTV Movies
| timeshift_service = 
| picture_format    = [[HDTV]] ([[1080i]]) 
16:9
| website           = http://www.ntv.mn/
https://m.facebook.com/ntvmn/
https://m.facebook.com/nsportsofficial/
https://m.facebook.com/NTVNewsMN/
|founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31|network=НТВ Броадкастинг ХХК|image=Ntv.png}}

'''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь монгол улсад цацагддаг бүх насныханд зориулсан олон төрлийн  хөтөлбөртэй, монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз.

Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-ийн эзэмшлийн харьяанд харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}&lt;/ref&gt;

Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 

2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. 

НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг.

NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна.

NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд &quot;Улаан бал&quot;, ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо ярилцах Цаг Нандиа Ток Шоу улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan &quot;Өөр өнцөг&quot; хэлэлцүүлэг, &quot;Тэгээс тэг&quot; эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, &quot;Global Talk&quot; олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг.

NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд &quot;Ахлах тогоочийн заавраар&quot;, &quot;Эхнэрийн заавраар&quot;, &quot;Cash Cab&quot;, “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдийн улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв.

2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн &lt;ref&gt;Facebook.com/N Sports/&lt;/ref&gt;

2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}&lt;/ref&gt;

'''Өөрийн бүтээсэн телецувралууд''';

Бид Дөрвийн Хайр (2009) 

Тоглоомын Дүрэм (2013) 

Ус дээшээ урсдаг (2014) 

Гэр Дүүрэн Охид (2017)  

'''Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд'''; 

+ 17 инээдмийн цуврал (2017) 

Boobies (2018) 

Киносутра (2018) 

Search (2020) 

Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021 

Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022)  

Өв Залгамжлагчид (2024) 

Амьдрал (2025) 

Мөрч  (2025) 

Орь дуу (2025) 

Хараал хүрсэн Хот (2026)  

Кинонууд орно. 

'''Одоогийн Гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд;''' 

Мэдээ  

Одмөндөр подкастууд 

Хээр подкаст  

Болзоо ярилцах цаг  

Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Япон амьдралын хэв маяг  

Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Нэг Мөр нэвтрүүлэг  

Цаг агаар  

Бөхийн Өрөө  

Science of Home  

Инновацын Эзэд  

Лхагвын Тойм 

Шинэ амьдралын Эхлэл 

Инновацын Эзэд  

Анализ Шоу 

Зууны хүлгүүд  

Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Монгол Бахархал  

Түүхийн Эзэд  

Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд   

Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг   

'''Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд''': 

N Music  

Beetle Music  

Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр  

Анализ Шоу  

Хотын Гудамж 

Хальс Юу өгүүлдэг Вэ  

Сэтгүүлчийн Эрэл 

Тусгал Хэвлэлийн Тойм 

ТВ Клуб 

2-р суваг  

Comedy TV   

Өглөө хөтөлбөр 

Монголын Ковер Одод 

МОНЦАМЭ Гадаад Тойм 

Органик Монгол 

Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр  

Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр  

Anime News 

Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд 

Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр 

Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь 

Амгаа мэргэжлээ сольсон нь  

Мартагдашгүй Намар   

Үнэн үү  

Та жингээ хасмаар байна уу   

Кино Ертөнц   

Их Мэдэх  

Зөн билгийн Тулаан монголд 

Би бүжиглэж чадна 

Хөдөөний Баясгалан 

Ханьтайгаа хамтдаа 

Энэ бол кино  

Эгэл биш кино 

Төрсөн бууц 

Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр  

Сонгодог Цаг  

Улаан таван хошуу  

Oxygen  

Дэлгүүр хэсэх үү 

Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг 

Би тоглоомондоо хайртай  

Номын гэгээ нэвтрүүлэг 

Монгол вундеркинд  

100 жил 100 үйл явдал 

Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг  

NTV NEWS 

Чухал яриа 

Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг  

Бундеслига Тэмцээний Тойм 

Дөнгөсөн нь 

440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр 

Orange Film кино хөтөлбөр 

BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Business Day хөтөлбөр 

American Next Top Model  

Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn|archive-date=}}&lt;/ref&gt; 

Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) 

NTV Sports News  

Үндэсний Тойм 

N Entertainment  

Яг одоо  

Coffee Break 

Төгс Ертөнц 

Чөлөөт эмэгтэйчүүд 

Ноён Бэрс 

Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр 

Нандиа Ток Шоу  

Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг  

Jeju challenge  

IG show  

K-POP Mongolia  

Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал  

Үсэгт Шоо  

Инновацын Эзэд  

Вакцин Шоу   

ТВ Доктор   

'''Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд;''' 

Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай  

Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай 

Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай 

Эргэдэг Гал тогоо 

Комеди Клуб Монголиа  

Fridge Wars mongolia  

Cash Cab mongolia  

Top Chef mongolia   

Нууцлан Хөргөгчний тулаан  

'''Orange Theatre-ийн бүтээлүүд;''' 

2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайниентын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. 

- Хүй Давхар орчлон  

Өвлийн Уянга  

Зүгээргүй эмэгтэй  

Дурлалын Нууц  

Нэг Хоёрын Гурваа МУСК  

'''Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд;''' 

- Бүхнээс дээгүүр (2017) 

- Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017)  

- Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) 

- Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) 

- Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017)  

- Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) 

- +17 Bad Angel (2018) 

- Шар гэгээ (2023) 

- Эцэг (2024) 

- Гүн тайгын Манан (2025) 

- Эрдэнэсийн Арал (2024) 

- Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022)  

- Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) 

- Эрлэг бааяа (2025) 

- Шувуун Хээр (2022) 

- Өнчин (2026) 

- Амь (2026) 

'''Ntv Sports Team ШУУД ДАМЖУУЛАЛТУУД'''; 

Бээжин 2008 зуны олимпийн наадам 

Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) 

Rio Olympics 2016 

Beijing 2022 өвлийн олимпийн наадам 

2023 world figure shaking championship 

Milan 2026 өвлийн олимпийн наадам 

2019 оны FIBA Basketball World cup  

TOKYO 2020 зуны олимпийн наадам 

FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд 

Nagoya Asian Games 2026  

Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан морьны уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа  

'''NTV PRODUCTION бүтээлүүд''':  

Нянгар хаданд гарсан нь  

Дэлхийн монгол айл баримтат кино 

Монголоо хайсан Монгол  

'''NTV Шагналууд;'''  

HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн  

Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014   

'''Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:''' 

&quot;Эн Ти Ви Броадкастинг&quot; ХХК нь &quot;Медиа групп&quot; ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. 

* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа
* Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант

'''Редакцийн зөвлөл:''' 

* Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант
* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант
* Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн
* Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг

Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&amp;#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 https://www.ntv.mn/]

'''Албан ёсны Танилцуулгууд''';

https://www.sg.mn/business-sector/telecom/1/

&lt;nowiki&gt;https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/&lt;/nowiki&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}&lt;/ref&gt;

https://mongolia.mom-gmr.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-media-group/

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

{{Монгол улсын телевизүүд}}

[[Ангилал:Монголын телевиз]]


{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>muluake11xcull146togxu8bxk8lcv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871946</id>
      <parentid>871945</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51799-36</username>
        <id>107784</id>
      </contributor>
      <origin>871946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20310" sha1="cwdz9y307thx5ann1ylxdzdkh15kbde" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс телевизийн суваг
| name              = Үндэсний телевиз (NTV)
National Television (NTV)
| logo              = &lt;!--NTV Mongolia.png--&gt;
| logo_image        = 3:5
| logo_size         = 150:300
| launch_date       = 2006.11.01
| owner             = Media Group LLC
Шунхлай ХХК
| country           = [[Монгол]]
| area              = Монгол улс даяар
| headquarters      = Улаанбаатар хот - 36 
Хан-уул дүүрэг , Чингисийн өргөн чөлөө - 14 Капитал Хаус 4-5-р давхар
| former_names      = 
| replaced          = 
| sister_channels   = NTV Sports
NTV Movies
| timeshift_service = 
| picture_format    = [[HDTV]] ([[1080i]]) 
16:9
| website           = http://www.ntv.mn/
https://m.facebook.com/ntvmn/
https://m.facebook.com/nsportsofficial/
https://m.facebook.com/NTVNewsMN/
|founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31|network=НТВ Броадкастинг ХХК|image=Ntv.png}}

'''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь монгол улсад цацагддаг бүх насныханд зориулсан олон төрлийн  хөтөлбөртэй, монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз.

Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-ийн эзэмшлийн харьяанд харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}&lt;/ref&gt;

Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 

2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. 

НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг.

NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна.

NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд &quot;Улаан бал&quot;, ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо ярилцах Цаг Нандиа Ток Шоу улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan &quot;Өөр өнцөг&quot; хэлэлцүүлэг, &quot;Тэгээс тэг&quot; эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, &quot;Global Talk&quot; олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг.

NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд &quot;Ахлах тогоочийн заавраар&quot;, &quot;Эхнэрийн заавраар&quot;, &quot;Cash Cab&quot;, “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдийн улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв.

2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн &lt;ref&gt;Facebook.com/N Sports/&lt;/ref&gt;

2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}&lt;/ref&gt;

'''Өөрийн бүтээсэн телецувралууд''';

Бид Дөрвийн Хайр (2009) 

Тоглоомын Дүрэм (2013) 

Ус дээшээ урсдаг (2014) 

Гэр Дүүрэн Охид (2017)  

'''Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд'''; 

+ 17 инээдмийн цуврал (2017) 

Boobies (2018) 

Киносутра (2018) 

Search (2020) 

Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021 

Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022)  

Өв Залгамжлагчид (2024) 

Амьдрал (2025) 

Мөрч  (2025) 

Орь дуу (2025) 

Хараал хүрсэн Хот (2026)  

Кинонууд орно. 

'''Одоогийн Гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд;''' 

Мэдээ  

Одмөндөр подкастууд 

Хээр подкаст  

Болзоо ярилцах цаг  

Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Япон амьдралын хэв маяг  

Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Нэг Мөр нэвтрүүлэг  

Цаг агаар  

Бөхийн Өрөө  

Science of Home  

Инновацын Эзэд  

Лхагвын Тойм 

Шинэ амьдралын Эхлэл 

Инновацын Эзэд  

Анализ Шоу 

Зууны хүлгүүд  

Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Монгол Бахархал  

Түүхийн Эзэд  

Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд   

Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг   

'''Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд''': 

N Music  

Beetle Music  

Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр  

Анализ Шоу  

Хотын Гудамж 

Хальс Юу өгүүлдэг Вэ  

Сэтгүүлчийн Эрэл 

Тусгал Хэвлэлийн Тойм 

ТВ Клуб 

2-р суваг  

Comedy TV   

Өглөө хөтөлбөр 

Монголын Ковер Одод 

МОНЦАМЭ Гадаад Тойм 

Органик Монгол 

Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр  

Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр  

Anime News 

Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд 

Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр 

Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь 

Амгаа мэргэжлээ сольсон нь  

Мартагдашгүй Намар   

Үнэн үү  

Та жингээ хасмаар байна уу   

Кино Ертөнц   

Их Мэдэх  

Зөн билгийн Тулаан монголд 

Би бүжиглэж чадна 

Хөдөөний Баясгалан 

Ханьтайгаа хамтдаа 

Энэ бол кино  

Эгэл биш кино 

Төрсөн бууц 

Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр  

Сонгодог Цаг  

Улаан таван хошуу  

Oxygen  

Дэлгүүр хэсэх үү 

Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг 

Би тоглоомондоо хайртай  

Номын гэгээ нэвтрүүлэг 

Монгол вундеркинд  

100 жил 100 үйл явдал 

Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг  

NTV NEWS 

Чухал яриа 

Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг  

Бундеслига Тэмцээний Тойм 

Дөнгөсөн нь 

440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр 

Orange Film кино хөтөлбөр 

BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Business Day хөтөлбөр 

American Next Top Model  

Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn|archive-date=}}&lt;/ref&gt; 

Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) 

NTV Sports News  

Үндэсний Тойм 

N Entertainment  

Яг одоо  

Coffee Break 

Төгс Ертөнц 

Чөлөөт эмэгтэйчүүд 

Ноён Бэрс 

Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр 

Нандиа Ток Шоу  

Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг  

Jeju challenge  

IG show  

K-POP Mongolia  

Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал  

Үсэгт Шоо  

Инновацын Эзэд  

Вакцин Шоу   

ТВ Доктор   

'''Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд;''' 

Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай  

Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай 

Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай 

Эргэдэг Гал тогоо 

Комеди Клуб Монголиа  

Fridge Wars mongolia  

Cash Cab mongolia  

Top Chef mongolia   

Нууцлан Хөргөгчний тулаан  

'''Orange Theatre-ийн бүтээлүүд;''' 

2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайниентын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. 

- Хүй Давхар орчлон  

Өвлийн Уянга  

Зүгээргүй эмэгтэй  

Дурлалын Нууц  

Нэг Хоёрын Гурваа МУСК  

'''Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд;''' 

- Бүхнээс дээгүүр (2017) 

- Рекит (2017) 

- Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017)  

- Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) 

- Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) 

- Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017)  

- Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) 

- +17 Bad Angel (2018) 

- Шар гэгээ (2023) 

- Эцэг (2024) 

- Гүн тайгын Манан (2025) 

- Эрдэнэсийн Арал (2024) 

- Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022)  

- Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) 

- Эрлэг бааяа (2025) 

- Шувуун Хээр (2022) 

- Өнчин (2026) 

- Амь (2026) 

'''Ntv Sports Team ШУУД ДАМЖУУЛАЛТУУД'''; 

Бээжин 2008 зуны олимпийн наадам 

Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) 

Rio Olympics 2016 

Beijing 2022 өвлийн олимпийн наадам 

2023 world figure shaking championship 

Milan 2026 өвлийн олимпийн наадам 

2019 оны FIBA Basketball World cup  

TOKYO 2020 зуны олимпийн наадам 

FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд 

Nagoya Asian Games 2026  

Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан морьны уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа  

'''NTV PRODUCTION бүтээлүүд''':  

Нянгар хаданд гарсан нь  

Дэлхийн монгол айл баримтат кино 

Монголоо хайсан Монгол  

'''NTV Шагналууд;'''  

HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн  

Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014   

'''Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:''' 

&quot;Эн Ти Ви Броадкастинг&quot; ХХК нь &quot;Медиа групп&quot; ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. 

* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа
* Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант

'''Редакцийн зөвлөл:''' 

* Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант
* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант
* Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн
* Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг

Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&amp;#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 https://www.ntv.mn/]

'''Албан ёсны Танилцуулгууд''';

https://www.sg.mn/business-sector/telecom/1/

&lt;nowiki&gt;https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/&lt;/nowiki&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}&lt;/ref&gt;

https://mongolia.mom-gmr.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-media-group/

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

{{Монгол улсын телевизүүд}}

[[Ангилал:Монголын телевиз]]


{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>cwdz9y307thx5ann1ylxdzdkh15kbde</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871947</id>
      <parentid>871946</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51799-36</username>
        <id>107784</id>
      </contributor>
      <origin>871947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20426" sha1="gvf8jr5v15mbaqbjv3po7ha31ahh84l" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс телевизийн суваг
| name              = Үндэсний телевиз (NTV)
National Television (NTV)
| logo              = &lt;!--NTV Mongolia.png--&gt;
| logo_image        = 3:5
| logo_size         = 150:300
| launch_date       = 2006.11.01
| owner             = Media Group LLC
Шунхлай ХХК
| country           = [[Монгол]]
| area              = Монгол орон даяар
| headquarters      = Улаанбаатар хот - 36 
Хан-уул дүүрэг , Чингисийн өргөн чөлөө - 14 Капитал Хаус 4-5-р давхар
| former_names      = 
| replaced          = 
| sister_channels   = NTV Sports
NTV Movies
| timeshift_service = 
| picture_format    = [[HDTV]] ([[1080i]]) 
16:9
| website           = http://www.ntv.mn/
https://m.facebook.com/ntvmn/
https://m.facebook.com/nsportsofficial/
https://m.facebook.com/NTVNewsMN/
|founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31|network=НТВ Броадкастинг ХХК|image=Ntv.png}}

'''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь монгол улсад цацагддаг бүх насныханд зориулсан олон төрлийн  хөтөлбөртэй, монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз.

Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-ийн эзэмшлийн харьяанд харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}&lt;/ref&gt;

Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 

2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. 

НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг.

NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна.

NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд &quot;Улаан бал&quot;, ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо ярилцах Цаг Нандиа Ток Шоу улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan &quot;Өөр өнцөг&quot; хэлэлцүүлэг, &quot;Тэгээс тэг&quot; эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, &quot;Global Talk&quot; олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг.

NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд &quot;Ахлах тогоочийн заавраар&quot;, &quot;Эхнэрийн заавраар&quot;, &quot;Cash Cab&quot;, “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдийн улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв.

2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн &lt;ref&gt;Facebook.com/N Sports/&lt;/ref&gt;

2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}&lt;/ref&gt;

'''Өөрийн бүтээсэн телецувралууд''';

Бид Дөрвийн Хайр (2009) 

Тоглоомын Дүрэм (2013) 

Ус дээшээ урсдаг (2014) 

Гэр Дүүрэн Охид (2017)  

'''Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд'''; 

+ 17 инээдмийн цуврал (2018) 

Boobies (2018) 

Киносутра (2018) 

Search (2020) 

Жинхэнэ Эрчүүд (2021) 

Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021) 

Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022)  

Өв Залгамжлагчид (2024) 

Амьдрал (2025) 

Мөрч  (2025) 

Орь дуу (2025) 

Хараал хүрсэн Хот (2026)  

Кинонууд орно. 

'''Одоогийн Гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд;''' 

Мэдээ  

Одмөндөр подкастууд 

Хээр подкаст  

Болзоо ярилцах цаг  

Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Япон амьдралын хэв маяг  

Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Нэг Мөр нэвтрүүлэг  

Цаг агаар  

Бөхийн Өрөө  

Science of Home  

Инновацын Эзэд  

Лхагвын Тойм 

Шинэ амьдралын Эхлэл 

Инновацын Эзэд  

Анализ Шоу 

Зууны хүлгүүд  

Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Монгол Бахархал  

Түүхийн Эзэд  

Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд   

Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг   

'''Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд''': 

N Music  

Beetle Music  

Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр  

Анализ Шоу  

Хотын Гудамж 

Хальс Юу өгүүлдэг Вэ  

Сэтгүүлчийн Эрэл 

Тусгал Хэвлэлийн Тойм 

ТВ Клуб 

2-р суваг  

Comedy TV   

Өглөө хөтөлбөр 

Монголын Ковер Одод 

МОНЦАМЭ Гадаад Тойм 

Органик Монгол 

Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр  

Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр  

Anime News 

Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд 

Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр 

Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь 

Амгаа мэргэжлээ сольсон нь  

Мартагдашгүй Намар   

Үнэн үү  

Та жингээ хасмаар байна уу   

Кино Ертөнц   

Их Мэдэх  

Зөн билгийн Тулаан монголд 

Би бүжиглэж чадна 

Хөдөөний Баясгалан 

Ханьтайгаа хамтдаа 

Энэ бол кино  

Эгэл биш кино 

Төрсөн бууц 

Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр  

Сонгодог Цаг  

Улаан таван хошуу  

Oxygen  

Дэлгүүр хэсэх үү 

Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг 

Би тоглоомондоо хайртай  

Номын гэгээ нэвтрүүлэг 

Монгол вундеркинд  

100 жил 100 үйл явдал 

Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг  

NTV NEWS 

Чухал яриа 

Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг  

Бундеслига Тэмцээний Тойм 

Дөнгөсөн нь 

440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр 

Orange Film кино хөтөлбөр 

BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Business Day хөтөлбөр 

American Next Top Model  

Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn|archive-date=}}&lt;/ref&gt; 

Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) 

NTV Sports News  

Үндэсний Тойм 

N Entertainment  

Яг одоо  

Coffee Break 

Төгс Ертөнц 

Чөлөөт эмэгтэйчүүд 

Ноён Бэрс 

Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр 

Нандиа Ток Шоу  

Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг  

Jeju challenge  

IG show  

K-POP Mongolia  

Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал  

Үсэгт Шоо  

Инновацын Эзэд  

Вакцин Шоу   

ТВ Доктор   

'''Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд;''' 

Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай  

Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай 

Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай 

Эргэдэг Гал тогоо 

Комеди Клуб Монголиа  

Fridge Wars mongolia  

Cash Cab mongolia  

Top Chef mongolia   

Нууцлан Хөргөгчний тулаан  

'''Orange Theatre-ийн бүтээлүүд;''' 

2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайниентын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. 

- Хүй Давхар орчлон  

Өвлийн Уянга  

Зүгээргүй эмэгтэй  

Дурлалын Нууц  

Нэг Хоёрын Гурваа МУСК  

'''Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд;''' 

- Бүхнээс дээгүүр (2017) 

- Рекит (2017) 

- Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017)  

- Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) 

- Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) 

- Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017)  

- Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) 

- +17 Bad Angel (2018) 

- Cool ААВ (2019) 

- Цогоо гуай Хүрлээ хоёр (2020) 

- Шар гэгээ (2023) 

- Эцэг (2024) 

- Гүн тайгын Манан (2025) 

- Эрдэнэсийн Арал (2024) 

- Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022)  

- Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) 

- Эрлэг бааяа (2025) 

- Шувуун Хээр (2022) 

- Өнчин (2026) 

- Амь (2026) 

'''Ntv Sports Team ШУУД ДАМЖУУЛАЛТУУД'''; 

Бээжин 2008 зуны олимпийн наадам 

Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) 

Rio Olympics 2016 

Beijing 2022 өвлийн олимпийн наадам 

2023 world figure shaking championship 

Milan 2026 өвлийн олимпийн наадам 

2019 оны FIBA Basketball World cup  

TOKYO 2020 зуны олимпийн наадам 

FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд 

Nagoya Asian Games 2026  

Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан морьны уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа  

'''NTV PRODUCTION бүтээлүүд''':  

Нянгар хаданд гарсан нь  

Дэлхийн монгол айл баримтат кино 

Монголоо хайсан Монгол  

'''NTV Шагналууд;'''  

HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн  

Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014   

'''Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:''' 

&quot;Эн Ти Ви Броадкастинг&quot; ХХК нь &quot;Медиа групп&quot; ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. 

* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа
* Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант

'''Редакцийн зөвлөл:''' 

* Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант
* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант
* Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн
* Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг

Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&amp;#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 https://www.ntv.mn/]

'''Албан ёсны Танилцуулгууд''';

https://www.sg.mn/business-sector/telecom/1/

&lt;nowiki&gt;https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/&lt;/nowiki&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}&lt;/ref&gt;

https://mongolia.mom-gmr.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-media-group/

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

{{Монгол улсын телевизүүд}}

[[Ангилал:Монголын телевиз]]


{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>gvf8jr5v15mbaqbjv3po7ha31ahh84l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871948</id>
      <parentid>871947</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51799-36</username>
        <id>107784</id>
      </contributor>
      <origin>871948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20692" sha1="s0lpf6hy3pj67v0sxvcq9lp9w8z7iv6" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс телевизийн суваг
| name              = Үндэсний телевиз (NTV)
National Television (NTV)
| logo              = &lt;!--NTV Mongolia.png--&gt;
| logo_image        = 3:5
| logo_size         = 150:300
| launch_date       = 2006.11.01
| owner             = Media Group LLC
Шунхлай ХХК
| country           = [[Монгол]]
| area              = Монгол орон даяар
| headquarters      = Улаанбаатар хот - 36 
Хан-уул дүүрэг , Чингисийн өргөн чөлөө - 14 Капитал Хаус 4-5-р давхар
| former_names      = 
| replaced          = 
| sister_channels   = NTV Sports
NTV Movies
| timeshift_service = 
| picture_format    = [[HDTV]] ([[1080i]]) 
16:9
| website           = http://www.ntv.mn/
https://m.facebook.com/ntvmn/
https://m.facebook.com/nsportsofficial/
https://m.facebook.com/NTVNewsMN/
|founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31|network=НТВ Броадкастинг ХХК|image=Ntv.png}}

'''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь монгол улсад цацагддаг бүх насныханд зориулсан олон төрлийн  хөтөлбөртэй, монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз.

Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-ийн эзэмшлийн харьяанд харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}&lt;/ref&gt;

Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 

2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. 

НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг.

NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна.

NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд &quot;Улаан бал&quot;, ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо ярилцах Цаг Нандиа Ток Шоу улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan &quot;Өөр өнцөг&quot; хэлэлцүүлэг, &quot;Тэгээс тэг&quot; эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, &quot;Global Talk&quot; олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг.

NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд &quot;Ахлах тогоочийн заавраар&quot;, &quot;Эхнэрийн заавраар&quot;, &quot;Cash Cab&quot;, “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдийн улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв.

2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн &lt;ref&gt;Facebook.com/N Sports/&lt;/ref&gt;

2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}&lt;/ref&gt;

'''Өөрийн бүтээсэн телецувралууд''';

Бид Дөрвийн Хайр (2009) 

Тоглоомын Дүрэм (2013) 

Ус дээшээ урсдаг (2014) 

Гэр Дүүрэн Охид (2017)  

'''Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд'''; 

+ 17 инээдмийн цуврал (2018) 

Boobies (2018) 

Киносутра (2018) 

Search (2020) 

Жинхэнэ Эрчүүд (2021) 

Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021) 

Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022)  

Өв Залгамжлагчид (2024) 

Амьдрал (2025) 

Мөрч  (2025) 

Орь дуу (2025) 

Хараал хүрсэн Хот (2026)  

Кинонууд орно. 

'''Одоогийн Гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд;''' 

Мэдээ  

Одмөндөр подкастууд 

Хээр подкаст  

Болзоо ярилцах цаг  

Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Япон амьдралын хэв маяг  

Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Нэг Мөр нэвтрүүлэг  

Цаг агаар  

Бөхийн Өрөө  

Science of Home  

Инновацын Эзэд  

Лхагвын Тойм 

Шинэ амьдралын Эхлэл 

Сэтгэл татам Өмнөд Солонгос   

Зууны хүлгүүд  

Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Монгол Бахархал  

Түүхийн Эзэд  

Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд   

Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг   

Бусад гадаадын дотоодын нэвтрүүлгүүдыг нэвтрүүлдэг.   

'''Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд''': 

N Music  

Beetle Music  

Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр  

Анализ Шоу  

Хотын Гудамж 

Хальс Юу өгүүлдэг Вэ  

Сэтгүүлчийн Эрэл 

Тусгал Хэвлэлийн Тойм 

ТВ Клуб 

2-р суваг  

Comedy TV   

Өглөө хөтөлбөр 

Монголын Ковер Одод 

МОНЦАМЭ Гадаад Тойм 

Органик Монгол 

Цаг үе үйл явдал мэдээллийн хөтөлбөр 

Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр  

Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр  

Anime News 

Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд 

Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр 

Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь 

Амгаа мэргэжлээ сольсон нь  

Мартагдашгүй Намар   

Үнэн үү  

Та жингээ хасмаар байна уу   

Кино Ертөнц   

Их Мэдэх  

Зөн билгийн Тулаан монголд 

Би бүжиглэж чадна 

Хөдөөний Баясгалан 

Ханьтайгаа хамтдаа 

Энэ бол кино  

Эгэл биш кино 

Төрсөн бууц 

Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр  

Сонгодог Цаг  

Улаан таван хошуу  

Oxygen  

Дэлгүүр хэсэх үү 

Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг 

Би тоглоомондоо хайртай  

Номын гэгээ нэвтрүүлэг 

Монгол вундеркинд  

100 жил 100 үйл явдал 

Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг  

NTV NEWS 

Чухал яриа 

Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг  

Бундеслига Тэмцээний Тойм 

Дөнгөсөн нь 

440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр 

Orange Film кино хөтөлбөр 

BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Business Day хөтөлбөр 

American Next Top Model  

Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn|archive-date=}}&lt;/ref&gt; 

Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) 

NTV Sports News  

Үндэсний Тойм 

N Entertainment  

Яг одоо  

Coffee Break 

Төгс Ертөнц 

Чөлөөт эмэгтэйчүүд 

Ноён Бэрс 

Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр 

Нандиа Ток Шоу  

Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг  

Jeju challenge  

IG show  

K-POP Mongolia  

Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал  

Үсэгт Шоо  

Инновацын Эзэд (3-4 улирлын турш бүтээсэн)  

Вакцин Шоу   

ТВ Доктор   

'''Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд;''' 

Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай  

Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай 

Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай 

Эргэдэг Гал тогоо 

Комеди Клуб Монголиа  

Fridge Wars mongolia  

Cash Cab mongolia  

Top Chef mongolia   

Нууцлан Хөргөгчний тулаан  

Food Street in UB   

'''Orange Theatre-ийн бүтээлүүд;''' 

2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайниентын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. 

- Хүй Давхар орчлон  

Өвлийн Уянга  

Зүгээргүй эмэгтэй  

Дурлалын Нууц  

Нэг Хоёрын Гурваа МУСК  

'''Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд;''' 

- Бүхнээс дээгүүр (2017) 

- Рекит (2017) 

- Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017)  

- Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) 

- Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) 

- Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017)  

- Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) 

- +17 Bad Angel (2018) 

- Cool ААВ (2019) 

- Цогоо гуай Хүрлээ хоёр (2020) 

- Сигам (2020) 

- Шар гэгээ (2023) 

- Эцэг (2024) 

- Гүн тайгын Манан (2025) 

- Эрдэнэсийн Арал (2024) 

- Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022)  

- Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) 

- Эрлэг бааяа (2025) 

- Шувуун Хээр (2022) 

- Өнчин (2026) 

- Амь (2026) 

'''Ntv Sports Team ШУУД ДАМЖУУЛАЛТУУД'''; 

Бээжин 2008 зуны олимпийн наадам 

Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) 

Rio Olympics 2016 

Beijing 2022 өвлийн олимпийн наадам 

2023 world figure shaking championship 

Milan 2026 өвлийн олимпийн наадам 

2019 оны FIBA Basketball World cup  

TOKYO 2020 зуны олимпийн наадам 

FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд 

Nagoya Asian Games 2026  

Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан морьны уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа  

'''NTV PRODUCTION бүтээлүүд''':  

Нянгар хаданд гарсан нь  

Дэлхийн монгол айл баримтат кино 

Монголоо хайсан Монгол  

'''NTV Шагналууд;'''  

HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн  

Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014   

'''Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:''' 

&quot;Эн Ти Ви Броадкастинг&quot; ХХК нь &quot;Медиа групп&quot; ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. 

* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа
* Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант

'''Редакцийн зөвлөл:''' 

* Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант
* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант
* Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн
* Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг

Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&amp;#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 https://www.ntv.mn/]

'''Албан ёсны Танилцуулгууд''';

https://www.sg.mn/business-sector/telecom/1/

&lt;nowiki&gt;https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/&lt;/nowiki&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}&lt;/ref&gt;

https://mongolia.mom-gmr.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-media-group/

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

{{Монгол улсын телевизүүд}}

[[Ангилал:Монголын телевиз]]


{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>s0lpf6hy3pj67v0sxvcq9lp9w8z7iv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871949</id>
      <parentid>871948</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51799-36</username>
        <id>107784</id>
      </contributor>
      <origin>871949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20702" sha1="hvpbx024y6kzm6i0idrlie5tbl4w0u7" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс телевизийн суваг
| name              = Үндэсний телевиз (NTV)
National Television (NTV)
| logo              = &lt;!--NTV Mongolia.png--&gt;
| logo_image        = 3:5
| logo_size         = 150:300
| launch_date       = 2006.11.01
| owner             = Media Group LLC
Шунхлай ХХК
| country           = [[Монгол]]
| area              = Монгол орон даяар
| headquarters      = Улаанбаатар хот - 36 
Хан-уул дүүрэг , Чингисийн өргөн чөлөө - 14 Капитал Хаус 4-5-р давхар
| former_names      = 
| replaced          = 
| sister_channels   = NTV Sports
NTV Movies
| timeshift_service = 
| picture_format    = [[HDTV]] ([[1080i]]) 
16:9
| website           = http://www.ntv.mn/
https://m.facebook.com/ntvmn/
https://m.facebook.com/nsportsofficial/
https://m.facebook.com/NTVNewsMN/
|founder=Медиа Групп ХХК|image_size=390_500|language=Монгол|founded=2006 оны 10-р сарын 31|network=НТВ Броадкастинг ХХК|image=Ntv.png}}

'''НТВ телевиз''' буюу NTV телевиз нь монгол улсад цацагддаг бүх насныханд зориулсан олон төрлийн  хөтөлбөртэй, монголын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз.

Тус суваг нь Медиа Групп ХХК-ийн эзэмшлийн харьяанд харьяалагддаг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн салбарт өнгө төрхөө имиджээ бүрдүүлэн үйл ажиллагаагаа өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаагаа явуулдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2000 онд үүсгэн байгуулагдсан Медиа Групп ХХК монголын хэвлэл мэдээллийн салбарт үйл ажиллагаагаа явуулж олон нийтэд үнэн зөв бодитой мэдээллийг хүргэх судалгаа шинжилгээ хийх, бизнес маркетингийн зөвлөгөө өгөх үйлчилгээ үзүүлж байсан нь өдгөө ФМ 107 Шинэ зууны радиогийн долгионыг ажиллуулж эхэлсэн нь 6 жилийн дараа буюу 2006 онд өнгөлөг энтертайнмент хөтөлбөртэй түүний бүрэлдэхүүн телевиз болох ЭН ТИ ВИ Броадкастинг ХХК-ийн эхлэл болон НТВ-гийн суурь тавигджээ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn}}&lt;/ref&gt;

Монголын тэргүүлэгч телевизүүдийн нэг, ''“Өөдрөг өнгө - Өөр өнцөг”'' уриатай NTV телевиз нь 2006 оноос үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн 2006 оны 11-р сарын 1-ны өдөр анхны эфирээ цацаж эхэлсэн юм 2008 оны 6-р сар гэхэд цоо шинэ техник технологитой болж техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж цоо шинэ ажлын байранд нүүж орсон, мөн монголын залуу телевизүүдийн хувьд сүүлийн 2 жилийн хугацаанд хэвлэлийн хүрээлэнгийн үзүүлэлтээр шилдэг 5 телевизийн тоонд орж бас шилдэг энтертайнмент хөтөлбөртэй телевиз үзүүлэлтээр NTV ордог байжээ мөн одоогоор тус суваг сошиал хуудсаар мэдээллийг чөлөөтэй илгээж ажиллуулж байна. 

2013 онд өнгөний өндөр нягтаршил болох сүүлийн үеийн технологитой HDTV формат руу бүрэн шилжсэн телевиз болсон юм. 

НТВ телевиз мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөөлөл байхыг эрхэмлэж, нас насныханд зориулсан түүх, танин мэдэхүй, спорт, олон улс, соёл урлаг, боловсрол, цэнгээнт, шоу нэвтрүүлгүүд бэлтгэн, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн цаг үеийн мэдээ мэдээллээс чухлыг нь онцлон хүргэхийг зорилго болгон ажилладаг.

NTV телевиз: Монгол орон даяар цацагддаг өргөн нэвтрүүлгийн телевиз бөгөөд өдөр тутмын мэдээ мэдээлэл, бүх төрлийн сэдэвтэй олон ангит ба Уран сайхны түүнчлэн Баримтат Хүүхэлдэйн кинонууд ба энтертайнмент чиглэлээр бус харин олон төрлийн сэдэвтэй бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгүүдийг бүх насныханд хүрэх зорилготой ажиллаж байна.

NTV телевиз нь Нийгэм, Эдийн засаг, Улс төрийн Олон улсын Гадаад мэдээ болон Мэдээ хөтөлбөр хамгийн өндөр үзэлт, хандалттай сувгуудын нэг бөгөөд &quot;Улаан бал&quot;, ярилцлага тойм хосолсон Лхагвын Тойм алдартай одод буюу олны танил жүжигчид дуучидтай ярилцах Болзоо ярилцах Цаг Нандиа Ток Шоу улс төрчид болон дэлхийн ажилчидтай ярилцаж байсан De Facto with Jargalsaikhan &quot;Өөр өнцөг&quot; хэлэлцүүлэг, &quot;Тэгээс тэг&quot; эрэн сурвалжлах нэвтрүүлэг, &quot;Global Talk&quot; олон улсын тоймчийн ярилцлага ба Metro Star зэрэг нь дэлхийд болон дотоодод өрнөж буй үйл явдлуудыг тоймлон хүргэдгээс гадна нийгэмд тулгамдаад буй олон асуудлуудыг шийдвэрлүүлэх чиглэлээр агуулгаа боловсруулж нийтлэн түгээдэг.

NTV телевиз нь өөрийн үндсэн контент, уран бүтээлүүдээс гадна албан ёсны эрхтэйгээр олон улсын өндөр зэрэглэлийн ТВ шоу, контентуудыг бүтээж үзэгчдийн хүртээл болгодог бөгөөд &quot;Ахлах тогоочийн заавраар&quot;, &quot;Эхнэрийн заавраар&quot;, &quot;Cash Cab&quot;, “Нууцлаг Хөргөгчний Тулаан”, эрүүл мэндийн боловсрол олгох “Вакцин Шоу” урьд өмнөхөн хийгдэж байсан ТВ Доктор, “Эргэдэг Гал Тогоо” түүнчлэн Өмнөд солонгос улсаар аялсан түүхын тухай хөтөлбөр бас Одмөндөр юутуб сувгийн хөтөлбөрүүд бусад спортын нэвтрүүлгүүдийг төдийгүй германы DW хөтөлбөрүүд ба хүүхдүүдийн шинжлэх ухааны Science at home хүүхдийн үсэг таалгах Үсэгт тоо Хүүхдийн гарч байсан Нар сар Од болон эдийн засагчдийн улс төрчдийн хэлэлцэх Анализ Шоу хөтөлбөр Ярилцлагын Чухал Яриа зугаа цэнгэлийн Хотын Клуб цэнгээнт хөтөлбөр Ханьтайгаа Хамтдаа зэргийг хүргэж байв.

2025 оны 7-р сард өөрийн спортын төрөлжсөн арилжааны хэмжээний суваг болох N Sports гэх монголын цоо шинэ спортын суваг мэндэлсэн бөгөөд ихэнх кабелийн болон хиймэл дагуулын IPTV OTT флатформ үйлчилгээгээр цацагдаж эхэлсэн ба өөрийн бүтээсэн нэвтрүүлэг ба чухал тэмцээнүүдтэй хамт шууд дамжуулж ажиллуулсан төдийгүй спортын сэдэвтэй спортын хөтөлбөрүүдийг гаргаж эхэлсэн &lt;ref&gt;Facebook.com/N Sports/&lt;/ref&gt;

2026 оны 2-р сард NTV телевиз монголын 3 хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дунд анх удаа JTI Certificate өргөмжлөлийг авч сэтгүүлчдийн итгэмжлэлийг хадгаласан төдийгүй тус сувгийн гаргаж бэлтгэж байгаа мэдээллийн хөтөлбөрийг баримтан дээр тулгуурлан хийж үнэлгээ ба Монголд анх удаа тус гэрчилгээнээс NTV Телевиз хүртэж авсан юм. &lt;ref&gt;{{Citation |title=Facebook |date=2011 |url=https://doi.org/10.4135/9781412994156.n258 |work=Encyclopedia of Sports Management and Marketing |access-date=2026-08-21 |place=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |publisher=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-7382-3}}&lt;/ref&gt;

'''Өөрийн бүтээсэн телецувралууд''';

Бид Дөрвийн Хайр (2009) 

Тоглоомын Дүрэм (2013) 

Ус дээшээ урсдаг (2014) 

Гэр Дүүрэн Охид (2017)  

'''Оранж Интертайнментын олон ангит киноны бүтээлүүд'''; 

+ 17 инээдмийн цуврал (2018) 

Boobies (2018) 

Киносутра (2018) 

Search (2020) 

Жинхэнэ Эрчүүд (2021) 

Нийслэл хүүхэн 1-р бүлэг (2021) 

Нийслэл Хүүхэн 2-р бүлэг (2022)  

Өв Залгамжлагчид (2024) 

Амьдрал (2025) 

Мөрч  (2025) 

Орь дуу (2025) 

Хараал хүрсэн Хот (2026)  

Кинонууд орно. 

'''Одоогийн Гаргаж байгаа нэвтрүүлгүүд;''' 

Мэдээ  

Одмөндөр подкастууд 

Хээр подкаст  

Болзоо ярилцах цаг  

Дэвжээ уралдаант цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Япон амьдралын хэв маяг  

Наадгай цэнгээнт нэвтрүүлэг  

Нэг Мөр нэвтрүүлэг  

Цаг агаар  

Бөхийн Өрөө  

Science of Home  

Инновацын Эзэд  

Лхагвын Тойм 

Шинэ амьдралын Эхлэл 

Сэтгэл татам Өмнөд Солонгос   

Зууны хүлгүүд  

Хүүхдүүдээ наашаа хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Монгол Бахархал  

Түүхийн Эзэд  

Амьтдын тухай сонирхолтой баримтууд   

Хүүхдүүдээ наашаа хичээлийн цаг   

Бусад гадаадын дотоодын нэвтрүүлгүүдыг нэвтрүүлдэг.   

'''Гаргаж байсан архивын хөтөлбөрүүд''': 

N Music  

Beetle Music  

Nostalgia хөгжмийн хөтөлбөр  

Анализ Шоу  

Хотын Гудамж 

Хальс Юу өгүүлдэг Вэ  

Сэтгүүлчийн Эрэл 

Тусгал Хэвлэлийн Тойм 

ТВ Клуб 

2-р суваг  

Comedy TV   

Өглөө хөтөлбөр 

Монголын Ковер Одод 

МОНЦАМЭ Гадаад Тойм 

Органик Монгол 

Цаг үе үйл явдал мэдээллийн хөтөлбөр 

Дэлхийн Чимээ мэдээллийн хөтөлбөр  

Үндэсний Мэдээ мэдээллийн хөтөлбөр  

Anime News 

Бүхнийг Чадагч Бүсгүйчүүд 

Цэнхэр цэцэг өглөөний хөтөлбөр 

Ганаа Мэргэжлээ сольсон нь 

Амгаа мэргэжлээ сольсон нь  

Мартагдашгүй Намар   

Үнэн үү  

Та жингээ хасмаар байна уу   

Кино Ертөнц   

Их Мэдэх  

Зөн билгийн Тулаан монголд 

Би бүжиглэж чадна 

Хөдөөний Баясгалан 

Ханьтайгаа хамтдаа 

Энэ бол кино  

Эгэл биш кино 

Төрсөн бууц 

Сайн өдөр амралтын хөтөлбөр  

Сонгодог Цаг  

Улаан таван хошуу  

Oxygen  

Дэлгүүр хэсэх үү 

Нийслэл Guide арилжааны нэвтрүүлэг 

Би тоглоомондоо хайртай  

Номын гэгээ нэвтрүүлэг 

Монгол вундеркинд  

100 жил 100 үйл явдал 

Хүүхэд насны галт тэрэг цэнгээнт нэвтрүүлэг  

NTV NEWS 

Чухал яриа 

Сувдан сондор цуврал нэвтрүүлэг  

Бундеслига Тэмцээний Тойм 

Дөнгөсөн нь 

440 MHZ хөгжмийн мэдээллийн хөтөлбөр 

Orange Film кино хөтөлбөр 

BEBE хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Business Day хөтөлбөр 

American Next Top Model  

Зөн билгийн тулаан (орос хэлээр гарч байсан нэвтрүүлэг)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Administrator |title=БИДНИЙ ТУХАЙ |url=http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 |access-date=2026-08-24 |website=ntv.mn |language=mn-mn|archive-date=}}&lt;/ref&gt; 

Нууцлаг Эзэн (Гадаадын нэвтрүүлэг) 

NTV Sports News  

Үндэсний Тойм 

N Entertainment  

Яг одоо  

Coffee Break 

Төгс Ертөнц 

Чөлөөт эмэгтэйчүүд 

Ноён Бэрс 

Нэг сэдвээр мэдээллийн хөтөлбөр 

Нандиа Ток Шоу  

Өөр өнцөг Хэлэлцүүлэг  

Jeju challenge  

IG show  

K-POP Mongolia  

Нар сар Од хүүхдийн нэвтрүүлэг  

Хүрээлэн амьд ертөнцийн цуврал  

Үсэгт Шоо  

Инновацын Эзэд (3-4 улирлын турш бүтээсэн)  

Вакцин Шоу   

ТВ Доктор   

'''Гадаадын форматаас нутагшуулсан нэвтрүүлгүүд;''' 

Эхнэрийн Заавраар 6-7 улиралтай  

Бяцхан Мастерууд 3-4 улиралтай 

Ахлах тогоочийн заавраар 4 улиралтай 

Эргэдэг Гал тогоо 

Комеди Клуб Монголиа  

Fridge Wars mongolia  

Cash Cab mongolia  

Top Chef mongolia   

Нууцлан Хөргөгчний тулаан  

Их хотын Street Food   

'''Orange Theatre-ийн бүтээлүүд;''' 

2009 оны 5-р сард байгуулагдсан оранж театр буюу эдүгээгийн Оранж энтертайниентын үндэс тавигдсан тухайн үед олон ангит кино теле жүжиг теле зохиомж зохиомжит нэвтрүүлэг уран сайхны нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн явуулдаг байжээ. 

- Хүй Давхар орчлон  

Өвлийн Уянга  

Зүгээргүй эмэгтэй  

Дурлалын Нууц  

Нэг Хоёрын Гурваа МУСК  

'''Оранж Интертайнментийн уран сайхны кинонууд;''' 

- Бүхнээс дээгүүр (2017) 

- Рекит (2017) 

- Хуримын даашинзтай бүсгүй (2017)  

- Хөгжилтэй Дүр ах аа намайг бодоорой (2017) 

- Хөгжилтэй Дүр хайрын найраатай наадам (2017) 

- Хөгжилтэй Дүр Миний хайртын хурим (2017)  

- Хөгжилтэй Дүр Тусгай захиалга (2017) 

- +17 Bad Angel (2018) 

- Cool ААВ (2019) 

- Цогоо гуай Хүрлээ хоёр (2020) 

- Сигам (2020) 

- Шар гэгээ (2023) 

- Эцэг (2024) 

- Гүн тайгын Манан (2025) 

- Эрдэнэсийн Арал (2024) 

- Нийслэл Хүүхэн Очироо Сүхээ (2022)  

- Нийслэл Хүүхэн Бал сар (2023) 

- Эрлэг бааяа (2025) 

- Шувуун Хээр (2022) 

- Өнчин (2026) 

- Амь (2026) 

'''Ntv Sports Team ШУУД ДАМЖУУЛАЛТУУД'''; 

Бээжин 2008 зуны олимпийн наадам 

Бундеслига хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд (2010-2020) 

Rio Olympics 2016 

Beijing 2022 өвлийн олимпийн наадам 

2023 world figure shaking championship 

Milan 2026 өвлийн олимпийн наадам 

2019 оны FIBA Basketball World cup  

TOKYO 2020 зуны олимпийн наадам 

FIFA WORLD CUP 2018 RUSSIA дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

FIFA WORLD CUP 2026 дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн 

Монголын үндэсний хөлбөмбөгийн тэмцээнүүд 

Nagoya Asian Games 2026  

Одоогоор 2025 оноос өнөөдрийг хүртэлх Монгол бөхийн өргөөнөөс Бөхийн Барилдаан морьны уралдаан сур харваа ба үндэсний наадмуудыг шууд дамжуулсаар байгаа  

'''NTV PRODUCTION бүтээлүүд''':  

Нянгар хаданд гарсан нь  

Дэлхийн монгол айл баримтат кино 

Монголоо хайсан Монгол  

'''NTV Шагналууд;'''  

HNK JAPAN PRIZE 2009 наадмаас UNICEF-ийн шагнал хүртсэн  

Алтан Шонхор телевизийн шагнал гардуулах ёслолын үйл ажиллагаа 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014   

'''Компанийн удирдлага, зохион байгуулалт:''' 

&quot;Эн Ти Ви Броадкастинг&quot; ХХК нь &quot;Медиа групп&quot; ХХК-ийн 91,4%, МУ-ын иргэн М.Есөнмөнхийн 8,51%-ийн эзэмшилтэй байна. 

* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Захиргаа, Хүний нөөцийн газрын захирал Ш.Долгорсүрэн
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Санхүүгийн газрын захирал Х.Батзаяа
* Контент хөгжүүлэлтийн газрын захирал Б.Тайшир
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант

'''Редакцийн зөвлөл:''' 

* Ерөнхий Продюсер Б.Ундрахжаргалант
* Гүйцэтгэх захирал А.Баярбат
* Борлуулалт, Маркетингийн газрын захирал Г.Ган-Эрдэнэ
* Уран бүтээлийн газрын захирал Л.Оюу-Од
* Мэдээ, Шуурхай нэвтрүүлгийн газрын захирал Б.Ундрахжаргалант
* Продакшн албаны дарга Б.Билгүүн
* Төлөвлөлтийн албаны дарга Б.Эрхэмбилэг

Албан ёсны цахим хуудас: [https://www.ntv.mn/&amp;#x20;https://web.archive.org/web/20130822170148/http://ntv.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=25&amp;Itemid=28 https://www.ntv.mn/]

'''Албан ёсны Танилцуулгууд''';

https://www.sg.mn/business-sector/telecom/1/

&lt;nowiki&gt;https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/&lt;/nowiki&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=NTV телевиз |url=https://mongolia.mom-gmr.org/mn/translation-media/detail/outlet/ntv/ |access-date=2026-09-26 |website=mongolia.mom-gmr.org |language=mn}}&lt;/ref&gt;

https://mongolia.mom-gmr.org/mn/ehzehmshigch/translation-companies/detail/company/company/show/group-media-group/

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

{{Монгол улсын телевизүүд}}

[[Ангилал:Монголын телевиз]]


{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>hvpbx024y6kzm6i0idrlie5tbl4w0u7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс барилга</title>
    <ns>10</ns>
    <id>62046</id>
    <revision>
      <id>871938</id>
      <parentid>868240</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14542" sha1="af0u9eew2tfrloalqvelynhuhjv1ro2" xml:space="preserve">{{Инфобокс
| child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}}
| autoheaders = yes
| bodyclass   = vcard
| aboveclass  = fn org
| headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}}
| title       = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|&lt;div style=&quot;font-weight:bold; text-align:center;&quot;&gt;Building details&lt;/div&gt;}}
| above       = {{if empty|{{{name|}}}|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}
| subheader   = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt;}}

| imagestyle = text-align: center
| captionstyle = text-align: center
| image1     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}}
| caption1   = {{{logo_caption|}}}

| image2     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}
| caption2   = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}}

| image3     = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}}
 |alt     = {{{pushpin_map_alt|}}}
 |coordinates = {{{coordinates|}}}
 |float   = center
 |mark    = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}}
 |marksize= 7
 |label   = {{{pushpin_label|}}}
 |relief  = {{{pushpin_relief|}}}
 |border  = infobox
 |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Байршил: {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}}
 |width   = {{{pushpin_mapsize|}}}
}} |&lt;!-- else if map_type is blank
--&gt;{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}&lt;!-- end if map_type
--&gt;}}
| caption3   = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |&lt;!-- leave blank --&gt;| {{{map_caption|}}} }}

| image3   = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map}}

| image4   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}
| caption4 = {{{map_caption|}}}

| image5   = {{#invoke:Infobox mapframe
  | autoWithCaption
  | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}}
  | mapframe-frame-width = 250
  | mapframe-wikidata = yes
  | mapframe-type = landmark
  | mapframe-marker = building
  | mapframe-marker-color = #919090
  | mapframe-stroke-color = #525252
  | mapframe-stroke-width = 3
  | mapframe-shape-fill = #dbdbdb
  | mapframe-caption = Interactive map of the {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} area
}}

| label1    = Хуучин нэр
|  data1    = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}}
| class1    = nickname

| label2    = Бусад нэр
|  data2    = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}}
| class2    = nickname

| label3    = Нэрийн гарал
|  data3    = {{{etymology|}}}

| label4    = Зочид буудлын сүлжээ
|  data4    = {{{hotel_chain|}}}

| header5   = Өндөр

|  data6    = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}}
    |Tallest in {{if empty|{{{highest_region|}}}|the world}}&lt;!--
   --&gt; {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} 
        |from {{{highest_start|}}} to {{{highest_end|}}}
        |{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}&lt;!--
     --&gt;{{#if:{{{highest_end|}}}|until {{{highest_end}}} }}&lt;!--
   --&gt;}}{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}}
    }}

| label7    = Preceded by
|  data7    = {{{highest_prev|}}}

| label8    = Surpassed by
|  data8    = {{{highest_next|}}}

| header9   = Ерөнхий мэдээлэл

| label10   = Төлөв
| class10   = category
|  data10   = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}}
| built | completed | finished
| complete = Дууссан
| destroyed  = Сүйрсэн
| demolished = Нураагдсан
| on hold    = Царцсан
| incomplete | unfinished
| under construction = Баригдаж буй
| cancelled | canceled
| never built = Баригдаагүй
| topped out
| topped-out  = [[Topping out|Topped-out]]
| planned
| proposed    = Санал болгосон
| approved    = Approved
| #default    = {{{status|}}}
}}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|[[Topping out|Topped-out]]}} }} }}

| label11   = Төрөл
|  data11   = {{{building_type|}}}
| class11   = category

| label12   = Архитектурын&lt;br&gt;хэв маяг
|  data12   = {{{architectural_style|}}}
| class12   = category

| label13   = Ангилал
|  data13   = {{{classification|}}}
| class13   = category

| class14   = label
| label14   = Байршил
|  data14   = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}}

| label18   = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]]
|  data18   = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}}

| label19   = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&amp;nbsp;position}}
|  data19   = {{{grid_position|}}}

| label20   = Өндөрлөг
|  data20   = {{{altitude|}}}

| label21   = Одоогийн байрлагчид
|  data21   = {{{current_tenants|}}}

| label22   = Named for
|  data22   = {{{namesake|}}}

| label23   = Барьсан огноо
|  data23   = {{{years_built|}}}

| label24   = Groundbreaking
|  data24   = {{{groundbreaking_date|}}}

| label25   = Барьж эхэлсэн
|  data25   = {{{construction_start_date|}}}

| label26   = Барьж дууссан
|  data26   = {{{construction_stop_date|}}}

| label27   = Topped-out
|  data27   = {{{topped_out_date|}}}

| rowclass28= note
| label28   = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Дууссан}} }}
|  data28   = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }}

| label29   = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%&lt;.*%&gt;|3=|4=%s|5=}}}}}}&gt;{{#time:U}} |Opening|Opened}}|Opened}}|Opening}}
|  data29   = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}}

| label30   = Inaugurated
|  data30   = {{{inauguration_date|}}}

| label31   = Relocated
|  data31   = {{{relocated_date|}}}

| label32   = Шинэчлэлт
|  data32   = {{{renovation_date|}}}

| label33   = Closed
|  data33   = {{{closing_date|}}}

| rowclass34= note
| label34   = Destroyed
|  data34   = {{{destruction_date|}}}

| label35   = Нураагдсан
|  data35   = {{{demolished_date|}}}

| label36   = Cost
|  data36   = {{{cost|}}}

| label37   = Renovation cost
|  data37   = {{{ren_cost|}}}

| label38   = Client
|  data38   = {{{client|}}}

| label39   = Owner
|  data39   = {{{owner|}}}

| label40   = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}}
|  data40   = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}}

| label41   = Affiliation
|  data41   = {{{affiliation|}}}

| header42  = Өндөр

| label43   = Өндөр
|  data43   = {{{height|}}}

| label44   = Architectural
|  data44   = {{{architectural|}}}

| label45   = Tip
|  data45   = {{{tip|}}}

| label46   = Antenna spire
|  data46   = {{{antenna_spire|}}}

| label47   = Roof
|  data47   = {{{roof|}}}

| label48   = Top floor
|  data48   = {{{top_floor|}}}

| label49   = Observatory
|  data49   = {{{observatory|}}}

| header50  = Хэмжээ

| label51   = Diameter
|  data51   = {{{diameter|}}}

| label52   = Circumference
|  data52   = {{{circumference|}}}

| label53   = Weight
|  data53   = {{{weight|}}}

| label54   = Бусад хэмжээс
|  data54   = {{{other_dimensions|}}}

| header55  = Техникийн мэдээлэл

| label56   = Structural system
|  data56   = {{{structural_system|}}}
| class56   = category

| label57   = Material
|  data57   = {{{material|}}}
| class57   = category

| label58   = Size
|  data58   = {{{size|}}}

| label59   = Давхар
|  data59   = {{{floor_count|}}}

| label60   = Суурь талбай
|  data60   = {{{floor_area|}}}

| label61   = Lifts/elevators
|  data61   = {{{elevator_count|}}}

| label62   = Grounds
|  data62   = {{{grounds_area|}}}

| header63  = Зураг төсөл ба барилга

| label64   = Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}}
|  data64   = {{{architect|}}}

| label65   = Архитектурын фирм
|  data65   = {{{architecture_firm|}}}

| label66   = Developer
|  data66   = {{{developer|}}}

| label67   = Engineer
|  data67   = {{{engineer|}}}

| label68   = Structural engineer
|  data68   = {{{structural_engineer|}}}

| label69   = Services engineer
|  data69   = {{{services_engineer|}}}

| label70   = Civil engineer
|  data70   = {{{civil_engineer|}}}

| label71   = Other designers
|  data71   = {{{other_designers|}}}

| label72   = Quantity surveyor
|  data72   = {{{quantity_surveyor|}}}

| label73   = Main contractor
|  data73   = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}}

| rowclass74 = note
| label74    = Awards and prizes
|  data74    = {{{awards|}}}

| label75    = Designations
|  data75    = {{{designations|}}}

| label76    = Known for
|  data76    = {{{known_for|}}}

| header77  = Renovating team

| rowclass78 = note
| label78   = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}}
|  data78   = {{{ren_architect|}}}

| label79   = Renovating firm
|  data79   = {{{ren_firm|}}}

| label80   = Engineer
|  data80   = {{{ren_engineer|}}}

| label81   = Structural engineer
|  data81   = {{{ren_str_engineer|}}}

| label82   = Services engineer
|  data82   = {{{ren_serv_engineer|}}}

| label83   = Civil engineer
|  data83   = {{{ren_civ_engineer|}}}

| label84   = Other designers
|  data84   = {{{ren_oth_designers|}}}

| label85   = Quantity surveyor
|  data85   = {{{ren_qty_surveyor|}}}

| label86   = Main contractor
|  data86   = {{{ren_contractor|}}}

| rowclass87 = note
| label87   = Awards and prizes
|  data87   = {{{ren_awards|}}}

| header88  = Other information

| label89   = Seating type
|  data89   = {{{seating_type|}}}

| label90   = Seating capacity
|  data90   = {{{seating_capacity|}}}

| label91   = Number of stores
|  data91   = {{{number_of_stores|}}}

| label92   = Number of anchors
|  data92   = {{{number_of_anchors|}}}

| label93   = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}}
|  data93   = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}}

| label94   = Number of suites
|  data94   = {{{number_of_suites|}}}

| label95   = Number of restaurants
|  data95   = {{{number_of_restaurants|}}}

| label96   = Number of bars
|  data96   = {{{number_of_bars|}}}

| label97   = Facilities
|  data97   = {{{facilities|}}}

| label98   = Parking
|  data98   = {{{parking|}}}

| label99   = Public transit access
|  data99   = {{{public_transit|}}}

| header100 = Вэбсайт

|  data101  = {{{website|}}}

| header102 = _BLANK_

|  data103  = {{{nrhp|}}}
|  data104  = {{{embedded|}}}
|  data105  = {{{module|}}}

| header106 = References
|  data107  = {{{references|}}}

| belowstyle = {{{belowstyle|}}}
| below     = {{{footnotes|}}}
}}&lt;!-- end of infobox

--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y|mapframe_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | pushpin_label | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_mapsize | pushpin_mark | pushpin_relief | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}&lt;!--
--&gt;{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox building]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}}
| former_names; former_name 
| caption; image_caption
| alt; image_alt
| alternate_names; alternate_name 
| est_completion; completion_date 
| opened_date; opening_date 
| governing_body; landlord; operator 
| main_contractor; main_contractors 
| number_of_units; number_of_rooms 
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>af0u9eew2tfrloalqvelynhuhjv1ro2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871939</id>
      <parentid>871938</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14441" sha1="2wsfgsp1k4e7hkss7a23crmirc1k0l4" xml:space="preserve">{{Инфобокс
| child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}}
| autoheaders = yes
| bodyclass   = vcard
| aboveclass  = fn org
| headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}}
| title       = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|&lt;div style=&quot;font-weight:bold; text-align:center;&quot;&gt;Building details&lt;/div&gt;}}
| above       = {{if empty|{{{name|}}}|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}
| subheader   = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt;}}

| imagestyle = text-align: center
| captionstyle = text-align: center
| image1     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}}
| caption1   = {{{logo_caption|}}}

| image2     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}
| caption2   = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}}

| image3     = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}}
 |alt     = {{{pushpin_map_alt|}}}
 |coordinates = {{{coordinates|}}}
 |float   = center
 |mark    = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}}
 |marksize= 7
 |label   = {{{pushpin_label|}}}
 |relief  = {{{pushpin_relief|}}}
 |border  = infobox
 |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Байршил: {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}}
 |width   = {{{pushpin_mapsize|}}}
}} |&lt;!-- else if map_type is blank
--&gt;{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}&lt;!-- end if map_type
--&gt;}}
| caption3   = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |&lt;!-- leave blank --&gt;| {{{map_caption|}}} }}

| image3   = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map}}

| image4   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}
| caption4 = {{{map_caption|}}}

| image5   = {{#invoke:Infobox mapframe
  | autoWithCaption
  | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}}
  | mapframe-frame-width = 250
  | mapframe-wikidata = yes
  | mapframe-type = landmark
  | mapframe-marker = building
  | mapframe-marker-color = #919090
  | mapframe-stroke-color = #525252
  | mapframe-stroke-width = 3
  | mapframe-shape-fill = #dbdbdb
  | mapframe-caption = Interactive map of the {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} area
}}

| label1    = Хуучин нэр
|  data1    = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}}
| class1    = nickname

| label2    = Бусад нэр
|  data2    = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}}
| class2    = nickname

| label3    = Нэрийн гарал
|  data3    = {{{etymology|}}}

| label4    = Зочид буудлын сүлжээ
|  data4    = {{{hotel_chain|}}}

| header5   = Өндөр

|  data6    = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}}
    |Tallest in {{if empty|{{{highest_region|}}}|the world}}&lt;!--
   --&gt; {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} 
        |from {{{highest_start|}}} to {{{highest_end|}}}
        |{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}&lt;!--
     --&gt;{{#if:{{{highest_end|}}}|until {{{highest_end}}} }}&lt;!--
   --&gt;}}{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}}
    }}

| label7    = Preceded by
|  data7    = {{{highest_prev|}}}

| label8    = Surpassed by
|  data8    = {{{highest_next|}}}

| header9   = Ерөнхий мэдээлэл

| label10   = Төлөв
| class10   = category
|  data10   = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}}
| built | completed | finished
| complete = Дууссан
| destroyed  = Сүйрсэн
| demolished = Нураагдсан
| on hold    = Царцсан
| incomplete | unfinished
| under construction = Баригдаж буй
| cancelled | canceled
| never built = Баригдаагүй
| topped out
| topped-out  = [[Topping out|Topped-out]]
| planned
| proposed    = Санал болгосон
| approved    = Approved
| #default    = {{{status|}}}
}}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|[[Topping out|Topped-out]]}} }} }}

| label11   = Төрөл
|  data11   = {{{building_type|}}}
| class11   = category

| label12   = Архитектурын&lt;br&gt;хэв маяг
|  data12   = {{{architectural_style|}}}
| class12   = category

| label13   = Ангилал
|  data13   = {{{classification|}}}
| class13   = category

| class14   = label
| label14   = Байршил
|  data14   = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}}

| label18   = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]]
|  data18   = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}}

| label19   = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&amp;nbsp;position}}
|  data19   = {{{grid_position|}}}

| label20   = Өндөрлөг
|  data20   = {{{altitude|}}}

| label21   = Одоогийн байрлагчид
|  data21   = {{{current_tenants|}}}

| label22   = Named for
|  data22   = {{{namesake|}}}

| label23   = Барьсан огноо
|  data23   = {{{years_built|}}}

| label24   = Groundbreaking
|  data24   = {{{groundbreaking_date|}}}

| label25   = Барьж эхэлсэн
|  data25   = {{{construction_start_date|}}}

| label26   = Барьж дууссан
|  data26   = {{{construction_stop_date|}}}

| label27   = Topped-out
|  data27   = {{{topped_out_date|}}}

| rowclass28= note
| label28   = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Дууссан}} }}
|  data28   = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }}

| label29   = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%&lt;.*%&gt;|3=|4=%s|5=}}}}}}&gt;{{#time:U}} |Opening|Opened}}|Opened}}|Opening}}
|  data29   = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}}

| label30   = Inaugurated
|  data30   = {{{inauguration_date|}}}

| label31   = Relocated
|  data31   = {{{relocated_date|}}}

| label32   = Шинэчлэлт
|  data32   = {{{renovation_date|}}}

| label33   = Closed
|  data33   = {{{closing_date|}}}

| rowclass34= note
| label34   = Destroyed
|  data34   = {{{destruction_date|}}}

| label35   = Нураагдсан
|  data35   = {{{demolished_date|}}}

| label36   = Cost
|  data36   = {{{cost|}}}

| label37   = Renovation cost
|  data37   = {{{ren_cost|}}}

| label38   = Client
|  data38   = {{{client|}}}

| label39   = Owner
|  data39   = {{{owner|}}}

| label40   = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}}
|  data40   = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}}

| label41   = Affiliation
|  data41   = {{{affiliation|}}}

| header42  = Өндөр

| label43   = Өндөр
|  data43   = {{{height|}}}

| label44   = Architectural
|  data44   = {{{architectural|}}}

| label45   = Tip
|  data45   = {{{tip|}}}

| label46   = Antenna spire
|  data46   = {{{antenna_spire|}}}

| label47   = Roof
|  data47   = {{{roof|}}}

| label48   = Top floor
|  data48   = {{{top_floor|}}}

| label49   = Observatory
|  data49   = {{{observatory|}}}

| header50  = Хэмжээ

| label51   = Diameter
|  data51   = {{{diameter|}}}

| label52   = Circumference
|  data52   = {{{circumference|}}}

| label53   = Weight
|  data53   = {{{weight|}}}

| label54   = Бусад хэмжээс
|  data54   = {{{other_dimensions|}}}

| header55  = Техникийн мэдээлэл

| label56   = Structural system
|  data56   = {{{structural_system|}}}
| class56   = category

| label57   = Material
|  data57   = {{{material|}}}
| class57   = category

| label58   = Size
|  data58   = {{{size|}}}

| label59   = Давхар
|  data59   = {{{floor_count|}}}

| label60   = Суурь талбай
|  data60   = {{{floor_area|}}}

| label61   = Lifts/elevators
|  data61   = {{{elevator_count|}}}

| label62   = Grounds
|  data62   = {{{grounds_area|}}}

| header63  = Зураг төсөл ба барилга

| label64   = Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}}
|  data64   = {{{architect|}}}

| label65   = Архитектурын фирм
|  data65   = {{{architecture_firm|}}}

| label66   = Developer
|  data66   = {{{developer|}}}

| label67   = Engineer
|  data67   = {{{engineer|}}}

| label68   = Structural engineer
|  data68   = {{{structural_engineer|}}}

| label69   = Services engineer
|  data69   = {{{services_engineer|}}}

| label70   = Civil engineer
|  data70   = {{{civil_engineer|}}}

| label71   = Other designers
|  data71   = {{{other_designers|}}}

| label72   = Quantity surveyor
|  data72   = {{{quantity_surveyor|}}}

| label73   = Main contractor
|  data73   = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}}

| rowclass74 = note
| label74    = Awards and prizes
|  data74    = {{{awards|}}}

| label75    = Designations
|  data75    = {{{designations|}}}

| label76    = Known for
|  data76    = {{{known_for|}}}

| header77  = Renovating team

| rowclass78 = note
| label78   = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}}
|  data78   = {{{ren_architect|}}}

| label79   = Renovating firm
|  data79   = {{{ren_firm|}}}

| label80   = Engineer
|  data80   = {{{ren_engineer|}}}

| label81   = Structural engineer
|  data81   = {{{ren_str_engineer|}}}

| label82   = Services engineer
|  data82   = {{{ren_serv_engineer|}}}

| label83   = Civil engineer
|  data83   = {{{ren_civ_engineer|}}}

| label84   = Other designers
|  data84   = {{{ren_oth_designers|}}}

| label85   = Quantity surveyor
|  data85   = {{{ren_qty_surveyor|}}}

| label86   = Main contractor
|  data86   = {{{ren_contractor|}}}

| rowclass87 = note
| label87   = Awards and prizes
|  data87   = {{{ren_awards|}}}

| header88  = Other information

| label89   = Seating type
|  data89   = {{{seating_type|}}}

| label90   = Seating capacity
|  data90   = {{{seating_capacity|}}}

| label91   = Number of stores
|  data91   = {{{number_of_stores|}}}

| label92   = Number of anchors
|  data92   = {{{number_of_anchors|}}}

| label93   = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}}
|  data93   = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}}

| label94   = Number of suites
|  data94   = {{{number_of_suites|}}}

| label95   = Number of restaurants
|  data95   = {{{number_of_restaurants|}}}

| label96   = Number of bars
|  data96   = {{{number_of_bars|}}}

| label97   = Facilities
|  data97   = {{{facilities|}}}

| label98   = Parking
|  data98   = {{{parking|}}}

| label99   = Public transit access
|  data99   = {{{public_transit|}}}

| header100 = Вэбсайт

|  data101  = {{{website|}}}

| header102 = _BLANK_

|  data103  = {{{nrhp|}}}
|  data104  = {{{embedded|}}}
|  data105  = {{{module|}}}

| header106 = References
|  data107  = {{{references|}}}

| belowstyle = {{{belowstyle|}}}
| below     = {{{footnotes|}}}
}}&lt;!-- end of infobox

--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y|mapframe_args=y|pushpin_map_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}&lt;!--
--&gt;{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox building]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}}
| former_names; former_name 
| caption; image_caption
| alt; image_alt
| alternate_names; alternate_name 
| est_completion; completion_date 
| opened_date; opening_date 
| governing_body; landlord; operator 
| main_contractor; main_contractors 
| number_of_units; number_of_rooms 
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2wsfgsp1k4e7hkss7a23crmirc1k0l4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871941</id>
      <parentid>871939</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14473" sha1="7bd7cbracxu35gkkghmgn30cbfwdyo6" xml:space="preserve">{{Инфобокс
| child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}}
| autoheaders = yes
| bodyclass   = vcard
| aboveclass  = fn org
| headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}}
| title       = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|&lt;div style=&quot;font-weight:bold; text-align:center;&quot;&gt;Building details&lt;/div&gt;}}
| above       = {{if empty|{{{name|}}}|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}
| subheader   = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt;}}

| imagestyle = text-align: center
| captionstyle = text-align: center
| image1     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}}
| caption1   = {{{logo_caption|}}}

| image2     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}
| caption2   = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}}

| image3     = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}}
 |alt     = {{{pushpin_map_alt|}}}
 |coordinates = {{{coordinates|}}}
 |float   = center
 |mark    = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}}
 |marksize= 7
 |label   = {{{pushpin_label|}}}
 |relief  = {{{pushpin_relief|}}}
 |border  = infobox
 |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Байршил: {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}}
 |width   = {{{pushpin_mapsize|}}}
}} |&lt;!-- else if map_type is blank
--&gt;{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}&lt;!-- end if map_type
--&gt;}}
| caption3   = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |&lt;!-- leave blank --&gt;| {{{map_caption|}}} }}

| image3   = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map}}

| image4   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}
| caption4 = {{{map_caption|}}}

| image5   = {{#invoke:Infobox mapframe
  | autoWithCaption
  | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}}
  | mapframe-frame-width = 250
  | mapframe-wikidata = yes
  | mapframe-type = landmark
  | mapframe-marker = building
  | mapframe-marker-color = #919090
  | mapframe-stroke-color = #525252
  | mapframe-stroke-width = 3
  | mapframe-shape-fill = #dbdbdb
  | mapframe-caption = Interactive map of the {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} area
}}

| label1    = Хуучин нэр
|  data1    = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}}
| class1    = nickname

| label2    = Бусад нэр
|  data2    = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}}
| class2    = nickname

| label3    = Нэрийн гарал
|  data3    = {{{etymology|}}}

| label4    = Зочид буудлын сүлжээ
|  data4    = {{{hotel_chain|}}}

| header5   = Өндөр

|  data6    = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}}
    |Tallest in {{if empty|{{{highest_region|}}}|the world}}&lt;!--
   --&gt; {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} 
        |from {{{highest_start|}}} to {{{highest_end|}}}
        |{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}&lt;!--
     --&gt;{{#if:{{{highest_end|}}}|until {{{highest_end}}} }}&lt;!--
   --&gt;}}{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}}
    }}

| label7    = Preceded by
|  data7    = {{{highest_prev|}}}

| label8    = Surpassed by
|  data8    = {{{highest_next|}}}

| header9   = Ерөнхий мэдээлэл

| label10   = Төлөв
| class10   = category
|  data10   = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}}
| built | completed | finished
| complete = Дууссан
| destroyed  = Сүйрсэн
| demolished = Нураагдсан
| on hold    = Царцсан
| incomplete | unfinished
| under construction = Баригдаж буй
| cancelled | canceled
| never built = Баригдаагүй
| topped out
| topped-out  = [[Topping out|Topped-out]]
| planned
| proposed    = Санал болгосон
| approved    = Approved
| #default    = {{{status|}}}
}}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|[[Topping out|Topped-out]]}} }} }}

| label11   = Төрөл
|  data11   = {{{building_type|}}}
| class11   = category

| label12   = Архитектурын&lt;br&gt;хэв маяг
|  data12   = {{{architectural_style|}}}
| class12   = category

| label13   = Ангилал
|  data13   = {{{classification|}}}
| class13   = category

| class14   = label
| label14   = Байршил
|  data14   = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}}

| label18   = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]]
|  data18   = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}}

| label19   = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&amp;nbsp;position}}
|  data19   = {{{grid_position|}}}

| label20   = Өндөрлөг
|  data20   = {{{altitude|}}}

| label21   = Одоогийн байрлагчид
|  data21   = {{{current_tenants|}}}

| label22   = Named for
|  data22   = {{{namesake|}}}

| label23   = Барьсан огноо
|  data23   = {{{years_built|}}}

| label24   = Groundbreaking
|  data24   = {{{groundbreaking_date|}}}

| label25   = Барьж эхэлсэн
|  data25   = {{{construction_start_date|}}}

| label26   = Барьж дууссан
|  data26   = {{{construction_stop_date|}}}

| label27   = Topped-out
|  data27   = {{{topped_out_date|}}}

| rowclass28= note
| label28   = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Дууссан}} }}
|  data28   = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }}

| label29   = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%&lt;.*%&gt;|3=|4=%s|5=}}}}}}&gt;{{#time:U}} |Opening|Opened}}|Opened}}|Opening}}
|  data29   = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}}

| label30   = Inaugurated
|  data30   = {{{inauguration_date|}}}

| label31   = Relocated
|  data31   = {{{relocated_date|}}}

| label32   = Шинэчлэлт
|  data32   = {{{renovation_date|}}}

| label33   = Closed
|  data33   = {{{closing_date|}}}

| rowclass34= note
| label34   = Destroyed
|  data34   = {{{destruction_date|}}}

| label35   = Нураагдсан
|  data35   = {{{demolished_date|}}}

| label36   = Cost
|  data36   = {{{cost|}}}

| label37   = Renovation cost
|  data37   = {{{ren_cost|}}}

| label38   = Client
|  data38   = {{{client|}}}

| label39   = Owner
|  data39   = {{{owner|}}}

| label40   = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}}
|  data40   = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}}

| label41   = Affiliation
|  data41   = {{{affiliation|}}}

| header42  = Өндөр

| label43   = Өндөр
|  data43   = {{{height|}}}

| label44   = Architectural
|  data44   = {{{architectural|}}}

| label45   = Tip
|  data45   = {{{tip|}}}

| label46   = Antenna spire
|  data46   = {{{antenna_spire|}}}

| label47   = Roof
|  data47   = {{{roof|}}}

| label48   = Top floor
|  data48   = {{{top_floor|}}}

| label49   = Observatory
|  data49   = {{{observatory|}}}

| header50  = Хэмжээ

| label51   = Diameter
|  data51   = {{{diameter|}}}

| label52   = Circumference
|  data52   = {{{circumference|}}}

| label53   = Weight
|  data53   = {{{weight|}}}

| label54   = Бусад хэмжээс
|  data54   = {{{other_dimensions|}}}

| header55  = Техникийн мэдээлэл

| label56   = Structural system
|  data56   = {{{structural_system|}}}
| class56   = category

| label57   = Material
|  data57   = {{{material|}}}
| class57   = category

| label58   = Size
|  data58   = {{{size|}}}

| label59   = Давхар
|  data59   = {{{floor_count|}}}

| label60   = Суурь талбай
|  data60   = {{{floor_area|}}}

| label61   = Lifts/elevators
|  data61   = {{{elevator_count|}}}

| label62   = Grounds
|  data62   = {{{grounds_area|}}}

| header63  = Зураг төсөл ба барилга

| label64   = Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}}
|  data64   = {{{architect|}}}

| label65   = Архитектурын фирм
|  data65   = {{{architecture_firm|}}}

| label66   = Developer
|  data66   = {{{developer|}}}

| label67   = Engineer
|  data67   = {{{engineer|}}}

| label68   = Structural engineer
|  data68   = {{{structural_engineer|}}}

| label69   = Services engineer
|  data69   = {{{services_engineer|}}}

| label70   = Civil engineer
|  data70   = {{{civil_engineer|}}}

| label71   = Other designers
|  data71   = {{{other_designers|}}}

| label72   = Quantity surveyor
|  data72   = {{{quantity_surveyor|}}}

| label73   = Main contractor
|  data73   = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}}

| rowclass74 = note
| label74    = Awards and prizes
|  data74    = {{{awards|}}}

| label75    = Designations
|  data75    = {{{designations|}}}

| label76    = Known for
|  data76    = {{{known_for|}}}

| header77  = Renovating team

| rowclass78 = note
| label78   = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}}
|  data78   = {{{ren_architect|}}}

| label79   = Renovating firm
|  data79   = {{{ren_firm|}}}

| label80   = Engineer
|  data80   = {{{ren_engineer|}}}

| label81   = Structural engineer
|  data81   = {{{ren_str_engineer|}}}

| label82   = Services engineer
|  data82   = {{{ren_serv_engineer|}}}

| label83   = Civil engineer
|  data83   = {{{ren_civ_engineer|}}}

| label84   = Other designers
|  data84   = {{{ren_oth_designers|}}}

| label85   = Quantity surveyor
|  data85   = {{{ren_qty_surveyor|}}}

| label86   = Main contractor
|  data86   = {{{ren_contractor|}}}

| rowclass87 = note
| label87   = Awards and prizes
|  data87   = {{{ren_awards|}}}

| header88  = Other information

| label89   = Seating type
|  data89   = {{{seating_type|}}}

| label90   = Seating capacity
|  data90   = {{{seating_capacity|}}}

| label91   = Number of stores
|  data91   = {{{number_of_stores|}}}

| label92   = Number of anchors
|  data92   = {{{number_of_anchors|}}}

| label93   = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}}
|  data93   = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}}

| label94   = Number of suites
|  data94   = {{{number_of_suites|}}}

| label95   = Number of restaurants
|  data95   = {{{number_of_restaurants|}}}

| label96   = Number of bars
|  data96   = {{{number_of_bars|}}}

| label97   = Facilities
|  data97   = {{{facilities|}}}

| label98   = Parking
|  data98   = {{{parking|}}}

| label99   = Public transit access
|  data99   = {{{public_transit|}}}

| header100 = Вэбсайт

|  data101  = {{{website|}}}

| header102 = _BLANK_

|  data103  = {{{nrhp|}}}
|  data104  = {{{embedded|}}}
|  data105  = {{{module|}}}

| header106 = References
|  data107  = {{{references|}}}

| belowstyle = {{{belowstyle|}}}
| below     = {{{footnotes|}}}
}}&lt;!-- end of infobox

--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y|mapframe_args=y|pushpin_map_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | pushpin_map | pushpin_caption | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}&lt;!--
--&gt;{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox building]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}}
| former_names; former_name 
| caption; image_caption
| alt; image_alt
| alternate_names; alternate_name 
| est_completion; completion_date 
| opened_date; opening_date 
| governing_body; landlord; operator 
| main_contractor; main_contractors 
| number_of_units; number_of_rooms 
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7bd7cbracxu35gkkghmgn30cbfwdyo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рено Каптур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64011</id>
    <revision>
      <id>872011</id>
      <parentid>852351</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3314" sha1="8qb1tdj9v15km6llxqfy5vbho8azct5" xml:space="preserve">{{Инфобокс суудлын тэрэг
| Marke      = [[Рено]]
| Modell     = Каптур
| Bild       = Renault Captur Luxe ENERGY TCe 90 Start &amp; Stop eco² – Frontansicht, 10. Juli 2013, Münster (1).jpg
| Bild zeigt = Рено Каптур (2013 оноос хойш)
| von        = 2013
| bis        = 
| Klasse     = [[Sport Utility Vehicle|SUV]]
| Versionen  = [[Комбилимузин]]
| Motoren    = [[Бензин хөдөлгүүр]]:&lt;br/&gt;0,9–1,2&amp;nbsp;литр&lt;br/&gt;(66–87&amp;nbsp;кВт)&lt;br/&gt;[[Дизель хөдөлгүүр]]:&lt;br/&gt;1,5 литр&lt;br/&gt;(66–81&amp;nbsp;кВт)
| Länge      = 4122
| Breite     = 1778
| Höhe       = 1566 
| Radstand   = 2606
| Gewicht    = 1180
| Vorgänger  = [[Рено Модус]]
| Nachfolger = 
}}
{| class=&quot;infobox&quot; width=&quot;258&quot;
|-
| [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо (2013)&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.euroncap.com/en/results/renault/captur/8888 |wayback=20170108132138 |text=Ergebnis des Renault Captur beim Euro-NCAP-Crashtest |archiv-bot=2026-04-05 19:41:50 InternetArchiveBot }} (2013)&lt;/ref&gt;
| [[File:Crashtest-Stern 5.svg|hochkant=1.1|Евро ШАҮП-ослын тестэд авсан одны тоо 5]]
|}
'''Рено Каптур''' нь (фр. '''''Renault Captur''''') [[Франц]]ын автомашин үйлдвэрлэгч [[Рено]] компанийн үйлдвэрлэсэн бага оврын [[Sport Utility Vehicle|SUV]] загварын автомашин юм. Энэ тэргийг 2013 оны эхэн үеэс эхлэн үйлдвэрлэж байгаа бөгөөд албан ёсоор Женевийн автомашины үзэсгэлэн дээр нийтэд танилцуулжээ. Европод Каптураас гадна яг ижил загварыг Өмнөд Солонгосын зах зээлд зориулан [[Самсунг QM3]] нэртэйгээр бас үйлдвэрлэдэг.

Каптур нь [[Рено Клио|Рено Клио IV]]-тэй ижил платтформ дээр үйлдвэрлэгдэх ба ихэнх эд ангиуд нь бас Клиогийн эд ангид суурилдаг байна. Хэдийгээр хийцийн хувьд хоорондоо ялгаатай ч, албан ёсоор Каптур нь [[Рено Модус]]ын залгамж загвар гэж явдаг. Каптурын онцлогт хоёр өнгийн будаг, харьцангуй том хэмжээс бүхий дугуйтай ба энэ нөгөө талаас их биеийг газраас өргөн, туулах чадварыг нэмэгдүүлэх сайн талтай юм.

==Цахим хуудас==
{{Commons|Category:Renault Captur|Рено Каптур}}
* [https://www.renault.fr/vehicules/vehicules-particuliers/captur.html Рено Каптурын албан ёсны цахим хуудас] {{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

{{Автомашины загвар-Рено}}

[[Ангилал:Рено-Автомашин|Каптур]]
[[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]]
[[Ангилал:Комбилимузин]]
[[Ангилал:Sport Utility Vehicle]]</text>
      <sha1>8qb1tdj9v15km6llxqfy5vbho8azct5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баярхүүгийн Бат-Өлзий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64203</id>
    <revision>
      <id>871864</id>
      <parentid>866828</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Temuugen Naranbaatar</username>
        <id>100578</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/*Ажил цол нэмсэн*/</comment>
      <origin>871864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7960" sha1="mt840t3m3dc7xuidymnr4avaclxtgtf" xml:space="preserve">{{Инфобокс бөх
| name             = Баярхүүгийн Бат-Өлзий&lt;br/&gt; {{MongolUnicode| ᠪᠠᠶᠠᠷᠬᠥᠥ᠎ᠶᠢᠨ&lt;br/&gt;ᠪᠠᠲᠤ ᠥᠯᠵᠡᠢ |lang=mn|font-size=1em|style=middle}}
| image            = 
| caption          = 
| birth_date       = {{birth date and age|1992|6|8}}
| birth_place      = [[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| death_cause      =
| monuments        = 
| height           = 177 см
| weight           = 
| spouse           = 
| children         = 
| wrestling_title  = [[Улсын арслан]]
| title1           = [[Улсын арслан]]
| title_year1      = 2026
| title2           = [[Улсын заан]]
| title_year2      = 2022
| title3           = [[Улсын харцага]]
| title_year3      = 2016
| title4           = [[Аймгийн арслан]]
| title_year4      = 2014
| үзүүрлэсэн       = '''1''' ([[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]])
| шөвгөрсөн        = '''4''' ([[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]])|&lt;nowiki&gt;2026]])&lt;/nowiki&gt;
| updated          = 2026-7-12
|title5=[[Аймгийн заан]]|title_year5=2014|nationality={{MGL}}|дуурьсгасан=[[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]]|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }}
{{Медаль|Улс| {{MGL}} }}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}}
{{Медаль|Мөнгө  |[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}}
{{Медаль|Алт|2023 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2018 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}}
{{Медаль|Алт|2021 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Алт|2019 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Хүрэл|2025 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Хүрэл|2022 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|Чингис хаан цом}}
{{Медаль|Хүрэл|2023 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Аймгийн наадам|Аймгийн баяр наадам]]}}
{{Медаль|Алт|2014 Орхон}}
{{Медаль|Мөнгө|2014 Ховд}}
{{Медаль|Тэмцээн|[[Бүх цэргийн наадам]]}}
{{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны бүх цэргийн наадам|2016 Улаанбаатар]]}}
{{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}}
{{Медаль|Алт|2008 Зэрэг}}|түрүүлсэн=|headercolor=gold|title6=Аймгийн харцага|title_year6=2014|title7=Цэргийн начин|title_year7=2013|title8=[[Сумын заан]]|title_year8=2008|цагаансартүрүү='''2''' (2018, 2023)|employer=Онцгой байдлын ерөнхий газар
* Ахмад}}

'''Баярхүүгийн Бат-Өлзий''' (1992 оны 6-р сарын 8-нд [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Зэрэг сум|Зэрэг суманд]] төрсөн) - үндэсний бөхийн [[Улсын арслан|Улсын Арслан]] цолтой бөх.

== Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд ==

2013 оны Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн &quot;Цэргийн начин&quot; цол хүртсэн. Тухайн жилээ Ховд аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot;Аймгийн харцага&quot; цол хүртсэн.

2014 оны Ховд аймгийн баяр наадамд аймгийн харцага Б.Тайванд өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Аймгийн заан&quot; цол хүртсэн. Мөн тус жилээ Орхон аймгийн баяр наадамд аймгийн заан Д.Бадамгараваар найм даван түрүүлж &quot;Аймгийн арслан&quot; цол хүртсэн.

2016 Бүх цэргийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн.

== Улсын наадмын дэвжээнд ==

2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Нямсүрэнгээр дөрөв, улсын начин Б.Амарзаяагаар тав, аймгийн арслан Д.Анараар зургаа даван шөвгөрч &quot;Монгол улсын харцага&quot; цол хүртсэн.

2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Б.Отгонбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Б.Бат-Амгалангаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн.

2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн заан Э.Энх-Амгалангаар зургаа, улсын харцага Н.Золбоогоор долоо давж &quot; Монгол улсын заан &quot; цолыг хүртсэн.

2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнхжаргалаар дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаярт өвдөг шороодсон.

2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Э.Мөнх-Эрдэнээр дөрөв давж тавын даваанд аймгийн хурц арслан М.Амарсанаад өвдөг шороодсон.

2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ц.Төмөрцоожоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Очирхүүгээр тав, улсын начин Л.Энхсаруулаар зургаа давж &quot;Үнэн зоригт&quot; чимэг нэмсэн.

2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан Э.Батмагнайгаар найм, улсын дархан аварга Н.Батсууриар ес давж, арвын даваанд улсын арслан Б.Орхонбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж &quot;Монгол улсын арслан&quot; цол хүртсэн.

== Үндэсний бөхийн амжилт ==

{{Mongolian Wrestling Record/Start|}}
{{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NE|9|NL|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NE|6|UuZ|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NE|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NE|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NH|7|NE|1}}
{{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NH|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}}
{{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NH|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NH|5|OoI|0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NH|4||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|3||0}}
{{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|AL|6|NH|1}}
{{Mongolian Wrestling Record/End}}

==Эх Сурвалж==
{{reflist}}


{{DEFAULTSORT:Бат-Өлзий, Баярхүүгийн}}
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Улсын арслан]]
[[Ангилал:1992 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>mt840t3m3dc7xuidymnr4avaclxtgtf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улс орнуудын нэрийн утга учир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66614</id>
    <revision>
      <id>872023</id>
      <parentid>871459</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T02:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134542" sha1="7qctwdybn99e4n44lkoib7rkyagwimx" xml:space="preserve">Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно.

==А==

=== {{AUS}} ===
Эртний Ромын &quot;Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг&quot; номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр &quot;Өмнөдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан &lt;ref&gt;[[Purchas, Samuel]]. &quot;[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]&quot;, in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.&lt;/ref&gt; бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.&lt;ref name=&quot;Flind&quot;&gt;Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.&lt;/ref&gt; Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ &quot;Австрали&quot; гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.&lt;ref&gt;Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.&lt;/ref&gt; Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад &quot;Австрали&quot; хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}&lt;/ref&gt;   

=== {{AUT}} ===
Герман хэлний &quot;Өстеррайх&quot; гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан &quot;Австри&quot; гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь &quot;Дорнын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий Герман үг юм.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]&quot;.&lt;/ref&gt;  Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд &quot;Дорны эзэнт гүрэн&quot; гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. 

=== {{AZE}} ===
Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн &quot;Азербайжан&quot; буюу &quot;Атропатуудын газар нутаг&quot; гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border.&quot; from Kroll, S.E. &quot;Media Atropatene&quot;. 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.&lt;/ref&gt; Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж &quot;Атропат&quot; буюу &quot;Галнаас чөлөөлөгсөд&quot; гэх нэр үүссэн домогтой.&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.&lt;/ref&gt; ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&amp;pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. &amp; F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор &quot;Закавказе&quot; гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. 

=== {{ALB}} ===
&quot;Албани&quot; гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь &quot;Альба&quot; буюу Латин хэлний &quot;цагаан&quot; гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний &quot;альб&quot; буюу &quot;толгод&quot; гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай &quot;Албаничуудын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.&lt;ref name=&quot;OEtDalb&quot;&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&amp;searchmode=none Albania]&quot;.&lt;/ref&gt; Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;MAhist&quot;&gt;[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.&lt;/ref&gt; Анна Комненагын &quot;Алексиад&quot; зохиолд &quot;Албанон&quot; эсвэл &quot;Арбанон&quot; гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.&lt;/ref&gt;  Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед &quot;Альбани&quot; гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий.   
::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа &quot;Шкипери&quot; хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр &quot;шкип&quot; гэдэг нь &quot;Бүгдийг ойлгож ухаарах&quot; гэсэн утга агуулдаг.&lt;ref&gt;Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}&lt;/ref&gt; Сүүлийн үед &quot;Шкипонье&quot; буюу &quot;Бүргэд&quot; гэсэн утгатай буюу &quot;Бүргэдүүдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ.

=== {{ALG}} ===
Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр &quot;Чезайр&quot; буюу &quot;арлууд&quot; гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд &quot;Альжер&quot;, Каталон хэлэнд &quot;Алджер&quot; гэж нэвтрэн орсон байдаг.&lt;ref name=&quot;leschi&quot;&gt;[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in &quot;[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]&quot;. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Анх &quot;Алжир&quot; гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар &quot;Жазаир Бани Мазганна&quot; буюу Мазганнагын үр садын арлууд&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Сарны туяа&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Yver., G. &quot;[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&amp;pg=PA257 Alger]&quot;. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.&lt;/ref&gt; 2011}}


=== {{USA}} ===
Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах &quot;Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт&quot; анхлан дурдсанаар &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot; гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot;, олон нийт, ард нийтийн дунд &quot;Нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. &quot;Америк&quot; гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг &quot;Америка&quot; гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг.

=== {{ANG}} ===
Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.&lt;ref&gt;Heywood, Linda M. &amp; Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&amp;pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.&lt;/ref&gt; Угтаа &quot;Ндонгочуудын газар нутаг&quot; гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр &quot;Нгола а килуанже&quot; буюу &quot;төмрийн дархадын ахлагч&quot; гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.&lt;ref&gt;Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&amp;pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Collins, Robert O. &amp; Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&amp;pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;

=== {{AND}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын &quot;Марка Хиспаника&quot; номонд дурдсанаар &quot;Ад-Дарра&quot; буюу &quot;Ой мод&quot; гэх Араб үгнээс &lt;ref&gt;{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast &amp; Co|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; эсвэл Наварро-Арагон хэлний &quot;Андурриал&quot; буюу &quot;Бэлчирийн нутаг&quot; гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra].&quot; Accessed 16 September 2011.&lt;/ref&gt; 

=== {{ATG}} ===
Антигуа: Испани хэлний &quot;Антежо&quot; &lt;ref name=&quot;HistAnti&quot;&gt;Oliver, Vere Langford.&lt;!--sic--&gt; [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.&lt;/ref&gt; буюу &quot;Эртний&quot; гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб &quot;Санта Мариа ла Антигуа&quot; хэмээн ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}.&quot; Accessed 23 September 2011&lt;/ref&gt;  
:'''Барбуда''' Испаний хэлний &quot;Барбодо&quot; буюу &quot;Сахалтай&quot; гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг.

=== {{UAE}} ===
Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. 

=== {{ARG}} ===
Испани хэлний &quot;Аргенто&quot; буюу &quot;Мөнгөлөг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата &quot;Мөнгөн гол&quot; гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо &quot;Ла Аргентина&quot; буюу &quot;Мөнгөн уст нутаг&quot; хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref name=&quot;BritRdlP&quot;&gt;{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ARM}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Арменой&quot; гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. &quot;Арменой&quot; эсвэл &quot;Армина&quot; гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;Ар&quot; буюу &quot;Байгуулсан, үүссэн&quot; гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод &quot;ар&quot; гэх үгнээс үүссэн &quot;Арарат, Арян, Арта&quot; зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.&lt;ref&gt;[[Gamkrelidze, Tamaz]] &amp; [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. &quot;The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages&quot;.{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mallory, James P. &quot;Kuro-Araxes Culture&quot;. ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.&lt;/ref&gt;  

=== {{AFG}} === 
16-р зуунд бүтээгдсэн &quot;Бабурнама&quot; сударт Афгени буюу &quot;Афганичуудын газар нутаг&quot; гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&amp;ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд &quot;Афгани&quot; гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд &quot;Афгани&quot; нь &quot;байрлах, байрших&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд &quot;Афгани&quot; гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;khyber&quot;&gt;Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in &quot;{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}&quot; ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.&lt;/ref&gt;  1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх &quot;Афганистан&quot; гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ.

==Б==

=== {{BHS}} ===
Испани хэлээр &quot;бүү де лас Бахамас&quot; буюу &quot;Гүехэн тэнгис&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;DicCarib&quot;&gt;Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&amp;pg=PA70&amp;lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt; Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Anonymous. &quot;{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&amp;group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}.&quot; c. 1523. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt;  Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед &quot;Гранд Бахама&quot; номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Ба Ха Ма&quot; буюу &quot;Дундадын дээр орших газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ.

=== {{NEP}} ===
Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар &quot;нипалаяа&quot; буюу &quot;Уулын бэлд орших нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна &quot;Непа&quot; буюу &quot;Сүм дуганы нутаг&quot; гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний &quot;Нямбал&quot; буюу &quot;Ариун нутаг&quot; гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ.

=== {{BAN}} === 
Бенгал хэлний &quot;Бенгал улс&quot; гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр &quot;Бангла&quot; гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд &quot;Деш&quot; гэдэг нь &quot;улс, орон&quot; гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.&lt;ref&gt;M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.&lt;/ref&gt;  

=== {{BRB}} === 
Португаль хэлний &quot;Барбадас&quot; буюу &quot;Сахалтнууд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;OxJurn&quot;&gt;Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. &quot;[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&amp;pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]&quot;. Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.&lt;/ref&gt;  Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&amp;l=en&amp;ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}&lt;/ref&gt;  

=== {{BHR}} ===
Араб хэлний &quot;Аль Бахрайн&quot; буюу &quot;Хоёр тэнгис&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр &quot;Бахри&quot; гэдэг нь &quot;Холбоо тэнгис&quot; гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. 

=== {{BLR}} ===
Орос хэлний &quot;Бела&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;рус&quot; буюу Орос гэх утгатай үгсээс &quot;Цагаан орос&quot; буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан &quot;Беларус&quot; улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм.

=== {{BEL}} ===
Бельги гэх үг нь &quot;Белгик Гаул&quot; үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, &quot;Бельгийн газар нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход &quot;Бельгийн нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний &quot;белг&quot;, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;бхелгх&quot; буюу &quot;догшин&quot; гэсэн утгатай илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell &amp; Brewer, 1997.&lt;/ref&gt; Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;гэрэлтсэн&quot; гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}&lt;/ref&gt;

=== {{BLZ}} === 
Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид &quot;Белизе&quot; нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний &quot;Вализе&quot;, &quot;Бализе&quot; гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.&lt;ref name=&quot;brit1893&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&amp;pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}&lt;/ref&gt; Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. &quot;Белиз&quot; гэдэг нь Маяа хэлээр &quot;шавартай ус&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.&lt;ref&gt;Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний &quot;Бализ&quot; буюу &quot;Гэрэл цацарсан&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна.

=== {{BEN}} ===  
Тус улсын нэр Нигер хэлээр &quot;Бениний бэлчир дэх газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний &quot;Убину&quot;, Ёруба омгийнхний &quot;Ибину&quot; буюу &quot;Хавчиг гэр&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний &quot;бини&quot; буюу &quot;үр сад&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. 

=== {{BUL}} === 
Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний &quot;булгха&quot; буюу &quot;холилдсон, &quot;булгак&quot; буюу &quot;хувьсгал&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Bowersock, Glen W. &amp; al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&amp;pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.&lt;/ref&gt;  Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний &quot;булгарах&quot; буюу &quot;салж, хагацах&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм.

=== {{BOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг &quot;Боливарын газар нутаг&quot; хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.&lt;ref&gt;''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cob&quot;&gt;Maria Luise Wagner. &quot;Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz&quot;. In Hudson &amp; Hanratty.&lt;/ref&gt; Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн &quot;Болибар&quot; тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&amp;Itemid=478&amp;lang=eu&amp;testua=ziortza&amp;view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}&lt;/ref&gt; 

=== {{BIH}} ===  
:Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. &quot;Босна&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;бос&quot;, &quot;богх&quot; буюу &quot;урсаж буй их усан&quot; гэсэн утгатай.&lt;ref name=&quot;Imamovic&quot;&gt;Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1&lt;/ref&gt;
:Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр &quot;герцог&quot; буюу &quot;гүн, ван&quot; гэсэн утгатай бол &quot;овина&quot; гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр &quot;улс&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.

=== {{BOT}} === 
Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр &quot;Цваначуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр &quot;адилхан, ижил&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.&lt;ref&gt;Ripley, George &amp; Dana, Charles A., Eds. &quot;[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]&quot;. ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.&lt;/ref&gt; 

=== {{BRA}} ===
Португаль хэлний &quot;пау-бразил&quot; буюу &quot;Улаан мод&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;Bueno36&quot;&gt;Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}&lt;/ref&gt;  Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм.

=== {{BRU}} ===
Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний &quot;Баруна&quot; гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр &quot;Баруна&quot; буюу &quot;Хаана байна&quot; гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд &quot;Бони&quot;  нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема &quot;Борней арал&quot; гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. &quot;Варунай&quot; буюу эртний Санскрит хэлээр &quot;далайчдын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. 

=== {{BFA}} ===
Тус улсын Море омгийнхний хэлээр &quot;буркина&quot; гэдэг нь &quot;шударга, итгэж болох&quot; гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр &quot;фасо&quot; гэдэг нь &quot;газар нутаг, эцгийн гэр&quot; гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. 

=== {{BDI}} === 
Тус улсын голлох үндэстэн болох &quot;Рунди&quot; хэлээр &quot;Рундичуудын эх орон&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. 

=== {{BHU}} === 
Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан &quot;Зургаан аялал&quot; номондоо &quot;Боутан&quot; гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний &quot;Бота-анта&quot; буюу &quot;Төвдийн хязгаар нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chakravarti7&quot;&gt;{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Балба хэлээр &quot;Бодо Хатан&quot; буюу &quot;Төвдийн нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний &quot;Бу-Уттан&quot; буюу &quot;Өндөрлөг газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг.
::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний &quot;Аянгын лууны газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна.

==В== 

=== {{VAN}} === 
Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь &quot;Бидний эх орон&quot; гэх үгнээс гаралтай ажээ. 

=== {{VAT}} === 
Итали хэлний &quot;Ватикан толгодын хот&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг &quot;Ватикан&quot; гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн &quot;Ватиканиари&quot; буюу &quot;Ариун номын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. 

=== {{VEN}} === 
Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар &quot;Венесуола&quot; буюу &quot;Бяцхан Венец&quot; гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. 

=== {{VIE}} ===
Тус улсын нэршил нь &quot;Вьет&quot; буюу &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Нам&quot; буюу &quot;газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}&quot;, p. 3.&lt;/ref&gt; Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх &quot;Вьетнам&quot; гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг.

==Г==

=== {{GAB}} ===
Португаль хэлний &quot;Габао&quot; буюу &quot;Халхлагдсан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. 

=== {{GUY}} ===
Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Их нууруудын нутаг&quot; гэсэн утгатай. 

=== Гайти {{HAI}} ===
Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр &quot;Уулын нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой.

=== {{GMB}} === 
Мандинкан омгийн &quot;Гамбура&quot; буюу &quot;Каабу голын хаан&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн &quot;Гамби&quot; гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний &quot;Гамбио&quot; буюу &quot;худалдаа, арилжаа&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой.

=== {{GHA}} ===
Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход &quot;Гана&quot; гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан &quot;Дайчдын хаан&quot; гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. 

=== {{GUA}} === 
Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;Куаутемаллан&quot; буюу &quot;Ой модны нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.

=== {{GIN}} === 
Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний &quot;Гвин&quot; буюу &quot;эрэг, ирмэг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний &quot;гинавен, агинау, агинаоу&quot; буюу &quot;хар&quot;, &quot;шатсан&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;

=== {{GNB}} ===
Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. 

=== {{GER}} ===    
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний &quot;гайр&quot; буюу &quot;хөрш&quot; &lt;ref name=&quot;OEDgerm&quot;&gt;''Oxford English Dictionary''. &quot;Germany&quot;.&lt;/ref&gt;, &quot;гайрм&quot; буюу &quot;цуст тулаан&quot;, &quot;гар&quot; буюу &quot;хашхираан/жад&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм.
::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Ард түмний нутаг&quot; гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. 

=== {{GRE}} === 
Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд &quot;Греа&quot; гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны &quot;Греа&quot; гэх үг нь &quot;хөгшин эмэгтэй&quot; гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол &quot;Керас&quot; буюу &quot;хүндэтгэл хайрлах&quot; гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. 
::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ.

=== {{GRD}} === 
Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

==Д==

=== {{DEN}} ===
Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний &quot;дхен&quot; буюу &quot;доор, тэгш тал&quot;, &quot;мерек&quot; буюу &quot;хил, ой мод&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч &quot;Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх&quot; номонд дурдсан нь бий.&lt;ref&gt;Thorpe, B. ''&lt;u&gt;The Life of Alfred The Great&lt;/u&gt; Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.&lt;/ref&gt;  Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. 

=== {{DMA}} === 
Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны  өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар &quot;Ням гаригийн  газар нутаг&quot; гэх утгатай &quot;Доминик&quot; гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. 

=== {{DOM}} === 
Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр &lt;ref&gt;Partido Revolucionario Dominicano. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}&lt;/ref&gt; тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар &quot;Гэгээн Доминикийн газар нутаг&quot; гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм.

=== {{TLS}} ===
Португаль хэлний &quot;Дорнын дорно орших арал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд &quot;Тимур&quot; гэдэг нь &quot;дорно&quot;, &quot;зүүн&quot; гэсэн утгыг агуулдаг байна.

==Е==

=== {{EGY}} === 
[[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]]

фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр &quot;Ка болон Птагын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд &quot;Айжиптос&quot; гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд &quot;Птах&quot; гэдэг нь &quot;нээгч, илрүүлэгч&quot; гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох &quot;Страбо&quot;-д &quot;Аханоу гиптиос&quot; буюу &quot;Аахены доох нь орших нутаг&quot; гэсэн утгатай грек үг ажээ.
::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр &quot;хот&quot; гэсэн утгатай юм.

==Ж==

=== {{DJI}} ===
Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед &quot;Техути/Тот бурханы нутаг&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм.

==З==

=== {{ZAM}} === 
&quot;Замбези голын нутаг&quot; гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. 

=== {{ZIM}} === 
Шона омгийнхний хэлээр &quot;Жимба-же-мабве&quot; буюу &quot;Чулуун гэр&quot; гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ.

==И==

=== {{ISR}} ===
Израйль гэдэг нь &quot;Бурхантай хамт тулалдах&quot; гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. 

=== {{IDN}} ===
&quot;Энэтхэгийн арлууд&quot; гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн &quot;Дорнод Энэтхэг&quot; гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм.

=== {{JOR}} ===
&quot;Йордан голынхон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний &quot;ирд&quot; буюу &quot;Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм.

=== {{IRQ}} ===
&quot;Эрак&quot; буюу &quot;Доод орших газар&quot; гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших &quot;Эрэк/Урук&quot; гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. 

=== {{IRN}} ===
&quot;Арянчуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. &quot;Аря&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;угсаатан&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{IRL}} ===
Ирландчууд өөрсдийгөө &quot;Эйре&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд &quot;Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &quot;Эйре&quot; гэх үг нь Сельтик хэлний &quot;ивериу&quot; буюу &quot;үржил шим&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд &quot;Үржил шимт нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн &quot;Төмрийн нутаг&quot; гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий.

=== {{ESP}} === 
Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь &quot;И-сепаним&quot; буюу &quot;туулай&quot; гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл &quot;Туулайнуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. 

=== {{ISL}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;исс&quot; буюу &quot;мөс&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай &quot;Мөсөн нутаг&quot; гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар &quot;Сельтикийн өв уламжлал&quot; номондоо &quot;ис-ланд&quot; буюу &quot;Исүс&quot; болон &quot;Айсис&quot; охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ITA}} ===
Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний &quot;италос&quot; буюу &quot;бух&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний &quot;витулус&quot; буюу &quot;тугал&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд &quot;тугал&quot; гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ.

=== {{UK}} ===
Дундад зууны Латин хэлний &quot;Британниа Майор&quot; буюу &quot;Их Британи&quot; гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. &quot;Британи&quot; гэдэг нь Уэльс хэлний &quot;Претани&quot; буюу &quot;будагдсан хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. 
::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. 
::'''''Албион''''' Грек хэлний &quot;Албиво&quot; буюу Латин хэлээр &quot;Альба&quot; буюу &quot;цагаан&quot; гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай.

==Й==

=== {{YEM}} ===
Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний &quot;Имн&quot; буюу &quot;өмнөд&quot; &quot;Йамин&quot; буюу &quot;баруун тал&quot; гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.&lt;ref&gt;Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the &quot;right&quot; and north on the &quot;left&quot;&lt;/ref&gt; Зарим судлаачид &quot;Юмн&quot; буюу &quot;аз жаргал&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг.

==К==

=== {{CPV}} ===
Португаль хэлний Кабо Верде буюу &quot;Ногоон хошуу&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. 

=== Казахстан {{KAZ}} ===
Амальгам хэлээр &quot;Казахуудын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. &quot;казак&quot; гэдэг нь &quot;нүүдэлчин&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд &quot;стан&quot; гэдэг нь персээр &quot;нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{CAM}} === 
Санскрит хэлний &quot;камания бхожа&quot; буюу &quot;Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975&lt;/ref&gt; Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..&lt;ref&gt;Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 &amp; 155. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' (&quot;weak&quot;) or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' (&quot;the least&quot;)&lt;ref&gt;Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.&lt;/ref&gt; Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний &quot;Камбаужия&quot; буюу &quot;үлбэгэр&quot;, Авестан хэлний &quot;Камбишта&quot; буюу &quot;өчүүхэн&quot; гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. 

=== {{CMR}} ===
Герман хэлний &quot;Камерун&quot;, Франц хэлний &quot;Камероун&quot; буюу &quot;сам хорхой&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу &quot;сам хорхой&quot; ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.&lt;ref name=&quot;MLW&quot;&gt;{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== {{CAN}} ===
Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний &quot;Канада&quot; буюу &quot;Тосгон&quot; гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд &quot;ака&quot;, Португальчууд &quot;ка-нада&quot; гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь &quot;юу ч алга&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. 

=== {{QAT}} ===
Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт &quot;Катари&quot; гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд &quot;Каттер&quot; буюу &quot;зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин&quot; гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. 

=== {{KEN}} ===
Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр &quot;Кере Ниага&quot; буюу &quot;Цагаан хайрхан&quot; гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний &quot;Кирима Нгай&quot; буюу &quot;Бурхадын орших хайрхан&quot; гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. 

=== {{CYP}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний &quot;зэс&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.&lt;ref&gt;Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge &amp; Sons (London), 1878.&lt;/ref&gt; Шумерийн &quot;Кубар&quot; буюу &quot;хүрэл&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн &quot;кипариссос&quot; буюу &quot;агар задан мод&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt; эсвэл &quot;кипрос&quot; буюу &quot;улаан хүрэн&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна.  

=== Киргизстан {{KGZ}} ===
Турк хэлний &quot;кирк&quot; буюу &quot;40&quot; гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн &quot;40 овгийнхний нутаг&quot; гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна.

=== {{KIR}} ===
Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг &quot;Кирибат&quot; гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна.

=== {{COL}} ===
Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн &quot;Колумбийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre &quot;Colombia&quot;, El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

=== {{COM}} ===
Араб хэлний &quot;Камар&quot; буюу &quot;Сар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CGO}} ===
Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Конго&quot; гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр &quot;анчид&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}&lt;/ref&gt; Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. 

=== {{COD}} ===
Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. 

=== {{KOS}} ===
Серби хэлний &quot;Кос&quot; буюу &quot;хар шувуу&quot;, &quot;ово&quot; буюу &quot;нутаг&quot; гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CRC}} ===
Испани хэлний &quot;Баян эрэг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд &quot;Коста дель Оро&quot; буюу &quot;Алтан эрэг&quot; гэж уулга алдаж байсан удаатай. 

=== {{CIV}} ===
Франц хэлний &quot;Зааны ясан эрэг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг &quot;Алтан эрэг&quot;, &quot;Боолын эрэг&quot; гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. 

=== {{CUB}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний &quot;кубао&quot; буюу &quot;үржил шимт нутаг&quot; &lt;ref&gt;Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', &quot;{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}&quot;.{{Unreliable source?|date=September 2009}}&lt;/ref&gt;  &quot;коабана&quot; буюу &quot;сайхан нутаг&quot; &lt;ref&gt;[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}&quot;.{{Unreliable source?|date=June 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн &quot;Куба&quot; гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. &lt;ref&gt;Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&amp;nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.&lt;/ref&gt; 

=== {{KUW}} ===
Араб хэлний &quot;кут&quot;, &quot;коут&quot; буюу &quot;усны ойролцоо барьсан цайз&quot; гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

==Л==

=== {{LAO}} ===
Энэтхэг хэлний &quot;лава&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний &quot;Лан Шанг&quot; буюу &quot;сая, сая зааны өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. 

=== {{LVA}} ===
Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр &quot;Лиет&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. 

=== {{LSO}} ===
Сесото омгийнхний хэлээр &quot;Басоточуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &lt;ref&gt;{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}&lt;/ref&gt; Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд &quot;восото&quot; буюу &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. &lt;ref&gt;Merriam-Webster Online. &quot;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]&quot;. Retrieved 11 May 2012.&lt;/ref&gt;

=== {{LBR}} ===
Латин хэлний &quot;Либер&quot; буюу &quot;эрх чөлөө&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна.

=== {{LIB}} ===
Араб хэлний &quot;лебнан&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;лебнен&quot; буюу &quot;сүү&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр &quot;ливан&quot; гэдэг нь &quot;Бурханы зүрх&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон &quot;Гигламешийн судар&quot; бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. 

=== {{LBY}} ===
Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан &quot;Ливийн цөл&quot;-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр &quot;Либианс&quot; буюу &quot;цөлийн баруун тал&quot; гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. 

=== {{LTU}} ===
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн &quot;лиети&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний &quot;а-лей-сон&quot; буюу &quot;Аяга&quot;, Тохари хэлний &quot;лиям&quot; буюу &quot;нуур&quot; эртний слав хэлний &quot;лияти&quot; буюу &quot;аадар бороо&quot; гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний &quot;лиетус&quot; буюу &quot;хур элбэгтэй нутаг&quot; гэсэн утгатай юм байна. 

=== {{LIE}} ===
Герман хэлний &quot;гялтганасан чулуу&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. 

=== {{LUX}} ===
Герман хэлний &quot;люцл&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;бург&quot; буюу &quot;шилтгээн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд &quot;Жижиг шилтгээн&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. 

==М==

=== {{MRI}} ===
Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг.

=== {{MRT}} ===
Латин хэлний &quot;Моорчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм.

=== {{MAD}} ===
Малагаси омгийнхний хэлээр &quot;Малагасичуудын эх орон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж &quot;Мадагаскар&quot; гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{MKD}} ===
Грек хэлний &quot;Македовиа&quot; буюу &quot;хязгаар нутаг, дараагийн&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary&lt;/ref&gt; Түүнээс гадна Грек хэлний &quot;Македнос&quot; буюу &quot;өндөр, нарийхан&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. &lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; 

=== {{MWI}} ===
Уугуул Малавичуудын хэлээр &quot;оргилсон их усан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм.

=== {{MAS}} ===
Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot; гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний &quot;мелаю&quot;, &quot;млаю&quot; буюу &quot;шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. 

=== {{MDV}} ===
Санскрит хэлний &quot;маладвипа&quot; буюу &quot;арлуудын цэцгэн титэм&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot;, санскрит хэлний &quot;дива&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн &quot;Уулсын арал&quot; гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. 

=== {{MLI}} ===
Эртний Баруун Африк хэлний &quot;мали&quot; буюу &quot;усны үхэр&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

=== {{MLT}} ===
Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. &lt;ref name=&quot;ndmh&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Грек хэлний &quot;мелита&quot; буюу &quot;зөгийн бал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.&lt;ref name=&quot;ndmh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}&lt;/ref&gt; Финикчүүдийн &quot;малет&quot; буюу &quot;диваажин&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.&lt;ref&gt;{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&amp;pg=PA11&amp;lpg=PA11&amp;dq=Maleth+Malta+haven&amp;source=web&amp;ots=PGO2OF9Y9I&amp;sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

=== {{MAR}} ===
Эртний Бербер хэлний &quot;Мур Акуш&quot; буюу &quot;Бурхадын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ.

=== {{MHL}} === 
Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. 

=== {{MEX}} ===
Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;нар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан &quot;Мексихтили&quot; хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. 
Нахуати омгийн &quot;метцтий&quot; буюу &quot;сар&quot;, &quot;зиктий&quot; буюу &quot;гол&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл &quot;Мекихко&quot; гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. 

=== {{FSM}} ===
Грек хэлний &quot;микро&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;несос&quot; буюу &quot;арал&quot; гэх үгнээс үүдсэн &quot;жижиг арлууд&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{MDA}} ===
Эртний Готик хэлний &quot;мулда&quot; буюу &quot;шороо&quot;, &quot;шавар&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох &quot;Молдав&quot; нэр үүссэн ажээ. 

=== {{MON}} ===
Грек хэлний &quot;Ганцаар амьдрах&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. 
 
=== {{MGL}} ===
&quot;Монголчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах &quot;Мон&quot; нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн &quot;Мөнх&quot; гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ.

&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History
| title         = Монгол улсын түүх
| trans_title   = History of Mongolia
| year          = 1999
| publisher     = Admon
| location      =
| language      = Mongolian
| isbn          =
| pages         = 67–69
| chapter       = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал
| trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols
}}&lt;/ref&gt;


Мөн монгол гэдэг нь &quot;Ба&quot; гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;Ба&quot; гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү &quot;Ба&quot; Гэдэг үгэн дээр олон тооны &quot;-ууд&quot; нөхцлийг залгаснаар &quot;Багууд&quot; буюу &quot;Бангууд&quot; гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг.

•Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий.

Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий.

Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. 

=== {{MNE}} ===
Итали хэлний Венец аялагаар &quot;Хар уул&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 
::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л &quot;Хар уул&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ.

=== {{MOZ}} ===
Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. 

=== {{MYA}} ===
Эртний Бирм хэлний &quot;мьян&quot; буюу &quot;хурдан&quot;, &quot;мар&quot; буюу &quot;хүчтэй&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг &quot;Мьянмачууд&quot; гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.&lt;ref name=&quot;thantmyintu2001&quot;&gt;{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

==Н==

=== {{NAM}} ===
Нама хэлний &quot;Намиб&quot; буюу &quot;Юу ч үгүй газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. 

=== {{NRU}} ===
Науру омгийнхний хэлээр &quot;Анаоэро&quot; буюу &quot;Би далайн эрэг явлаа&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг &quot;Наводо&quot; эсвэл &quot;Онаверо&quot; гэж тэмдэглэж байсан гэдэг.

=== {{NIG}} ===
Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний &quot;негхиррэн&quot; буюу &quot;урсаж буй ус&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний &quot;Ни Гир&quot; буюу &quot;Гир мөрөн&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;{{cite book
  | title =Atlas A-Z
  | publisher =Dorling Kindersley
  | year =2004
  | location =New York City
  | page =289 }}&lt;/ref&gt;  Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний &quot;нигер&quot; буюу &quot;хар арьст&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. 

=== {{NGR}} === 
Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай  ижилхэн юм. 

=== {{NED}} ===
Голланд хэлээр &quot;Доод нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&amp;searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used &quot;by the Austrians&quot; in contradistinction to their own  mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.&lt;/ref&gt; Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. &lt;ref name=Duke&gt;{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}&lt;/ref&gt;{{rp|37}} 
::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний &quot;холт&quot; буюу &quot;модот нутаг&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&amp;search=holland&amp;searchmode=none Holland]&quot;.&lt;/ref&gt;  

=== {{NCA}} ===
Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр &quot;никари&quot; буюу &quot;нуур&quot; гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд &quot;Никари&quot; гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа &quot;акуа&quot; буюу &quot;ус&quot; гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх &quot;Никарагуа&quot; гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм.

=== {{NOR}} === 
Хуучин Норс хэлний &quot;норорвегр&quot; буюу &quot;Умардын зам&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 
::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь &quot;Умард&quot; гэсэн утгатай үг юм.

==О==

=== {{OMA}} ===
Араб хэлний &quot;аамен&quot;, &quot;амун&quot; буюу &quot;гэрээслэгдсэн, суурьшсан&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг &quot;Омана&quot; гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.&lt;/ref&gt;

=== {{RUS}} ===
Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний &quot;родс&quot; буюу &quot;завьчин&quot; гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд &quot;Росиа&quot;, Варангичууд &quot;Рус гэж тэмдэглэж байжээ.

==Ө== 

=== {{RSA}} ===
Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир &quot;Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. 
::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр &quot;Өмнөд Африк&quot; гэсэн үг юм. 
::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний &quot;Азайнейн&quot; буюу &quot;хуурай&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. 

=== {{KOR}} ===
&quot;Горео&quot; болон &quot;Гогурео&quot; улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний &quot;Гуру&quot; буюу &quot;хана хэрэмт хот&quot;, &quot;Гаури&quot; буюу &quot;төвийн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. 
::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний &quot;Гао Ли&quot; буюу &quot;сүрлэг&quot; гэсэн үгнээс гаралтай юм. 

=== {{SSD}} ===
Судан гэдэг нь Араб хэлний &quot;судан&quot; буюу &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа &quot;өмнөд&quot; гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. 

==П==

=== {{PAK}} ===
Пакистан гэдэг нь Урду хэлний &quot;Паки&quot; буюу &quot;ариун&quot;, Перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл &quot;Ариун улс&quot; гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч &quot;Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй&quot; зохиолдоо &quot;Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН&quot; болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.&lt;ref name=&quot;Now or Never&quot;&gt;{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ikram1995&quot;&gt;{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&amp;pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;  

=== {{PLW}} ===
Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр &quot;Айбелау&quot; буюу &quot;Шууд бус хариултууд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.&lt;ref&gt;Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. &quot;[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]&quot;. Retrieved 22 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная.  

=== {{PLE}} ===
Хебрю хэлний &quot;Филистинчүүдийн газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&amp;allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]&lt;/ref&gt; Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ &quot;Палестина&quot; гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. 

=== {{PAN}} ===
Уугуул Куева индианчуудын хэлээр &quot;Арвин их загасны орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ.

=== {{PNG}} ===
Папуа гэдэг нь Малай хэлний &quot;папуах&quot; буюу &quot;үсэрхэг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир &quot;Шинэ Гвиней&quot; гэх нэр өгсөн байна.

=== {{PAR}} ===
Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний &quot;пара&quot; буюу &quot;гол&quot;, &quot;гуай&quot; буюу &quot;титэм&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн &quot;Их уст гол&quot; гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон &quot;Паяагуачуудын нутаг&quot; гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. 

=== {{PER}} ===
Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь &quot;Биру&quot; буюу &quot;Гол&quot; гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд &quot;Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ&quot; гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон &quot;Беру&quot; гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{POL}} ===
&quot;Польшчуудын нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний &quot;Поле&quot; буюу &quot;Нээлттэй талбай&quot; гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. 

=== {{POR}} ===
Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний &quot;порт&quot; буюу &quot;боомт&quot;, Грек хэлний &quot;каллис&quot; буюу &quot;үзэсгэлэнтэй&quot;, Латин хэлний &quot;Калере&quot; буюу &quot;халуун&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий.

==Р==

=== {{RWA}} ===
Кинярванда хэлний &quot;кванда&quot; буюу &quot;Газар нутгаа тэлсэн&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&amp;pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.&lt;/ref&gt; Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{ROU}} ===
Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг.

==С==

=== {{SAM}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлний &quot;са&quot; буюу &quot;ивээгдсэн&quot;, &quot;моа&quot; буюу &quot;төв&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол &quot;Моа шувуунуудын орон&quot; гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. 

=== {{SMR}} ===
Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч &quot;Гэгээн Маринус&quot;-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. 

=== {{STP}} ===
:'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний &quot;Гүн, ван, хунтайж&quot; гэсэн үг юм.

=== {{KSA}} ===
Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Сауд&quot; гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм.

=== {{SWZ}} ===
Сваци омгийнхний хэлээр &quot;Свацичуудын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг &quot;Сваци&quot; гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. 

=== Сейнт Винсент ба Гренадинес ===
:'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ.

=== Сейнт Киттс ба Невис ===
:'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. 
:'''Невис''': Испани хэлний &quot;Цасан хатан&quot; гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ.

=== {{LCA}} ===
Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ.

=== {{SYC}} ===
Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна.
 
=== {{SEN}} ===
Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Зенага&quot; буюу &quot;газар нутаг&quot; гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. 

=== {{SRB}} === 
Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний &quot;сиро&quot; буюу &quot;давтах&quot;, хуучин Индик хэлний &quot;сарбх&quot; буюу &quot;тулалдах&quot;, латин хэлний &quot;серо&quot; буюу &quot;бүтээн байгуулах&quot; Орос хэлний &quot;Пасерб&quot; буюу &quot;дагавар хүүхэд&quot;, Украин хэлний &quot;присербится&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot; гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний &quot;уух&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.

=== {{SIN}} ===
Санскрит хэлний &quot;Симхапура&quot; буюу &quot;Арслант хот&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{SYR}} ===
Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний &quot;сириак&quot; буюу &quot;хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. 

=== {{SVK}} ===
Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь &quot;слово&quot; буюу &quot;үг&quot; гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн &quot;слава&quot; буюу &quot;суу алдар, &quot;слух&quot; буюу &quot;сонсох&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий.

=== {{SVN}} === 
Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 

=== {{SOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. 

=== {{SOM}} ===
Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь &quot;сак мааль&quot; буюу &quot;үхэрчид&quot; гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. 

=== {{SDN}} ===
Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. 

=== {{SUR}} === 
Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. 

=== {{SLE}} ===
Испани хэлний &quot;Сьерра Леона&quot; буюу &quot;Арслант уул&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий.

==Т==

=== {{THA}} ===
Тай хэлээр &quot;Тай үндэстний өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &quot;Тай&quot; үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар &quot;хүн ард&quot;, &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. 
::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Тайландын язгуур угсаа&quot; гэсэн утгатай тайланд үг юм. 

=== {{TJK}} ===
&quot;Тажикуудын эх нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &quot;Тажик&quot; гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр &quot;Тази&quot; буюу &quot;Араб&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний &quot;Таг Жиг&quot; буюу &quot;бар, ирвэс&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх &quot;Тажикистан&quot; гэх нэр бий болжээ. 

=== {{TAN}} ===
&quot;Танганияка болон Занзибарын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо &quot;Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс &quot; гэх нэрийг авсан байна.
::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг &quot;ту танганияка&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot;, &quot;ус тааралдах&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн &quot;тонга&quot; буюу &quot;арал&quot;, &quot;хика&quot; буюу &quot;хавтгай&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. 
::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний &quot;Занжибар&quot; буюу &quot;Хар эрэг&quot; гэсэн утгатай үг юм.

=== {{TOG}} ===
Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр &quot;то&quot; буюу &quot;ус&quot;, &quot;го&quot; буюу &quot;эрэг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&amp;pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Togo1920s&quot;/&gt; Мөн Германчуудын нээсэн &quot;Тоговилль&quot; гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. 

=== {{TGA}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлээр &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Өмнөдийн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{CAF}} ===
Франц хэлний &quot;République centrafricaine&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.

=== {{TRI}} ===
Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. 
::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ &quot;Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал&quot; гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс &quot;Тринидад&quot; гэх нэршил үүссэн гэдэг. 
::'''''Тобаго''''' &quot;Тамхи&quot; буюу &quot;Тамхины орон&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ.

=== {{TUV}} ===
&quot;Найман арал&quot;, &quot;Өөр хоорондоо адилгүй найман арал&quot; гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{TUN}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. &quot;Таниф&quot; буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь &quot;Тинес&quot; хотын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Taylor
  | first = Isaac
  | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature
  | publisher = BiblioBazaar, LLC
  | year = 2008
  | page = 281
  | isbn = 0-559-29668-1 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ej-brill&quot;&gt;{{cite book
  | last = Houtsma
  | first = Martijn Theodoor
  | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
  | publisher = Brill
  | year = 1987
  | page = 838
  | isbn = 90-04-08265-4 }}&lt;/ref&gt; Мөн түүнчлэн Бербер хэлний &quot;доор орших&quot;, &quot;цогцолсон&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. &lt;ref name=&quot;peter-ross&quot;&gt;{{cite book
  | first1 = Peter M.
  | last1 = Rossi
  | first2 = Wayne Edward
  | last2 = White
  | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal
  | publisher = Pierian Press,  [[University of Michigan]]
  | year = 1980
  | page = 132 }}&lt;/ref&gt; 

=== {{TUR}} ===
Араб хэлний &quot;Тюрк&quot; буюу &quot;цогцлоон бүтээсэн&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{TKM}} ===
&quot;Туркменчүүдийн эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &quot;Туркмен&quot; гэдэг нь Согдиан хэлний &quot;Турк шиг харагддаг&quot;, &quot;Турктэй ижилхэн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &lt;ref&gt;[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''&quot;Early Türks: Essays on history and ideology&quot;'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}&lt;/ref&gt; Туркменчууд заримдаа &quot;Цэвэр Турк&quot; гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. &lt;ref&gt;''US Library of Congress Country Studies.'' &quot;[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan].&quot;&lt;/ref&gt; Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар &quot;итгэл үнэмшил, ариун шүтээн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг.

==У== 

=== {{UGA}} ===
Свахили хэлний &quot;Буганда&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. &quot;Баганда&quot; гэдэг нь &quot;Ах дүүс&quot;, &quot;эвтэй хүмүүс&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг байна. 

=== {{UZB}} ===
Турк хэлний &quot;уз&quot; буюу &quot;өөрийн&quot;, &quot;бек&quot; буюу &quot;эрхэм&quot;, перс хэлний стан буюу &quot;улс&quot; гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид&quot; Эрх чөлөөтэй нутаг&quot; гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. 

=== {{UKR}} ===
Украин гэдэг нь Слав хэлний &quot;Крайна&quot; буюу &quot;улс&quot;, &quot;хязгаар нутаг&quot; гэх утгатай юм. 

=== {{URY}} ===
&quot;Уругвай голын хажууд орших улс&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. &quot;Уругвай&quot; гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь &quot;уругуа&quot; буюу &quot;дун&quot;, &quot;и&quot; буюу &quot;ус&quot; гэж тайлбарласан бол зарим нь &quot;уру&quot; буюу &quot;шувууд&quot;, &quot;гуаи&quot; буюу &quot;нүүдэллэж ирдэг&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. 

==Ф==

=== {{FJI}} ===
Уугуул Фижичүүдийн хэлээр &quot;фиси&quot; буюу &quot;хараач&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;Thompson, Basil. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}&quot;. ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892&lt;/ref&gt; Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь &quot;Вити Левү&quot; буюу &quot;Аугаа Вити&quot; гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': &quot;Europeans in Fiji&quot;.&lt;/ref&gt; 

=== {{FIN}} ===
Хуучин Норс хэлээр &quot;Финчүүдийн өлгий нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Фенни&quot;, &quot;Финной&quot;, хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед &quot;Фани&quot; гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний &quot;финне&quot; буюу &quot;хэсүүлч&quot;, &quot;анчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг.
:'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний &quot;Суомаа&quot; буюу &quot;баянбүрд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; 

=== {{FRA}} === 
Эртний Франк хэлээр &quot;Франкуудын эх орон&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр &quot;франкон&quot; буюу &quot;жад&quot; гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний &quot;Франкиш&quot; буюу &quot;эрх чөлөөт&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Х==

=== {{HON}} === 
Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр &quot;далайн гүн ёроол&quot; гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий.

=== {{HRV}} ===
Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний &quot;Круаити&quot; буюу &quot;ус нэрэгчид&quot; гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол &quot;Хровати&quot; буюу &quot;жадны үзүүр бүтээгчид&quot;, &quot;храват&quot; буюу &quot;уулчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэжээ. 

=== {{CHN}} ===
Эртний Санскрит хэлний &quot;хина&quot;, Дундад зууны Перс хэлний &quot;хини&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref name=&quot;AmHerChin&quot;&gt;''The American Heritage Dictionary of the English Language''. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]&quot;. Houghton-Mifflin (Boston), 2000.&lt;/ref&gt;  &quot;Хина&quot; гэдэг нь тусгайлсан утгагүй &quot;Чин&quot; болон &quot;Жин&quot; гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. 
::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь &quot;Дундад улс&quot; гэсэн утгатай.

==Ч==

=== {{TCD}} ===
Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь &quot;нуур&quot; гэсэн үг юм байна. 

=== {{CHL}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро &quot;Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс&quot; гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний &quot;Чили&quot; гэх үг тус улсын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}&lt;/ref&gt; Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн &quot;чири&quot; буюу &quot;алт&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;&gt;&quot;CHILE.&quot; Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. (&quot;derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow&quot;)&lt;/ref&gt;, Аймара омгийн &quot;тчили&quot; буюу &quot;газрын төгсөгл&quot;, &quot;цас&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning &quot;snow.&quot; |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-09-27 02:34:45 InternetArchiveBot }}  31 October 2009.&lt;/ref&gt;, Мапүче омгийн &quot;чийли-чийли&quot; буюу &quot;шар далавчит хар шувуу&quot; гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. &lt;ref name=&quot;hudson&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}&lt;/ref&gt; 

=== {{CZE}} ===
1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. &quot;Чета&quot; буюу &quot;цэргийн нэг хороо&quot; гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. &lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]&quot;. Retrieved 11 February 2011.&lt;/ref&gt;

==Ш==

=== {{SWE}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;свипиод&quot; буюу &quot;айлын ганц хүүхэд&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн &quot;Эх орны иргэн&quot; гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. 
::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. &quot;Шведийн хаант нутаг&quot; гэсэн утгатай Швед үг юм. 

=== {{CHE}} ===
Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд &quot;Швиц&quot; гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. 
::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. 

=== {{NZL}} ===
Голланд хэлний &quot;Нова Зийландиа&quot; буюу &quot;Шинэ тэнгисийн нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{LKA}} ===
Санскрит хэлний &quot;Шри&quot; буюу &quot;ариун&quot;, &quot;Ланка&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс бүтсэн &quot;Ариун Арал&quot; гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг.

==Э==

=== {{GNQ}} ===
Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин &quot;Гвиней&quot; гэдэг нь Бербер хэлний &quot;гинавен&quot;, &quot;агинау&quot;, &quot;агинаоу&quot; буюу &quot;түлэгдсэн&quot;, &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;  

=== {{ECU}} ===
Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар &quot;Экуадор&quot; гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. 

=== {{SLV}} ===
Испани хэлний &quot;Сальвадор&quot; буюу &quot;Авран нигүүлсэгч&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад &quot;Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх&quot; гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}&lt;/ref&gt; 

=== {{IND}} === 
Хуучин Перс хэлний &quot;Хинду&quot; үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний &quot;Индус голынхон&quot; гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч &quot;Индус&quot; гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр &quot;Синду&quot; гэж нэрлэдэг юм. 
::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. 

=== {{ERI}} ===
Эртний Грек хэлний &quot;Эритра Талассиа&quot; буюу &quot;Улаан тэнгис&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн &quot;Эритрум&quot; гэх болсоноор орчин үеийн &quot;Эритри&quot; гэх нэршил бий болсон байна. 

=== {{EST}} ===
Латин хэлний &quot;Аестигийн газар нутаг&quot; гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний &quot;аустам, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;аус&quot; буюу &quot;зүүн&quot;, &quot;өрнө&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. 

=== {{ETH}} ===
Латин хэлний &quot;Аетопиа&quot; буюу &quot;Харуудын өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд &quot;Алтиопс&quot; буюу &quot;Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг&quot; гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү &quot;Итиоппс&quot;-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.&lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Я==

=== {{JPN}} ===
Шанхай хятад хэлний &quot;Жеппун&quot; буюу &quot;Наран мандах нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. 
::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний &quot;Онёоми&quot; гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь &quot;ажиллах&quot;, &quot;хийх&quot; гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. 

=== {{JAM}} ===
Тайно/Аравак хэлний &quot;Замайка&quot;, &quot;Хамайка&quot; буюу &quot;Ус болон моддын нутаг&quot; гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд &quot;Рашаан булагын эх орон&quot; ч гэж тайлбарлах нь бий.

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}}
* [[Дэлхийн улс орны нэрс]]

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Хороним|!Улсууд]]
[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]]</text>
      <sha1>7qctwdybn99e4n44lkoib7rkyagwimx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бундесвер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67990</id>
    <revision>
      <id>872004</id>
      <parentid>852700</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15991" sha1="74e2bkjwb0cpxqc74u9u71anb84sjtl" xml:space="preserve">{{short description|Германы нэгдсэн цэргийн хүчин}}
{{Инфобокс зэвсэгт хүчин
| name = Холбооны хамгаалах хүчин
| native_name = {{lang|de|Bundeswehr}}
| image = Logo of the Bundeswehr.svg
| image_size = 185
| alt = 
| caption = 
| image2 = 
| alt2 = 
| caption2 = 
| motto = {{lang|de|Wir. Dienen. Deutschland.}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bundeswehr.de/de/ueber-die-bundeswehr/selbstverstaendnis-bundeswehr |title='Wir. Dienen. Deutschland.' Das Selbstverständnis der Bundeswehr |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217211743/https://www.bundeswehr.de/de/ueber-die-bundeswehr/selbstverstaendnis-bundeswehr |access-date=2026-03-19 |archive-date=2022-02-17 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(&quot;Бид. Германд. Үйлчилдэг.&quot;)
| founded = {{nowrap|{{Start date and age|1955|11|12}}}}
| current_form = {{end date and age|1990|10|3}}
| disbanded = 
| branches = * [[File:KdoH.svg|25px]] [[Германы Арми]]
* [[File:Fü M.svg|25px]] [[Германы тэнгисийн цэргийн хүчин]]
* [[File:Kommando Luftwaffe (Bundeswehr).svg|25px]] [[Германы агаарын цэргийн хүчин]]
* [[File:InternesVerbandsabzeichenKdoCIR.png|25px]] [[Кибер болон мэдээллийн домэйн үйлчилгээ]]
| headquarters = [[Берлин]], [[Бонн]], болон [[Потсдам]]
| flying_hours = 
| website = {{Official website}}
&lt;!-- Leadership --&gt;| commander-in-chief = {{plainlist|
* [[Холбооны Батлан ​​​​хамгаалах яам (Герман)|Холбооны Батлан ​​​​хамгаалах яам]]&lt;br /&gt;(энхийн үед)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html#GGengl_000P65a |title=Art 65a Basic Law |publisher=Gesetze-im-internet.de |access-date=2026-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103110623/https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html#GGengl_000P65a |archive-date=2012-11-03 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[Холбооны канцлер (Герман)|Холбооны канцлер]]&lt;br /&gt;([[Батлан ​​​​хамгаалахын байдал|дайны үед]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html#GGengl_000P115b |title=Art 115b Basic Law |publisher=Gesetze-im-internet.de |access-date=2026-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103110623/https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html#GGengl_000P115b |archive-date=2012-11-03 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
| commander-in-chief_title = {{nowrap|[[Ерөнхий командлагч#Герман|Ерөнхий командлагч]]}}
| chief minister = {{Flagicon image|Flag of the Chancellor of Germany.svg|size=25px}} [[Фридрих Мерц]]
| chief minister_title = [[Холбооны канцлер (Герман)|Канцлер]]
| minister = {{Flagicon image|Flag of Germany (state).svg|size=25px}} [[Борис Писториус]]
| minister_title = [[Германы батлан ​​хамгаалахын сайдын жагсаалт|Батлан ​​хамгаалахын сайд]]
| commander = {{Flagicon image|Flagge Generalinspekteur Bundeswehr.svg|size=25px}} [[Карстен Бройер]]
| commander_title = [[Бундесверийн Ерөнхий байцаагч|Ерөнхий байцаагч]]
&lt;!-- Manpower --&gt;| age = 17
| conscription = Үгүй (Цэрэг татлагыг 2011 оноос хойш хуулиар түдгэлзүүлсэн)
| manpower_data = 
| manpower_age = 
| available = 
| available_f = 
| fit = 
| fit_f = 
| reaching = 
| reaching_f = 
| active = 186,221 &lt;small&gt;(2 сарын 28, 2026)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;bundeswehr&quot;&gt;{{cite web|access-date=2026-04-10|date=2026-02-28|publisher=bundeswehr.de|title=Personalzahlen der Bundeswehr|url=https://www.bundeswehr.de/de/organisation/zahlen-daten-fakten/personalzahlen-bundeswehr|language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
| ranked = 30-д
| reserve = ≈ 860,000 (2025)&lt;ref name=&quot;Reserve&quot;&gt;{{cite web|access-date=2026-04-10|publisher=bundeswehr.de|title=Reserve der Bundeswehr|url=https://www.bundeswehr.de/de/menschen-karrieren/die-reserve-der-bundeswehr|language=de}}&lt;/ref&gt;
| deployed = 2,000
&lt;!-- Financial --&gt;| amount = €108.2 тэрбум (2026)&lt;ref name=&quot;Haushalt 2026&quot;&gt;{{cite web|access-date=2026-01-01|date=2025-11-26|publisher=bmvg.de|title=Deutschland investiert in Verteidigung und stärkt das Bündnis|url=https://www.bmvg.de/de/aktuelles/deutschland-investiert-in-verteidigung-und-staerkt-das-buendnis-6045046|language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;($127 тэрбум)&lt;br /&gt;&lt;small&gt; Тусгай хөрөнгийн 4 дэх хэсгийг багтаан&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Haushalt 2026&quot; /&gt;
| percent_GDP = 2.39% (2024)&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.nato.int/content/dam/nato/webready/documents/publications-and-reports/annual-reports/sgar25-en.pdf#page=67/ |title=The Secretary General’s Annual Report |publisher=NATO|date=2026-03-26|accessdate=2026-04-10|language=en}}&lt;/ref&gt;
| domestic_suppliers = [[Airbus]]&lt;br /&gt;[[Rheinmetall]]&lt;br /&gt;[[Howaldtswerke-Deutsche Werft]]&lt;br /&gt;[[KNDS Deutschland]]&lt;br /&gt;[[Hensoldt]]&lt;br /&gt;[[MBDA Deutschland GmbH]]&lt;br /&gt;[[Heckler &amp; Koch]]&lt;br /&gt;[[Diehl Defence]]&lt;br /&gt; [[Carl Walther GmbH]]
| foreign_suppliers = {{flag|АНУ}}&lt;br&gt;{{flag|Швед}}&lt;br&gt;{{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Нидерланд}}&lt;br&gt;{{flag|Швейцар}}&lt;br&gt;{{flag|Канад}}&lt;br&gt;{{flag|Итали}}&lt;br&gt;{{flag|Бельги}}&lt;br&gt;{{flag|Польш}}&lt;br&gt;{{flag|Хорват}}&lt;br&gt;{{flag|Австри}}&lt;br&gt;{{flag|Норвеги}}&lt;br&gt;{{flag|Франц}}&lt;br&gt;{{flag|Израил}}
| imports = {{Currency|85 сая|USD|passthrough=yes|linked=no}} (2014–2022)&lt;ref name=&quot;SIPRI_India&quot;/&gt;
| exports = {{Currency|1.53 сая|USD|passthrough=yes|linked=no}} (2014–2022)&lt;ref name=&quot;SIPRI_India&quot;&gt;{{cite web|url=https://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php|title=TIV of arms imports/exports data for India, 2014–2022|date=26 January 2024|work=[[Stockholm International Peace Research Institute]]}}&lt;/ref&gt;
| ranks = [[Бундесверийн цолны тэмдэг]]
}}
[[File:Flag of Germany (state).svg|thumb|right|Холбооны төрийн албаны далбаа]]
[[File:Naval ensign of Germany.svg|thumb|right|[[Германы төрийн далбаа#Тэнгисийн зэвсэгт хүчний далбаа|Тэнгисийн зэвсэгт хүчний албаны далбаа]]]]
[[File:Logo of the Bundeswehr.svg|thumb|right|Бундесверийн олон нийтийн албаны лого]]

'''Бундесвер''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Bundeswehr'', МФА: [ˈbʊndəsˌveːɐ̯], ''Bund'' — «холбоо»  ''Wehr'' — «зэвсэг, хамгаалах, эсэргүүцэл», [[Герман хэл|орч.]] '''''Холбооны хамгаалах хүчин''''') - Холбооны Батлан Хамгаалах Яамны харьяан дор үйл ажиллагаагаа явуулдаг [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын]] [[зэвсэгт хүчин]] бөгөөд түүнд захиргааны алба болон бусад хэлтэс байгууллагууд бас ордог. Холбооны Батлан Хамгаалах Яам нь хуваарилалтын хувьд ч тэр боловсон хүчний хувьд ч тэр Бундесверд хамаардаггүй. Батлан хамгаалахын [[сайд]] нь [[Холбооны Германы Засгийн газар]]т харьяалагдана.

== Батлан хамгаалах бодлого ==
[[Батлан хамгаалах бодлогын удирдамж]]ид заасны дагуу Бундесвер нь Герман улс ба түүний иргэдийг хамгаалах, германы гадаад бодлогын хүрээнд ажиллах чадварыг хангах, холбоотнуудын батлан хамгаалаx үйл хэрэгт хувь нэмрээ оруулах, олон улсын хүрээнд тогтвортой байдал ба хамтын ажиллагаанд хувь нэмрээ оруулах болон Европын нэгтгэл ба үндэстэн дамнасан хамтын ажиллагааг дэмжин ажиллахыг заасан байдаг.

== Халдлагаас хамгаалах тохиолдол ==
[[Энх тайван|Энхийн]] үед батлан хамгаалахын сайд нь Бундесверийн ерөнхий командлагч ([[коммандогевалт]]) байна.&lt;ref&gt;abgekürzt umgangssprachlich auch „IBUK“. Die Bezeichnung „[[Oberbefehlshaber|Oberbefehlshaber“]] wird innerhalb der Bundeswehr nicht verwendet.&lt;/ref&gt; [[Германы гадны xалдлагаас хамгаалалт|Халдлагаас хамгаалах тохиолдолд]] энэ үүрэг нь үндсэн хуулийн Art. 115a зүйлийн дагуу тухайн үед ажиллаж буй [[Холбооны канцлер (Герман)|Холбооны канцлерт]] шилжин очно.

== Түүх ==
Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссанаас хойш 10 жилийн дараа буюу 1955 оны 6-р сарын 7-нд Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын Зэвсэгт хүчин байгуулагдсан бөгөөд мөн өдөр Германы Батлан хамгаалах яам үүд хаалгаа нээсэн байна. Германы шинээр байгуулагдсан армийн эхний 100 сайн дурынхан 1955 оны 11-р сарын 12-нд Бонн хотноо &quot;хуучин Германы арми&quot;-ын уламжлал, зан үйлийн дагуу эх орондоо үнэнч байх тангараг өргөсөн юм. Гэсэн хэдий ч &quot;Бундесвер&quot; гэсэн нэр сүүлд 1956 онд гарсан. 

Германы армийн үндэс суурийг тавихын өмнө 1954 онд Парисын хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан бөгөөд үүний дагуу Германы нутаг дэвсгэрт эзлэгдсэн дэглэмийг устгаж, төрийн бүрэн эрхт байдлыг сэргээсэн байна. Герман НАТО-д элссэн байна. Канцлер [[Конрад Аденауэр|Конрад Аденауэрийн]] танхим парламентын хяналтан дор армийн тухай шинэ үндсэн хуулийн үзэл баримтлалыг баталжээ. Тус улсын Үндсэн хуульд Герман гадаадад цэрэг армиа ашиглахыг хориглосон байв. 1957 он хүртэл ФРГ-ын Зэвсэгт хүчинд хөлсний цэргүүд элсдэг байсан бол 1957 оноос хугацаат цэргийн алба хаах журамтай болжээ.

Бундесвер байгуулагдсанаас хойших эхний 40 жилийн хугацаанд Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын үндсэн хуулийн дагуу байлдааны ажиллагаанд оролцоогүй. 1994 онд байдал өөрчлөгдөж хуульд засвар оруулж Германы цэргийн албан хаагчид гадаадад энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцож эхэлсэн байна.

Холбооны канцлер [[Олаф Шолц]] 2022 оны 2-р сард Германы зэвсэгт хүчнийг шинэчлэх зорилгоор 100 тэрбум еврогийн тусгай сан байгуулжээ. Улмаар Герман улс анх удаа батлан хамгаалах зардлаа ДНБ-ийхээ 2 хувьтай тэнцэх хэмжээнд хүрсэн юм.

== Бүтэц ==
ХБНГУ-ын Зэвсэгт хүчин нь гурван хэсгээс бүрддэг (хуурай газар, агаарын хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчин). Мөн 2000 онд Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын Зэвсэгт хүчний бие даасан бүрэлдэхүүн хэсэг болох хамтарсан туслах хүчин, эмнэлгийн алба байгуулагдсан.

Бундесвер нь Зэвсэгт хүчин, иргэний засаг удирлага гэсэн хоёр хэсгээс бүрдэнэ. ХБНГУ-ын зэвсэгт хүчний тэргүүн нь энхийн цагт цэргийн ерөнхий командлагч болох Холбооны Батлан хамгаалахын сайд юм.

Бундесверийн боловсон хүчний тоо мэдэгдэхүйц хэлбэлзэлтэй байж ирсэн. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] үед: 1958 онд: 174,700 цэргийн албан хаагч, 55,600 энгийн албан хаагч, 1962 онд - 389,400, 127,600 хүн, 1972 онд - 467,200 ба 171,100 хүн байв. 1979 онд Бундесверийн албан хаагчдын тоо 496,000 хүн байсан бол 1992 онд 534,500 цэргийн албан хаагч болж өссөн байна. Дараа нь Бундесверийн ажилтнуудын тоо буурч эхлэв. Батлагдсан боловсон хүчний загварт зааснаар 2011 он гэхэд Германы зэвсэгт хүчний тоо 204 мянган цэргийн албан хаагч, 75 мянган энгийн иргэн байх ёстой байв.

2001 оноос хойш эмэгтэйчүүдэд цэргийн алба хаах бүх хязгаарлалтыг цуцалсан. Тэр болтол эмэгтэйчүүд зөвхөн эмнэлгийн болон хөгжмийн ангид алба хаах эрхтэй байв. 2006 оны байдлаар 12000 орчим эмэгтэй ХБНГУ-ын Зэвсэгт хүчинд алба хааж байв. Тэдний тал орчим хувь нь эмнэлгийн ангиудад ажилдаг. Гэрээт цэргүүдийн 6.2 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлдэг. Тэнгисийн цэргийн хүчинд тэдний эзлэх хувь 8.4%, явган цэрэгт 6.9%, агаарын цэргийн хүчинд 4.9% байна.

2011 оны 7-р сарын 1 хүртэл ХБНГУ-ын насанд хүрсэн бүх иргэн цэргийн алба хаах ёстой (6 сар цэргийн алба хаах эсвэл нийгмийн болон буяны байгууллагад алба хаах) байв. ХБНГУ-ын Зэвсэгт хүчний цэргийн алба хаагчдын дунд 6 сарын алба бүхий 60-80 мянган иргэн байв. Мөн Германы Зэвсэгт хүчинд гэрээт цэргүүд (тэдгээрийн хугацаа 2-оос 12 жил) ба карьерын цэргийн албан хаагчид багтдаг бөгөөд тэдний тоо 250 мянга гаруй хүн байдаг ажээ.

== Цахим холбоос ==
* [http://www.bundeswehr.de/ Бундесверийн албан ёсны цахим хуудас]
* [https://www.flickr.com/photos/bundeswehrfoto/ Flickr дэх Бундесверийн суваг]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{Хөтлөгч мөр Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагын гишүүн улсууд}}
[[Ангилал:Бундесвер| ]]
[[Ангилал:1955 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>74e2bkjwb0cpxqc74u9u71anb84sjtl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын Байгалийн Түүхийн Музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71743</id>
    <revision>
      <id>871975</id>
      <parentid>855706</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15243" sha1="e78k9cuqtqbhui14sj9etyqbd36lq3p" xml:space="preserve">{{Short description|Чингэлтэй дүүргийн музей}}
{{Unreferenced}}
{{Инфобокс музей
| name            = Байгалийн Түүхийн Музей
| image           = Natural History Museum (Ulaanbaatar).jpg
| image_upright   = 1.25
| caption         = 
| build           = 
| pushpin_map     = 
| pushpin_caption = 
| established     = 1924 (''Үндэсний Музей'')
| dissolved       = 2019
| coordinates     = {{Coord|47|55|24.6|N|106|54|20.8|E|type:landmark_region:MN}}
| location        = [[Чингэлтэй]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type            = [[Байгалийн түүх]]
| visitors        = жилд ойр. 80,000
| director        = 
| curator         = 
| website         = {{URL|https://nhm.gov.mn}}
}}
[[Зураг:Mongolian Museum.jpg|thumb|Музейд байх тарбозаврын араг яс]]

'''Монголын Байгалийн Түүхийн Музей''' нь [[Улаанбаатар]] хотын төвд байрлах музей юм. 1924 онд &quot;Үндэсний Музей&quot; хэмээх нэртэйгээр анх байгуулагдаж, 1930 онд одоогийн байршилдаа нүүж ирсэн тус музей 1940-41 онд &quot;Орон нутаг судлах музей&quot;, 1956 оноос “Улсын төв музей” нэртэйгээр ажиллаж, 1974 онд 50 жилийн ойгоо тэмдэглэхдээ “Алтан гадас” одонгоор шагнагдсан нь Монголын музейн салбар дахь үнэтэй хувь нэмрийг батлан харуулсан түүхэн үйл явдал болсон. Харин 1991 онд цуглуулгаараа төрөлжиж, Байгалийн түүхийн музей бие даан байгуулагдаж, 2019 онд Үлэг гүрвэлийн төв музейг нэгтгэн, зохион байгуулалтад орж музейн зориулалтын байранд үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Байгалийн түүхий музей нь байнгын үзүүллэгийн танхимаар үйлчлэхээс гадна хүүхэд багачууд, оюутан залуус, гэр бүл, судлаач эрдэмтэн нийгмийн харилцаанд оролцогч хүн бүрд тэгш хүртээмжтэйгээр музейн үзмэрт түшиглэсэн байгалийн шинжлэх ухааны сонирхолтой мэдлэгийг нээж өгөх танин мэдэхүйн орчин болж өргөжин хөгжиж байна. 

Монгол орны газарзүй, геологи ашигт малтмал, ургамал-амьтны аймаг, палеонтологийн олдвор, хүн судлалтай холбоотой 6000 орчим үзмэртэй.

== Түүх ==
20-р зууны эхэн үед Монгол Улсын музей нь шинжлэх ухааны төв болох [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнгийн]] харъяанд байгуулагдсан түүхтэй. Тус хүрээлэнд ажиллаж байсан судлаачид 1921-1923 онд музей байгуулахад шаардагдах бэлтгэл ажилд анхаарч Монгол орны байгаль, түүх, соёлын дурсгалт зүйлийг цуглуулах, бүртгэл тодорхойлолт бичих ажлыг гүйцэтгэж байсан нь тус музейн үүсэл хөгжлийн эхлэл болжээ.

Музейн үзмэрийн сан хөмрөг олон арга замаар бүрэлдэж байсны нэгэнд манай оронд ажиллаж байсан Орос-Зөвлөлтийн болон Америкийн хайгуул шинжилгээний ангийнхны олдвор цуглуулгууд багтах юм. Анхны музейн нээлтийн өмнө [[Пётр Козлов|П.К. Козловын]] эртний судлалын зүйлсээр байгуулсан үзэсгэлэн нь цуглуулгын баяжилтанд үнэтэй хувь нэмэр болохын зэрэгцээ музейн үзэсгэлэнг байгуулж дэглэх арга барилын хувьд ч үлгэр жишээ болсон байна. Эл үзэсгэлэнг монголчууд ихэд сонирхон үзэж байсан бөгөөд нэг жилийн дараа алдарт жуулчин [[Рой Чапмен Эндрюс|Рой]] [[Рой Чапмен Эндрюс|Чапмен Эндрюсаар]] удирдуулсан АНУ-ын Байгалийн түүхийн музейн экспедицийнхний олдвороор нэмэн баяжуулжээ.

1926 онд Засгийн газрын тогтоолоор Улсын музейг Богд хааны өвлийн ордонд өргөтгөн байгуулах шийдвэр гаргасны дагуу тус ордоны өнгө будаг өрөө тасалгааг музейн зохион байгуулалтад тохируулан засаж, үзмэрээ төрөлжүүлэн ангилж дэлгэн тавьсан байна.

Улсын музей үзмэрээ 1940-1941 онд дахин шинэчилж, түүх, байгалийн үзмэрийн тогтолцоо, дэс дарааллыг нэлээд өөрчлөн, шинэ олдворыг нэмэн засаж байрлуулсан нь тус музей хоёр дахь удаагийн үзмэр шинэчлэлтээрээ түүх, угсаатны зүй, урлаг, байгалийн дурсгалт зүйлсийн чиглэлээр олдвороо улам баяжуулах, орон нутаг судлалаар нэлээд өргөн цар хүрээтэй ажиллах зорилт дэвшүүлсэн хэмээн үзэх үндэстэй. Иймээс 1940 оноос “Орон нутаг судлах музей” гэж нэрлэгдэх болсон байна.

1954-1956 онд Богдын ордонд байсан Улсын музейг Энгельсийн гудамжинд баригдаж байгаа шинэ байшинд нүүлгэн, барилгыг музейд нийцүүлэн барьж дуусгах, үзмэр бэлтгэх тоноглох, тайлбар судалгааг боловсруулах, шинэ тоноглол, стенд – дэлгэц бэлтгэх ажлыг зэрэгцүүлэн хийж амжилттай дуусган 1956 оны дундуур музейг нээж, тус музейг “Улсын Төв Музей” гэж нэрлэх болсон байна.

1960-1990-ээд онд Богдын ордон музей, Шашны түүх, урлагийн Чойжин–сүм музей, Эрдэнэ-зуу, Амарбаясгалант зэрэг түүх уран барилгын тусгай дурсгалын музей-үзмэрийн газрууд Улсын төв музейн салбарууд болон ажилласан түүхтэй.

БНМАУ-ын Засгийн Газрын дэргэдэх Соёл урлагийн хөгжлийн хорооны даргын 1991 оны 08 дугаар сарын 23-ны өдрийн 214 дүгээр тушаалаар Улсын Төв Музейн байранд Байгалийн Түүхийн музейг байгуулж, музейн захирлаар [[Алтангэрэлийн Пэрлээ|Алтангэрэлийн Пэрлээг]], орлогч захирлаар Пунцагийн Эрдэмбатыг томилсон байна.

1993 онд [[Пунцагийн Эрдэмбат|Пунцагийн Эрдэмбатыг]] музейн захирлаар томилжээ. П.Эрдэмбат 12 жилийн турш Байгалийн Түүхийн музейг анхнаас нь бие даан байгуулах, сан хөмрөгийг арвижуулах, мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх, үзмэр үзүүллэг дэглэлтийг шинэ шатанд гаргах ажлыг удирдан ажилласан байна.

2005-2021 онд музейн захирлаар Н.Зоригтбаатар ажиллаж энэ хугацаанд тус музей нь БНСУ-ын Шинжлэх ухааны түүхийн музей, Хуасон хотын болон Чежүдүгийн Байгалийн түүхийн музей, Чанжогийн Байгалийн түүхийн музей, Биологийн болон Биотехнологийн хүрээлэнгүүд, Япон улсын Азабу Их сургууль, Тоёоко хотын музей, БНХАУ-ын Бээжингийн болон Тяньжиний Байгалийн түүхийн музей, Бельги, Францын Шинжлэх ухааны музей, Италийн Милан хотын Байгалийн түүхийн музей, ОХУ-ын Новосибирскийн музейн нэгдэл зэрэг олон музейтэй хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулан ажлын туршлага солилцож, боловсон хүчнээ сургаж дадлагажуулах, үзэсгэлэн гаргах, судалгаа шинжилгээ хийх чиглэлүүдээр хамтран ажиллажээ.

Монгол Улсын Засгийн газрын 2019 оны 7-р сарын 3-ны өдрийн “Музей нэгтгэн зохион байгуулах тухай” 281 дүгээр тогтоолоор Үлэг гүрвэлийн төв музейг татан буулгаж, Байгалийн түүхийн музейд нэгтгэн зохион байгуулсан юм.

2022 оноос тус музейн захирлаар И.Будбаяр, 2024 оноос Нурамхаан Манчук томилогдон ажиллаж байгаа бөгөөд Байгалийн түүхийн музейн үйл ажиллагаа улам өргөжиж үзэгч олондоо үйлчилж байна.

== Бүтэц ==
ЗАХИРГАА, АЖ АХУЙН ХЭЛТЭС

Музейн үндсэн үйл ажиллагааг бодлого, удирдлагаар хангаж, санхүү, хүний нөөц, гадаад харилцааны менежментийг хэрэгжүүлж, сан хөмрөгийг болзошгүй эрсдэлээс сэргийлэн үнэлж, музейн өдөр тутмын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулж, хяналт тавин ажиллана.

ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ХЭЛТЭС

Музейн цуглуулгын бодлогыг боловсруулах, музейн үзмэр цуглуулгын судалгаа, хээрийн хайгуул судалгаа хийх, үзүүллэг дэглэлтийн төлөвлөгөө, музейн ерөнхий тайлбар, үзмэр, үзүүллэгийн гарчиг, хаяг тайлбар, төрөл бүрийн каталоги, эрдэм шинжилгээний цуврал бичиг боловсруулах, эрхлэн хэвлүүлэх, гадаад дотоодын ижил төстэй байгууллагатай судалгааны хамтарсан төсөл хэрэгжүүлэх, судалгааны үр дүнг хэвлүүлэх ажлыг хариуцан ажиллана.

БОЛОВСРОЛ, МАРКЕТИНГИЙН ХЭЛТЭС

Музейн үйлчилгээг олон нийтэд хүртээмжтэй хүргэх, үйл ажиллагааг сурталчилах маркетингийн бодлогыг боловсруулан хэрэгжүүлэх, соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, хүүхэд залуус, иргэдийг соён гэгээрүүлэх, музейн боловсролын ажил, албан бус сургалтын хөтөлбөр, цахим хуудас, нүүр хуудсыг хариуцан ажиллана.

САН ХӨМРӨГИЙН ХЭЛТЭС

Музейн үзмэр, цуглуулгын хадгалалт хамгаалалт, шилжилт хөдөлгөөн, баяжилтын бодлогыг хариуцан ажиллана.

БҮРТГЭЛ МЭДЭЭЛЭЛ, ДОТООД ХЯНАЛТЫН ХЭЛТЭС

Музейн мэдээллийн сан бүрдүүлэлт, музейн үзмэр, цуглуулгын бүртгэл, баримтжуулалт, үзмэрийн хөдөлгөөн, лавлагаа мэдээллийг хариуцан, арга зүйн зөвлөмж боловсруулан хэвлүүлж, музейн сан хөмрөгийн үйл ажиллагаанд хяналт тавьж, дүгнэлт, зөвлөмж өгч ажиллана.

ҮЗҮҮЛЛЭГ, ҮЗЭСГЭЛЭН ДЭГЛЭЛТИЙН ХЭЛТЭС

Музейн байнгын үзүүллэг, түр үзэсгэлэнгийн сэдэвчилсэн төлөвлөгөөг боловсруулан батлуулж, гадаад дотоодын үзэсгэлэн дэглэлтийг хариуцан ажиллана.

БОЛОВСРУУЛАЛТЫН ЛАБОРАТОРИ

Биологийн төрөл зүйлийн судалгааны генфондыг үүсгэх, дээж хадгалах, цуглуулах, геологи, палентологи, ургамал, сээр нуруугүйтэн, сээр нуруутан амьтны цуглуулгыг боловсруулах, сэргээн засварлах, чихмэл хийх үйл ажиллагаа эрхэлнэ.

АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ, ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ АЛБА

Музейн сан хөмрөг, барилга, дотоод, гадаад орчны аюулгүй байдлыг сахин хамгаалж, дохиолол хамгаалалтын нэгдсэн системээр хянах, үзэгч үйлчлүүлэгчид музейд ая тухтай, цэвэр, аюулгүй орчинд үйлчлүүлэх үүргийг хариуцан ажиллана.

'''Хаяг:''' УБ хот, Тусгаар тогтнолын талбай – 1 Улаанбаатар – 15141 Монгол Улс, 

Холбогдох утас: (+976)- 7000 0171, (+976) 51-262609,

==Мөн үзэх==
* [[Монголын музейн жагсаалт]]

==Гадаад холбоос==
{{commonscat}}
* {{official website|https://nhm.gov.mn/client/mn}}

[[Ангилал:Улаанбаатарын музей|Байгалийн түүхийн музей]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж]]
[[Ангилал:Байгалийн түүхийн музей]]
[[Ангилал:1924 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Чингэлтэй дүүрэг]]


{{Mongolia-stub}}
{{museum-stub}}</text>
      <sha1>e78k9cuqtqbhui14sj9etyqbd36lq3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Загвар:Байршлын газрын зураг</title>
    <ns>14</ns>
    <id>72716</id>
    <revision>
      <id>872006</id>
      <parentid>533826</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Загвар:Байршлын карт]] to [[Ангилал:Загвар:Байршлын газрын зураг]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>533826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="3usoal4nwko444dof0t8ig1ppklm0wu" xml:space="preserve">* {{Commonscat|Commons geocoding}}

[[Ангилал:Загвар:Метадата|Байршлын карт]]</text>
      <sha1>3usoal4nwko444dof0t8ig1ppklm0wu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872007</id>
      <parentid>872006</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="dtylg7lbmkfa8wqph8tar61l5yq4pnd" xml:space="preserve">[[Ангилал:Загвар:Газрын зураг]]</text>
      <sha1>dtylg7lbmkfa8wqph8tar61l5yq4pnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Приднестр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78819</id>
    <revision>
      <id>872037</id>
      <parentid>858844</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T04:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36621" sha1="pp2my6tlgzzy19dakyzjh33csqnzy9s" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүн Европ дахь хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс}}

{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Приднестрийн Бүгд Найрамдах Молдав Улс
| common_name            = Транснистр
| native_name            = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;line-height:normal;text-align:center;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|Албан ёсны нэрс}}
|{{Infobox
 |subbox=yes
 |bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal;
 |rowclass1 = mergedrow
 |label1=[[Орос хэл]]:
 |data1={{lang|ru|Приднестро́вская Молда́вская Респу́блика}}
 |rowclass2 = mergedrow
 |label2=[[Румын хэл|Румыны&amp;nbsp;Кирилл]],&amp;nbsp;&quot;Молдав&quot;:
 |data2={{lang|ro|Република Молдовеняскэ Нистрянэ}},&lt;br&gt;''Republica Moldovenească Nistreană''
 |rowclass3 = mergedrow
 |label3=[[Украин хэл]]:
 |data3={{lang|uk|Придністро́вська Молда́вська Респу́бліка}}
}}
}}
| status                 = [[Хязгаарлагдмал хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсын жагсаалт|Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]]
| image_flag             = Flag of Transnistria (state).svg
| image_flag2            = Flag of Transnistria (Russian tricolour).svg
| flag_type              = [[Транснистрийн төрийн далбаа|Албан ёсны далбаа]]{{efn|Приднестр 2017 онд цагаан-хөх-улаан гурван өнгийн далбааг баталсан бөгөөд энэ нь [[Оросын төрийн далбаа]]тай бараг адилхан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/20170412/1492102043.html|title=В ПМР российский флаг разрешили использовать наравне с государственным|date=12 April 2017|publisher=RIA Novosti|language=ru}}&lt;/ref&gt; боловч 2:3 биш 1:2 харьцаатай.}}
| image_coat             = Государственный герб Приднестровской Молдавской Республики цветной.svg
| symbol_type            = [[Транснистрийн төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = &lt;br /&gt;{{lang|ru|Мы славим тебя, Приднестровье}}&lt;br /&gt;&quot;[[Транснистрийн төрийн дуулал|Бид Приднестрийг магтан дуулж байна]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hopes Rise in Transnistria of a Russian Annexation|newspaper=Der Spiegel|date=24 April 2014|url=http://www.spiegel.de/international/europe/transnistria-soviet-leftover-or-russian-foothold-in-europe-a-965801.html|access-date=25 November 2018|quote=The breakaway region has its own military, its own constitution, a national anthem (called &quot;We Sing the Praises of Transnistria&quot;) and a symphony orchestra which is known abroad.|last1=Smoltczyk|first1=Alexander}}&lt;/ref&gt;{{parabr}}{{center|[[File:National_anthem_of_Transnistria_(orchestral_instrumental_version)_(one_verse).ogg]]}}
| image_map              = Transnistria in Europe (zoomed).svg
| capital                = [[Тирасполь]]
| coordinates            = {{Coord|46|50|25|N|29|38|36|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = {{hlist|[[Орос хэл]]|''[[Молдав хэл|Молдав]]''&amp;nbsp;([[Румын хэл]])||[[Украин хэл]]}}
| languages_type         = Үндэстэн хоорондын хэл
| languages              = [[Орос хэл]]&lt;ref name=&quot;OSCE2011&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.osce.org/pc/81039?download=true |title=On the situation of Russian schools in Moldova| publisher=[[OSCE]] |date=14 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Law of the Moldovan Soviet Socialist Republic on the Functioning of Languages on the Territory of the Moldovan SSR&quot;&gt;{{cite web |url=http://usefoundation.org/view/436 |title=Law of the Moldovan Soviet Socialist Republic on the Functioning of Languages on the Territory of the Moldovan SSR |publisher=U.S. English Foundation Research |date=2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921034927/http://usefoundation.org/view/436 |archive-date=21 September 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KOR&quot;&gt;{{cite web |url=http://korrespondent.net/world/1539496-russkij-yazyk-v-moldove-mozhet-poteryat-svoj-status|title=Russian language in Moldova could lose their status (Русский язык в Молдове может потерять свой статус)| publisher=KORRESPONDENT |date=6 April 2013}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
 | 29.1% [[Оросууд]]
 | 28.6% [[Румынчууд]]/&quot;Молдавчууд&quot;{{efn|Молдавчуудыг өөрсдийгөө тодорхойлох талаар [[Молдав дахь угсаатны болон хэлний өвөрмөц байдлын талаархи маргаан|маргаан]] гарч байгаа бөгөөд зарим зохиогчид тэднийг румын угсаатан гэж үздэг.}}
 | 22.9% [[Украинчууд]]
 | 2.4% [[Болгарчууд]]
 | 1.1% [[Гагауз ястан|Гагаузчууд]]
 | 0.5% [[Беларусьчууд]]
 | 0.2% &quot;Приднестрчүүд&quot;
 | 1.4% бусад
 | (14% тодорхойлоогүй)
 }}
| ethnic_groups_year     = [[2015 оны Приднестрийн хүн амын тооллого|2015]]
| demonym                = {{unbulletedlist|class=nowrap|Приднестрчүүд}}
| government_type        = Нэгдмэл [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Приднестрийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Вадим Красносельски]]
| leader_title2          = [[Приднестрийн ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]
| leader_name2           = [[Александр Розенберг]]
| leader_title3          = [[Дээд Зөвлөл (Приднестр)#Даргын жагсаалт|Дээд Зөвлөлийн Дарга]]
| leader_name3           = [[Александр Коршунов]]
| legislature            = [[Дээд Зөвлөл (Приднестр)|Дээд Зөвлөл]]
| established_event1     = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс|ЗСБНМУ-аас]] [[Приднестрийн тусгаар тогтнолын тунхаглал|тусгаар тогтнолоо]] зарлав
| established_date1      = 9 сарын 2, 1990
| established_event2     = [[ЗХУ]]-аас тусгаар тогтнолоо зарлав
| established_date2      = 8 сарын 25, 1991
| established_event3     = [[Приднестровийн Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс]]ыг залгамжлав
| established_date3      = 11 сарын 5, 1991&lt;ref&gt;Дээд Зөвлөл 1991 оны 11 сарын 5-ны өдөр Бүгд найрамдах улсын албан ёсны нэрийг Приднестрийн Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улсаас Приднестрийн Бүгд Найрамдах Молдав Улс болгон өөрчилсөн. Мөн үзэх: &quot;Постановление Верховного Совета Приднестровской Республики Молдова об изменении названия республики&quot;, ''Днестровская правда'', 11 сарын 6, 1991, 1.&lt;/ref&gt;
| established_event4     = [[Транснистрийн дайн]]
| established_date4      = 3 сарын 2{{snd}}7 сарын 1, 1992
| area_km2               = 4163
| area_rank              = &lt;!-- 172 see hereafter--&gt;
| area_sq_mi             = 1607 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 2.35
| population_census      = {{decreaseNeutral}} 475,373&lt;ref name=&quot;2015census&quot;/&gt;
| population_estimate    = {{increaseNeutral}} 367,776 (Молдавын тооцоо)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gov.md/ro/content/peste-358-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-sunt-cetateni-ai-republicii-moldova |title=Peste 358 mii de locuitori din Regiunea Transnistreană dețin cetățenia Republicii Moldova și peste 367 mii figurează în registrul de stat al populației |publisher=Guvernul Republicii Moldova (Biroul Politici de Reintegrare) |website=www.gov.md/ro |date=17 April 2024 |access-date=19 April 2024 |language=ro}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = 
| population_census_year = 2015
| population_density_km2 = 73.5
| population_density_sq_mi = 
| population_density_rank = 
| GDP_nominal_year       = 2021
| GDP_nominal            = $1.201 тэрбум&lt;ref &gt;{{cite web |url=http://cbpmr.net/data/prbvd249_1.pdf |title=Макроэкономика: Динамика и структура валового внутреннего продукта в 2021 году [Macroeconomics: Dynamics and structure of GDP in 2021] / Nr.2/249 - pg.3 (2022) |publisher= Приднестровский Республиканский Банк [Приднестрийн Бүгд Найрамдах Улсын Банк] |website=www.cbpmr.net |access-date=30 April 2023 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_rank       = 
| GDP_nominal_per_capita = $2,584
| GDP_nominal_per_capita_rank = 
| GDP_PPP                = 
| GDP_PPP_year           = 
| GDP_PPP_rank           = 
| GDP_PPP_per_capita     = 
| GDP_PPP_per_capita_rank = 
| Gini                   = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = 
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 
| HDI_change             = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = 
| currency               = [[Приднестрийн рубль]]
| currency_code          = PRB
| time_zone              = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset             = +2
| utc_offset_DST         = +3
| time_zone_DST          = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| calling_code           = [[Приднестр дахь утасны дугаар|+373]]{{ref label|a|a}}
| footnote_a             = {{note|a}} +373 5 болон +373 2.
}}

'''Приднестр''' (бүтэн нэр нь '''Молдавын''' '''Приднестр Бүгд Найрамдах Улс ('''[[Румын хэл|молдав/ румын.]] '''''Република Молдовеняскэ Нистрянэ'' / ''Republica Moldovenească Nistreană'',''' [[Украин хэл|укр.]] '''''Придністровська Молдавська Республіка''''', мөн өөрөөр '''Транснистр''' ч гэдэг) нь [[Днестр|Днестр мөрний]] зүүн талын эрэг дагуу орших, дутуу эрхт улс юм. 1990 онд [[Бүгд найрамдах улс]]аа [[тунхаг]]ласан боловч өнөөг хүртэл олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй. Приднестр нь [[1990]]-[[1992]] оны хооронд [[ЗХУ-ын задрал|ЗХУ-ын задран унаx үест]] [[Молдав|Бүгд Найрамдах Молдав Улсаас]] салан бий болсон. [[Транснистрийн дайн|Транснистрийн мөргөлдөөн]] нь өнөөг хүртэл шийдэгдэж дуусаагүй бөгөөд одоогоор &quot;[[хөлдсөн мөргөлдөөн]]д&quot; тооцогддог.&lt;ref&gt;[http://www.rferl.org/content/article/1068578.html OSCE: De Gucht Discusses Montenegro Referendum, Frozen Conflicts], Radio Free Europe, 23. Mai 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv | url=http://www.iasps.org/eng_editor/socor_show.php?lang=&amp;main=&amp;type=6&amp;article_id=356 | wayback=20130605100210 | text=Frozen Conflicts In The Black Sea-South Caucasus Region}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNN11042014&quot;&gt;Karl Penhaul, [http://edition.cnn.com/2014/04/11/world/europe/moldova-russia-frozen-conflict/ &quot;To Russia with love? Transnistria, a territory caught in a time warp&quot;], 11. April 2014, [[CNN]]&lt;/ref&gt;

2004 онд Транснистр багцаагаар 555.000 хүн амтай байв. Энэ нутаг нь [[хүнд аж үйлдвэр]]ийн чухал бүс нутаг бөгөөд [[Оросын Холбооны Улс]]ын нөлөөнд байх&lt;ref&gt;Europäischer Gerichtshof für Menschenrechte: [https://web.archive.org/web/20090412030044/http://www.echr.coe.int/eng/press/2004/July/GrandChamberjudgmentIlascuandOthersvMoldovaandRussia.htm GRAND CHAMBER JUDGMENT IN THE CASE OF ILAȘCU AND OTHERS v. MOLDOVA AND RUSSIA] (Memento vom 12. April 2009 im Internet Archive)&lt;/ref&gt; ч олон улсын эрх зүйн хувьд Молдавын бүрэлдэхүүн хэмээн авч үздэг.

== Улсын нэрийн түүх ==

Приднестр гэдэг нь „Днестрийн Улс“ гэсэн утгатай (при = дэргэд, хажууд) бөгөөд Днестр мөрний нэрийн орос хэлний хувилбарыг авчээ  (рум. ''Нистру'', укр. Дністер/''Днистер'', оросоор ''Днестр''). Транснистр гэх нэршил нь эсрэгээрээ мөрнөөс „алс хол“ гэсэн байршлыг заасан утгатай. Түүнээс гадны дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Румын улс тус нутгийг эзэлснийхээ дараа албан бичигтээ Транснистр хэмээх нэршлийг ашиглаж байснаас бас үүдэлтэй юм.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://brage.bibsys.no/xmlui/bitstream/id/252494/Master%20thesis%20Marta%20Melnykevych.pdf |wayback=20180319213710 |text=''From the separatist movement to a new identity group - people of Transnistria: declarations countered by reality'' |archiv-bot=2024-02-17 15:58:17 InternetArchiveBot }}, Marta Melnykevych, Norwegian University of Life Sciences, Ås/Norwegen 2014, S. 1&lt;/ref&gt; Хааяа „Бүгд Найрамдах Днестр Улс“ гэх хэлбэр ч хэрэглэгддэг. 

Приднестрийн засгийн газраас 2000 оны 11 сарын 29-нд баталсан тогтоолын дагуу улсын болон төв банкны нэрийг латин үсгээр ''Pridnestrovskaia Moldavskaia Respublika'' (PMR) болон ''Pridnestrovskii Respublikanskii Bank'' (PRB) хэмээн бичихээр тогтсон байна. Гэхдээ үүнд зөвхөн орос нэрнүүд хамрагдахаас молдав нэрэнд хамаарахгүй юм байна. Үүний зэрэгцээ Транснистр орсон бусад нэршлүүдийг ашиглахыг „онолын“ хувьд хориглосон юм.

== Түүх ==
=== Эрт үеэс шинэ эрин хүртэл===
[[Зураг:Bender Fortress Citadel.jpg|thumb|left|Молдавын ван [[Их Стефан]] болон сүүлд Османчуудын барьсан Тигина цайз]]
Өнөөгийн Приднестрийн нутаг нь түүхэндээ маш олон удаа эзэмшигчээ сольсон ба үүнийг дагаад хүн амын бүтэц нь бас улс төрийн байдлаас шалтгаалаад өөрчлөгдсөөр иржээ. 

Эртний түүхийн үед Транснистр нь [[Скиф]]үүд ба [[Даки]]чуудын нөлөөнд байсан аж. [[Мөзи]] аймгийн нэг хэсэг учраас хэдэн зуун жил [[Ромын эзэнт гүрэн]]д харьяалагдаж байв. Дундад зууны эхэн үед славын овог аймгууд, [[кипчак]]ууд болон бусад угсаатны бүлгүүд ирж суурьшсан байна. Энэ бүс нутаг нь магадгүй хэсэг хугацаанд [[Киевийн Русь]]д харьяалагдаж байгаад, 13-р зуунд [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Монголчуудын байлдан дагуулалтын]] дараа [[Монголчууд]]ын захиргаанд очжээ. 15-р зуунаас эхлэн өнөөгийн Приднестрийн газар нутгийн хэсгүүд нь [[Польш-Литвын холбоо|Польш-Литва]], [[Крымын ханлиг]] болон [[Казак]]-[[Гетманщинчууд]]ын эзэмшилд байв. Сүүлд нь Днестрийн баруун бүс нутаг нь [[Османы эзэнт гүрэн]]тэй холбоотон байсан ихэнх нь [[румынчууд]]аас бүрдсэн [[Молдавын Вант Улс]]ын харьяанд байсан байна.

=== Оросын байлдан дагуулал ===
1792-1793 онд [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Орос]] нь [[Орос-Туркийн дайн (1787-1792)|Орос-Туркийн дайны]] дараа өөрийн нөлөөллийн хүрээгээ [[Днестр мөрөн|Днестр мөрний]] зүүн эрэг хүртэл тэлж чадсан ба ингээд өнөөдрийн Приднестрийн нутаг дэвсгэрийн ихэнх нь [[Шинэ Орос]]ын бүрэлдэхүүнд оров. Энэ үед Транснистрийн хүн амын дийлэнхийг украинчууд, румынчууд, татарууд бүрдүүлж байлаа.&lt;ref&gt;Andrew Wilson: &quot;The Ukrainians: Engaging the Eastern Diaspora&quot; (Westview Press, 1998)&lt;/ref&gt;

Тун удалгүй тухайн үеийг хүртэл маш бага хүн суурьшсан байсан нутагт колоничлогчид бодлоготойгоор өөр угсаатныг суурьшуулсан ба эдгээр нүүдэллэн ирэгсдийн ихэнх нь оросууд болон украинчууд байв. Мөн түүнчлэн 19-р зууны эхнээс [[Хар тэнгисийн Германчууд]] ч ийш нүүдэллэн ирж суурьшсан бөгөөд Приднестрт германчуудын байгуулсан хэд хэдэн тосгон байдаг. Тус улсын өнөөгийн нийслэл [[Тирасполь|Тирасполийг]] 1792 онд оросын алдарт жанжин, генерал [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворов]]ын санаачлагаар Оросын эзэнт гүрний хилийн харуулаар анх байгуулсан аж.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071015233743/http://worldwindow.md/trans_en.html About Transdnistrea] (Memento vom 15. Oktober 2007 im Internet Archive)&lt;/ref&gt;

1812 он гэхэд Оросууд Бессарабыг ч бас хяналтандаа оруулж чадсан ба үүгээр өнөөгийн Молдавын бүх газар нутгийг эрхэндээ оруулав. Приднестрийн хил нь Днестр мөрнөөр зааглагдаж байснаас гадна ихэнх хэсэг нь [[Херсон хошуу]]нд харьяалагдах болов. Харин [[Бендер]], [[Кицканы]] хотууд л [[Бессараб хошуу]]ны харьяанд орох бөгөөд энэ хоёр хотын газар нутаг нь өнөөгийн Молдав улстай хиллэж байв.

=== Оросын хувьсгалын дараа ===
[[Зураг:Tiraspol 2.JPG|thumb|left|Нийслэл Тирасполь, 1941 он]]
[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа хуучны Бессараб нь [[Румын]]тай нэгдэв. Харин Днестр мөрний зүүн талын нутаг буюу одоогийн Транснистрийн бараг бүх нутаг дэвсгэр нь шинээр үүсгэн байгуулагдсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын бүрэлдэхүүн улс болох [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс|Бүгд Найрамдах Украины]] бүрэлдэхүүнд багтах боллоо. Днестрийн баруун эрэгт оршдог учраас Бендер ба Кицканы хотууд Румынд хамаарах болжээ.

Зөвлөлт Холбоот Улс 1924 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Молдав Улс|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Молдав Улс]]ыг (ЗСБНАМУ) байгуулан Украины бүрэлдэхүүнд оруулав. ЗСБНАМолУ нутаг дэвсгэр нь Украины дахь румын хэлтэй цөөнхийн болон Транснистрийг хамарч байлаа. 1929 оныг хүртэл [[Балта]] хот энэ улсын нийслэл байсан ба дараа нь [[Тирасполь]] болжээ.

ЗХУ-ын үед ч оросууд болон украинчуудын шилжин суурьших хөдөлгөөн үргэлжилсэн бөгөөд үүний үр дүнд ялангуяа хотуудад оршин суух румын, молдав угсаатны эзлэх хувь улам багасчээ. Румынд харьяалагдах Днестрийн баруун эргийн хотуудад энэхүү шилжих хөдөлгөөн эсрэгээрээ явагдсан ба учир нь румынжуулалтыг улс бодлоготойгоор явуулсантай холбоотой аж.

1918 оноос эхлэн [[Румыны Вант Улс|Румынд]] харьяалагдах болсон Бендер хот (тухайн үед албан ёсоор ''Тигина'') болон түүний эргэн тойрон нь түүхэн талаас нь авч үзвэл Бессарабын нутагт орох ч хоёр дайны хооронд гэхэд хэлний болон угсаатны талаасаа аль хэдийн оросжсон байв. Хэдийгээр Румын улсын талаас румынжуулах бодлогыг хүчтэй явуулсан ч энэ хот нь орос хэлтэй хот болон үлджээ. 1930 онд тус хотын хүн амын 15 % нь румын хэлтэй ард түмэн, харин 52,8 %-ийг орос хэлтэй ард түмэн бүрдүүлж байв.&lt;ref&gt;http://archive.org/stream/recensamntulgene02inst#page/462/mode/2up&lt;/ref&gt; Кицканы хотод ч орос хэлтэнгүүд нийт хүан амын 47, 3 %-ийг бүрдүүлж байсан нь Бессарабын хүн амаас хол давсан тоо байв.

=== Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Приднестр ===

1939 онд [[Нацист Герман|нацист Германы эзэнт гүрэн]] болон [[Сталинизм|сталинист]] ЗХУ хоёр улс нь  [[Зөвлөлт-Германы харилцан үл довтлолцох гэрээ]]г байгуулан, Дорнод Европын газар нутгийг хуваан авчээ. Зөвлөлт Холбоот Улс 1940 онд Румын улсын эзэмшилд 1918 оноос хойш байсан Бессарабыг хүч түрэмгийлэн эзлэн авав. Бессарабыг урьдны [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс|ЗСБН Молдав Улсын]] хэсэгтэй нэгтгээд, украин гаралтай иргэдийн суурьшсан нутгийг ЗСБН Украин Улсын бүрэлдэхүүнд оруулсан байна.

1941 оны наймдугаар сарын эхээр Приднестрийг [[Вермахт|Герман]] ба түүний холбоотон [[Румыны зэвсэгт хүчин|Румыны цэргүүд]] эзлэн авав. 1941 оноос 1944 он хүртэл Днестр ба [[Өмнөд Буг гол|Өмнөд Буг]] голуудын хоорондох газар нутаг нь румыны мэдэлд байв. Тухайн үеийн румыны эзэлсэн нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн приднестрийн газар нутгаас хамаагүй том байсан нь румын украины нутгийн гүн рүү цөмрөн орсон байсантай холбоотой аж. Румынчууд бүр тэдний суурьшлын нутгаас алслагдсан Одесса, [[Могилёв-Подольский]] зэргийн хотуудыг хүртэл мэдэлдээ авсан байлаа. Тэдний эзэлсэн нутагт нийт 2,3 сая хүн байснаас, дөнгөж 8,4 % нь румынчууд байжээ.&lt;ref&gt;Anton Golopenția &quot;Românii de la est de Bug&quot;, vol. I, Editura Enciclopedică, București, 2006.&lt;/ref&gt;

Румыны мэдэлд байх үед энэ бүс нутгийн [[еврей үндэстэн|еврейчүүдийн]] ихэнх нь [[цөллөг]]т болон [[холокост|хядлагад]] өртсөн байдаг. Нутгийн хорих лагериудад румын, украинаас баривчлагдан ирсэн еврейчүүдийг хорьж байв. Энд нийтдээ 250.000-300.000 еврейчүүд амь насаа алджээ.&lt;ref&gt;[http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005472 ushmm.org]&lt;/ref&gt;

[[Днепр-Карпатын ажиллагаа#Умань-Ботошанийн ажиллагаа|Умань-Ботошанийн ажиллагааны]] хүрээнд [[Улаан Арми]] 1944 оны 3, 4-р сард Днестр мөрний орчмын бүх нутгийг приднестрийн хамтаар буцаан эзэлж авсан байна. 

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах эхний жилүүдэд их хэмжээгээр цөллөгийн ажил явагдав. Герман, румыны түрэмгийлэгчдийн хамтран зүтгэгч нэртэй бүх хүмүүсийг болон молдав-румыны үндсэрхэг үзэлтнүүдийг ч бас бүгдийг нь гэр бүлийн хамтаар нь сибирь эсвэл төв ази руу хүчээр шилжүүлэн суулгасан байна.&lt;ref&gt;[http://usm-md.academia.edu/IgorCasu/Papers/348110/Stalinist_Terror_in_Soviet_Moldavia_1940–1953 usm-md.academia.edu]&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==
[[Файл:Pridnestrian Administration.png|thumb|right|Приднестрийн захиргааны хуваарь (район)]]
Приднестрийн нутаг дэвсгэрийн талбай нь яаж тодорхойлсноос хамааран 3567-4163 километр квадрат талбайн хооронд хэлбэлзэх ба энэ зөрүү нь Молдавын газар нутгийн 10,5 % - 12,3 % талбай юм. Нийт талбайгаараа Приднестр нь [[Люксембург]]ээс том.

Баруун хойноос зүүн урд зүгийн урт нь 202&amp;nbsp;километр. Приднестр нь нам дор газар байрлалтай, далайн түвшнээс дээш 50-200 метрийн өндөрт, баруун талаараа Молдав улстай, зүүн талаараа Украантай хиллэн оршдог. Нийслэл хот Тирасполь нь улсынхаа өмнө зүгт [[Одесса]] (100&amp;nbsp;километрийн зайтай), [[Кишинёв]] (70&amp;nbsp;километр) хоёр хотын дунд оршдог, нийт 150.000 орчим оршин суугчтай. Приднестрийн [[Дубоссары район]] дахь Днестрийн зүүн талын хэд хэдэн тосгон молдавын засгийн газрын хяналтад байх ч, Приднестрийн зүгээс заргалдсаар байгаа. Үүний адил баруун эргийн [[Варница]], [[Копанка]] зэрэг суурингууд ч молдавын хяналтанд байдаг ч Приднестрт харьяалагддаг. 

Приднестрийн нийслэлээс гадна чухал хотын тоонд Бендер, [[Рыбница]], [[Дубоссары]] зэрэг орно. Мөн орон нутгийн хүрээнд чухал [[дулааны цахилгаан станц]]тай [[Днестровск]] хот ч бас багдаг.

Хүн амын дийлэнх нь нутгийн өмнө зүгт амьдрах учир тэр хэсэгтээ хүн амын нягтшил өндөртэй. Тирасполь, Бендер, [[Слободзи]] зэрэг хотууд болон тэдгээрийг тойрсон суурингууд нийлээд 350.000 орчим хүн ам бүхий төвлөрөлтийг үүсгэж байгаа нь тус улсын  эдийн засгийн болоод хотожсон чухал бөөгнөрөл юм.

== Засаг захиргааны хуваарилалт ==
Приднестр нь нийт таван [[район]]д хуваагдана. Тирасполь, Бендер хоёр хот нь бие даасан захиргааны нэгжүүд юм.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Район
! Орос нэршил
! Румын нэршил
! Захиргааны төв
|-
| [[Каменка район]]
| Каменский район
| Raionul Camenca
| [[Каменка (Приднестр)|Каменка]]
|-
| [[Дубоссары район]]
| Дубоссарский район
| Raionul Dubăsari
| [[Дубоссары]]
|-
| [[Григориополь район]]
| Григориопольский район
| Raionul Grigoriopol
| [[Григориополь]]
|-
| [[Рыбница район]]
| Рыбницкий район
| Raionul Rîbnița
| [[Рыбница]]
|-
| [[Слободзи район]]
| Слободзейский район
| Raionul Slobozia
| [[Слободзи (Днестр)|Слободзи]]
|-
| [[Тирасполь]] хот
| Тирасполь
| Tiraspol
| Тирасполь
|-
| [[Бендер]] хот
| Бендеры
| Bender
| Бендер
|}
&lt;div style=&quot;clear:left;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Хүн ам ==

2004 оны арваннэгдүгээр сарын хүн амын тооллогоор 555.000 орчим хүн тоологдсон ба үүний 31,9 % нь [[молдавчууд]], 30,3 % [[Орос үндэстэн|оросууд]], 28,9 % нь [[Украйн үндэстэн|украйнчууд]] байв. Үүн дээр өөр угсаатны цөөнхүүд болох [[Болгар үндэстэн|болгарчууд]] (2,5 %), [[Еврей үндэстэн|еврейчүүд]], [[Армен үндэстэн|арменчууд]], [[татар үндэстэн|татарчууд]], [[Гагауз ястан|гагаузууд]], [[Беларусь үндэстэн|беларусьчууд]] нэмэгддэг. 1992 оны дайны төгсгөлөөс эхлэн эндэхийн оросуудын эзлэх хувь нэмэгдэж байгаа бол Молдав дахь оросуудын тоо буурсаар байгаа юм. 

1989 онд хийсэн зөвлөлтийн тооллогоор энэ бүс нутагт ойролцоогоор 700.000&amp;nbsp;хүн амьдарч байснаас 39,9 % молдавчууд, 25,5 % оросууд, 28,3 % украйнчууд байжээ. Нэг бүс нутгаас нөгөө бүс нутагт оршин суух үндэстний бүлгүүдийн эзлэх хэмжээ хоорондоо ихээхэн ялгаатай байна. Жишээлбэл нутгийн умард хэсэг буюу [[Каменка (Приднестр)|Каменка]] орчмын бүсэд дөнгөж 6,9 % нь оросууд байхад [[Гиска]]д 61 %-ийг нь эзэлнэ. Улс даяар тархсан болгарчуудын эзлэх хувь нь 2,5 % боловч, үүний 80 % нь [[Парканы (Приднестр)|Парканы]] суурин амьдардаг байна. Хүн амын дийлэнх нь приднестрийн харьяатаас гадна оросын болон молдавын, эсвэл хоёулангийнх нь иргэншилийг давхар эзэмших нь элбэг.

== Улс төр ==
[[Зураг:Igorsmirnov.jpg|thumb|right|Приднестрийн ерөнхийлөгч [[Игорь Николаевич Смирнов|Игорь Смирнов]]]]
1991 оноос 2011 оныг хүртэл Приднестрийн ерөнхийлөгчөөр Игорь Смирнов ажилласан ба тэрбээр гурван удаагийн ерөнхийлөгчийн сонгуульд (1996, 2001, 2006 онуудад) нэр дэвшин, заримд нь илт давамгай ялалт байгуулан сонгогдож байв.

Төрийн тэргүүн нь Приднестровийн Молдавын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгч, одоогийн [[Вадим Красносельский]] юм.

Тус улсын Ерөнхийлөгчийг бүх нийтийн шууд сонгуулийн эрхээр нууц санал хураалтаар 5 жилийн хугацаатай сонгодог. Нэг хүн энэ албан тушаалыг дараалсан хоёроос дээш хугацаагаар хашиж болохгүй.

== Зэвсэгт хүчин ==
[[Приднестрийн зэвсэгт хүчин]] нь [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ-ын]] багцаалснаар 2009 онд 4000-4500 орчим хүнтэй байнгын армитай бөгөөд нийт 18 [[байлдааны танк]], олон тооны [[Пуужингийн хөөргөх систем|пуужин хөөргөгч]], мөн нэлээд хэдэн байлдааны болон тээврийн нисдэг тэрэгнүүд эзэмшдэг. Тус улсын өөрсдийн мэдээлж буйгаар бол 15.000 хүнтэй арми, олон тооны Ми-2, Ми-8 загварын хуучин нисдэг тэрэгтэй аж.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?time_continue=345&amp;v=nwZT3IC14us Youtube дээрх мэдээлэл].&lt;/ref&gt; Цэргийн насныхан алба хаах үүрэг хүлээх ба шаардлагатай үед [[казак|казакууд]]- ба [[Сайн дурынхан (Зэвсэгт хүчин)|сайн дурынхны ангийг]] нэмэлтээр татан босгох чадвартай аж. Зарим сурвалжуудын мэдээгээр нийт 120.000 хүртэлх хүн дайчлах бололцоотой гэжээ.&lt;ref&gt;Bernard Aussedat: ''Wie lassen sich Vertrauen und Sicherheit in Moldau wiederherstellen? '', OSZE-Jahrbuch 2009, [https://ifsh.de/file-CORE/documents/jahrbuch/09/Aussedat-dt.pdf ifsh.de] (PDF)&lt;/ref&gt;

== Тэмдэглэл ==
{{Notelist}}

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Transnistria|Транснистр}}
{{Wiktionary}}
* [http://president.gospmr.ru/ Приднестрийн ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас]
* [http://www.vspmr.org/ Приднестрийн парламентын албан ёсны цахим хуудас]

{{Европ}}
[[Ангилал:Транснистр| ]]
[[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]]
[[Ангилал:Молдавын түүх]]
[[Ангилал:Молдавын газар зүй]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]</text>
      <sha1>pp2my6tlgzzy19dakyzjh33csqnzy9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Black Clover</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82978</id>
    <revision>
      <id>871882</id>
      <parentid>840055</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11175" sha1="okiy5ma2m9k5k9dm67dh6ga4vlgou1i" xml:space="preserve">{{Short description|Японы манга цуврал}}
{{Инфобокс аниманга/Header
| image         = 
| caption       = 
| ja_kanji      = ブラッククローバー
| ja_romaji     = Burakku Kurōbā
| genre         = {{ubl|[[Адал явдалт уран зохиол|Адал явдал]]&lt;ref name=&quot;Viz&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.viz.com/black-clover|title=Official Website for Black Clover|publisher=[[Viz Media]]|access-date=2025-11-23|archive-date=2018-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625075601/https://www.viz.com/black-clover|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|[[Уран зөгнөл]]&lt;ref name=&quot;Viz&quot;/&gt;}}&lt;!-- Use and cite reliable sources to identify genre/s, not personal interpretation. Please don't include more than three genres per MOS:A&amp;M. --&gt;
}}
{{Инфобокс аниманга/Print
| type          = manga
| author        = [[Табата Юүки]]
| publisher     = [[Шүэиша]]
| publisher_en  = [[Viz Media]]
| imprint       = [[Jump Comics]] 
| magazine      = {{UBL|[[Weekly Shōnen Jump]] {{Noitalic|(2 сарын 16, 2015 – 8 сарын 21, 2023)}}|[[Jump Giga]] {{Noitalic|(12 сарын 25, 2023 – одоо)}}
}}
| magazine_en   = [[Weekly Shonen Jump (Америкийн сэтгүүл)|Weekly Shonen Jump]]
| first         = 2 сарын 16, 2015
| last          = 
| volumes       = 37
| volume_list   = Хар хошингорын бүлгийн жагсаалт
}}
{{collapsed infobox section begin}}
{{Инфобокс аниманга/Print
| type          = novel
| title         = Black Clover: Abareushi no Sho
| author        = Жонни Онда
| illustrator   = Табата Юүки
| publisher     = Шүэиша
| imprint       = [[Jump J-Books]]
| magazine      = 
| published     = 8 сарын 4, 2016
| volumes       = 1
| volume_list   = 
}}
{{Инфобокс аниманга/Print
| type          = novel
| title         = Black Clover: Kishidan no Sho
| author        = Жонни Онда
| illustrator   = Табата Юүки
| publisher     = Шүэиша
| imprint       = Jump J-Books
| magazine      = 
| published     = 10 сарын 4, 2017
| volumes       = 1
| volume_list   = 
}}
{{Инфобокс аниманга/Video
| type          = oad
| director      = Ното Такаши
| producer      = 
| writer        = Кооно Такамицү
| music         = Мори Юүя
| studio        = [[Xebec (студи)|Xebec Zwei]]
| released      = 5 сарын 2, 2017
| runtime       = 27 минут
}}
{{Инфобокс аниманга/Video
| type          = tv series
| director      = {{UBL|Ёшихара Тацүя{{efn|Credited as {{Nihongo|Chief Director|総監督}} for episodes 153–170}}|Ayataka Tanemura (#153–170)}}
| producer      = {{UBL|Maiko Isotani|Naomi Komatsu|{{Nowrap|Masahiro Sugasawa (#1–128)}}|Hatsuo Nara (#129–170)}}
| writer        = {{UBL|[[Kazuyuki Fudeyasu]] (#1–152)|Kanichi Katou (#153–170)}}
| music         = Minako Seki
| studio        = [[Pierrot (компани)|Pierrot]]
| licensee      = [[Crunchyroll]]
| network       = [[TX Network|TXN]] ([[TV Tokyo]])
| network_en    = {{UBL|[[Animax Asia]]&lt;ref&gt;{{Cite tweet|author=[[Animax (Азийн ТВ суваг)|Animax Asia TV]]|number=1631263084923744256|user=animaxasiatv|title=✨ Action and fantasy dominate this March with these two new shows coming soon on Animax! ✨|date=2023-03-02|access-date=2025-11-23}}&lt;/ref&gt;|[[Adult Swim]] ([[Toonami]])
}}
| first         = 10 сарын 3, 2017
| last          = 
| episodes      = 170
| episode_list  = Black Clover цувралын ангийн жагсаалт
}}
{{Инфобокс аниманга/Print
| type          = manga
| title         = Asta-kun Mahōtei e no Michi
| author        = Кобаяши Сэтта
| publisher     = Шүэиша
| publisher_en  = 
| magazine      = [[Saikyō Jump]]
| first         = 2 сарын 2, 2018
| last          = 4 сарын 1, 2021
| volumes       = 3
| volume_list   = 
}}
{{Инфобокс аниманга/Print
| type          = manga
| title         = Black Clover Gaiden: Quartet Knights
| author        = Таширо Юмия
| publisher     = Шүэиша
| publisher_en  = 
| magazine      = [[Shōnen Jump+]]
| first         = 10 сарын 7, 2018
| last          = 4 сарын 12, 2020
| volumes       = 6
| volume_list   = 
}}
{{Инфобокс аниманга/Video
| type          = ona
| title         = Squishy! Black Clover
| director      = Нишияма Цүкаса
| writer        = {{UBL|Фүдэясү Казүюки|Катоу Каничи}}
| music         = 
| studio        = [[DLE (компани)|DLE]]
| licensee      = Crunchyroll
| first         = 7 сарын 1, 2019
| last          = 8 сарын 19, 2019
| episodes      = 8
| episode_list  = 
| runtime       = 
}}
{{Инфобокс аниманга/Print
| type          = novel
| title         = Black Clover: Yuno no Sho
| author        = Жонни Онда
| illustrator   = Табата Юүки
| publisher     = Шүэиша
| imprint       = Jump J-Books
| magazine      = 
| published     = 10 сарын 4, 2019
| volumes       = 1
| volume_list   = 
}}
{{Collapsed infobox section end}}
{{Инфобокс аниманга/Footer}}

{{Nihongo|'''''Хар Хошингор'''''|ブラッククローバー|Бүраккү Күроүбаү|lead=yes}} зураач Табата Юүкигийн гаргасан Японы уран зөгнөлтшонэнманга цуврал юм. Цуврал нь Япондоо ШүэишаДолоо хоногийн Шоүнэн Жамб-д нийтлэгдсэн. Өгүүлэх дээ Аста гэх залуу хөвгүүн, ямар ч шидийн хүчгүй төрдөг бөгөөд, хаанаас ирсэн нь тодорхойгүй. Өөрт байдаг давуу талаараа шинээр олсон хүч, багийнхантайгаа Шидтэний хаан болох гэж зорино. албан ёсны видео кино-г Xebec найруулж анхны танилцуулга бичлэгийг 2016 оны 11-р сарын 27-нд гаргасан, анимэ тв цувралыг Pierrot 2017 оны 10-р сарын 3-нд цацаж эхэлсэн юм.  Одоогоор энэхүү цуврал нь [[Tatami]] сайтад гарч байгаа юм. Монголд одоогоор Хар Хошингор нь Монголд албан ёсоор гараагүй байна.{{main article|Нийт Блек Кловерийн дүрүүд}}

==Агуулга==
Аста болон Юуно нь Блек Кловер хаант улсын захын өнчин хүүхдүүдийг асрах сүмд хаягдсаныхаа дараа өссөн өнчин хүүхдүүд юм. Тэрхүү ертөнцөд хүн болгон байгалиасаа заяагдсан ид шид ашиглах чадвартай, эсвэл Ид шид (魔力 Марёкү?), Астад харин ямар ч ид шидийн хүч байхгүй, оронд нь биеийн хүчээ хөгжүүлэхэд хүргэсэн. Эсрэгээрээ, Юуно шидийг удирдах гоц авъяастай төрсөн. 15 насандаа, Аста Юуно хоёр гримойр ид шидийн ном авч Шидтэн буюу шидтэн цэрэг болохоор чадвартай болсон юм. Юуно салхин дээр суурилсан гримойр авсан ч, Астад харин юу ч байсангүй. Тэгсэн ч, Хулгайч Юуногийн гримойрыг хар маркетид зарахаар оролдох үед, Аста гримойроо дуудаж, үзэгдэж харагдаагүй ид шидийг эсэргүүцдэг нууцлаг зүйлээр түүнийг ялна. Ерөнхийдөө хоёр өөр багт хуваарилагдсан шидтэний хаан болох гэж зорьж байгаа хоёр хүүгийн талаар гарна.
&lt;br /&gt;
== Мэдээлэл==
===Манга===
Main article: Нийт Блек Кловерийн бүлгүүд

Табата Юүки анх Блек Кловерыг 2015 оны 2-р сарын 16-нд Шүэишагийншоүнэн-д 12-ны хэвлэлээр гаргасан юм. Табатагийн хоёр дох цуврал Долоо хоногийн Шоүнэн Жамб-д харин түүний эхний цуврал Өлсгөлөн Жокер (ハングリー ジョーカー Хангүри Жоүка?) 2012 оны 11 сарын 12-нд гарч, 24 бүлэг гарсны дараа 2013 онд цуцлагдсан. 

2018 оны 2-р сарын 2нд, Сэтта Кобаяшигийн зурсан дагавар гаг манга Астагийн шидтэний хаан болох аялал(Аста-күн Махоүтэй э но Мичи) Шүэиша'гийн Сайкио Жамп-д гарч эхлэв.
&lt;br /&gt;
===Анимэ===
Үндсэн өгүүлэл: Нийт Блек Кловерын ангиуд

Албан ёсны видео кино-г Xebec найруулж 2016 оны Жамп Фэста-д 11-р сар болон 12-р сарын 18 хооронд ямар цуврал болохыг танилцуулсан билээ.2017 5-р сарын 2-нд гарсан манганы багцалсан 11-р бүлэг.

Блек Кловер Жамп Фэста 2016 оны 12-р сарын 18-ны үйл ажиллагаа анимэ тв цувралыг Pierrot гаргана гэдгээ зарласан юм. Найруулагч Ёшихара Тацуя, зохиолч Фүдэясү Казүки, Дүрийн дизайн гаргагч Такэда Ицүко, хөгжмийн зохиолч Сэки Минако хамтаар. 2017 оны 10-р сарын 3-нд эхний анги цацагдсан. Анх цуврал 13 ангиар гарна гэж бичигдсэн ч, сүүлд 51 анги болгож сунгасан юм.
&lt;br /&gt;
=== Видео тоглоом===
2017 оны Жамп Фэста дээр, видео тоглоом, Блек Кловер: Дөрөвний нэг цэргүүд, 2018 онд гарах PlayStation 4, PC, болон Xbox One тоглоомыг зарласан.
&lt;br /&gt;
== Борлуулалт==
Боть 1 38,128 хувь борлуулагдаж долоо хоногийн Oricon манга жагсаалтын 23-р байрыг эзлэв,  боть 2 61,918 хувь борлуулагдаж 17-р байрыг эзлэв; боть 3 80,462 хувь борлуулагдаж мөн 17-р байрыг эзлэв; боть 4 93,866 хувь борлуулагдаж 13-р байрыг эзлэв; боть 5 108,503 хувь борлуулагдаж 15-р байрыг эзлэв, боть 6 118,783 хувь борлуулагдаж 11-р байрыг эзлэв; 2017-9 сар хүртэл нийт тоцооллоор, манга 4.2 сая хувь борлуулагдсан байна.
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Анимэ]]
[[Ангилал:Манга]]</text>
      <sha1>okiy5ma2m9k5k9dm67dh6ga4vlgou1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс аниманга/Print</title>
    <ns>10</ns>
    <id>82982</id>
    <revision>
      <id>871880</id>
      <parentid>840051</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5838" sha1="377ec5482pdgz1okkfnvxpg6uxs7eal" xml:space="preserve">{{Инфобокс
|child          = {{{child|&lt;includeonly&gt;yes&lt;/includeonly&gt;}}}
|bodystyle      = border-spacing:2px;
|subheader      = {{#switch: {{ lc: {{{type}}} }}
    | novel               = Зохиол
    | serial novel        = Цуврал зохиол
    | novel series        = Зохиол цуврал
    | light novel         = Хөнгөн зохиол
    | film comic          = Кино комик
    | other               = Бусад ном
    | #default            = Манга
  }}
|subheaderstyle = background:#CCF; color:black; font-weight:bold;

|headerstyle    = background:#EEF; color:black; font-weight:normal; 

|header1  = {{ #if: {{{title&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}} | ''{{{title}}}'' }}

|label2   = Зохиолч
|data2    = {{{author&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}

|label3   = Зураач
|data3    = {{ #ifeq: {{{illustrator}}} | {{{author}}} || {{{illustrator&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}} }}

|label4   = Нийтлэгч
|data4    = {{{publisher&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}

|label5   = Англи хэлний борлуулагч
|data5    = {{{publisher_en&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}

|label6   = Хэвлэмэл
|data6    = {{{imprint&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}

|label7   = Сэтгүүл
|data7    = {{
    #switch: {{ lc: {{{type}}} }}
    | novel    = 
    | #default = {{ #if: {{{magazine&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}} | ''{{{magazine}}}&lt;nowiki/&gt;'' }}
  }}

|label8   = Англи хэлний сэтгүүл
|data8    = {{
    #switch: {{ lc: {{{type}}} }}
    | novel    = 
    | #default = {{ #if: {{{magazine_en&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}} | ''{{{magazine_en}}}&lt;nowiki/&gt;'' }}
  }}

|label10  = {{
    #switch: {{ lc: {{{type}}} }}
    | novel    = Нийтэлсэн
    | #default = {{ #if: {{{published|}}} | Published | Анхны цацалт }}
  }}
|data10   = {{
    #switch: {{ lc: {{{type}}} }}
    | novel    = {{{published|}}}
    | #default = {{
      #if: {{{published|}}} | {{{published}}} | {{
        #if: {{{first&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}} | {{nowrap|{{{first}}}}} – {{
          #if: {{{last&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}} | {{nowrap|{{{last}}}}} | одоо
        }}
      }}
    }}
  }}

|label11  = Бүлэг
|data11   = {{
    #switch: {{ lc: {{{type}}} }}
    | novel    =
    | #default = {{
      #if: {{{volumes&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}} | {{{volumes}}} {{
        #if: {{{volume_list&lt;includeonly&gt;|&lt;/includeonly&gt;}}}{{{chapter_list|}}} | &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;([[{{{volume_list|{{{chapter_list&lt;noinclude&gt;|Ботийн жагсаалт&lt;/noinclude&gt;}}}}}}|Ботийн жагсаалт]])&lt;/span&gt;
      }}
    }}
  }}
}}&lt;includeonly&gt;{{
  #ifeq: {{NAMESPACE}} | {{ns:0}} | {{
    #switch: {{ lc: {{{type|manga}}} }}
    | manga        = [[Ангилал:Манга цуврал]]{{
      #if: {{{first|}}} | {{ #iferror: {{ #time: &quot;[[Category:&quot;Y &quot;manga]]&quot; | {{{first|}}} }} | }}
    }}
  }}
}}{{ &lt;!-- What a hack --&gt;
  #if: {{{magazine|}}} | | {{
    #if: {{{first|}}} | {{
      #iferror: {{
        #ifexpr: {{{volumes|0}}} &lt;= 1 | {{
          #if: {{{last|}}} || {{main other|[[Category:Anime and manga articles using obsolete and incorrect infobox parameters|Volumes]]}}
        }}
      }}
    }}
  }}
}}{{ &lt;!-- Redundant parameter check --&gt;
  #ifeq: {{{title}}} | {{PAGENAME}} | [[Category:Anime and manga articles with redundant infobox parameters]]
}}{{
  #if: {{{illustrator|}}} | {{
    #ifeq: {{{illustrator}}} | {{{author}}} | [[Category:Anime and manga articles with redundant infobox parameters]]
  }}
}}{{
  #if: {{{first|}}} | {{
    #ifeq: {{{first}}} | {{{last}}} | [[Category:Anime and manga articles with identical first and last infobox parameters]]
  }}{{
    #switch: {{ lc: {{{last}}} }}
    | ongoing | (одоо гарч байгаа)
    | on-going | (on-going)
    | current | (current)
    | одоо | (present) = [[Category:Anime and manga articles with redundant infobox parameters]]
  }} | {{
    #if: {{{published|}}} || {{main other|[[Category:Manga (year of release missing)]]}}
  }}
}}{{ &lt;!-- Check for confusion between serial novels and novel series --&gt;
  #ifeq: {{ lc: {{{type}}} }} | serial novel | {{
    #if: {{{magazine}}} | | [[Category:Anime and manga articles using obsolete and incorrect infobox parameters|Magazine]]
  }}
}}{{ &lt;!-- Required parameter check --&gt;
  #ifeq: {{{author|¬}}} | ¬ | [[Category:Anime and manga articles with missing author parameters]]
}}{{
  #ifeq: {{{publisher|¬}}} | ¬ | [[Category:Anime and manga articles with missing publisher parameters]]
}}{{
  #ifeq: {{{first|{{{published|¬}}}}}} | ¬ | [[Category:Anime and manga articles with missing publication parameters]]
}}&lt;!-- Flag icon check 
--&gt;{{#ifeq:{{#invoke:String|find|{{{publisher}}}|Flag of}}|0||[[Category:Anime and manga articles using flag icons]]
}}{{#ifeq:{{#invoke:String|find|{{{publisher_en}}}|Flag of}}|0||[[Category:Anime and manga articles using flag icons]]
}}{{#ifeq:{{#invoke:String|find|{{{magazine}}}|Flag of}}|0||[[Category:Anime and manga articles using flag icons]]
}}{{#ifeq:{{#invoke:String|find|{{{magazine_en}}}|Flag of}}|0||[[Category:Anime and manga articles using flag icons]]
}}{{#ifeq:{{#invoke:String|find|{{lc:{{{volumes}}}}}|ongoing}}|0||[[Category:Anime and manga articles using obsolete and incorrect infobox parameters|Ongoing]]
}}&lt;!-- Unknown parameters check
--&gt;&lt;/includeonly&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox animanga with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox animanga/Print]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| author | chapter_list | child | first | illustrator | imprint | last | magazine | magazine_en | published | publisher | publisher_en | title | type | volume_list | volumes }}&lt;noinclude&gt;

{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>377ec5482pdgz1okkfnvxpg6uxs7eal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Транс-Монголын төмөр зам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98464</id>
    <revision>
      <id>872044</id>
      <parentid>847670</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T08:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Onarakusai</username>
        <id>104822</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>872044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13534" sha1="ssl70zvvd2wyi478nngots09j8ft47z" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right&quot;
{{BS-header|Улаан-Үд–Жинин дүүрэг}}
{{BS-daten
|KBS=
|STRECKENNR=
|LÄNGE=2215
|SPURWEITENKATEGORIE=nein
|SPURWEITE=Улаан-Үд – Эрээн хот: 1520&amp;nbsp;мм&lt;br/&gt;Эрээн хот – Жинин: 1435
|NEIGUNGA=
|NEIGUNG=
|RADIUS=
|V-MAX=
|BILDPFAD_FOTO=Trans Mongolian Train 01.jpg
|PIXEL_FOTO=300px
|TEXT_FOTO=Транс-Монголын төмөр замаар зорчих галт тэрэг
|BILDPFAD_KARTE=
|PIXEL_KARTE=
}}
{{BS-table}}
{{BS|STR|||[[Москва]]гаас [[Сибирийн төмөр зам|Транссиб]]}}
{{BS|BHF||[[Улаан-Үд]]&lt;ref&gt;Angaben für den russischen Abschnitt nach: Н.П.Лагутина, Т.Ю. Набокова u. Т.П. Филатова: ''Атлас Железные Дороги''. Омск 2010, S. 63.&lt;/ref&gt;}}
{{BS|ABZgl|||Сибирийн төмөр зам [[Владивосток]] руу}}
{{BS|HST|0|Заудинский}}
{{BS|HST||Медведчиково}}
{{BS|HST||Саянтуй}}
{{BS|hKRZWae|||[[Сэлэнгэ мөрөн]]}}
{{BS|HST|38|Шалуты}}
{{BS|HST|83|Убукун}}
{{BS|BHF||[[Загастай]]}}
{{BS|HST|151|Тамча}}
{{BS|BHF|247|[[Наушки өртөө|Наушки]]}}
{{BS|GRENZE|253/0||[[Оросын Холбооны Улс|Орос]]/[[Монгол Улс|Монгол]]ын хил}}
{{BS|BHF|23|[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]]}}
{{BS|HST|34|Шаамар 1}}
{{BS|HST|43|Шаамар 2}}
{{BS|HST|49|Дулаан}}
{{BS|HST|62|Ерөө}}
{{BS|HST|73|Орхон}}
{{BS|HST|96|Энхтал}}
{{BS|HST|104|Бүрэнтолгой}}
{{BS|HST|122|[[Дархан 1 өртөө|Дархан1]]}}
{{BS|HST|127/0|Дархан 2}}
{{BS3||ABZgl|STR+r||}}
{{BS3||STR|HST|27|Километр 27}}
{{BS3||STR|HST|42|Километр 42}}
{{BS3||STR|HST|52|Километр 52}}
{{BS3||STR|KBHFe|63|Шарын гол}}
{{BS|HST|132|Километр 132}}
{{BS|HST|144|Цайдам}}
{{BS|HST|152|Километр 152}}
{{BS3||BHF||157/0|Салхит}}
{{BS3|STR+l|ABZgr|||}}
{{BS3|HST|STR|||Номгон}}
{{BS3|HST|STR||29|Хөтөл}}
{{BS3|HST|STR||52|Бэлэндалай}}
{{BS3|HST|STR||72|Орхонтуул}}
{{BS3|HST|STR||91|Километр 91}}
{{BS3|HST|STR||97|Километр 97}}
{{BS3|HST|STR||109|Километр 109}}
{{BS3|HST|STR||121|Хангал}}
{{BS3|HST|STR|||Улаантолгой}}
{{BS3|KBHFe|STR||164|[[Эрдэнэт]]}}
{{BS|HST|168|Километр 168}}
{{BS|HST|179|Километр 179}}
{{BS|HST|196|Километр 196}}
{{BS|HST|201|Баруунхараа}}
{{BS|HST|221|Бэрх}}
{{BS|HST|231|[[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]}}
{{BS|HST|241|Орхироо }}
{{BS|HST|246|Километр 246}}
{{BS|HST|253|Үнэгт}}
{{BS|HST|264|Нарст}}
{{BS|HST|274|Түнх}}
{{BS|HST|284|Километр 284}}
{{BS|HST|290|Километр 290}}
{{BS|HST|295|Шатанга}}
{{BS|HST|300|Баянбуурал}}
{{BS|HST|306|Километр 306}}
{{BS|HST|314|Мандал}}
{{BS|HST|324|Километр 324}}
{{BS|HST|335|Ногоонтолгой}}
{{BS|HST|344|Партизан}}
{{BS|HST|347|Километр 347}}
{{BS|HST|354|Рашаант}}
{{BS|HST|361|Гарам}}
{{BS|HST|369|Даваа}}
{{BS|HST|378|Эмээлт}}
{{BS|HST|395/0|[[Толгойт өртөө|Толгойт]]}}
{{BS3|STR+l|ABZgr|||}}
{{BS3|HST|STR||5|Сонсголон}}
{{BS3|KBHFe|STR||20|Сонгино}}
{{BS|HST|?|[[Таван шар өртөө|Таван шар]]}}
{{BS|HST|?|[[Барс-2 өртөө|Барс-2]]}}
{{BS|BHF|407|[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]]}}
{{BS|HST|?|[[Дунд гол өртөө|Дунд гол]]}}
{{BS|HST|?|[[Нарантуул зах өртөө|Нарантуул зах]]}}
{{BS|HST|?|[[Жанжин клуб өртөө|Жанжин клуб]]}}
{{BS|BHF|412|[[Амгалан өртөө|Амгалан]]}}
{{BS|HST|418|Туул}}
{{BS|HST|430/0|Хонхор}}
{{BS3||ABZgl|STR+r||}}
{{BS3||STR|KBHFe|14|[[Налайх]]}}
{{BS|HST||Бумбат}}
{{BS|HST|450|Баян}}
{{BS|HST||Хайрхан}}
{{BS|HST|468|Хоолт}}
{{BS|HST|477|Цагаан хяр}}
{{BS|HST|487|Чулуут}}
{{BS|HST|497|Хангай}}
{{BS|HST|509/0|Багахангай}}
{{BS3||ABZgl|STR+r||}}
{{BS3||STR|HST|42|Булагтай}}
{{BS3||STR|HST|53|Километр 53}}
{{BS3||STR|HST|82|Гүнгалуут}}
{{BS3||STR|KBHFe|94|Багануур}}
{{BS|HST|521|Мааньт}}
{{BS|HST|546|Агуйт}}
{{BS|HST|573|Наран Элгэн}}
{{BS|HST|598|Оорцог-Энгэр}}
{{BS|HST|621|Километр 621}}
{{BS|BHF|649|[[Чойр өртөө|Чойр]]}}
{{BS|HST|671|Шивээ Овоо}}
{{BS|HST|683|Шивээ Говь}}
{{BS|HST|702|Өлзийт}}
{{BS|HST|718|Олон Овоо}}
{{BS|HST|728|Цомог}}
{{BS|HST|752/0|Айраг}}
{{BS3||ABZgl|STR+r||}}
{{BS3||STR|HST|32|Километр 32}}
{{BS3||STR|KBHFe|60|Бор-Өндөр}}
{{BS|HST|764|Километр 764}}
{{BS|HST|780|Алтганы гол}}
{{BS|HST|793|№ 31}}
{{BS|HST|805|№ 32}}
{{BS|HST|819|Улхын Овоо}}
{{BS|HST|831|№ 34}}
{{BS|HST|845|Сүмбэт}}
{{BS|HST|856|№ 36}}
{{BS|BHF|876/0|[[Сайншанд өртөө|Сайншанд]]}}
{{BS3|STR+l|ABZgr|||[[Сайншанд-Зүүнбаянгийн төмөр замын шугам|Сайншанд-Зүүнбаянгийн ТЗШ]]}}
{{BS3|HST|STR||25|Километр 25}}
{{BS3|KBHFe|STR||50|Зүүнбаян}}
{{BS|HST|885|№ 38}}
{{BS|HST|894|№ 39}}
{{BS|HST|907|Түшлэг}}
{{BS|HST|918|№ 41}}
{{BS|HST|928|№ 42}}
{{BS|HST|939|Өргөн}}
{{BS|HST|951|№ 44}}
{{BS|HST|954|№ 45}}
{{BS|HST|964|Долоодын хөндий}}
{{BS|HST|986|Улаан-Уул}}
{{BS|HST|1006|Номт}}
{{BS|HST|1012|№ 1012}}
{{BS|HST|1018|Цагаан хад}}
{{BS|HST|1027|№ 50}}
{{BS|HST|1033|Сумангийн зоо}}
{{BS|HST|1046|Авгын гол}}
{{BS|HST|1049|Километр 1049}}
{{BS|HST|1069|Нартын хошуу}}
{{BS|HST|1091|Шаргын овоо}}
{{BS|BHF|1111|[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]}}
{{BS|HST|1116|Улсын урд хил}}
{{BS|GRENZE|||Хил [[Монгол Улс]]/[[Хятад]]}}
{{BS|BHF||[[Эрээн хот өртөө|Эрээн]]|явах анги солих өртөө}}
{{BS|HST||Сонид хошуу}}
{{BS|HST||[[Цахар баруун гарын хойд хошуу|Цахар баруун хошуу]]}}
{{BS|BHF||[[Жинин дүүрэг|Жинин]]}}
{{BS|STR|||[[Бээжин]] лүү}}
|}
|}
'''Транс-Монголын төмөр зам''' нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Улаан-Үд]] хотоос эхлэн [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотоор дамжин Хятадын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Улаанцав]] хотын [[Жинин дүүрэг]] хүртэлх төмөр зам юм.

== Түүх ==
1940 он гэхэд Транс-Сибирийн төмөр зам нь Орос-Монголын хил дээр ирсэн ба 1950 гэхэд Улаанбаатар хотод хүрчээ. Эндээс цааш Жинин хүртэлх замыг 1955 он хүртэл бариад, замын төгсгөлийг 1961 онд дорнод хятадын [[Шаньдун муж]] хүртэл барин дуусгажээ. Төмөр замын сүлжээний ашиглалт, засварын ажлыг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] ба [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] хоёрын хооронд 1949 онд хийгдсэн гэрээгээр зохицуулсан нь өнөөг хүртэл хүчинтэй байгаа юм. Түүнээс хойш Транс-Монголын төмөр зам нь орос-монголын хамтарсан хувьцаат компанийн хөрөнгөөр бүртгэгдсэн байдаг ба энэхүү гэрээнд өөрчлөлт оруулалгүйгээр [[Улаанбаатар төмөр зам]] (УБТЗ) хэмээн нэрээ өөрчлөн үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна. Төмөр замыг [[Оросын Холбооны Улс]], Монгол Улсын төр тэнцүү хуваан эзэмшдэг.&lt;ref&gt;Udo B. Barkmann: ''Dokumente zur Außen- und Sicherheitspolitik der Mongolei 1990–2015.'' Böhlau Verlag, 2016, S. 21.&lt;/ref&gt; УБТЗ нь Монгол дахь чухал тээврийн үйлчилгээний байгууллагуудын нэг юм. Жишээлбэл улсын хэмжээнд 2024 оны байдлаар нийт ачаа тээвэрлэлтийн 60 хувийг энэ байгууллага дангаар тээврлэдэг байна. УБТЗ нь нийт 1815 километр замын сүлжээтэй, 16.000 ажилтан, албан хаагчтай.&lt;ref&gt;Markus Jaklitsch: ''RZD hilft Ulan-Bator-Eisenbahn (UBZD) auf die Sprünge.'' in: Logistik Express. Fachzeitschrift für Handel, Industrie, Transport, Einkauf und Logistik. 27.08.2009.&lt;/ref&gt;

== Дэд бүтэц ба технологи ==
Транс-Монголын төмөр зам нь анхнаасаа оросын техник, техонологийн стандартыг ашигласан байдаг. Тийм ч учраас төмөр замын цариг нь Хятад улсын хил хүртэл ОХУ-д стандарт байх өргөн царигтай замтай. Хятад улсын стандарт зам болох энгийн царигт шилжүүлэх үйлдлийг [[Эрээн хот|Эрээн хотын]] өртөөн дээр гүйцэтгэнэ. Монголын төмөр зам нь нэг л эгнээтэй бол хятадынх хоёр эгнээ буюу сөрөг хөдөлгөөн бүхий хос төмөр замтай. Орос-Монголын хил дээрээс Монгол-Хятадын хил хүртэлх нийт замын урт нь яг 1.111 километр юм.&lt;ref&gt;Udo B. Barkmann: ''Dokumente zur Außen- und Sicherheitspolitik der Mongolei 1990–2015.'' Böhlau Verlag, 2016, S. 21.&lt;/ref&gt; 

Хэд хэдэн [[Салбар төмөр зам|салаалсан төмөр замуудаар]] өөр хотуудтай (жишээ нь [[Эрдэнэт]]) холбогдоно. Улаанбаатар хотын [[Улаанбаатар өртөө|галт тэрэгний төв буудлаас]] гаднах чухал өртөөнүүдийн тоонд [[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]], [[Дархан 1 өртөө|Дархан]], [[Чойр өртөө|Чойр]], [[Сайншанд өртөө|Сайншанд]], [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]ийг зайлшгүй нэрлэх шаардлагатай. Мөн түүнчлэн транс-монголын төмөр замын ихэнх хэсгийг цахилгаанжуулаагүйгээс шалтгаалан дизель зүтгүүрийг ихээхэн хэрэглэдэг. Зүтгүүрийн тээврийн хэрэгслээр [[украин]]ы [[Луханск]] хотод үйлдвэрлэсэн [[Давхар Локомотив|давхар локомотив]] [[М62 (зүтгүүр)|ЛЗҮ М62]] ба [[2ТЭ10Л]] зэргийг ашиглана. АНУ-аас цөөн тооны Даш-7 зүтгүүрийг бас импортолсон. Ерөнхийдөө [[олон зүтгүүрийн систем|олон зүтгүүрийг]] нэг галт тэргэнд ашиглана. Энэ нь техникийн доголдлоос шалтгаалан нэг зүтгүүр нь эвдэрсэн тохиолдолд солионы зүтгүүрийг хүлээх шаардлагагүй болон замыг түгжихээс хамгаалах сайн талуудтай юм.

Өнөө хүртэл энэ зам нь цахилгаанжуулаагүй байгаа юм.

==Зургийн цомог==
&lt;gallery perrow=5&gt;
File:Ulaanbaatar Railway Station.jpg|[[Улаанбаатар өртөө]]
File:Trans_Mongolian_Railway.jpg|Транс-Монголын галт тэрэг [[говь]]д
File:Naushki Station.jpg|[[Наушки өртөө|Наушкийн өртөө]]
File:WheelChanging.jpg|Эрээн хотод явах эд ангийг сольж буй нь
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
* [[Улаанбаатар төмөр зам]]
* [[Монголын төмөр зам]]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Trans-Mongolian Railway|Транс-Монголын төмөр зам}}
* [http://www.mtz.mn/ Монголын төмөр замын албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Оросын төмөр замын шугам]]
[[Ангилал:Монголын төмөр замын шугам]]
[[Ангилал:Хятадын төмөр замын шугам]]
[[Ангилал:Олон улсын төмөр замын шугам]]
[[Ангилал:Царигийн өргөн 1520 мм]]
[[Ангилал:Царигийн өргөн 1435 мм]]
[[Ангилал:Буриадын тээвэр]]
[[Ангилал:Дархан]]
[[Ангилал:Москвагийн тээвэр]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын тээвэр]]
[[Ангилал:Зөвлөлт-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]</text>
      <sha1>ssl70zvvd2wyi478nngots09j8ft47z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коморос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103721</id>
    <revision>
      <id>871921</id>
      <parentid>739410</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:03:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15570" sha1="1zl9b8v9bxwqyafu3o84ci0ingldmpb" xml:space="preserve">{{short description|Энэтхэгийн далай дахь Африкийн арлын улс}}
{{about|улсын|олтригийг|Коморын Арлууд}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Коморосын Холбооны Улс
| common_name            = Коморос
| native_name            = {{ubl|{{native name|zdj|Udzima wa Komori}}|{{native name|fr|Union des Comores}}|{{native name|ar|جمهورية القمر المتحدة}}|''Жамхурият аль-Кумур аль-Мутахида''}}
| image_flag             = Flag of the Comoros.svg
| flag_type              = [[Коморосын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Seal of the Comoros.svg
| symbol_type            = [[Коморосын төрийн тамга|Тамга]]
| image_map              = File:Comoros (orthographic projection).svg
| map_caption            = Коморосын байршил (дугуйлсан)
| image_map2             = 
| national_motto         = {{vunblist |{{native phrase|fr|&quot;Unité – Solidarité – Développement&quot;|italics=off}}|{{native phrase|ar|وحدة، تضامن، تنمية|italics=off}} |&quot;Эв нэгдэл - хамтын санаа - хөгжил&quot;}}
| national_anthem = ''[[Коморосын төрийн дуулал|Udzima wa ya Masiwa]]''{{nbsp|2}}(Comorian)&lt;br /&gt;''Их Арлуудын Эв Нэгдэл''&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt;[[File:National Anthem of Comoros by US Navy Band.ogg|center]]&lt;/div&gt;
| official_languages     = {{hlist|[[Комор хэл]]|[[Франц хэл]]|[[Араб хэл]]}}
| ethnic_groups          = &lt;!--The following is sourced (see ethnic_groups_year above), so please do not change it without also replacing that source:--&gt;{{ublist|[[Коморосын хүн ам|Коморчууд]]{{Efn|[[Банту хүмүүс|Банту]], [[Малагас үндэстэн|Малагас]], болон [[Арабууд|Араб]] хүмүсийн холимог}} 97.1%|[[Макуа ястан|Макуа]] 1.6%|[[Коморосын хүн ам|Бусад]] 1.3%}}
| demonym                = [[Коморосын хүн ам|Коморчууд]]
| capital                = [[Морони]]
| coordinates            = {{Coord|11.69|S|43.26|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;Comoros - People {{!}} Britannica&quot;&gt;{{Cite web |title=Comoros - People {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Comoros/People |access-date=2022-09-25 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=19 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219213908/https://www.britannica.com/place/Comoros/People |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 2000
| religion               = 98% [[Коморос дахь ислам|Суннит Ислам]] (албан ёсны) &lt;br/&gt;2% [[Коморос дахь христийн шашин|Христ]]
| government_type        = [[Холбооны улс|Холбооны]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Коморосын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Азали Ассумани]]
| leader_title2          = [[Коморосын Холбооны Хурал#Хурлын дарга|Хурлын дарга]]
| leader_name2           = [[Мустадроин Абду]]
| legislature            = {{nowrap|[[Коморосын Холбооны Хурал|Холбооны Хурал]]}}
| area_rank              = 170 &lt;!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_km2               = 1,861
| area_sq_mi             = 719 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = бага
| population_estimate    = 850,886
| population_estimate_year = 2019
| population_estimate_rank = 160 &lt;!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| population_census      = 
| population_census_year = 
| population_density_km2 = 457
| population_density_sq_mi = 1,184
| population_densitymi³  = &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 27
| GDP_PPP_year           = 2019
| GDP_PPP                = $2.446 тэрбум&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=87&amp;pr.y=7&amp;sy=2014&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=632&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Comoros |publisher=International Monetary Fund |access-date=17 April 2012 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206163807/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=87&amp;pr.y=7&amp;sy=2014&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=632&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita     = $2,799&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_PPP_rank           = 178
| GDP_PPP_per_capita_rank = 177
| GDP_nominal            = $1.179 тэрбум&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2019
| GDP_nominal_per_capita = $1,349&lt;ref name=imf2 /&gt;
| GDP_nominal_rank       = 182
| GDP_nominal_per_capita_rank = 165
| Gini_year              = 2013
| Gini_change            = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = 45.0 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;gini-index&quot;&gt;{{cite web |title=GINI index |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2007+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=asc&amp;page=1 |publisher=World Bank |access-date=26 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140430091714/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?order=wbapi_data_value_2007+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=asc&amp;page=1 |archive-date=30 April 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 141
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = 0.558 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book |title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene |date=15 December 2020 |publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-92-1-126442-5 |pages=343–346 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 156
| sovereignty_type       = [[Коморосын түүх|Үүсгэн байгуулалт]]
| established_event1     = Португалийн судлаачдын нээлт
| established_date1      = 1503
| established_event2     = Францын удирдлага доорх [[Их Комор|Нгазиджа]], [[Анжуан|Ндзуани]], [[Мохели|Мвали]]
| established_date2      = 1886
| established_event3     = Коморосын протекторат
| established_date3      = 9 сарын 6, 1887
| established_event4     = [[Францын Мадагаскар|Мадагаскарын колонийн хараат байдал]]
| established_date4      = 4 сарын 9, 1908
| established_event5     = [[Францын далайн чанад дахь нутаг|Францын далайн чандын нутаг]]
| established_date5      = 10 сарын 27, 1946
| established_event6     = Коморос улс
| established_date6      = 12 сарын 22, 1961
| established_event7     = [[Франц]]аас тусгаар тогтнов
| established_date7      = 7 сарын 6, 1975
| established_event8     = Исламын Холбооны Бүгд Найрамдах Коморос Улс
| established_date8      = 10 сарын 1, 1978&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mjp.univ-perp.fr/constit/km1978.htm |title=Comoros Constitution of October 1, 1978 |publisher=Digithèque MJP |date=2012 |access-date=24 October 2020 |archive-date=27 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027171729/https://mjp.univ-perp.fr/constit/km1978.htm |url-status=live }} {{in lang|fr}}&lt;/ref&gt;
| established_event9     = Коморосын Холбооны Улс
| established_date9      = 12 сарын 23, 2001
| established_event10    = [[Коморосын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date10     = 5 сарын 17, 2009
| currency               = [[Коморос франк]]
| currency_code          = KMF
| time_zone              = [[Зүүн Африкийн Цаг|ЗАЦ]]
| utc_offset             = +3
| time_zone_DST          = 
| utc_offset_DST         = 
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[+269]]
| cctld                  = [[.km]]
| today                  = 
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite book |first1=Martin |last1=Ottenheimer |first2=Harriet |last2=Ottenheimer |year=1994 |title=Historical Dictionary of the Comoro Islands |publisher=Scarecrow |page=73 |isbn=978-0-8108-2819-3}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Коморос Улс''' (&lt;big&gt;{{lang-ar|جزر القمر}}&lt;/big&gt; ''Чузур аль-Катар'', [[Комор хэл|комороор]] &lt;big&gt;قمر&lt;/big&gt; ''Комори'', {{lang-fr|Comores}} [{{IPA|kɔˈmɔːʀ}}]; 2001 оноос хойш албан ёсоор '''Коморосын Холбооны Улс''') нь [[Энэтхэгийн далай]] дахь [[Мозамбикийн хоолой]]н хойд гарцан дээр [[Мозамбик]] ба [[Мадагаскар]] хоёр улсын дунд орших [[Арлын улс|арлын]] [[Холбооны улс|холбооны улс]] юм. Коморос нь [[Коморын Арлууд]] дахь үндсэн дөрвөн арлын гурваас бүрддэг. Эдгээрт [[Их Комор]] (Нгазиджа),  [[Анжуан]] (Ндзуани), [[Мохели]] (Мвали) болон бусад хэд хэдэн жижиг арлууд ордог. Дөрөв дэх гол арал болох [[Майот]] нь [[Франц]]ын [[далайн чанад дахь департамент]] боловч холбооны улс бас манайх хэмээн маргадаг байна.

Коморос нь 1975 онд Францаас салан тусгаар тогтносон. Тус улсын ойролцоогоор 795.000 хүн амын дийлэнх нь [[Дорнод Африк|дорнод африк]] болон [[Арабчууд|арабаас]] гаралтай бөгөөд ихэнх нь [[муслим]]. Улсын нэр нь арабаар ''Чузур аль-Катар'' ({{lang-ar|جزر القمر&amp;lrm;}}) бөгөөд энэ нь „Сарны Арлууд“ гэсэн утгатай аж.

== Tүүх == 
{{Гол|Коморосын түүх}}
=== Эртний түүх ===
Эдгээр арлууд дээр хэзээ бас хаанаас анхны иргэд ирж суурьшсан нь тодорхой биш юм. Археологичид Анжуан арлаас 6-р зууны үеийн суурингийн туурь олсон байдаг. Нийтийн тооллын нэгдүгээр зуунд [[Индонез]]ээс далайгаар [[австронез хэл|австронезийн]] цагаач нар [[Мадагаскар]]т газардсан байх магадлалтай хэмээн үздэг бөгөөд тэднээс зарим нь коморт суурьшсан байх талтай юм. Үүнээс гадна [[Дорнод Африк|дорнод африк]]аас [[банту]] ард түмэн иржээ.
=== Исламд орсон үе ===
[[Aрабчууд]] ба [[Перс үндэстэн|персүүд]] ч 15-р зуунаас зочлон ирж, үндсэн дөрвөн арал дээр олноор суурьших болсноос гадна [[ислам|исламын шашныг]] нэвтрүүлэв. Тэд ихэвчлэн эргийн орчмоор суурьшин, [[султан|султант улсаа]] байгуулан, харин уугуул иргэдийг нь арлын гол хэсэг рүү шахан түрэх болжээ. 16-р зуунд Коморос нь бүс нутгийн худалдааны төв болон будаа, халуун ногоо, [[амбра]] мөн түүнчлэн боолуудыг зүүн африкийн ба ойрх дорнодын боомтууд руу экспортолдог байв.
=== Арабын султант улсуудын ноёрхол ===
Европын анхны зочид нь [[португалчууд]] байсан ба тэд 1505 онд Их Комор арал дээр газарджээ. 1527 онд Коморос анх удаа Португалын газрын зурагт тэмдэглэгдэв. 19-р зууны дунд үеийг хүртэл [[арабчууд|арабын]] [[ислам]]ын нөлөө давамгайлж байв. 1865 онд нийт хүн амын 40 орчим хувийг боолууд бүрдүүлж байлаа. 18-р зууны сүүлээс Мадагаскараас [[сакалава]] үндэстэн Комор арал дээрх боолуудын анд гарч, Майотыг бараг л эзэнгүй арал болгожээ. Сакалавын Хант Улсыг [[Мерина]] эзэлсний дараа л энэхүү дайрлага зогссон байна.
=== Францын нөлөөнд байсан үе ===
19-р зууны эхний хагаст [[Энэтхэгийн далай]]н баруун талд орших арлуудын төлөөх [[Франц]], [[Их Британи]]йн тэмцэл эхлэв. 1841 онд Майот арлыг эзэмшилдээ авснаар францчууд Коморос орчмын бүс нутгийг эрхшээлдээ оруулж чаджээ. 1886 онд үлдсэн гурван арлыг мэдэлдээ оруулан, хамгаалалт тогтоов. 1912 онд сүүлчийн султан хаан ширээнээс буун, Коморос нь Майот арал дээрx [[Дзаудзи]] хотод төвтэй колони болж орхив. Колони байх үедээ [[Боолчлол|боолчлолыг]] халав.

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}
{{NoteFoot}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Comoros|Коморос}}
{{Wiktionary}}
{{Wikiatlas|Comoros}}
* [http://www.countrystudies.us/comoros/ Countrystudies.us: Comoros]
* {{CIA-Factbook|Code=cn}}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{Африк}}
{{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}
{{Coordinate|article=DMS|NS=12/11/0/S|EW=44/14/0/E|type=country|region=KM}}

[[Ангилал:Коморос| ]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Африкийн орон]]
[[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>1zl9b8v9bxwqyafu3o84ci0ingldmpb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уран барималч Ч.Дашзэвэгийн гэр музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105823</id>
    <revision>
      <id>871976</id>
      <parentid>839181</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9179" sha1="eafdg7je3rnehi6uw89pozq9g4t7glk" xml:space="preserve">{{Инфобокс музей
| name             = Уран барималч Ч.Дашзэвэгийн гэр музей 
| native_name      = Dashzeveg Art museum
| native_name_lang = 
| image            = Ger museum.jpg
| caption          ='''Дашзэвэгийн гэр музей''' 
| map_type         = 
| map_caption      = 
| map_alt          = 
| coordinates_type = 
| established      = 2002 он
| dissolved        = 
| location         = Баянзүрх баг, [[Өмнөдэлгэр сум]], [[Хэнтий аймаг]]
| type             = 
| website          = 
}}

'''Уран барималч [[Чимидийн Дашзэвэг|Ч.Дашзэвэг]]ийн гэр музей''' - [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] аймгийн [[Өмнөдэлгэр сум]]ын Баянзүрх багийн төвд байрладаг. 2002 онд анх байгуулагдан, ажиллаж байна. Хөдөө орон нутагт нээгдсэн анхны Гэр-Музей юм. &lt;ref&gt;http://www.findglocal.com/MN/Ulaanbaatar/120248098382226/Dashzeveg-Art-museum&lt;/ref&gt;

==Түүх==
Монголын Дүрслэх Урлагийн монументаль чиглэлийн томоохон төлөөлөгчийн нэг, Монгол Улсын [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]], нэрт уран барималч [[Чимидийн Дашзэвэг]] нь уран бүтээлийн арвин их өвийг үлдээсэн хүн. Жар шахам жил бүтээн туурвихдаа арав гаруй томоохон хөшөө, хот чимэглэлийн баримлууд, өөрийн гараар зурсан судалбар, таталбар, хөрөг зурагнууд, өөрийн мэлмийд туссан түүх өгүүлсэн олон зуун фото зургийг авч хойч үедээ өвлүүлсэн байна. 
 
[[Файл:Ч.Дашзэвэг, Г.Бадам.jpg|thumb||right|Уран барималч [[Чимидийн Дашзэвэг|Ч.Дашзэвэг]] эхнэр [[Гаадангийн Бадам|Г.Бадам]]ын ([[Гавьяат Багш|МУГБ]]) хамт. 2008 он]]

== Гэр Музейн танхим==

===Босгосон хөшөө баримлуудын зургаас===

Монголын Үндэсний Тусгаар тогтнолын төлөөх цогтой тэмцэгч [[Амарсанаа]] баатрын морьт хөшөө, Ардын хөдөлгөөний удирдагч [[Ард Аюуш]]ийн гэрэлт хөшөө, Амь насаа эх орон ард түмнийхээ төлөө зориулсан [[Бэгзийн Гиваан]], [[Лхүнэрэвийн Даваадорж]], [[Хоролын Дамба]], [[Түвдэнгийн Бор]], [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Самданжамцын Лхагвадорж]] гэсэн [[БНМАУ-ын баатар цол|БНМАУ-ын]] эрэлхэг баатруудын хөшөөг төрсөн нутаг газар нь сүндэрлүүлсэн юм. 
Эдгээр баатруудын үйл хэргийг хойч үед нь үлдээн мөнхлөхөд уран бүтээлийн гол зорилгоо тавьсан тэрээр мал аж ахуй болон ан амьтны сэдэвтэй барималуудыг ч ихээхэн бүтээсэн юм. 
&lt;gallery perrow=4 widths=160px heights=190px&gt;


Файл:Бууран гүц.jpg|thumb|'''Бууран гүц'''. Улаанбаатар хотын Шаазан ваарны үйлдвэрийн захиалгаар хийгдсэн эх загвар. 1959 он
Файл:Ц.Олзвой баатар.jpg|thumb|[[БНМАУ-ын баатар цол|БНМАУ-ын баатар]] '''[[Цэндийн Олзвой|Ц.Олзвой]]''' хөшөө. [[Ховд аймаг|Ховд аймг]]ийн [[Манхан сум]]анд Н.Жамбаагийн эх загвараар 1962 онд босгосон.
Файл:Т.Борын хөшөө.jpg|thumb|right|[[БНМАУ-ын баатар цол|БНМАУ-ын баатар]] '''[[Түвдэнгийн Бор|Т.Бор]]'''ын хөшөө. [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймг]]ийн [[Цогтцэций сум]]анд Л.Дашдэлэгийн эх загвараар 1964 онд босгосон.
Файл:Mongoliin undesnii tusgaar togtnoliin tuluu tsogtoi temtsegch Amarsanaagiin hushuu. 1966 ond Hovd aimgiin tuvd bosgoson (Uuriin eh zagvar) (2).jpg|thumb|center|Үндэсний тусгаар тогтнолын төлөө цогтой тэмцэгч '''[[Амарсанаа]]''' баатар. [[Ховд аймаг|Ховд аймг]]ийн төвд өөрийн эх загвараар [[Чимидийн Дашзэвэг|Ч.Дашзэвэг]] 1966 онд босгосон.
Файл:Ард Аюуш.jpg|thumb|right|Ардын хөдөлгөөний удирдагч''' [[Ард Аюуш]]'''. [[Ховд аймаг|Ховд аймг]]ийн төвд Д.Санжаагийн эх загвараар [[Чимидийн Дашзэвэг|Ч.Дашзэвэг]] 1966 онд босгосон. 
Файл:BNMAU-n baatar Horoliin Damba. Hentii aimgiin Umnudelger. 1967 on (uuriin eh zagvar).jpg|thumb|right|[[БНМАУ-ын баатар цол|БНМАУ-ын баатар]] '''[[Хоролын Дамба|Х.Дамб]]'''ын хөшөө. [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймг]]ийн [[Өмнөдэлгэр сум]]ын төвд өөрийн эх загвараар [[Чимидийн Дашзэвэг|Ч.Дашзэвэг]] 1967 онд босгосон.
Файл:Гивааны хөшөө.jpg|thumb|right|[[БНМАУ-ын баатар цол|БНМАУ-ын баатар]] '''[[Бэгзийн Гиваан|Б.Гиваан]]'''ы хөшөөг 1973 онд [[Увс аймаг|Увс аймг]]ийн төвд өөрийн эх загвараар [[Чимидийн Дашзэвэг|Ч.Дашзэвэг]] босгосон.
Файл:Алтайн цагаан дагина.jpg|thumb|left|'''Алтайн цагаан дагина'''. [[Ховд аймаг|Ховд аймг]]ийн төвд өөрийн эх загвараар [[Чимидийн Дашзэвэг|Ч.Дашзэвэг]] 1975 онд босгосон.
Файл:Буга согоо.jpg|thumb|'''Буга согоо'''. [[Хангал нуур]]ын эрэгт өөрийн эх загвараар [[Чимидийн Дашзэвэг|Ч.Дашзэвэг]] 1990 он босгосон.
Файл:Хурдны морь баримал.jpg|thumb|'''Уяа сойлго таарсан [[монгол морь]]'''ны баримал. 2008 он. Энэхүү баримал нь Ч.Дашзэвэгийн сүүлчийн бүтээл бөгөөд хүрлээр 5 хувь цутгагдсан болно.
&lt;/gallery&gt;

===Ч.Дашзэвэгийн авсан гэрэл зургуудаас===
&lt;gallery perrow=4 widths=160px heights=190px&gt;


&lt;/gallery&gt;

===Түүний зурсан таталбар зургуудаас===
&lt;gallery perrow=4 widths=160px heights=190px&gt;


&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery perrow=4 widths=190px heights=160px&gt;


&lt;/gallery&gt;
===Уран барималч Ч.Дашзэвэгийн эдэлж хэрэглэж байсан эд зүйлс===
&lt;gallery perrow=4 widths=190px heights=160px&gt;
Файл:Ч.Дашзэвэгийн буу.jpg|thumb|Уран барималч [[Чимидийн Дашзэвэг|Ч.Дашзэвэг]]ийн хэрэглэж байсан хуучны буу. 1900-аад онд үйлдвэрлэгдсэн.
&lt;/gallery&gt;
===Хуучны эд зүйлс===
2001 оноос [[Чимидийн Дашзэвэг]] өөрийн уран бүтээлийн  Гэр-музейг [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймг]]ийн [[Өмнөдэлгэр сум]]ын [[Баянзүрх баг]]ийн төвд байгуулсан ба өөрийн уран бүтээлээс гадна тус орон нутгийн хүн ардын аж ахуй нийгмийн байдлыг илтгэсэн түүхэн үзмэрүүдийг олноор цуглуулсан байдаг. 
&lt;gallery perrow=4 widths=190px heights=160px&gt;
Файл:Тэрэгний дугуй.jpg|thumb|Ходоок тэрэгний дугуй. [[Оросын хаан|Цагаан хаан]]ы үеийн буюу 1900-аад он
Файл:Үхэр тэрэг.jpg|thumb|Ходоок тэрэг. Нэг ч хадаас ороогүй. Цагаан хааны үеийн буюу 1960-аад он
Файл:Шавар ваар.jpg|thumb|Шавар ваар. 1940-өөд он
&lt;/gallery&gt;
Монголын Дүрслэх урлагийн нэгээхэн хэсгийг сурталчилж чадсан энэхүү музейг уран барималчийн үр хүүхдүүд нь Орон нутгийг судлах музей болгон өргөжүүлэхээр зорилт тавин ажиллаж байна.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Монголын музей]]
[[Ангилал:Өмнөдэлгэр сум]]
[[Ангилал:Хэнтий аймгийн барилга байгууламж]]</text>
      <sha1>eafdg7je3rnehi6uw89pozq9g4t7glk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105908</id>
    <revision>
      <id>872028</id>
      <parentid>871491</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T03:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74559" sha1="5cpu5d5ig7hf0b42r6h35jtnqm6poj3" xml:space="preserve">{{Short description|Хойд Израилын хот}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Хайфа
| native_name              = {{native name|he|חיפה|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native name|ar|حيفا|italics=off}}
| settlement_type          = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] 
| image_skyline            = {{Multiple image
  | perrow = 1/3/2/2
  | border = infobox
  | total_width = 300
  | caption_align = center
  | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg
  | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот
  | image2 = SailTower.jpg
  | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]]
  | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg
  | caption3 = [[Хайфагийн театр]]
  | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg
  | caption4 = [[IEC Tower]]
  | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg
  | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]]
  | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg
  | caption6 = [[Бат-Галим]]
  | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg
  | caption7 = [[Адар]]
  | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg
  | caption8 = [[Стелла Марис хийд]]
}}
| image_flag               = Flag of Haifa.svg
| image_blank_emblem       = [[File:Haifa coa.svg|60px]]
| blank_emblem_type        = Сүлд
| image_map                = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = Хайфагийн газрын зураг
| pushpin_map_alt          =
| pushpin_map              = Израил умард хайфа#Израил
| pushpin_mapsize          =
| pushpin_label_position   = left
| pushpin_map_caption      = Израил дахь байршил
| coordinates              = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}}
|subdivision_type          = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
|subdivision_name          = {{ISR}}
|subdivision_type1         = [[Израилын тойргууд|Тойрог]]
|subdivision_name1         = [[Хайфа тойрог|Хайфа]]
|subdivision_type2         = Дэд тойрог
|subdivision_name2         = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]]
| established_title        = Байгуулагдсан
| established_date         = МЭ 1-р зуун
|government_type           = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]
|governing_body            = Хайфа хотын захиргаа
| leader_title             = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name              = [[Йона Яхав]]
| unit_pref                = metric
| area_total_dunam         = {{formatnum:63666|R}}
| population_footnotes     = {{Israel populations|reference}}
| population_total         = {{Israel populations|Haifa}}
| population_urban         = 600,000
| population_metro         = 1,050,000
| population_as_of         = {{Israel populations|Year}}
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = Хайфачууд
| demographics_type1       = Угсаатан
| demographics1_footnotes  = {{Israel populations|reference}}
|  demographics1_title1    = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]]
|  demographics1_info1     = 73.1%
|  demographics1_title2    = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]]
|  demographics1_info2     = 12.1%
|  demographics1_title3    = Бусад
|  demographics1_info3     = 14.8%
| timezone1           = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]]
| utc_offset1         = +2
| timezone1_DST       = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]]
| utc_offset1_DST     = +3
| website                  = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}}
}}

'''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог.

Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. 

Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.&lt;ref name=&quot;Judaica&quot;&gt;[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139&lt;/ref&gt; МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. 

Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; 

== Нэрний гарал үүсэл ==
Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}&lt;/ref&gt; 

== Түүх ==

=== Османчуудын ноёрхол ===
[[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг.  [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон.

[[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв.

[[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&amp;pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}&lt;/ref&gt; Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв.

[[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов.   [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;modern&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.&lt;ref&gt;Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)&lt;/ref&gt;

Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв.

[[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]]
[[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]]
Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ.

[[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан.
[[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]]

=== Британийн мандат ===
[[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. 

Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}&lt;/ref&gt;  [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв.  [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.&lt;ref&gt;Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1922&quot;&gt;Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]&lt;/ref&gt; [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.&lt;ref&gt;Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]]

=== 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн ===
[[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.&lt;ref&gt;[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}&lt;/ref&gt; Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.&lt;ref&gt;Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.&lt;/ref&gt; 

Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв.

Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.&lt;ref&gt;Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: &quot;Nor is there any evidence that a &quot;massacre&quot; took place in the town.&quot;&lt;/ref&gt; 
[[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]]

=== Израил улс ===
[[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. 

[[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.&lt;ref name=&quot;Johal&quot;&gt;{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}&lt;/ref&gt;

[[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}&lt;/ref&gt; 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Хүн ам ==
{{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}}
Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;Stats2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.&lt;ref&gt;Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}&lt;/ref&gt;

1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.&lt;ref name=&quot;demo&quot;&gt;{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}&lt;/ref&gt;

[[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;globes&quot;&gt;{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==
Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}&lt;/ref&gt; [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.&lt;ref name=&quot;tiers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}&lt;/ref&gt; Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}&lt;/ref&gt;{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}}

== Уур амьсгал ==
Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-09-27 03:09:31 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.

{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010)
|metric first=yes
|single line=yes
|Jan record high C=27.0
|Feb record high C=30.4
|Mar record high C=38.0
|Apr record high C=42.5
|May record high C=44.6
|Jun record high C=43.5
|Jul record high C=37.8
|Aug record high C=37.8
|Sep record high C=41.8
|Oct record high C=41.4
|Nov record high C=36.0
|Dec record high C=31.5
|Jan avg record high C=22.6
|Feb avg record high C=25.0
|Mar avg record high C=29.9
|Apr avg record high C=35.5
|May avg record high C=36.2
|Jun avg record high C=34.6
|Jul avg record high C=35.2
|Aug avg record high C=34.1
|Sep avg record high C=34.7
|Oct avg record high C=35.4
|Nov avg record high C=30.3
|Dec avg record high C=24.7
|year avg record high C=
|Jan high C=17.8
|Feb high C=18.6
|Mar high C=20.9
|Apr high C=23.8
|May high C=26.5
|Jun high C=29.5
|Jul high C=31.6
|Aug high C=31.6
|Sep high C=30.2
|Oct high C=27.9
|Nov high C=24.4
|Dec high C=19.8
|year high C=
|Jan mean C=13.9
|Feb mean C=14.4
|Mar mean C=16.5
|Apr mean C=19.4
|May mean C=22.4
|Jun mean C=25.7
|Jul mean C=28.0
|Aug mean C=28.4
|Sep mean C=26.7
|Oct mean C=23.7
|Nov mean C=19.8
|Dec mean C=15.8
|year mean C=
|Jan low C=10.0
|Feb low C=10.2
|Mar low C=12.1
|Apr low C=14.8
|May low C=18.2
|Jun low C=21.9
|Jul low C=24.4
|Aug low C=25.1
|Sep low C=23.2
|Oct low C=19.5
|Nov low C=15.1
|Dec low C=11.8
|year low C=15.9
|Jan avg record low C=5.4
|Feb avg record low C=6.1
|Mar avg record low C=7.6
|Apr avg record low C=9.5
|May avg record low C=13.7
|Jun avg record low C=18.4
|Jul avg record low C=21.7
|Aug avg record low C=22.7
|Sep avg record low C=19.5
|Oct avg record low C=14.8
|Nov avg record low C=9.9
|Dec avg record low C=7.3
|year avg record low C=
|Jan record low C=-1.6
|Feb record low C=-3.5
|Mar record low C=2.0
|Apr record low C=4.3
|May record low C=9.6
|Jun record low C=13.0
|Jul record low C=17.0
|Aug record low C=17.9
|Sep record low C=14.2
|Oct record low C=8.5
|Nov record low C=5.0
|Dec record low C=0.2
|year record low C=
|rain colour=green
|Jan rain mm=124.9
|Feb rain mm=95.2
|Mar rain mm=52.8
|Apr rain mm=23.6
|May rain mm=2.7
|Jun rain mm=0.1
|Jul rain mm=0.0
|Aug rain mm=0.0
|Sep rain mm=1.2
|Oct rain mm=28.0
|Nov rain mm=77.8
|Dec rain mm=135.5
|unit rain days=0.1 мм
|Jan rain days=13.9
|Feb rain days=11.7
|Mar rain days=8.6
|Apr rain days=3.6
|May rain days=1.4
|Jun rain days=0.1
|Jul rain days=0.1
|Aug rain days=0
|Sep rain days=0.8
|Oct rain days=3.9
|Nov rain days=8.0
|Dec rain days=11.8
|source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''&lt;ref name=IMS&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Rain&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;
}}

== Эдийн засаг ==
[[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]]
[[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]]
Израилын &quot;Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг&quot; гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tel Aviv: &quot;Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays&quot;|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com|archive-date=11 Зургадугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611073309/https://www.emporis.com/buildings/227526/haifa-oil-refinery-cooling-towers-haifa-israel|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.&lt;ref name=&quot;Monocle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

[[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;hotels&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&amp;fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Аялал жуулчлал ===
[[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.&lt;ref name=&quot;leisure&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}&lt;/ref&gt; [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Урлаг ба соёл ==
[[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]]
[[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]]
Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture &amp; Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}&lt;/ref&gt; Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн &quot;Едиот Хайфа&quot; сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок &amp; блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ.

=== Музей ===
[[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]]
Хайфа нь арав гаруй музейтэй.&lt;ref name=&quot;museums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн  амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг.

== Засгийн газар ==
[[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.&lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&amp;q=haifa+municipality&amp;pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}&lt;/ref&gt;

Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. 

Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.&lt;ref name=&quot;council&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt; [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.&lt;ref name=&quot;councillors&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt;

=== Хотын дарга нар ===
[[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]]
{{Div col}}
* [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77)
* [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81)
* [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84)
* [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903)
* [[Джамиль Садик]] (1904–10)
* [[Рифат аль-Салах]] (1910–11)
* [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13)
* [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27)
* [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40)
* [[Шабтай Леви]] (1940–51)
* [[Абба Хуши]] (1951–1969)
* [[Моше Флиманн]] (1969–1973)
* [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975)
* [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978)
* [[Ари Гурель]] (1978–1993)
* [[Амрам Мицна]] (1993–2003)
* [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003)
* [[Йона Яхав]] (2003–2018)
* [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024)
* [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе)
 {{Div col end}}

== Эмнэлгийн байгууламж ==
[[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]]
[[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]]
Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt; Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}&lt;/ref&gt; Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==
Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг.

[[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.&lt;ref name=&quot;edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Тээвэр ==

=== Нийтийн тээвэр ===
[[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]]
Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг.

Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг:

* Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд
* Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал

Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг.
[[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]]
Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно.

Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм.
[[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]]
Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ.

=== Агаар болон далайн тээвэр ===
[[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг.

=== Зам ===
Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;

== Спорт ==
[[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]]
Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. 

Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн.

Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан.

== Ах дүү хотууд ==
Одоогийн байдлаар:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он
* {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он
*{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он
* {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны
* {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он
* {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он
* {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он
* {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] 
* {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он
* {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, &quot;Каньон Азриели Хайфа&quot; худалдааны төв, Конгрессийн төв.
Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус
Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг
Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам
Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв
Файл:Метронит..jpg|Метронит
Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв
Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв
Файл:Karmelit.jpg|Кармелит
Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил
Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал
Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт
Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан
Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж
Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац»
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Haifa|Хайфа}}
{{Wikinews|Haifa|Хайфа}}
{{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}}

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
{{Израилын хот}}
{{Хайфа тойрог}}

[[Ангилал:Хайфа| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойрог]]
[[Ангилал:Израилын хот]]</text>
      <sha1>5cpu5d5ig7hf0b42r6h35jtnqm6poj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:GSEn</title>
    <ns>10</ns>
    <id>106227</id>
    <revision>
      <id>872008</id>
      <parentid>639517</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255" sha1="bxr7gkq61j41g9thp0yt7bnwrt31qbm" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;''[http://bse.sci-lib.com/article{{{1}}}.html {{{2|{{PAGENAME}}}}}]'' ''[[Зөвлөлтийн их нэвтэрхий толь]]'' (Орос хэлээр) – via Great Scientific Library&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bxr7gkq61j41g9thp0yt7bnwrt31qbm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872009</id>
      <parentid>872008</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T23:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:GSE]] to [[Загвар:GSEn]]</comment>
      <origin>872008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255" sha1="bxr7gkq61j41g9thp0yt7bnwrt31qbm" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;''[http://bse.sci-lib.com/article{{{1}}}.html {{{2|{{PAGENAME}}}}}]'' ''[[Зөвлөлтийн их нэвтэрхий толь]]'' (Орос хэлээр) – via Great Scientific Library&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bxr7gkq61j41g9thp0yt7bnwrt31qbm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Цэргийн Музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109838</id>
    <revision>
      <id>871978</id>
      <parentid>838716</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7804" sha1="ar4fnivrpcnqz16hbdzdo7w37qq97gv" xml:space="preserve">{{Short description|Баянзүрх дүүргийн музей}}
{{Инфобокс музей
| name= Монгол Цэргийн Музей
| logo= 
| logo_upright= 
| logo_alt= 
| logo_caption= 
| image= Mongolian Military Museum.jpg
| image_upright= 
| alt= 
| caption= 
| pushpin_map= 
| pushpin_relief= 
| pushpin_map_size= 
| pushpin_caption= 
| coordinates= {{coord|47.9226|106.9533|type:landmark_region:MN|display=inline,title}}
| former_name= 
| established= {{Start date|1966|01|21}}
| dissolved=
| location= [[Баянзүрх]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type=Цэргийн түүхийн музей
| accreditation= 
| key_holdings= 
| collections= 
| collection_size= 8,000
| visitors= 
| founder= [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]
| executive_director= 
| leader_type= 
| leader= 
| director= 
| president= 
| ceo= 
| architect= 
| historian= 
| owner= 
| public_transit= 
| parking= 
| network= 
| website= 
| embedded=
}}
'''Монгол Цэргийн Музей''' нь [[БНМАУ]]-ын [[Улс Төрийн Товчоо|Улс Төрийн Товчооны]] 2 тоот тогтоолоор [[Монголын Ардын Арми|Монголын Ардын Армийн]] музей байгуулах шийдвэр гарснаар [[1966 он|1966]] онд үүсгэн байгуулагдсан. Тус музей нь Монголын цэрэг, зэвсэгт хүчний түүхийн дурсгалт эд өлөг цуглуулах, хадгалж хамгаалах, судлан шинжлэх, сурталчлах үүрэг, зорилт бүхий судалгаа, сурталчилгаа эрдэм шинжилгээний, соёлын байгууллага юм. 

== Түүх ==
Монголын Ардын армийн музей анх Офицеруудын ордны хоёрдугаар давхарт байрлан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.  

[[1987]] онд БНМАУ-ын [[Сайд нарын Зөвлөл|Сайд нарын Зөвлөлийн]] “Монгол Ардын армийн цогцолбор байгуулах тухай&quot; тогтоол гарснаар өнөөгийн Монгол цэргийн музей байгуулагдах эхлэл тавигдсан. 

[[1991]] оны [[10 сарын 2]]-ны өдөр БНМАУ-ын [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]], Засгийн газрын дэргэдэх Соёл урлагийн хөгжлийн хорооны хамтарсан тушаалаар  “Монгол цэргийн музей” хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Музейн барилгын ажлыг Ардын армийн 022, 158 дугаар ангиуд гүйцэтгэжээ.  

[[1996]] оны [[3 сарын 15]]-нд '''Монгол цэргийн музей''' албан ёсоор нээлтээ хийсэн байна. 

== Бүтэц ==
Эдүгээ 800 кв.м талбайд 3000 гаруй үзмэрийг дэлгэн үзүүлсэн ба “Эртний түүхийн”, “Шинэ түүхийн” гэсэн үзүүлэнгийн 2 танхимаас гадна “Маршал” гэсэн хүндэтгэлийн танхим ажиллуулдаг. Музейн барилгын гадаа талбайд байлдааны техник хэрэгслийн ил үзмэрүүд байхаас гадна нэг салбар музей байдаг нь [[Г.К.Жуковын гэр музей|Г.К.Жуковын дурсгалын музей]] юм.
=== Эртний түүхийн танхим ===
Эртний түүхийн танхимд хуучин чулуун зэвсгийн дээд үеэс XX зууны эхэн үеийг хүртлэх дурсгал, НТӨ VIII-VII зууны хүрэл дуулга, хутга, сүх, [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] цэргийн хүрэл тоногтой суран бүс, төрөл бүрийн сумны зэвүүд, бие хамгаалах хэрэгслүүд, [[13-р зуун|XIII зууны]] үед хамаарах чонын сийлбэр бүхий хотгор илд, [[1372 он|1372 оны]] хүрлээр цутгасан галт буу зэрэг ховор үнэт үзмэрүүд бий.  

=== Шинэ үеийн түүхийн танхим ===
[[1911 он|1911]] он буюу [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] үе, [[1921 он|1921]] оны [[Ардын хувьсгал|Ардын хувьсгалын]] үе, [[1930 он|1930]]-аад оны [[Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг|МАХЦ]], [[1939]] оны [[Халхын голын дайн]], [[1945 он|1945]] оны [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] Монголчуудын оролцоо, [[Чөлөөлөх дайн]], [[1948 он|1948]] оны [[Баруун хилийн зэвсэгт тулгаралт]], 1956-1990 оны Монголын Ардын Арми, [[1991 он|1991]] оноос өнөөг хүртэлх [[Монголын Зэвсэгт хүчин]], Энхийг дэмжих ажиллагаанд Монгол цэргийн түүх багтжээ.

=== '''Цэргийн төрөл мэргэжлийн танхим''' ===
Цэргийн холбоо, Артиллерын цэрэг, Улсын агаарын довтолгооноос хамгаалах цэрэг, Цэргийн улс төр, Ар талын түүхийг толилуулснаас гадна Монголын Ардын Армид ашиглагдаж байсан буудлагын зэвсэг, багаж хэрэгсэл зэрэг олон сонирхолтой  үзмэрийг дэглэн үзүүлсэн.

=== Хүндэтгэлийн танхим ===
Богд хаант Монгол Улсын үеэс өнөөдрийг хүртэлх Монгол Улсын төрийн сүлд, далбааны өөрчлөлт, Монгол Улсын маршалуудын түүхэнд холбогдох ховор үзмэрүүд бий.

[[2019]] онд  Монгол цэргийн музейг Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнасан байна. 

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat}}
*[https://web.archive.org/web/20210203032653/http://militarymuseum.mod.gov.mn/ Монгол цэргийн музейн албан ёсны веб сайт]
*[http://mod.gov.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9/ БХЯ Монгол цэргийн музей]
*[https://www.facebook.com/MilitaryMuseumMongolia/ Монгол цэргийн музей ФБ хуудас]
*[https://web.archive.org/web/20210203230508/http://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=12 Монгол цэргийн музей]
*[http://ub.life/p/2536 Монгол цэргийн музей 50 нас хүрлээ]
*[https://web.archive.org/web/20210204010151/https://president.mn/7906/ Монгол цэргийн музейг Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагналаа]
*[https://www.facebook.com/321812307904778/posts/1923157427770250/ Монгол цэргийн музейд өнжсөн тэмдэглэл]
*[https://montsame.mn/mn/read/18040 Монгол цэргийн музейд 9400 гаруй үзмэр хадгалагдаж байна]

[[Ангилал:1966 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]]</text>
      <sha1>ar4fnivrpcnqz16hbdzdo7w37qq97gv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Олон Улсын Шатрын Холбоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119791</id>
    <revision>
      <id>872031</id>
      <parentid>819229</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T03:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7387" sha1="mtar19dy49b4iixmfib9aduzgfni3ye" xml:space="preserve">[[Файл:Chess set 2014.jpg|thumb|268x268px|Шатар]]
'''Олон Улсын Шатрын Холбоо''' ('''ФИДЕ''', {{lang-fr|Fédération Internationale des Échecs}}, '''''FIDE''''') - Дэлхийн улс орнуудыйн Үндэсний шатрын холбоодыг нэгтгэн 1924 оны 7-р сарын 20-нд [[Парис]] хотноо байгуулагдсан олон улсын спортын байгууллага. Шатрын спортыг сурталчлах, нэр дэвшигчдийн оролцох тэмцээн, [[Шaтpын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]], шатрын Олимпиад болон бусад олон улсын шатрын тэмцээнүүдийг зохион байгуулах; спортын цол олгох, шатарчдын албан ёсны үнэлгээ, эрэмбийг тооцож нийтэлдэг байгууллага. ФИДЕ-гийн уриай бол «Gens Una Sumus» («Бид-нэг гэр бүл» — [[Латин хэл|латин]]). 

ФИДЕ-гийн төв байр [[Швейцар|Швейцарын]] [[Лозанн]] хотод байралдаг. Мөн ОХУ-ын Халимаг улсын нийслэл [[Элст]] хотод салбар байралдаг байна.

ФИДЕ-гийн Дүрмэнд [[Англи хэл|англи]] болон [[франц хэл]] албан ёсны гэдэг боловч бүх баримт бичиг нь англи хэлээр явагддаг байна. Үүнээс гадна ФИДЕ-гийн хуралд испани, орос хэл ашигладаг байна. 

ФИДЕ-гийн гишүүн болох Үндэсний шатрын холбоод ФИДЕ-гийн Ерөнхий Ассамблейд саналын эрхтэй байдаг. Үйл ажиллагаа нь ФИДЕ-гийн Дүрэмтэй харшлахгүй бол аль улсын Үндэсний холбоо тус байгууллагад элсэж болно. 

Олон Улсын Шатрын Холбоо ФИДЕ анх 1924 онд байгуулагдах үедээ 14 улсын холбоог нэгтгэсэн байдаг.  Үүнд: Аргентин, Бельги, Их Британи, Унгар, Испани, Итали, Канад, Нидерланд, Польш, Румын, Франц, Чехословак, Швейцар, Югослав улсууд байжээ. 

1960-аад оны дундуур Холбооны гишүүдийн тоо хөгжиж буй олон орон орж ирснээр эрчимтэй өсч байсан бол 1987 онд 125 болж 2019 оны байдлаар 191 орны Үндэсний шатрын холбоо багтаад байна. Тэдгээрийг бүсчилсэн байдлаар бүс тус бүрээр хуваадаг (2019 онд 35 бүс байна); бүс бүрээс ФИДЕ-ийн байгууллагуудад түүнийг төлөөлөх бүсийн ерөнхийлөгчийг сонгодог байна.

Дүрмийн дагуу жил бүр ФИДЕ-гийн Их хурал чуулах үеэр Ерөнхий Ассамблеи, Гүйцэтгэх Хороо, Комиссууд хуралддаг байна. 

Ерөнхий Ассамблей нь FIDE-ийн хууль тогтоох, гүйцэтгэх дээд байгууллага юм. Үүнд FIDE-ийн гишүүн холбоод бүрээс нэг төлөөлөгч, ФИДЕ-ийн Гүйцэтгэх хорооны гишүүд болон бусад зарим хүмүүс багтдаг боловч зөвхөн холбооны төлөөлөгчид санал өгөх эрхтэй. Ямар нэгэн шалтгаанаар төлөөлөгчөө илгээж чадахгүй байгаа холбоо саналаа өөр холбоонд шилжүүлэх эрхтэй. FIDE-гийн албан тушаалтнуудыг Ерөнхий Ассамблей шууд сонгодог буюу Ерөнхийлөгч томилдог бөгөөд Ерөнхийлөгч батламжилснаар дөрвөн жилийн хугацаатай байдаг. 

Холбооны Ерөнхийлөгч нь FIDE-г албан ёсоор төлөөлж, түүний нэрийн өмнөөс баримт бичигт гарын үсэг зурж, Ерөнхий Ассамблей, Гүйцэтгэх хороо, Ерөнхийлөгчийн Зөвлөлийн хуралдааныг удирддаг байна. 

== Холбооны Ерөнхийлөгчид &lt;ref&gt;[https://federacionargentinadeajedrez.org/?p=6100  Холбооны Ерөнхийлөгчид]&lt;/ref&gt;==

* 1924-1939  Александр Рюб {{NED}}
* 1939-1946  Мурогийн Август {{ARG}}
* 1946-1949  Александр Рюб  {{NED}}
* 1949-1970  Фольке Рогард {{SWE}}
* 1970-1978  Макс Эйве {{NED}}
* 1978-1982  [[Фридерик Олаффсон]] {{ISL}}
* 1982-1995  [[Флоренсио Кампоманес]] {{PHI}}
* 1995-2018 онуудад ОХУ-ын БНХалимаг Улсын Ерөнхийлөгч асан [[Кирсан Илюмжинов]] 
* 2018 -2022-2026 онуудад [[Аркадий Дворкович]]- Оросын Ерөнхий сайдын орлогч асан.
* 2026 оноос [[Тимур Турлов]] ФИДЕ-гийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байна.  

2018 оны 10-р сарын 3-нд [[Батуми]] хотноо болсон ФИДЕ-ийн 89-р Их хурлын үеэр шинэ ерөнхийлөгчийг сонгох сонгууль болсон. ФИДЕ-гийн ерөнхийлөгчийн сонгуульд Георгиос Макропулос, Найжел Шорт, [[Аркадий Дворкович]] гэсэн гурван нэр дэвшигч өрсөлдсөн юм. Сонгуулийн кампанит ажлын үеэр Н.Шорт өрсөлдөгч Аркадий Дворковичийн төлөө өөрийн нэрээ татаж авсан байна. Макропулос 78-ын эсрэг 103 санал авсны дараа Аркадий Дворкович ФИДЕ-ийн шинэ тэргүүн болсон байна.

Казахстаны бизнесмэн [[Тимур Турлов]] Узбекистаны Самарканд хотод болсон ФИДЕ-гийн Ерөнхий Ассамблей үеэр ФИДЕ-гийн ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулсан бөгөөд хоёрдугаар шатанд тэрээр 110 санал авч, Украинд төрсөн Германы бизнесмэн Вадим Розенштейнийг 85 саналаар ялсан.

== Шaтpын Олимпиaд ==

[[Ангилал:Олон Улсын Шатрын Холбоо| ]]
[[Ангилал:Шатрын холбоо]]
[[Ангилал:Шатрын түүх]]
[[Ангилал:Олон улсын спортын холбоо]]
[[Ангилал:Афины спорт]]
[[Ангилал:Швейцарын спортын холбоо]]
[[Ангилал:Афины байгууллага]]
[[Ангилал:Товчилсон үг]]
[[Ангилал:1924 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>mtar19dy49b4iixmfib9aduzgfni3ye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нямтайширын Цэлмүүн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123945</id>
    <revision>
      <id>871985</id>
      <parentid>861541</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>871985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8053" sha1="bqhh40g84mouo2v5cjrfg0ldk3bj24q" xml:space="preserve">{{Инфобокс хүн
| name                      = Нямтайширын Цэлмүүн
| image                     = Tselmuun.png
| caption                   = 
| birth_date                = 
| birth_place               = 
| death_date                = 
| death_place               = 
| alma_mater                = [[АНУ]]-ын Харвардын Бизнесийн сургууль, БНХАУ, Хонгконгийн Стэнфордын их сургууль, [[АНУ]]-ын Валпарайсо их сургууль
| occupation                = [[Монголын Алт МАК|&quot;Монголын Алт&quot; МАК ХХК]]-ийн Ерөнхийлөгч, Бодлогын Зөвлөлийн гишүүн
| years_active              = 2016
| organization              = 
| known_for                 = 
| party                     = 
| spouse                    = 
| children                  = 
| father                    = [[Бямбаагийн Нямтайшир]]
| awards                    = 
| website                   = 
| signature                 = 
}}

'''Нямтайширын Цэлмүүн''' нь [[Монголын Алт МАК|&quot;Монголын Алт&quot; (МАК) ХХК]]-ийн Ерөнхийлөгч, Гүйцэтгэх захирал бөгөөд [[Монгол Улс|Монголын]] бизнесийн салбарт манлайлагч эмэгтэй удирдагч, хөрөнгө оруулагчийн нэг юм.   

Хүүхэд ахуй цагаасаа АНУ-д боловсрол эзэмшсэн тэрээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын Индиана мужийн Валпарайсо Их Сургуульд Бизнесийн удирдлага суралцаж төгссөн. Сургуулиа амжилттай төгссөний дараа эх орондоо ирж Монгол улсын тэргүүлэх арилжааны банкнаас ажлын гараагаа эхлүүлсэн байна. 2 жил ажиллах хугацаандаа орон сууцны цоо шинэ бүтээгдэхүүнийг дотоодын зах зээлд амжилттай нэвтрүүлж, удирдан зохион байгуулах ур чадвараа харуулсан. Үүний дараа [[Монголын Алт МАК|&quot;Монголын Алт&quot; МАК ХХК]]-ийн Төмөр Замын газарт ахлах мэргэжилтнээр ажиллаж, хожим нь Худалдаа, Хөрөнгө оруулалт, Санхүүжилтийн газрын захирал, Худалдаа, Хөрөнгө оруулалт эрхэлсэн Дэд Ерөнхийлөгчөөр тус тус томилогдон тушаал дэвшжээ. Өдгөө [[Монголын Алт МАК|&quot;Монголын Алт&quot; МАК ХХК]]-ийн Ерөнхийлөгч бөгөөд Гүйцэтгэх захирлын албыг хашиж буй тэрээр аав Нямтайширын хамт 2010 оноос хойш компанийнхаа стратегийн бодлогуудыг хэрэгжүүлэн үйл ажиллагааг нь өргөжүүлж байна. Мөн компанийн өмнө хүлээсэн үүргээ гүйцэтгэхийн зэрэгцээ [https://www.stanford.edu/hk/ Стэнфордын Их сургуулийн]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Санхүүгийн инженерийн хөтөлбөрийг 2010 онд, [https://www.hbs.edu/Pages/default.aspx Харвардын Бизнесийн сургуулийн] Гүйцэтгэх удирдлагын хөтөлбөрийг 2015 онд амжилттай төгсөж бизнесийн салбар дахь ур чадвараа ахиулсан байна. 

Одоогоор компанийн хөгжлийн стратеги төлөвлөлтийн хүрээнд Монгол улсын хүнд үйлдвэрлэл, барилгын материалын салбарыг хөгжүүлэн ажиллаж байна. Мөн гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлж олон улсын нэр хүндтэй банкууд, засгийн газрын агентлагуудтай ногоон санхүүжилтийн төслийн яриа, хэлэлцээрүүдэд манлайлан оролцож байна. Түүнчлэн [[Хас банк]], [https://www.hunnuair.com/ Хүннү Эйр] зэрэг салбартаа тэргүүлэгч компаниудын Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байна. Үүнээс гадна, өөрийн үндсэн мэргэжлийн хүрээнд бизнесийн салбарын тэргүүлэх [https://mongoltv.mn/sharktank &quot;Шарк Танк Монгол&quot;] нэвтрүүлгийн 2 улиралд шүүгч, хөрөнгө оруулагчаар уригдан ажиллажээ. 

== Албан тушаал ==

* [[Монголын Алт МАК|&quot;Монголын Алт&quot; МАК ХХК]] - Ерөнхийлөгч, Гүйцэтгэх захирал, Бодлогын зөвлөлийн гишүүн
* Тэнгэр Санхүүгийн Нэгдэл ХХК - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн
* [https://www.xacbank.mn/ Хас Банк ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн
* [https://web.archive.org/web/20220928034441/http://makeurocement.mn/index.html МАК Евро Цемент ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн дарга
* Хүрэн Толгой Коал Майнинг ХХК - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн дарга
* [https://www.hunnuair.com/ Хүннү Эйр ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн
* [https://web.archive.org/web/20220928034440/http://www.premiumbm.mn/ Премиум Бьюлдинг Материалс ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн

== Сайн үйлсийн аян ==
Н.Цэлмүүн 2018 онд нөхөр Б.Баттүшигийн хамт '''&quot;Баттүшиг Цэлмүүн сан&quot;''' ТББ-ыг үүсгэн байгуулж, Монголын ирээдүй болсон хүүхдүүдийн сайн сайхны төлөө эрүүл мэнд, боловсролын тал дээр илүү анхаарч өөрсдийн зүгээс мөнгөн болон бусад дэмжлэгүүдийг тухайн чиглэлийн байгууллагуудаар дамжуулан үзүүлж байна. Тухайлбал, &quot;Гурван гал&quot; эмнэлэгт шаардлагатай байсан нярай хүүхдийн шарлалт хэмжигч аппарат авахад санхүүгийн дэмжлэг үзүүлж, УБ Сонгдо эмнэлгийн санаачилгыг дэмжин хүүхдүүдийн зүрхний хагалгааны төлбөрт хандив өргөсөн. Эдгээрээс гадна, спортын төслүүдийг дэмжин Залуучуудын өвлийн наадамд оролцсон Монгол улсын баг тамирчдын албан ёсны хувцас, хэрэгслийг хамтран ивээн тэтгэжээ. Мөн тус сан нь &quot;МАК сан&quot;-тай хамтран Монголын боловсролын системд Нийгэм, Сэтгэл хөдлөл, Ёс суртахууны сургалт ([http://seelearning.emory.edu/ SEEL]) нэвтрүүлэх олон улсын боловсролын хөтөлбөрийг дэмжин ажиллаж байна.

== Гадны холбоосууд ==
{{Facebook|id=nyamtaishir.tselmuun}} 

{{Twitter|id=tselmuunnn}}

{{DEFAULTSORT:Нямтайширын Цэлмүүн}}
__INDEX__
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]
[[Ангилал:МАК корпораци]]</text>
      <sha1>bqhh40g84mouo2v5cjrfg0ldk3bj24q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ач Анагаах Ухааны Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125265</id>
    <revision>
      <id>871943</id>
      <parentid>837398</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:21:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5319" sha1="pm3d5lkojmajaivmal8e74qpvdu213h" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Ач Анагаах Ухааны Их Сургууль''' 1998 оны 9 дүгээр сарын 1-ний өдөр 5 багш, 54 оюутантайгаар үйл ажиллагаагаа эхлэж байсан бол 2022 оны байдлаар “Ач” АУИС нь өөрийн өмчийн хичээлийн I, II, III байр, 18 мянган гаруй ном бүхий номын сан, спортын заал, фитнес төвтэй 120 хүний багтаамжтай оюутны соёлын танхим, 60 гаруй суудалтай багш, оюутны цайны газар, 200 гаруй ортой оюутны дотуур байр зэрэг сургалт, эрдэм шинжилгээ, үйлчилгээний байгууламж, аж ахуйн хангамжтайгаар өдөр тутмын үйл ажиллагаагаа явуулж байна.  Мөн хамтын ажиллагааны гэрээний үндсэн дээр нийслэлд байршилтай II, III шатлалын 20 шахам эмнэлэг болон 80-120 гаруй Өрхийн эрүүл мэндийн төв дээр оюутны эмнэлзүйн хичээлийн дадлагыг явуулж байгаагаас гадна хөдөө орон нутгийн аймгийн нэгдсэн эмнэлгүүдэд оюутны зуны дадлагыг зохион байгуулж байна.

Тус сургууль нь Анагаах ухааны сургууль, Нүүр ам судлалын сургууль, Монгол Уламжлалт Анагаах Ухааны сургууль гэсэн 3 салбар сургууль, захиргааны үүрэг чиглэлтэй 5 алба, сургалтыг зохион байгуулах 15 мэргэжлийн тэнхимтэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

== Бүрэлдэхүүн ==
&quot;Ач&quot; АУИС-ийн Захиралаар Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын эмч, Академич [[Начингийн Баасанжав|Н.Баасанжав]].          

-Боловсрол эрхэлсэн дэд захирлаар АУ-ны доктор, профессор Д.Отгонбаяр 

-Эрдэм шинжилгээ эрхэлсэн дэд захирлаар Академич, Ш.Болд 

-Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Анагаахын сургуулийн захирал, Төмөр замын төв эмнэлгийн дарга Анагаах ухааны доктор, профессор Б.Батболд 

-Захиргаа санхүү аж ахуйн албаны дарга, Боловсролын ухааны доктор, дэд профессор  Б.Баттулга 

-Өрхийн анагаах ухааны тэнхмийн эрхлэгч, Эрүүлийг хамгаалахын гавъяат ажилтан, Анагаахын  шинжлэх ухааны доктор, профессор Б.Оргил 

* Дотрын тэнхимийн эрхлэгч ШУ-ны Доктор, профессор Б.Цэрэндаш

* Мэс заслын тэнхмийн эрхлэгч төрийн шагналт, Ардын эмч,  шинжлэх ухааны доктор профессор, Академич А.Нота

* Чих хамар хоолойн тэнхмийн эрхлэгч,ЭМЖЖ эмнэлэгийн захирал Шинжлэх     ухааны доктор профессор, хүний гавъяат эмч Б.Эрдэнэчулуун 

* Нүдний тэнхимийн эрхлэгч, Хүний гавьяат эмч, АУ-ны доктор, профессор     Э.Санжаа 

* НАС-ийн салбар сургуулийн эрхлэгч, Хүний гавьяат эмч, АУ-ны доктор,     профессор Ц.Норовпил 

* Эмгэг судлалын тэнхмийн эрхлэгч, МУ-н хүний  гавъяат багш, АУ-ны доктор, профессор Л.Галцог 

* Морфологийн тэнхмийн эрхлэгч, шинжлэх ухааны доктор, профессор     Б.Дагданбазар 

* Нөхөн үржихүйн тэнхмийн эрхлэгч Анагаах Ухааны доктор, профессор     Ж.Лхагвасүрэн 

* Физиологи, молекул биологийн тэнхмийн эрхлэгч АУ-ны доктор, дэд     профессор Ц.Туул 

* Микробиолгийн тэнхимийн эрхлэгч, АУ-ны магистр, дэд профессор     Ц.Дагвадорж 

* Хүүхдийн тэнхимийн эрхлэгч, АУ-ны магистр, дэд профессор Ж.Сарантуяа 

* Сувилахуйн тэнхмийн эрхлэгч, сувилахуйн ухааны магистр Б.Булганцэцэг зэрэг эрдэмтэн багш нар ажиллаж байна.

==Гадаад холбоос==
* {{official website|https://www.ach.edu.mn/}}

[[Ангилал:1998 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монголын их сургууль]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын их сургууль]]</text>
      <sha1>pm3d5lkojmajaivmal8e74qpvdu213h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бундесверийн Цэргийн Түүхийн Музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127485</id>
    <revision>
      <id>871997</id>
      <parentid>837443</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12543" sha1="lscor6siucxmtt3mfo2x2qcim2lffxp" xml:space="preserve">{{short description|Германы цэргийн музей}}
{{Инфобокс музей
| name             = Бундесверийн Цэргийн Түүхийн Музей
| native_name      = Militärhistorisches Museum der Bundeswehr
| native_name_lang = 
| image            = File:Militärhistorisches Museum der Bundeswehr October 2011.jpg
| image_upright    = 
| caption          = Бундесверийн Цэргийн Түүхийн Музей 2011 оны 10 сард дахин нээгдсэний дараахан
| logo             = Logo MHM Dresden.svg
| alt              = 
| pushpin_map      = 
| pushpin_caption  = 
| pushpin_alt      = 
| mapframe-zoom    = 12
| coordinates      = {{Coord|51|04|43|N|13|45|36|E|display=inline,title}}
| established      = 
| dissolved        = 
| location         = [[Дресден]], [[Герман]]
| type             = Цэргийн түүх
| collection_size  = 
| visitors         = 
| director         = Рудольф Шлаффер
| president        = 
| curator          = Кристиане Янеке
| public_transit   = [[Клаус фон Штауфенберг|Штауффенбергалле]] трамвайн зогсоол
| parking          = 
| network          = 
| website          = {{url|https://mhmbw.de/starteng|https://mhmbw.de/}}
| embedded         = {{инфобокс
 |child  = yes
 |label1 = Ажиллах цаг
 |data1  = Пүрэв&amp;ndash;Мягмар&lt;br&gt;10{{nbsp}}a.m.{{snd}}6{{nbsp}}p.m. (Дав 9{{nbsp}}p.m.)
}}
}}

'''Бундесверийн Цэргийн Түүхийн Музей''' ([[Герман хэл|Герман]]: ''Militärhistorisches Museum der Bundeswehr (MHMBw)'') нь [[Герман|ХБНГУ]]-ын зэвсэгт хүчний цэргийн түүхийн [[музей]] юм. Байршил нь [[Дресден|Дресдений]] ойролцоох [[Албертштадт]] гэх хотод байрладаг. Энэ музей нь Германы зэвсэгийн технологийн хувьсал, өөрчлөлт болон тус улсын түүхэнд холбоотой дайн байлдаан зэргийн үзмэрийг дэлгэн тавьсан.

== Барилга ==
Музейн барилгыг 1873-1876 оны хооронд цэргийн хуарангийн зориулалтаар барьж ашиглаж байгаад 1897 онд музей болгосон. Анх 18-19 дүгээр зууны германы цэргийн зэвсэг, түүхийг харуулсан байснаа он жилийн явцад Дэлхийн нэг хоёрдугаар дайн, [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үеийн дайн тулаан, цэргийн зэвсэгийн үзмэрийг нэмэх мэтээр өөрчлөгдөж байсан. 1989 онд хоёр Герман нэгдснээр тус музейг хаасан. 2011 оны 10 сард &quot;Бундесверийн Цэргийн Түүхийн Музей&quot; нэртэйгээр шинэ бүтэц, үзмэртэйгээр дахин үүд хаалгаа нээсэн. Музейн барилгын талбай нь 14000 метр квадрат, гадна дотор нийт талбай нь 20000 гаруй метр квадрат болдог нь тус улсын хамгийн том цэргийн музей болоход нөлөөлсөн.  

== Түүхийн тойм ==
1876 онд музейн барилгыг цэргийн ангийн зориулалтаар баригдаж, хорь гаруй жил Албертштадт хотын цэргийн агуулахаар ашиглаж байгаад 1897 оноос музей болгожээ. Музей байх хугацаандаа олон удаа нэрээ сольж байсан. 

* Саксоны Хааны Армийн Музей (1897-1923); 
* Саксоны Армийн Музей (1923-1938); 
* Вермахтын Армийн Музей (1938-1945); 
* Ардчилсан Герман Улсын Армийн Музей (1972-1989); 
* Дресдений Цэргийн Түүхийн Музей (1989) 

1945 оны 2 сарын 13-14-ны өдөр [[Дресден]] хотыг [[Их Британи]], [[АНУ]]-ын арми бөмбөгдөхөд уг музейн барилга хотын төвөөс зайдуу алслагдсан байсан нь ямар нэгэн дайралтанд өртөлгүйгээр тэсч гарахад нөлөөлж, дайны дараа ч 1989 онд хаагдах хүртлээ үргэлжлүүлэн үйл ажиллагаагаа хэвийн явуулсан. 2011 онд цэргийн түүх, үзмэрийг шинээр дэлгэн харуулсан.  

== Дотоод зохион байгуулалт ==
Музей нь дайн, армийг алдаршуулахын оронд дайн, хүчирхийллийн шалтгаан, үр дагаврыг харуулахыг хичээдэг. Дайны хүний бүрэлдэхүүн хэсэг, оролцсон хүмүүсийн итгэл найдвар, айдас, хүсэл тэмүүлэл, эр зориг, дурсамж, хүсэл эрмэлзэлд гол анхаарлаа хандуулдаг. Музей нь зочдод цэргийн түүхийн талаар мэдээлэл өгөхийн зэрэгцээ асуулт асууж, шинэ хариулт хайхад нь урамшуулах зорилготой юм. Жуулчид музейг хоёр аргаар үзэх боломжтой: сэдэвчилсэн хэсэг, он цагийн аялал. Нэмж дурдахад музейд Цэргийн технологийн түүх, гар буу, дүрэмт хувцас, ялгах тэмдэг, дэг журам, урлаг, зургийн архив, бичлэг, номын сан зэргийг харуулсан. 

=== Цэргийн зэвсэг ===
800 гаруй газар, агаар, тэнгисийн цэргийн техник, 1000 гаруй төрөл бүрийн буу, пуужин зэрэг зэвсэгийн цуглуулгатай. 

=== Галт зэвсэг ===
Винтов, карабин, пулемёт мэтийн 4250 нэгж галт зэвсэг; олон төрлийн гар буу 3250 гаруй; хутга, жад, илд зэрэг хүйтэн зэвсэг 1700 гаруй нэгж байна.  

=== Дүрэмт хувцас ===
Германы түүхийн бүхий л цаг үеийн 70000 орчим цэргийн дүрэмт хувцасууд байдаг.  

=== Урлагийн бүтээл ===
Цэргийн түүхтэй холбоотой урлагийн бүтээлийн цуглуулга байдаг. Уран зураг 1100, баримал 500, гар бичмэл 12000 болон алдартай уран бүтээлчдийн цуглуулгаас бүрдэнэ. 

=== Зургийн архив ===
Зургийн архивт хадгалагдсан цаасан гэрэл зураг, зураг, гэрэл зургийн ил захидал, зургийн цомог, зургийн негатив, Германы болон олон улсын цэргийн түүхийн слайдуудын цуглуулга байдаг. Германы зэвсэгт хүчний өдөр тутмын амьдралыг голчлон харуулсан энэ хэсэгт бараг сая орчим олдвор байрладаг. Зургууд нь өнгөрсөн ба одоо үеийн зэвсэгт хүчний бүрэлдхүүн, техник хэрэгсэл, сургалтыг архивлаж байна. Мэргэжлийн зургуудыг үзүүлж байгаа бол дэлхийн хоёр дайны үеийн гэрэл зураг сонирхогчид ч мөн адил. Энэ хэсэгт Вилли Росснер, ЗХУ-ын дайны үеийн гэрэл зурагчин Г.Самсонов нарын Дрезден хотын гэрэл зургууд онцгой анхаарал татаж байна.

=== Баримт ===
Цуглуулгын цуглуулгад 17-р зуунаас өнөөг хүртэлх цэргийн түүхийг харуулсан болно. Цуглуулгад цэргийн зориулалттай 150,000 орчим объект хадгалагдаж байна. Эдгээрт цэргийн паспорт, өдрийн тэмдэглэл, захидал зэрэг цэргүүдийн хувийн бичиг баримтууд багтаж, цэргийн амьдралыг цогцоор нь авч үзэх боломжтой. Зурагт хуудас, карт, ухуулах хуудас, сонин, сэтгүүлийн цуглуулгад онцгой анхаарал хандуулдаг. Цэргийн амьдралыг нүдээр харсан хүмүүстэй хийсэн өргөн хүрээний ярилцлагыг багтаасан аудио хэсэг ч бас энэ хэсэгт бий. Эдгээр нь тухайн үеийн улс төрийн харилцааны стратеги, нийгмийн үнэт зүйлсийн талаарх хувийн хэтийн төлөвийг өгдөг.

=== Номын сан ===
Музейн номын сан нь музейн сан хөмрөгийг дэлгэн харуулах төдийгүй судалгаа, шинжлэх ухааны ажил, сургалтын төв юм. Үүнд 45000 гаруй бичиг баримт, 1000 гаруй түүхэн, үнэ цэнэтэй ном, сэтгүүл багтжээ. Номын сан дотор 1851 оноос өнөөг хүртлэх үеийн 36 мянган боть монографи, 16-р зуунаас 1850 он хүртэлх 1000 гаруй ховор ном, Прусс, Саксоны армийн 7500 орчим баримт бичиг, сонин, сэтгүүлүүд байдаг. Цэргийн албан хаагчид болон номын сангийн ажилтнууд номын санг ашиглах боломжтой. Цэргийн алба хаагчид хугацаанаас нь өмнө утсаар эсвэл бичгээр өргөдөл гаргавал уншлагын танхимд орох эрхтэй.

== Цагийн хуваарь, үнэ ханш ==

=== Цагийн хуваарь ===

* Даваа гарагт 10:00-21:00 
* Мягмараас Ням гараг хүртэл 10:00-18:00 
* Лхагва гарагт амарна.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Start {{!}} MHMBw |url=https://mhmbw.de/#ihr-besuch |access-date=2023-07-13 |website=mhmbw.de}}&lt;/ref&gt;

=== Билетийн үнэ ===

* Байнгын үзэсгэлэн: тогтмол: € 5, хямдрал: € 3 
* Тусгай үзэсгэлэн: тогтмол: € 5, хямдрал: € 3 
* Хосолсон тасалбар: энгийн: € 7, хямдрал: € 4 
* Жилийн тасалбар: ердийн € 15, хямдрал: € 10 
* EC болон кредит картаар төлбөр хийх боломжтой. ХБНГУ-ын зэвсэгт хүчний албан хаагч, насанд хүрээгүй хүүхэд үнэ төлбөргүй эсвэл хямдарсан үнээр үзэх боломжтой.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Гэрэл зураг ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Bundeswehrmuseum Dresden 35.jpg|Зэвсэг техникүүд
Файл:IS2 Dresden 1.jpg|ЗХУ-ын [[ИС-2]] танк
Файл:German military uniforms (Reichswehr and III Reich)- Dresden.jpg|Нацистын үеийн дүрэмт хувцас
Файл:BRDM-2 NPA.JPG|[[БРДМ-2]] хуягт машин 
Файл:GSFG Display case.JPG|Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн булан
Файл:Flagge grossadmiral km.JPG|Хааны тэнгисийн цэргийн их адмиралын байлдааны туг
Файл:Bundeswehrmuseum Dresden 7bis.jpg|Германы анхны шумбагч онгоц Брандтаучер
Файл:Faule Magd - Dresden.jpg|1450 оны үеийн үхэр буу
&lt;/gallery&gt;

== Холбоотой мэдээлэл ==
* [[Бундесвер]]
* [[Германы Танкийн Музей]]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{commonscat}}

[[Ангилал:Германы музей]]
[[Ангилал:1897 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>lscor6siucxmtt3mfo2x2qcim2lffxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Германы Танкийн Музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127489</id>
    <revision>
      <id>871999</id>
      <parentid>837444</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:50:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4214" sha1="papl7lks834muc2ddw4rril2dpd8px4" xml:space="preserve">{{Инфобокс музей
| name            = Германы Танкны Музей&lt;br&gt;''(Deutsches Panzermuseum)''
| image           = Panzermuseum Munster Eingang 2011.jpg
| caption         = Музейн хаалга (2011)
| established     = {{Start date and age|1983|df=yes}}
| pushpin_map     = Доод Саксон
| coordinates     = {{coord|52|59|13|N|10|06|38|E|region:DE-NI_type:landmark_source:dewiki|display=title,inline}}
| pushpin_caption = Доод Саксон дахь байршил
| dissolved       = 
| location        = [[Мюнстер]], [[Герман]]
| type            = Цэргийн музей
| visitors        = 113,796 (2015)
| director        = Ральф Ратс
| curator         = 
| public_transit  = 
| website         = {{URL|http://www.daspanzermuseum.de}}
}}

'''Германы Танкийн музей''' ([[Герман хэл|Герман]]: ''Deutsches Panzermuseum Munster (DPM)'') бол [[ХБНГУ]]-ын [[Мюнстер]] хотын ойролцоо байрладаг танк, хуягт техникийн [[музей]] юм. 1983 онд [[Бундесвер|Бундесверийн]] хуягт танкийн офицерийг бэлтгэх сургалтын бааз дахь цуглуулга дээр суурьлан байгуулагдаж байсан. Тус музейн нийт талбай нь 9000 кв.метр байдгийн 7500 кв.метрт үзвэрүүд байрладаг.

== Тойм ==
Танкийн Музейд [[Танк|танкаас]] гадна цэргийн [[Хуягт машин|хуягт техник]], төрөл бүрийн [[галт зэвсэг]], дүрэмт хувцас, одон тэмдэг, бусад цэргийн холбогдолтой эд өлгийн зүйлийг дэлгэн тавьжээ. Үзвэрийн он цагийн хугацаа нь [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн Нэгдүгээр Дайн]], [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн Хоёрдугаар Дайн]], [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн Дайны]] үеийн баруун зүүн Германы танк, хуягт машин техник, орчин үеийн Германы армид хэрэглэж байсан, хэрэглэж байгаа цэргийн хуягт техникүүдийг байрлуулсан. 

== Цагийн хуваарь ==
1-р сараас 5-р сар хүртэл: Мягмараас Ням гарагт 10:00-18:00, Даваа гарагт амардаг. Мөн амралтын өдрүүдээр даваа гарагт ажиллана. Танхимууд халаалтгүй, өвлийн улиралд хүйтэн байдаг. 

6-9-р сар: Өдөр бүр, 10.00-18.00, 

10-12-р сар: Мягмараас Ням гараг хүртэл 10:00-18:00, Даваа гарагт амардаг. Танхимууд халаалтгүй, өвлийн улиралд хүйтэн байдаг. 

== Зураг ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Leopard Vorserie Prototyp II.jpg|Леопард 1 прототип 42 
Файл:Panzerkampfwagen I Ausf. A.jpg|Панзер 1 
Файл:Jagdpanzer V Jagdpanther 1.jpg|Жагдпанзер танк
Файл:SdKfz182.jpg|[[Тигр 2]]
Файл:Panzerkampfwagen IV Ausf. G 1.jpg|Панзер 4 
Файл:Sturmtiger frontal.jpg|[[Штурмпанзер 6]]
Файл:Dzvr21.jpg|[[Даймлер ХК|Даймлер]] [[ДЗВР-24]] цагдаагийн хуягт машин
Файл:Munster A7V Wotan Seite (dark1).jpg|[[А7В]] танк (Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеийн танк) 
Файл:Deutsches Panzermuseum Munster Halle 2.jpg|Леопард 1
Файл:German LKII light tank, at the Deutsches Panzermuseum.jpg|Лектер Кампфваген 2 
Файл:SdKfz165.jpg|Хаммел
Файл:Hetzer cfb borden 1.JPG|Хетзер
&lt;/gallery&gt;

== Холбоотой мэдээлэл ==
{{commonscat}}
* [[Бундесверийн Цэргийн Түүхийн Музей]]

[[Ангилал:Германы музей]]
[[Ангилал:1983 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Мюнстер]]</text>
      <sha1>papl7lks834muc2ddw4rril2dpd8px4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оросын Зэвсэгт Хүчний Төв Музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127511</id>
    <revision>
      <id>872000</id>
      <parentid>837459</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6519" sha1="456f8jvmxggww37ea0yjws1jv5hzvk4" xml:space="preserve">{{Short description|Москвагийн цэргийн музей}}
{{Инфобокс музей
| name               = '''Зэвсэгт Хүчний Төв Музей'''
| native_name        = {{langx|ru|Центральный Музей Вооруженных сил}}
| native_name_lang   = 
| logo               = 
| logo_upright       = 
| logo_alt           = 
| logo_caption       = 
| image              = Moscow Armed Forces Museum.jpg
| image_upright      = 
| alt                = 
| caption            = Музейн урд тал
| pushpin_map        = Орос Москва
| pushpin_relief     = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_caption    = 
| coordinates        = &lt;!-- {{Coord}} --&gt;
| former_name        = 
| established        = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;1919 оны 5 сарын 25
| dissolved          = &lt;!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;
| location           = хойд Москва, Орос, [[Улаан армийн театр]]ын ойр.
| type               = 
| accreditation      = 
| key_holdings       = 
| collections        = 
| collection_size    = 
| visitors           = 
| founder            = 
| executive_director = 
| leader_type        = 
| leader             = 
| director           = 
| president          = 
| ceo                = 
| chairperson        = 
| curator            = 
| architect          = 
| historian          = 
| owner              = 
| public_transit     = 
| parking            = 
| network            = 
| website            = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| embedded           = 
}}

'''Оросын Зэвсэгт Хүчний Төв Музей''' ([[Орос хэл]]: Центральный Музей Вооруженных сил) , хуучнаар '''Улаан Армийн Музей''' нь [[ОХУ]]-ын [[Москва]] хотын хойд хэсэгт байрладаг цэргийн музей.
 
==Түүх==
Уг музейн үүсэл 1919 оны 5 сарын 25 нд [[Зөвлөлт Орос Улс]], [[Улаан арми|Улаан армийг]] танилцуулсан үзэсгэлэнг Москвагийн [[ГУМ|Улсын их дэлгүүрт]] зохион байгуулсны дараа хэд хэдэн удаа улаан армийн тухай сэдэвчилсэн үзэсгэлэн гарсны дараа 1921 онд Улаан Арми, Флотын Музей болгох шийдвэр гарч, 1922 онд Воздвиженка 6-д (одоогийн  Оросын улсын номын сангийн эсрэг талын барилга, 1930-аад онд нураасан) нүүлгэснээр үүдээ нээсэн. 1951 онд музейн нэрийг Зөвлөлтийн Улаан Армийн Төв Музей гэж нэрлэн, 1965 оноос одоогийн байршилд нүүж орсон. 1993 онд '''Оросын Зэвсэгт Хүчний Төв Музей''' гэж нэрлэв. 
==Үзвэр==
Музей нь 15,000 гаруй үзвэр, 24 танхим, 5000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайтай. Үзвэрүүд нь дараах үед хамаарах 24 танхимтай.  

* Оросын армийн түүх 1917 он хүртэл (1-3-р танхим)
* Иргэний дайны үе (4-6-р танхим)
* Зөвлөлтийн ажилчин тариачны улаан арми байгуулагдах үе (7-8-р танхим)
* Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Улаан арми (9-18-р танхим)
* Дайны дараах Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний түүх (19 - 21-р танхим)
* ОХУ-ын зэвсэгт хүчин ба орчин үе (22-24-р танхим).

Үзвэрүүд нь Зөвлөлтийн үеийн нэрт зүтгэлтнүүдийн хэрэглэж байсан хувийн эд зүйлс, зэвсэг; түүхэн үйл явдалд холбоотой зөвлөлтийн болон дайсан этгээдийн эд зүйл, фото зураг, одон медаль, цэргийн дүрэмт хувцас, баримт бичиг, зурагт хуудас, сонин, цэргийн төрөл бүрийн зэвсэг техник зэрэг зүйлс байдаг. 

== Салбар музей ==
Оросын Зэвсэгт Хүчний Төв Музей нь дараах салбар музейнүүдтэй. 

* Г.К.Жуковын музей-кабинет&lt;ref&gt;{{Cite web |title=МЕМОРИАЛЬНЫЙ  КАБИНЕТ-МУЗЕЙ  Г.К. ЖУКОВА |url=http://cmaf.ru/branchs/juk/ |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717014150/http://cmaf.ru/branchs/juk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Оросын Нисэх Хүчний Төв Музей]]
* [[Стратегийн Пуужингийн Хүчний Музей]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Музей Ракетных войск стратегического назначения |url=http://cmaf.ru/branchs/rvsn/ |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717014151/http://cmaf.ru/branchs/rvsn/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Агаарын Довтолгооноос Хамгаалах Цэргийн Музей]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=МУЗЕЙ ВОЙСК ПРОТИВОВОЗДУШНОЙ ОБОРОНЫ |url=http://www.mvpvo.ru/}}&lt;/ref&gt;
* Агаарын Цэргийн Түүхийн Музей&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Музей истории ВДВ |url=http://cmaf.ru/branchs/mivdv/ |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717014154/http://cmaf.ru/branchs/mivdv/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Цэргийн Дүрэмт Хувцасны Түүхийн Музей&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Музей истории военной формы одежды |url=http://cmaf.ru/branchs/mvfo/ |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717014156/http://cmaf.ru/branchs/mvfo/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Сталины Хорогдох Байрны Музей&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Бункер Сталина |url=http://cmaf.ru/branchs/bun/ |access-date=2023-07-17 |archive-date=2023-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717014151/http://cmaf.ru/branchs/bun/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

{{commonscat}}

[[Ангилал:Музей]]
[[Ангилал:Оросын музей]]</text>
      <sha1>456f8jvmxggww37ea0yjws1jv5hzvk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агаарын Довтолгооноос Хамгаалах Цэргийн Музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127546</id>
    <revision>
      <id>872002</id>
      <parentid>837457</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6753" sha1="3f6qicq5ulku2wah02hg0e5ls9apnr3" xml:space="preserve">{{Инфобокс музей
| name        = Агаарын Довтолгооноос Хамгаалах Цэргийн Музей
| native_name = Музей Войск ПВО
| image       = Air Defense History Museum - plate.jpg
| caption     = АДХЦ-ийн Музей
| established = 1978 оны 1-р сар
| location    = 143922, [[Москва муж]], [[Балашиха]] хот, Заря дүүрэг, Лениний гудамж, дом 6.
| type        = Цэргийн музей
| collection  = 16000 гаруй
| director    = Кнутов Юрий Альбертович
| website     = http://mvpvo.ru
}}
'''&quot;Агаарын Довтолгооноос Хамгаалах Цэргийн Музей&quot;''' ([[оросоор]]: Музей Войск ПВО) нь [[ОХУ]]-ын [[Москва муж|Москва мужийн]] [[Балашиха]] хотын Заря дүүрэгт оршдог [[Агаарын довтолгооноос хамгаалах]] хүчний түүхийг харуулсан музей. Уг музей нь [[Оросын Зэвсэгт Хүчний Төв Музей|Оросын Зэвсэгт Хүчний Төв Музейн]] салбар музейнүүдийн нэг юм.

Энэ музейг 1978 оны 1 сард [[ЗХУ]]-ын [[маршал]] [[П.Ф.Батицкий|П.Ф.Батицкийгийн]] тушаалаар байгуулсан. Музейн сан хөмрөгт 16,000 гаруй үзмэр байдгийн 400 орчим нь цэргийн техник, [[пуужин]] бүхий зэвсэг байдаг. Музейн нь нийт 3000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайтай.

== Тойм ==
1975 оноос [[ЗХУ|ЗХУлсад]] Агаарын довтолгооноос хамгаалах цэргийн тэмдэглэлт өдөртэй болох, олон нийтэд үзүүлэх музей байгуулах засгийн газрын тогтоол гарсантай холбогдуулан, тус оноос музейн барилга барих, үзмэрийг бүрдүүлэх ажил хийгдэж эхлэсэн. 1978 оны 1 сард ЗХУ-ын Агаарын довтолгооноос хамгаалах цэргийн ерөнхий командлагч, маршал П.Ф.Батицкийгийн тушаалаар '''Агаарын Довтолгооноос Хамгаалах Цэргийн Музей''' (Музей Войск ПВО) нэртэйгээр байгуулсан. 1991 онд ЗХУ задарсны дараа [[ОХУ]]-ын Батлан хамгаалах яамнаас бүтцийн болон үзмэрийн өөрчлөлт хийсэн. 

== Бүтэц ==
Тус музей нь хоёр танхим, нэг ажиглалтын цамхагтай.  

* Эхний танхим нь 1914 оноос 1945 он дуустлах үеийн түүхийг харуулсан үзмэртэй.
* Хоёр дахь танхимд 1945 оноос хойш орчин үе хүртэл ЗХУ, ОХУ-ын ПВО-гийн түүх, зэвсэг техникийг харуулсан үзмэртэй.

=== Цагийн хуваарь ===
Музей нь Лхагва гарагаас Ням гараг хүртэл өдөр бүр 10.00-13.00, 14.00-17.00 цагийн хооронд ажиллаж, Даваа, Мягмар гарагт амарна. 

=== Тасалбарын үнэ ===

# Насанд хүрэгчид - 100 рубль 
# Хөнгөлөт - 50 рубль (сурагч, оюутан, тэтгэвэрийн өндөр настан)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=МУЗЕЙ ВОЙСК ПРОТИВОВОЗДУШНОЙ ОБОРОНЫ |url=http://www.mvpvo.ru/subinner.php?pid=5&amp;id=8}}&lt;/ref&gt;
Харин дараах хүмүүс үнэ төлбөргүй үзэж болдог:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 
# Групп жуулчид үзэх нөхцөлд: Групп аяллын үнэ 500 рубль  + орох тасалбарын үнэ. Сэдэвчилсэн үзмэр 250 рубль + орох тасалбарын үнэ.
* [[ЗХУ-ын баатар]], 
* [[ОХУ-ын баатар]], 
* Социалист хөдөлмөрийн баатар, 
* ЗХУ ба ОХУ-ын цэргийн одонтой хүмүүс, 
* 1 ба 2-р зэргийн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүс;  
* Цэргийн алба хааж буй цэргийн албан хаагчид, 
* Цэргийн сургуулийн курсантууд, 
* Бүтэн өнчин, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүд, 
* Төрийн тэтгэлэгд хамрагдсан сурагчид, 
* Сургуулийн өмнөх насны хүүхдүүд; 
* Хөгжлийн бэрхшээлтэй болон өндөр настанд зориулсан дотуур байранд байгаа иргэд; 
* Музейн ажилтнууд

Зарим тэмдэглэлт, онцгой өдөр музейг үнэгүй үзэж болдог:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 
*Сар бүрийн гурав дахь ням гарагт 18-аас доош насны хүмүүс, их дээд сургуулийн оюутнууд
* 2-р сарын 23 - Эх орон хамгаалагчдын өдөр; 
* 4 сарын хоёр дахь ням гараг - Агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчний өдөр; 
* 5-р сарын 9 - Ялалтын өдөр; 
* 5-р сарын 18 - Олон улсын музейн өдөр; 
* 6-р сарын 12 - Оросын өдөр.  

== Зураг ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Файл:Музей Войск ПВО-2.jpg|Агаарын довтолгооноос хамгаалах зэвсэгүүд
Файл:Avia machinegun A-12,7, avia cannons NR-23 and N-37D museum.jpg|Онгоцны пулемёт А-12, онгоцны их буу НР-23, Н-37
Файл:Part of the radiolocation post VP-02u.jpg|Радиолокацийн хяналтын систем
Файл:Range finder DYa-1).jpg|alt=
Файл:ZU-2 antiaircarft gun 2.jpg|ЗУ-2 буу
Файл:S-300PT SAM -1.jpg|С-300ПТ
Файл:У музея ПВО - panoramio.jpg|Музейн үзмэрүүд
&lt;/gallery&gt;

== Холбоос ==
{{commonscat}}
* [https://web.archive.org/web/20230720051353/http://cmaf.ru/branchs/mvpvo/virtual/ Виртуал үзмэр]: Байшин доторх үзмэр
* [https://www.google.ru/maps/@55.7586441,38.0879014,3a,75y,238.48h,87.38t/data=!3m7!1e1!3m5!1s-6I4oyndbkKw%252FV4052dsZbJI%252FAAAAAAAANBI%252F8BLZBj4tZjorpugvIIUsHOPvyNopTsOtwCJkC!2e4!3e12!7i5376!8i2688 Виртуал үзмэр]: Гадна талбайн үзмэр

[[Ангилал:Оросын музей]]</text>
      <sha1>3f6qicq5ulku2wah02hg0e5ls9apnr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Артиллер, Цэргийн Инженер, Холбооны Цэргийн-Түүхийн Музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127663</id>
    <revision>
      <id>872003</id>
      <parentid>735236</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11878" sha1="9nbjy8ymhzyoxfkxq93yyvjcn7jgnhq" xml:space="preserve">{{Инфобокс музей
| name        = Артиллер, Цэргийн Инженер, Холбооны Цэргийн Түүхийн Музей
| native_name = Военно-исторический музей артиллерии, инженерных войск и войск связи
| image       = Вход в музей артиллерии.jpg
| established = 1703 он
| location    = ОХУ, Санкт-Петербург хот, Александровский парк - 7, Горькийн метроны буудал
| website     = https://artillery-museum.ru
| director    = Валерий Михайлович Крылов
}}

'''Артиллер, Инженер, Цэргийн Холбооны Цэргийн Түүхийн Музей''' буюу '''Артиллерийн Музей''' нь [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург|Санкт Петербург]] хотын Кронверкийн далангийн эрэг дагуу байрладаг цэргийн музей юм. Энэ музей нь ОХУ-ын [[Оросын Батлан хамгаалах яам|Батлан хамгаалах яамны]] харьяанд байдаг. Музейн үзмэрүүд нь оросын армийн [[артиллер]], [[инженер]], [[Холбоо|холбооны]] цэргүүдийн түүхэн дүрэмт хувцас, зэвсэг, хэрэглэл, бусад эд зүйлсээс бүрддэг.    

==Түүхийн тойм==
Тус музейг 1703 онд [[I Пётр|Петр хааны]] зарлигаар хуучны их буунуудыг хадгалах зорилгоор [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургт]] '''Цейхгауз''' (герман: Zeughaus, зэвсгийн байшин) нэртэй байгууламж барьснаар  эхэлсэн гэж үздэг. 1776 онд  Г.Г.Орлов Литейний тушаалаар гурван давхар зэвсгийн барилга барьж, музейн ховор эд зүйлсийг хадгалах дурсгалт танхим хоёр давхарт байрлуулсан. 1877-1883 онд Санкт-Петербургийн их бууны музейн түүхийн каталогийг хэвлүүлсэн. 1903 оноос '''Артиллерийн Музей (Артиллерийским музее)''' гэж нэрлэв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үеэр музейн цуглуулгын ихэнх хэсгийг [[Новосибирск]] руу шилжүүлж, үлдсэн гуравны нэг орчим хэсэг нь бүслэлтийн дотор үлджээ. Дайны нөхцөдп &quot;Новосибирск&quot;, &quot;Ленинград&quot; хотод байсан үзмэрийг хадгалахаас гадна, төрийн байгууллагаар явуулын түр үзэсгэлэн гаргаж, фронтоос шинэ ховор үзмэр цуглуулах ажлыг зохион байгуулсан. Дайны дараа Ленинград хотод үзмэрүүдийг нүүлгэн шилжүүлэн 1963 онд Инженерийн Цэргийн Төв Музейтэй нэгдэв. 1965 онд Холбооны Цэргийн Музейтэй нэгдсэн. Энэ үеэс эхлэн Артиллер, Инженер, Цэргийн Холбооны Цэргийн Түүхийн Музей гэж нэрлэх болсон. 2002 оны 11-р сард музейн барилга, үзмэрийг сэргээн засварласны дараа музейн хашаанд буу, өөрөө явагч их буу (ACS), пуужингийн систем, хэд хэдэн танкийн 250 гаруйг дэлгэн тавьсан. 2019 оны арваннэгдүгээр сард музейн үүдний өмнө [[Михаил Калашников|Михаил Калашниковын]] хөшөөг нээсэн.

==Үзмэр==
Энэхүү музейн үзмэр нь 17,000 гаруй хавтгай дөрвөлжин метр талбай, 13 танхимтай. Үзмэр нь төрөл бүрийн их буу, сум, цэргийн инженерийн техник хэрэгсэл, цэргийн холбооны хэрэгсэл, байлдааны хошуу, цэргийн дүрэмт хувцас, байлдааны зураг, графикийн бүтээлүүд, их бууны хөгжлийн бүхий л үеийн түүхийг харуулсан шагнал, тэмдэг тэмдэглэгээ зэргийг дурдаж болно. [[Михаил Илларионович Кутузов|М.И.Кутузовын]] дурсгалын байшин-музейн үзмэр, 15-17-р зууны Баруун Европын орнуудын зэвсгийн цуглуулга, музейн гаднах 250 гаруй артиллер, инженер, холбооны техник, зэвсэг техникүүд нь зочидын сонирхлыг татдаг.      

I давхар     
* 19-р зууны дунд үе хүртэлх артиллерийн түүх     
* Рыцарийн танхим     
* 19-р зууны дунд үеэс 1917 он хүртэлх артиллерийн түүх     
* Пуужинт зэвсгийн түүх     
* 1917 оноос хойшхи инженерийн цэргүүдийн түүх
II давхар      

* 1917 он хүртэлх инженерийн цэргийн түүх     
* 18-19-р зууны Орос дахь цэргийн сургуулийн түүх.

III давхар     

* Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн дохионы цэргүүд (1941-1945)     
* Холбооны цэргийн түүх     
* Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн артиллер (1941-1943)     
* Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн артиллер (1944-1945)     
* 1918 оноос 1941 оны 7-р сар хүртэлх артиллерийн түүх     
* М.И.Кутузовын танхим
* Калашниковын танхим

== Музейн захиралууд ==

* 1903 – 1917 — Струков, Дмитрий Петрович
* 1918 — 1919 — Печенкин, Николай Михайлович
* 1919 – 1924 — Пещанский, Михаил Александрович
* 1924 – 1925 — Давыдов, Александр Владимирович
* 1926 – Георгули, Михаил Александрович
* 1926 – 1928 — Пещанский, Михаил Александрович
* 1928 – 1931 — Тягунов, Николай Фёдорович
* 1932 – 1935 — Непомнящий, Дмитрий Михайлович
* 1935 – 1941 — Куске, Ян Францевич
* 1941 — Мунгалов, Иван Михайлович
* 1941 – 1948 — Куске, Ян Францевич
* 1948 – 1950 — Лебедев, Пётр Константинович
* 1950 – 1953 — Каргин, Алексей Степанович
* 1953 – 1960 — Ермошин, Иосиф Петрович
* 1960 – 1968 — Бумагин, Андрей Алексеевич
* 1968 – 1974 — Сотников, Александр Алексеевич
* 1974 – 1979 — Бульба, Владимир Иванович
* 1979 – 1991 — Кравченко, Михаил Яковлевич
* 1991 — одоо хүртэл — Крылов, Валерий Михайлович

== Нэмэлт мэдээлэл ==

=== Цагийн хуваарь ===
Лхагва гарагаас Ням гараг хүртэл 11:00 - 18:00 цаг хүртэл ажиллаж, Даваа, Мягмар гараг болон сарын брийн сүүлчийн Пүрэв гарагт амардаг.

=== Билетийн үнэ ===
* Насанд хүрэгчид - 500 рубль 
* 7-аас доош насны хүүхэд - үнэ төлбөргүй 
* 8-18 насны хүүхэд - 200 рубль 
* Оюутан - 300 рубль 
* Хямдрал: Нэг гэр бүлийнхэн (Бичиг баримтаа үзүүлсэн нөхцөлд)
'''ХӨТӨЧТЭЙ АЯЛАЛ:'''  

'''Хүүхэд''':  

* 5 хүртэлх хүнтэй бүлэг хүүхдүүд - 1500 рубль

* 10 хүртэлх тооны хүүхдийн бүлэг - 2400 рубль 
* 15 хүртэлх тооны хүүхдийн бүлэг - 3400 рубль 
* 20 хүртэлх тооны хүүхдийн бүлэг - 4400 рубль 
* 25 хүртэлх тооны хүүхдийн бүлэг - 5400 рубль 
* 30 хүртэлх тооны хүүхдийн бүлэг - 6400 рубль 
'''Насанд хүрэгчид''' 
* 5 хүртэлх хүнтэй насанд хүрэгчдийн бүлэг - 2400 рубль 
* 10 хүртэлх хүнтэй насанд хүрэгчдийн бүлэг - 4400 рубль 
* 15 хүртэлх насанд хүрэгчдийн бүлэг - 6400 рубль 
* 20 хүртэлх насанд хүрэгчдийн бүлэг - 8400 рубль 
* 25 хүртэлх насанд хүрэгчдийн бүлэг - 10400 рубль 
* 30 хүртэлх насанд хүрэгчдийн бүлэг - 12400 рубль

== Зураг ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Файл:RUS-2016-Aerial-SPB-Peter and Paul Fortress 02.jpg|Музейн байршил
Файл:122- мм гаубица Д-30 (1).jpg|122 мм-ийн Д-30 их буу
Файл:100-мм противотанковая пушка Т-12 (2A19), Artillery museum, Saint-Petersburg pic2.jpg|100 мм-ийн Т-12 их буу
Файл:Б-4, 203-мм мортира образца 1931 года, Artillery museum, Saint-Petersburg pic1.jpg|203 мм-ийн Б-4 мортар
Файл:St petersburg 2018 artillery museum ww2 blockhouse gun (46582379251).jpg|alt=
Файл:BAT-M, Путепрокладчик БАТ-М, Artillery museum, Saint-Petersburg pic6.JPG|БАТ-М инженерийн техник
Файл:2S19 MSTA-S, Artillery museum, Saint-Petersburg pic4.JPG|МСТА-С өөрөө явагч их буу
Файл:2K22 Tunguska, SA-19 Grison, Artillery museum, Saint-Petersburg pic2.JPG|2К22 Тунгуск
Файл:ZSU-23-4 Shilka, ЗСУ-23-4 Шилка, Artillery museum, Saint-Petersburg pic1.JPG|ЗСУ-23-4 Шилка
Файл:Soviet 152mm mm M-10 Mark 1938 howitzer, Saint Petersburg Artillery Museum pic1.JPG|152 мм-ийн М-10 их буу
Файл:St petersburg 2018 artillery museum medieval armours (46582380171).jpg|Рыцарийн танхимийн үзмэр
Файл:St petersburg 2018 artillery museum medieval armours 2 (46582379951).jpg|alt=
Файл:2S5 Giatsint-S, Самоходная пушка 2С5 Гиацинт-С, Artillery museum, Saint-Petersburg pic1.JPG|2С5 Гиацинт-С өөрөө явагч их буу
Файл:St petersburg 2018 artillery museum 18 (44764390930).jpg|alt=
Файл:2P19 Transporter-Erector-Launcher with 8K14 rocket of 9K72 missile complex «Elbrus», Artillery museum, Saint-Petersburg pic3.JPG|alt=
Файл:Зенитная ракета В-750 на пусковой установке СМ-63 зенитно-ракетного комплекса С-75, Artillery museum, Saint-Petersburg pic1.JPG|С-75 ПВО
&lt;/gallery&gt;

== Холбоотой хуудас ==

* [[Оросын Зэвсэгт Хүчний Төв Музей]]
* [[Цэргийн музей]]
* [[Финландын Артиллерийн Музей]]

[[Ангилал:Оросын музей]]
[[Ангилал:Музей]]
[[Ангилал:1703 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Санкт-Петербург]]</text>
      <sha1>9nbjy8ymhzyoxfkxq93yyvjcn7jgnhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саран хөхөө театр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130796</id>
    <revision>
      <id>872014</id>
      <parentid>780843</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T00:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4722" sha1="sbw7fm5ioajzjme4dk6govkgtjsifna" xml:space="preserve">'''“Саран Хөхөө” театр''' [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн мэргэжлийн урлагийн байгууллага юм.   

== Түүхэн тойм ==
Тэртээ 1832 онд нүүдэлчдийн театрыг үндэслэгч [[19-р зуун|XIX зуун]]&lt;nowiki/&gt;ы нэрт соён гэгээрүүлэгч Данзанравжаагийн байгуулсан театрын үүсэл хөгжлөөс эхтэй 180-аад жилийн түүхэн эх үндэстэй театр билээ. Улмаар 1931 онд байгуулагдсан, Дорноговь аймгийн Яам/ одоогийн Засаг даргын тамгийн газар/-аас нэр бүхий хэдэн хүнд нэг гэр өгч Улаан гэр хэмээх байгууллага байгуулагджээ. 

[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн шийдвэрээр, аймгийн клуб, болон үйл ажиллагаа нь жилээс жилд өргөжин уран бүтээл нь чанаржиж иржээ. БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөл ба МАХН-ын Төв Хорооны [[1958 он]]&lt;nowiki/&gt;ы [[1 сарын 22|1 дүгээр сарын 22]]-ны өдрийн 14/23-р тогтоолоор тус аймгийн клуб нь Соёлын ордон болон бүтэц бүрэлдэхүүний хувьд өргөжсөн. Соёлын ордны анхны даргаар Аймгийн клубын дуу хорын багшаар ажиллаж байсан Д.Лувсанням Найруулагчаар Пунцаг нар ажиллаж байжээ.

[[1979 он]]&lt;nowiki/&gt;д БНМАУ-ын МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн товчооны 351-р тогтоолоор Дорноговь аймагт Хөгжимт драмын театр байгуулах шийдвэр гарч 1980 оны 12-р сарын 27 нд алдарт &quot;Учиртай гурван толгой&quot; дууриар нээлтээ хийжээ. Энэ үед хөгжим, бүжиг, найрал дуу, драмын ангиудад 76 уран бүтээлчид, захиргаа аж ахуй ангид 29 хүн, нийт 105 хүний орон тоотой болон өргөжиж театрын анхны даргаар Д.Болд, найруулагчаар С.Сугар, Хөгжмийн багшаар Д.Нацагдорж Бүжгийн багшаар Л.Ухна, найрал дууны багшаар Л.Буянхишигт, зураачаар Б.Гүрбазар нар томилогдон ажилласан байна. 

Монгол Улсын Засгийн газрын дэргэдэх Соёл урлагийн Хөгжлийн Хорооны даргын [[1991 он|1991]] оны 111-р тушаалаар &quot;Саран Хөхөө&quot; театр нэртэй болжээ.  

[[Дулдуйтын Данзанравжаа|Д.Данзанравжаа]]&lt;nowiki/&gt;гийн 200 жилийн ойн хүрээнд Монгол Улсын Засгийн Газрын [[2003 он|2003]] оны 151-р тогтоолоор Соён гэгээрүүлэгч Данзанравжаагийн нэрэмжит театр болсон түүхтэй. 

Өдгөө тус театр нь 60 хүний бүрэлдэхүүнтэй Захиргаа, үйлдвэрлэл үйлчилгээ техникийн анги, [[Дуу]], [[Хөгжим]], [[Бүжиг]], Драм гэсэн уран бүтээлийн 5 ангитай ажиллаж байна.

== Үйл явдал ==
Саранхөхөө театрын уран бүтээлчид урд хөрш [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|ӨМӨЗО]]-ны урилгаар [[Улаанцав]]&lt;nowiki/&gt;т очиж айлчлан тоглолт хийсэн байна&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ж |first=Долгорсүрэн |title=Монголын драмын урлагийн хөгжлийн чиг хандлага |publisher=Линограф |year=2022 |isbn=978-9919-501-28-0 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=219 |language=Монгол}}&lt;/ref&gt;. 

== Цахим холбоос ==
[https://web.archive.org/web/20240613094239/https://sarankhukhuu-theatre.mn/ Саранхөхөө театр] албан ёсны вэб сайт

[http://blog.dornogovi.gov.mn/2012/11/blog-post_4952.html Саранхөхөө театр танилцуулга]

== Эх сурвалж ==

[[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]]
[[Ангилал:1931 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Дорноговь аймаг]]</text>
      <sha1>sbw7fm5ioajzjme4dk6govkgtjsifna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын Театрын Музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133622</id>
    <revision>
      <id>871979</id>
      <parentid>835946</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Монголын театрын музей]] to [[Монголын Театрын Музей]]</comment>
      <origin>835946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3605" sha1="llz5p1iqapvusey8u4h0dxwejgp68z3" xml:space="preserve">{{Инфобокс Музей
| name             = Монголын театрын музей
| native_name      = 
| native_name_lang = 
| image            = Central Cultural Palace.jpg
| imagesize        = 220px
| caption          = 
| alt              = 
| map_type         = 
| map_caption      = 
| map_alt          = 
| latitude         = 
| longitude        = 
| coordinates_type = 
| established      = 
| dissolved        = 
| location         = [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type             = музей
| collection       = 
| visitors         = 
| director         = 
| president        = 
| curator          = 
| publictransit    = 
| network          = 
| website          = 
}}

Монгол Улсын Театрын урлагийн уламжлалт өв соёлыг сурвалжлан, цуглуулах, бүртгэн судлах, түгээн  дэлгэрүүлэх, дэлгэн  үзүүлэх, үзэгчдийн хүртээл болгох, гоо зүй, урлагийн  мэдлэгийг дээшлүүлэх зорилгоор Монголын Театрын музей [[1973 он|1973]] онд байгуулагдах шийдвэр гарч, [[1991 он|1991]] оноос үзэгчдэдээ үйлчилж эхэлсэн.

==Үзмэр==
Монголын Театрын Музей нь 9000 гаруй үзмэртэй, музейн сан хөмрөгт [[Цам]]&lt;nowiki/&gt;ын ёслол, Ший-янгуу, XIX зууны нэрт соён гэгээрүүлэгч [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Догшин ноён хутагт Дулдуйтын Данзанравжаа]]&lt;nowiki/&gt;гийн “Намтар дуулах дацан” сүм театр болон шинэ цагийн театрын анхны үүсэл болсон юм. 

Жүжгийн бүлгэм, клуб /1922-1924/, [[Цэнгэлдэх хүрээлэн]] /1926/, Монгол улсын анхны Төв театр /1931/, театраасаа өргөжин хөгжсөн [[Цирк]], Ардын дуу бүжгийн чуулга, Хүүхэлдэйн театр, Хүүхэд залуучуудын театр, [[Дашдоржийн Нацагдорж|Д.Нацагдорж]]&lt;nowiki/&gt;ийн нэрэмжит Улсын драмын эрдмийн театр, Дуурь бүжгийн Улсын эрдмийн театрын түүхэн хөгжлийг [[гэрэл зураг]], баримт бичиг, биет зүйлс, жүжгийн тоглолт, тайз чимэглэлийн эскиз зураг, нэрт уран бүтээлчдийн намтар түүх, баримал, хөрөг зураг, одон медаль, жүжгийн танилцуулга хөтөлбөр, зурагт хуудас, [[кино]]&lt;nowiki/&gt;ны аппарат хэрэгсэл, ном товхимол, [[сонин]] [[сэтгүүл]] зэрэг сурвалж хэрэглэгдэхүүдээр хураангуйлан харуулсан үзмэр, эд өлгийн зүйлтэй.

== Цахим холбоос ==
[https://web.archive.org/web/20240613101632/http://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=14 ТЕАТРЫН МУЗЕЙ]

[https://web.archive.org/web/20240613101633/https://ncch.gov.mn/Museum/9 МОНГОЛЫН ТЕАТРЫН МУЗЕЙ]

[[Ангилал:1991 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]]


{{Mongolia-stub}}
{{museum-stub}}</text>
      <sha1>llz5p1iqapvusey8u4h0dxwejgp68z3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871981</id>
      <parentid>871979</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4419" sha1="dc9s576evz310upvsp2n2ipjcspmab8" xml:space="preserve">{{Short description|Сүхбаатар дүүргийн музей}}
{{Инфобокс музей
| name               = Монголын Театрын Музей
| logo               = 
| logo_upright       = 
| logo_alt           = 
| logo_caption       = 
| image              = Central Cultural Palace.jpg
| image_upright      = 
| alt                = 
| caption            = 
| pushpin_map        = 
| pushpin_relief     = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_caption    = 
| pushpin_label      = 
| coordinates        = {{coord|47|55|10|N|106|55|11|E|type:landmark_region:MN|display=inline,title}}
| former_name        = &lt;!-- or |former_names= --&gt;
| established        = 1991
| dissolved          = &lt;!-- {{end date|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;
| location           = [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type               = [[музей]]
| accreditation      = 
| key_holdings       = 
| collections        = 
| collection_size    = 
| visitors           = 
| founder            = 
| executive_director = 
| deputy_director    = 
| leader_type        = 
| leader             = 
| director           = 
| president          = 
| ceo                = 
| chairperson        = 
| curator            = 
| architect          = 
| historian          = 
| owner              = 
| employees          = 
| public_transit     = 
| parking            = &lt;!-- or |car_park= --&gt;
| website            = {{official website|https://mongoliantheatremuseum.com/}}
| network            = 
| embedded           = &lt;!-- or |nrhp= --&gt;
}}

Монгол Улсын Театрын урлагийн уламжлалт өв соёлыг сурвалжлан, цуглуулах, бүртгэн судлах, түгээн  дэлгэрүүлэх, дэлгэн  үзүүлэх, үзэгчдийн хүртээл болгох, гоо зүй, урлагийн  мэдлэгийг дээшлүүлэх зорилгоор Монголын Театрын музей [[1973 он|1973]] онд байгуулагдах шийдвэр гарч, [[1991 он|1991]] оноос үзэгчдэдээ үйлчилж эхэлсэн.

==Үзмэр==
Монголын Театрын Музей нь 9000 гаруй үзмэртэй, музейн сан хөмрөгт [[Цам]]&lt;nowiki/&gt;ын ёслол, Ший-янгуу, XIX зууны нэрт соён гэгээрүүлэгч [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Догшин ноён хутагт Дулдуйтын Данзанравжаа]]&lt;nowiki/&gt;гийн “Намтар дуулах дацан” сүм театр болон шинэ цагийн театрын анхны үүсэл болсон юм. 

Жүжгийн бүлгэм, клуб /1922-1924/, [[Цэнгэлдэх хүрээлэн]] /1926/, Монгол улсын анхны Төв театр /1931/, театраасаа өргөжин хөгжсөн [[Цирк]], Ардын дуу бүжгийн чуулга, Хүүхэлдэйн театр, Хүүхэд залуучуудын театр, [[Дашдоржийн Нацагдорж|Д.Нацагдорж]]&lt;nowiki/&gt;ийн нэрэмжит Улсын драмын эрдмийн театр, Дуурь бүжгийн Улсын эрдмийн театрын түүхэн хөгжлийг [[гэрэл зураг]], баримт бичиг, биет зүйлс, жүжгийн тоглолт, тайз чимэглэлийн эскиз зураг, нэрт уран бүтээлчдийн намтар түүх, баримал, хөрөг зураг, одон медаль, жүжгийн танилцуулга хөтөлбөр, зурагт хуудас, [[кино]]&lt;nowiki/&gt;ны аппарат хэрэгсэл, ном товхимол, [[сонин]] [[сэтгүүл]] зэрэг сурвалж хэрэглэгдэхүүдээр хураангуйлан харуулсан үзмэр, эд өлгийн зүйлтэй.

== Цахим холбоос ==
[https://web.archive.org/web/20240613101632/http://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=14 ТЕАТРЫН МУЗЕЙ]

[https://web.archive.org/web/20240613101633/https://ncch.gov.mn/Museum/9 МОНГОЛЫН ТЕАТРЫН МУЗЕЙ]

[[Ангилал:1991 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]]


{{Mongolia-stub}}
{{museum-stub}}</text>
      <sha1>dc9s576evz310upvsp2n2ipjcspmab8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краковын Үндэсний Музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134982</id>
    <revision>
      <id>871993</id>
      <parentid>850637</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Краковын Үндэсний музей]] to [[Краковын Үндэсний Музей]]</comment>
      <origin>850637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5723" sha1="s3ew7r4iqio8y6l9i4xfpx2m61oxq06" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс Музей
| name             = Краковын Үндэсний музей 
| native_name      = Muzeum Narodowe w Krakowie
| native_name_lang = pl
| image            = National Museum, Main Building, 1 May, 3 avenue, Kraków, Poland.jpg
| imagesize        = 300
| caption          = Краковын Үндэсний музейн төв байр
| alt              = 
| map_type         = 
| map_caption      = 
| map_alt          = 
| latitude         = 
| longitude        = 
| coordinates_type = 
| established      = 
| dissolved        = 
| location         = 
| type             = 
| collection       = 
| visitors         = 
| director         = 
| president        = 
| curator          = 
| publictransit    = 
| network          = 
| website          = {{URL|https://mnk.pl}}
}}
'''Краковын Үндэсний музей''' ({{langx|pl|Muzeum Narodowe w Krakowie}}) — Польшийн [[Краков]] хот дахь, улсын бүртгэлтэй урлагийн музей.

Тус музей нь Польш болон Европын урлагийн баялаг цуглуулгатай тул Польш төдийгүй дэлхий даяарх хамгийн чухал, сонирхолтой цуглуулгуудын нэг юм. Краков хот байгуулагдсан эхний үед Даавуу бөс барааны танхимын нэг давхарт байрлах засвар хийсэн хоёр өрөөг музейн үзэсгэлэнгийн талбай болгон хандивласан. Анх 12 хоёр орчим уран зургаас бүрдсэн музейн цуглуулга олон тооны өв хөрөнгө, хандив, бэлэг дурсгалын зүйлсээр тасралтгүй өргөжиж, хурдацтай хөгжиж ирсэн.

== Түүх ==
Тус музей нь 1879 оны 10-р сарын 7-нд Краков хотын зөвлөлийн шийдвэрээр байгуулагдаж, хотын төв захын талбай дээрх Краковын бөс барааны танхимын хоёр танхимд байрладаг байв.
[[Файл:Lady with an Ermine - Leonardo da Vinci - Google Art Project.jpg|thumb|391x391px|[[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчигийн]] алдарт “Эрминтэй хатагтай”]]
Музейн цуглуулга Краков хотын иргэдээс ирсэн уран зураг, уран баримал, сийлбэр, гар урлалын бүтээл зэрэг өгөөмөр хандивын ачаар олширсон. Музей түүхэн барилгуудад, ялангуяа нас барсан Краковын зураачдын хувийн байшинд шинэ салбаруудаар нэгдэж байв.

1934 онд шинэ, орчин үеийн музейн барилгыг барьж эхэлсэн. Эхний байрыг зөвхөн 1970 онд ашиглалтад хүлээлгэн өгчээ. 

2017 оны 5-р сараас тус музейд [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчигийн]] алдарт “Эрминтэй хатагтай” ({{langx|it|Dama con l'ermellino}}) уран зураг хадгалагдаж байна.

== Захирлууд ==

* prof. Władysław Łuszczkiewicz - Владислав Лушчкиевич (1883 – 1900)
* prof. Feliks Kopera - Феликс Копера (1901 – 1949)
* prof. Tadeusz Dobrowolski - Тадэуш Доброволски (1950 – 1956)
* prof. Adam Bochnak - Адам Бохнак (1957 – 1962)
* prof. Jerzy Banach - Ежи Банах (1963 – 1974)
* mgr Tadeusz Chruścicki - Тадэуш Хрушчицки (1974 – 1985)
* dr Janina Bezwińska - Яанина Безвинска (1985 – 1986)
* prof. Kazimierz Nowacki - Казимиерж Новацки (1986 – 1989)
* mgr Tadeusz Chruścicki - Тадэуш Хрушчички (1989 – 2000)
* mgr Zofia Gołubiew - Зофиа Говубиев (2000 – 2015)
* dr hab. Andrzej Betlej - Анжей Бэтлэй (2016 – 2020)
* prof. Andrzej Szczerski - Анжей Шчерски (2020- 2025)
* NN

== Салбарууд ==
Краковын Үндэсний музейд төв байраас (5 сарын 3-ны гудамж дахь 1 байшин) гадна дараах байгууллагууд хамаардаг:

# Краковын бөс барааны зах дахь 19-р зууны Польшийн урлагийн галерей. 
# Эмерик Гуттен-Чапскийн музей ({{langx|pl|Muzeum Emeryka Hutten-Czapskiego, ul. Piłsudskiego 10-12}}).
# Ян Матейкогийн музей ({{langx|pl|Dom Jana Matejki, ul. Floriańska 41}})
# Станислав Выспянскийн музей ({{langx|pl|Muzeum Stanisława Wyspiańskiego, ul. Szczepańska 11}}).
# Чарторыйский нарынхны музей ({{langx|pl|Muzeum Czartoryskich, ul. św. Jana 19}})
# Чарторыйский нарын номын сан ({{langx|pl|Biblioteka Czartoryskich, ul. św. Marka 17}}).
# Закопане хот дахь Карол Шимановскийн музей.
# Юзеф Мехофферын музей ({{langx|pl|Muzeum Józefa Mehoffera, ul. Krupnicza 26}})
# Хамба лам Эразм Чиолекийн ордон ({{langx|pl|Pałac biskupi Erazma Ciołka, ul. Kanonicza 17}})
# Европын соёлын «Европеум» төв ({{langx|pl|Ośrodek Kultury Europejskiej „Europeum”, pl. Sikorskiego 6}}).

[[Ангилал:Польшийн музей]]
[[Ангилал:Краков|Музей]]</text>
      <sha1>s3ew7r4iqio8y6l9i4xfpx2m61oxq06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871995</id>
      <parentid>871993</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5589" sha1="btdd3fo1hc44tdgt2h56ler2jfiat81" xml:space="preserve">{{Short description|Краковын музей}}
{{Инфобокс музей
| name            = Краковын Үндэсний Музей
| logo            = MNK logo 2023 kolorowe.png
| logo_upright    = 0.7
| image           = GmachGłównyMuzeumNarodowego-Aleja3Maja1-Krowodrza-POL, Kraków.jpg
| caption         = Гол барилга
| coordinates     = {{Coord|format=dms|display=it}}
| established     = 1879 оны 10 сарын 7
| location        = 5 сарын 3-ны өргөн чөлөө&lt;br/&gt;[[Краков]], [[Польш]]
| type            = [[Үндэсний музей]]
| director        = [[Анджей Щерски]]
| website         = {{URL|https://mnk.pl}}
}}
'''Краковын Үндэсний Музей''' ({{langx|pl|Muzeum Narodowe w Krakowie}}) — Польшийн [[Краков]] хот дахь, улсын бүртгэлтэй урлагийн музей.

Тус музей нь Польш болон Европын урлагийн баялаг цуглуулгатай тул Польш төдийгүй дэлхий даяарх хамгийн чухал, сонирхолтой цуглуулгуудын нэг юм. Краков хот байгуулагдсан эхний үед Даавуу бөс барааны танхимын нэг давхарт байрлах засвар хийсэн хоёр өрөөг музейн үзэсгэлэнгийн талбай болгон хандивласан. Анх 12 хоёр орчим уран зургаас бүрдсэн музейн цуглуулга олон тооны өв хөрөнгө, хандив, бэлэг дурсгалын зүйлсээр тасралтгүй өргөжиж, хурдацтай хөгжиж ирсэн.

== Түүх ==
Тус музей нь 1879 оны 10-р сарын 7-нд Краков хотын зөвлөлийн шийдвэрээр байгуулагдаж, хотын төв захын талбай дээрх Краковын бөс барааны танхимын хоёр танхимд байрладаг байв.
[[Файл:Lady with an Ermine - Leonardo da Vinci - Google Art Project.jpg|thumb|391x391px|[[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчигийн]] алдарт “Эрминтэй хатагтай”]]
Музейн цуглуулга Краков хотын иргэдээс ирсэн уран зураг, уран баримал, сийлбэр, гар урлалын бүтээл зэрэг өгөөмөр хандивын ачаар олширсон. Музей түүхэн барилгуудад, ялангуяа нас барсан Краковын зураачдын хувийн байшинд шинэ салбаруудаар нэгдэж байв.

1934 онд шинэ, орчин үеийн музейн барилгыг барьж эхэлсэн. Эхний байрыг зөвхөн 1970 онд ашиглалтад хүлээлгэн өгчээ. 

2017 оны 5-р сараас тус музейд [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчигийн]] алдарт “Эрминтэй хатагтай” ({{langx|it|Dama con l'ermellino}}) уран зураг хадгалагдаж байна.

== Захирлууд ==

* prof. Władysław Łuszczkiewicz - Владислав Лушчкиевич (1883 – 1900)
* prof. Feliks Kopera - Феликс Копера (1901 – 1949)
* prof. Tadeusz Dobrowolski - Тадэуш Доброволски (1950 – 1956)
* prof. Adam Bochnak - Адам Бохнак (1957 – 1962)
* prof. Jerzy Banach - Ежи Банах (1963 – 1974)
* mgr Tadeusz Chruścicki - Тадэуш Хрушчицки (1974 – 1985)
* dr Janina Bezwińska - Яанина Безвинска (1985 – 1986)
* prof. Kazimierz Nowacki - Казимиерж Новацки (1986 – 1989)
* mgr Tadeusz Chruścicki - Тадэуш Хрушчички (1989 – 2000)
* mgr Zofia Gołubiew - Зофиа Говубиев (2000 – 2015)
* dr hab. Andrzej Betlej - Анжей Бэтлэй (2016 – 2020)
* prof. Andrzej Szczerski - Анжей Шчерски (2020- 2025)
* NN

== Салбарууд ==
Краковын Үндэсний музейд төв байраас (5 сарын 3-ны гудамж дахь 1 байшин) гадна дараах байгууллагууд хамаардаг:

# Краковын бөс барааны зах дахь 19-р зууны Польшийн урлагийн галерей. 
# Эмерик Гуттен-Чапскийн музей ({{langx|pl|Muzeum Emeryka Hutten-Czapskiego, ul. Piłsudskiego 10-12}}).
# Ян Матейкогийн музей ({{langx|pl|Dom Jana Matejki, ul. Floriańska 41}})
# Станислав Выспянскийн музей ({{langx|pl|Muzeum Stanisława Wyspiańskiego, ul. Szczepańska 11}}).
# Чарторыйский нарынхны музей ({{langx|pl|Muzeum Czartoryskich, ul. św. Jana 19}})
# Чарторыйский нарын номын сан ({{langx|pl|Biblioteka Czartoryskich, ul. św. Marka 17}}).
# Закопане хот дахь Карол Шимановскийн музей.
# Юзеф Мехофферын музей ({{langx|pl|Muzeum Józefa Mehoffera, ul. Krupnicza 26}})
# Хамба лам Эразм Чиолекийн ордон ({{langx|pl|Pałac biskupi Erazma Ciołka, ul. Kanonicza 17}})
# Европын соёлын «Европеум» төв ({{langx|pl|Ośrodek Kultury Europejskiej „Europeum”, pl. Sikorskiego 6}}).

[[Ангилал:Польшийн музей]]
[[Ангилал:Краков|Музей]]</text>
      <sha1>btdd3fo1hc44tdgt2h56ler2jfiat81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тайванийн Үндэсний ордон музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136613</id>
    <revision>
      <id>871991</id>
      <parentid>863060</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16851" sha1="r4260dydpxky5gooyudeffym72zggem" xml:space="preserve">{{Short description|Тайбэйн музей}}
{{Инфобокс музей
| name              = Үндэсний Ордон Музей
| native_name       = 國立故宮博物院
| native_name_lang  = zh
| logo              = National Palace Museum logo.svg
| logo_upright      = 0.60
| image             = NationalPalace MuseumFrontView.jpg
| caption           = Үндэсний Ордон Музей, [[Тайбэй]], Тайвань
| mapframe          = yes
| mapframe-caption  = Интерактив газрын зураг
| mapframe-zoom     = 14
| mapframe-marker   = museum
| mapframe-wikidata = yes
| coordinates       = {{Coord|format=dms|display=it}}
| established       = 1925 оны 10 сарын 10 ([[Хориотой хот]], [[Бээжин]])&lt;br /&gt;1965 оны 11 сарын 12 (Тайбэй)
| dissolved         = &lt;!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;
| location          = [[Шилинь дүүрэг|Шилинь]], [[Тайбэй]], [[Тайвань]]
| type              = [[Үндэсний музей]]
| collections       = 699,119 (2025 оны 12 сард)&lt;ref name=&quot;npmlist&quot; /&gt;
| visitors          = Хойд салбар: 2,426,842 (2025)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.npm.gov.tw/NewFileAtt.ashx?lang=1&amp;id=10057438|title=Northern Branch of the National Palace Museum 2025 Breakdown Table for Number of Visitors|website=npm.gov.tw|format=PDF|access-date=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Тайванийн Үндэсний Ордон Музейн өмнөд салбар|Өмнөд салбар]]: 1,166,291 (2025)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.npm.gov.tw/NewFileAtt.ashx?lang=1&amp;id=10057587|title=國立故宮博物院南部院區114年度總參觀人數分項統計表|trans-title=Southern Branch of the National Palace Museum 2025 Breakdown Table for Number of Visitors|website=npm.gov.tw|format=PDF|access-date=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;
| director          = [[Шяо Зунхуан]]
| architect         = [[Хуан Баою]] (Хойд Салбар)
[[Крис Яо]] (Өмнөд Салбар)
| public_transit    = 
| website           = {{URL|https://www.npm.gov.tw/|npm.gov.tw}}
| embedded          = {{Инфобокс Хятад хэл
| child=yes
| pic = 
| t = 國立故宮博物院
| s = 国立故宫博物院
| tl = Kok-li̍p Kòo-kiong Phok-bu̍t-īnn
| poj = Kok-li̍p Kò͘-kiong Phok-bu̍t-īⁿ
| phfs = Kwet-li̍p kù-kiung pok-vu̍t-yèn
| j = gwok3 laap6 gu3 gung1 bok3 mat6 jyun6
| p = Guólì gùgōng bówùyuàn
| w = Kuo&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-li&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ku&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-kung&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; po&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-wu&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-yüan&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
| mi = {{IPAc-cmn|g|uo|2|l|i|4|-|g|u|4|g|ong|1|-|b|o|2|.|wu|4|.|yuan|4}}
}}
}}
[[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|thumb|Лиу Гуандаогийн зурсан [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] зураг]]
[[Файл:NationalPalace MuseumFrontView.jpg|thumb|550x550px|'''Тайванийн Үндэсний ордон музей''']]
'''Тайванийн Үндэсний ордон музей''' ([[Хятад хэл|хятад]]: 國立故宮博物院; пиньинь: ''Guólì Gùgōng Bówùyuàn, [[Англи хэл|англи]]. National Palace Museum'') [[Тайвань|Тайванийн]] нийслэл [[Тайбэй]] хотод байдаг музей юм. Энэ нь Хятадын эд өвийн 700,000 орчим эд зүйл, урлагийн бүтээлийн байнгын цуглуулгатай бөгөөд ихэнх нь [[Хориотой хот]] дахь Ордны музей болон [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс|Бүгд Найрамдах Хятад улс]] 1949 онд тус арал руу шилжих үеэр эх газрын Хятад дахь таван байгууллагаас нүүлгэн авч явсан зүйл юм. Эдгээр цуглуулгууд нь 1965 онд Тайбэй, Шилин хотод одоогийн байршилд байгуулагдахаас өмнө хэд хэдэн газарт дамжин нүүж байжээ. Музейн барилга 1964 оны 3-р сараас 1965 оны 8-р сарын хооронд баригдсан бөгөөд дараа нь олон удаа өргөтгөл хийснээр Чиайи мужийн [[Тайбао]] хотод байрладаг өмнөд салбарыг оруулаад дэлхийн хамгийн том музейн нэг болжээ.

Музейн сан хөмрөгт Хятадын шинэ чулуун зэвсгийн үеэс орчин үе хүртэлх 8000 жилийн түүхийг хамарсан эд зүйлс багтсан байна. Үндэсний ордон музей нь [[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] гүрний үеийн хааны цуглуулга дээр баригдсан урлагийн бүтээл, эд өвийн арвин цуглуулгатай Бээжингийн ордны музейтэй үндэс угсаагаа хуваалцдаг.

Тус музейг 2014 онд 5 сая 402 мянга, 2015 онд 5 сая 292 мянга, 2016 онд — 6 сая 143 мянган хүн үзэж сонирхосон байна. 

== Түүх ==
1925 оны 10-р сарын 10-нд Хятадын сүүлчийн эзэн хаан [[Пүи]]г дайны удирдагч Фэн Юйсян [[Хориотой хот|Хориотой хотоос]] хөөн гаргасны дараа удалгүй Үндэсний ордон музей нь Хориотой хот дахь Ордны музей нэртэйгээр байгуулагдсан. Музейд байгаа эдлэлүүд нь хуучин эзэн хааны гэр бүлийн үнэт зүйлсээс бүрддэг байв.

1931 онд генерал [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] үндэстний үзэлт засгийн газар [[Мүгдэн]]д болсон явдлын дараахан Японы эзэн хааны армийн гарт орохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд музейн хамгийн үнэт үзмэрүүдийг хотоос нүүлгэн шилжүүлэх бэлтгэл ажлыг хангахыг тушаажээ. Үүний үр дүнд 1933 оны 2-р сарын 6-аас 5-р сарын 15-ны хооронд Ордны музейн эртний олдворуудын үзэсгэлэнгийн газар, Зуны ордон, Ханлинь хааны академийн 13,491 хайрцаг, 6,066 хайрцаг эд зүйлсийг Шанхай руу таван бүлэгт хувааж шилжүүлэн нүүлгэсэн байна.  

1936 онд Даоист хийдийн Чаотиан ордон дахь агуулахын барилгын ажил дууссаны дараа цуглуулгыг [[Наньжин]] руу шилжүүлсэн байна. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] томоохон мөргөлдөөний нэг болсон [[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн|Хятад-Японы хоёрдугаар дайны]] үеэр Японы эзэн хааны арми улам бүр гүн рүү урагшлах үед цуглуулгыг 1945 онд Япон бууж өгөх хүртэл Аньшун, Лешань зэрэг хэд хэдэн газар руу гурван замаар баруун тийш шилжүүлжээ. 1947 онд Наньжингийн агуулах руу буцааж ачуулсан байна.

Япончууд 1945 оны 9-р сард бууж өгсний дараа [[Хятадын иргэний дайн]] дахин эхэлсэн бөгөөд эцэст нь генерал Чан Кайши ховор нандин урлагийн бзтээлүүдийг Тайвань руу нүүлгэн шилжүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 1948 онд хятадын коммунист ба үндсэрхэг үзэлтнүүдийн хооронд тэмцэл хурцадсан. Бээжингийн үндэсний ордон музей болон бусад таван байгууллага хамгийн үнэ цэнтэй эд зүйлсийг Тайвань руу нүүлгэх шийдвэр гаргасан байна. Хожим нь музейн захирал байсан Хан Ли Ву 1948 оны 12-р сараас 1949 оны 2-р сарын хооронд Наньжингаас Тайванийн Килун дахь боомт хүртэл гурван бүлэгт хуваагдан зарим цуглуулгын тээвэрлэлтийг удирдаж байсан. Эд зүйлс Тайваньд ирэхэд коммунист арми Бээжингийн Үндэсний ордон музейн цуглуулгын хяналтыг аль хэдийн булаан авсан тул бүх цуглуулгыг Тайвань руу илгээх боломжгүй болсон байв. Хориотой хотоос Тайвань руу нүүсэн нийт 2972 ​​хайрцаг эд зүйлс нь өмнө зүг рүү зөөвөрлөсөн хайрцгийн дөнгөж 22%-ийг эзэлж байсан ч тэдгээр нь цуглуулгын сор нь байсан ажээ. 

Хожим нь уг цуглуулгыг 1964 оны 3-р сараас 1965 оны 4-р сар хүртэл тусад нь музейн цогцолбор барилга барих хүртэл Тайванийн янз бүрийн музей, улсын номын санд хадгалсан. Тайбэй хотод шинэ музейн албан ёсны нээлт 1965 оны 11-р сарын 12-нд болсон байна. 

Музейн үзмэрийн чадавхийг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг ажлын нэг бол үзмэрүүдийг цахим хэлбэрт шилжүүлэх явдал юм. 2007 онд тус музей өөрийн цуглуулгад байгаа эд зүйлсийн цахимжуулах гэрэл зургийг авах ажлыг Lee &amp; Lee хувийн компанид өгчээ. Хурц гэрэл, халуун хэмийн өөрчлөлт гэмтээж болзошгүй гэж эмээж, олон олдвор, ялангуяа уран зураг, уран бичлэгийн зургийг авах нь их ховор байсан гэдэг. 

Тайбэй дэх Үндэсний ордон музейн гол барилгыг Хуан Баоюй зурж зохион бүтээж, 1964 оны 3-р сараас 1965 оны 8-р сар хүртэл бариулсан. 600,000 гаруй олдворыг дэлгэн тавихад талбай хүрэлцээгүйн улмаас 1967, 1970, 1982, 1982 онуудад музейн өргөтгөл хийжээ. Музейг 21 сая ам.долларын өртөгтэй томоохон засварын ажил хийж, музейг илүү цэлгэр, орчин үеийн болгох үүднээс шинэчилсэн байна. Засварын ажил нь музейн хэсгийн гуравны хоёрыг хааж, 2007 оны 2-р сард музей албан ёсоор дахин нээгдсэн ажээ. 

=== Уран зургууд ===
Үндэсний ордон музей дахь зургууд нь Тан улсын (618–907) үеэс орчин үе хүртэлх үеийнх байдаг юм. Энэхүү цуглуулга нь Хятадын уран зургийн 1000 гаруй жилийн түүхийг хамарсан бөгөөд байгалийн үзэсгэлэнт газар, цэцэг, шувууны зураг, хил хязгаарын зураг гэх мэт олон төрлийн төрлийг хамардаг. Цуглуулгын хамгийн алдартай зургуудын нэг бол Чин гүрний ордны таван зураач (Чен Му, Сун Ху, Жин Кун, Дай Хун, Чен Жидао)-ын &quot;Цинмингийн баярын үеэр голын эрэг&quot;-ийн Чин ордны хувилбар юм. Юань гүрний Хуан Гунвангийн &quot;Фучунь ууланд амьдрах нь&quot; (Ву-юн хувилбар) нь хамгийн ховор бөгөөд хамгийн сэтгэл хөдөлгөм бүтээлүүдийн нэг юм. &quot;Хавар уулын замаар алхах&quot; нь бас нэгэн чухал бүтээл юм. Музейд түүхэн дэх томоохон уран бичээчид, эрдэмтэд болон ордны чухал түшмэдийн гараас авсан уран бичлэгийн бүтээлүүдийн асар их цуглуулга бий. Уран бичлэгийн бүтээлүүд нь Жин (266–420) болон Тан (618–907) гүрнүүдийн үеийн янз бүрийн хэв маягтай уран бичлэгийн бүтээлүүд байдаг юм.

=== Ховор номнууд ===
Үндэсний ордон музейд Сүн (960–1279) болон Юань (1271–1368) гүрний үеэс эхлээд Мин (1368–1644) болон Чин (1644–1912) гүрний үе хүртэлх гарч байсан ховор 200,000 гаруй боть ном байдаг. 

== Тайванийн Үндэсний ордон музейн барилга ==
Тайбэй дэх Үндэсний ордон музейн гол барилгын зургийг Хуан Баоюй зохион бүтээж, 1964 оны 3-р сараас 1965 оны 8-р сар хүртэл бариулсан. 600,000 гаруй олдворыг нэгэн зэрэг дэлгэн тавихад талбай хүрэлцээгүйн улмаас 1967, 1970, 1982, 1982 онуудад музейн барилгад өргөтгөл хийжээ. Музейг 21 сая ам.долларын өртөгтэй томоохон засварын ажил хийж, музейг илүү цэлгэр, орчин үеийн болгох үүднээс шинэчилсэн байна. Засварын ажил нь музейн хэсгийн гуравны хоёрыг хааж, 2007 оны 2-р сард музей албан ёсоор дахин нээгдээд байгаа ажээ.

== Мүзейн салбар ==
Үндэсний ордон музейн өмнөд салбар нь Тайваний Чиайи мужийн [[Тайбао]] хотод байрладаг бөгөөд 70 га (700,000 м2) талбай эзэлдэг байна. Мөн талбай дээр нуур, Азийн хэв маягийн цэцэрлэгт хүрээлэн байдаг. 2000 онд өмнөд салбарыг төлөвлөх ажил эхэлсэн. Барилгын зураг төслийг архитектор Антуан Предок хийх ёстой байсан бөгөөд 2005 онд барилгын ажлыг эхлүүлсэн. Гэсэн хэдий ч барилгын ажил ноцтой удааширч, гүйцэтгэгчид болон музейн хооронд маргаан үүссэний улмаас 2008 онд фирмийг татан буулгасан. Музейн захирал Чоу Кунг-шин 2010 оны 8-р сард уг төслийн шинэ архитекторууд Крис Яо ажиллаж эхлэх бөгөөд 2015 онд барилгын ажил дуусна гэж мэдэгдсэн. Төслийн өртөг нь 7.9 тэрбум NT$ (268 сая ам. доллар) бөгөөд 70 га (700,000 м2) талбайг хамарчээ. Музей өөрөө буюу нийт 9000 метр квадрат талбайг Тайваньд төвтэй Artech Inc компани газар хөдлөлтөд тэсвэртэй, үерт хамгаалалттай байрилга зохион бүтээжээ. 2015 оны 12-р сарын 28-нд нээлтээ хийснээс хойш тус барилгад ус алдсаны улмаас 2016 оны 4-р сард түр хаагдсан. Ус алдагдлын хохирлыг арилгах засварын ажил дууссаны дараа 2016 оны 8-р сарын 23-ны өдөр Өмнөд салбарыг дахин нээсэн ажээ.

== Холбоос ==

* '''Тус мүзейн албан ёсны цахим хуудас''': https://www.npm.gov.tw/?l=2

[[Ангилал:Тайванийн музей]]
[[Ангилал:Тайванийн аялал жуулчлалын үзвэр]]
[[Ангилал:Хятадын музей]]
[[Ангилал:Хятадын соёлын дурсгал]]</text>
      <sha1>r4260dydpxky5gooyudeffym72zggem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871992</id>
      <parentid>871991</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T22:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16678" sha1="efk5q367zp35wid433vnxnndz6apqoi" xml:space="preserve">{{Short description|Тайбэйн музей}}
{{Инфобокс музей
| name              = Үндэсний Ордон Музей
| native_name       = 國立故宮博物院
| native_name_lang  = zh
| logo              = National Palace Museum logo.svg
| logo_upright      = 0.60
| image             = NationalPalace MuseumFrontView.jpg
| caption           = Үндэсний Ордон Музей, [[Тайбэй]], Тайвань
| coordinates       = {{Coord|format=dms|display=it}}
| established       = 1925 оны 10 сарын 10 ([[Хориотой хот]], [[Бээжин]])&lt;br /&gt;1965 оны 11 сарын 12 (Тайбэй)
| dissolved         = &lt;!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;
| location          = [[Шилинь дүүрэг|Шилинь]], [[Тайбэй]], [[Тайвань]]
| type              = [[Үндэсний музей]]
| collections       = 699,119 (2025 оны 12 сард)&lt;ref name=&quot;npmlist&quot; /&gt;
| visitors          = Хойд салбар: 2,426,842 (2025)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.npm.gov.tw/NewFileAtt.ashx?lang=1&amp;id=10057438|title=Northern Branch of the National Palace Museum 2025 Breakdown Table for Number of Visitors|website=npm.gov.tw|format=PDF|access-date=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Тайванийн Үндэсний Ордон Музейн өмнөд салбар|Өмнөд салбар]]: 1,166,291 (2025)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.npm.gov.tw/NewFileAtt.ashx?lang=1&amp;id=10057587|title=國立故宮博物院南部院區114年度總參觀人數分項統計表|trans-title=Southern Branch of the National Palace Museum 2025 Breakdown Table for Number of Visitors|website=npm.gov.tw|format=PDF|access-date=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;
| director          = [[Шяо Зунхуан]]
| architect         = [[Хуан Баою]] (Хойд Салбар)
[[Крис Яо]] (Өмнөд Салбар)
| public_transit    = 
| website           = {{URL|https://www.npm.gov.tw/|npm.gov.tw}}
| embedded          = {{Инфобокс Хятад хэл
| child=yes
| pic = 
| t = 國立故宮博物院
| s = 国立故宫博物院
| tl = Kok-li̍p Kòo-kiong Phok-bu̍t-īnn
| poj = Kok-li̍p Kò͘-kiong Phok-bu̍t-īⁿ
| phfs = Kwet-li̍p kù-kiung pok-vu̍t-yèn
| j = gwok3 laap6 gu3 gung1 bok3 mat6 jyun6
| p = Guólì gùgōng bówùyuàn
| w = Kuo&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-li&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; ku&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-kung&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; po&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-wu&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-yüan&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
| mi = {{IPAc-cmn|g|uo|2|l|i|4|-|g|u|4|g|ong|1|-|b|o|2|.|wu|4|.|yuan|4}}
}}
}}
[[Файл:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|thumb|Лиу Гуандаогийн зурсан [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] зураг]]
[[Файл:NationalPalace MuseumFrontView.jpg|thumb|550x550px|'''Тайванийн Үндэсний ордон музей''']]
'''Тайванийн Үндэсний ордон музей''' ([[Хятад хэл|хятад]]: 國立故宮博物院; пиньинь: ''Guólì Gùgōng Bówùyuàn, [[Англи хэл|англи]]. National Palace Museum'') [[Тайвань|Тайванийн]] нийслэл [[Тайбэй]] хотод байдаг музей юм. Энэ нь Хятадын эд өвийн 700,000 орчим эд зүйл, урлагийн бүтээлийн байнгын цуглуулгатай бөгөөд ихэнх нь [[Хориотой хот]] дахь Ордны музей болон [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс|Бүгд Найрамдах Хятад улс]] 1949 онд тус арал руу шилжих үеэр эх газрын Хятад дахь таван байгууллагаас нүүлгэн авч явсан зүйл юм. Эдгээр цуглуулгууд нь 1965 онд Тайбэй, Шилин хотод одоогийн байршилд байгуулагдахаас өмнө хэд хэдэн газарт дамжин нүүж байжээ. Музейн барилга 1964 оны 3-р сараас 1965 оны 8-р сарын хооронд баригдсан бөгөөд дараа нь олон удаа өргөтгөл хийснээр Чиайи мужийн [[Тайбао]] хотод байрладаг өмнөд салбарыг оруулаад дэлхийн хамгийн том музейн нэг болжээ.

Музейн сан хөмрөгт Хятадын шинэ чулуун зэвсгийн үеэс орчин үе хүртэлх 8000 жилийн түүхийг хамарсан эд зүйлс багтсан байна. Үндэсний ордон музей нь [[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] гүрний үеийн хааны цуглуулга дээр баригдсан урлагийн бүтээл, эд өвийн арвин цуглуулгатай Бээжингийн ордны музейтэй үндэс угсаагаа хуваалцдаг.

Тус музейг 2014 онд 5 сая 402 мянга, 2015 онд 5 сая 292 мянга, 2016 онд — 6 сая 143 мянган хүн үзэж сонирхосон байна. 

== Түүх ==
1925 оны 10-р сарын 10-нд Хятадын сүүлчийн эзэн хаан [[Пүи]]г дайны удирдагч Фэн Юйсян [[Хориотой хот|Хориотой хотоос]] хөөн гаргасны дараа удалгүй Үндэсний ордон музей нь Хориотой хот дахь Ордны музей нэртэйгээр байгуулагдсан. Музейд байгаа эдлэлүүд нь хуучин эзэн хааны гэр бүлийн үнэт зүйлсээс бүрддэг байв.

1931 онд генерал [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] үндэстний үзэлт засгийн газар [[Мүгдэн]]д болсон явдлын дараахан Японы эзэн хааны армийн гарт орохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд музейн хамгийн үнэт үзмэрүүдийг хотоос нүүлгэн шилжүүлэх бэлтгэл ажлыг хангахыг тушаажээ. Үүний үр дүнд 1933 оны 2-р сарын 6-аас 5-р сарын 15-ны хооронд Ордны музейн эртний олдворуудын үзэсгэлэнгийн газар, Зуны ордон, Ханлинь хааны академийн 13,491 хайрцаг, 6,066 хайрцаг эд зүйлсийг Шанхай руу таван бүлэгт хувааж шилжүүлэн нүүлгэсэн байна.  

1936 онд Даоист хийдийн Чаотиан ордон дахь агуулахын барилгын ажил дууссаны дараа цуглуулгыг [[Наньжин]] руу шилжүүлсэн байна. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] томоохон мөргөлдөөний нэг болсон [[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн|Хятад-Японы хоёрдугаар дайны]] үеэр Японы эзэн хааны арми улам бүр гүн рүү урагшлах үед цуглуулгыг 1945 онд Япон бууж өгөх хүртэл Аньшун, Лешань зэрэг хэд хэдэн газар руу гурван замаар баруун тийш шилжүүлжээ. 1947 онд Наньжингийн агуулах руу буцааж ачуулсан байна.

Япончууд 1945 оны 9-р сард бууж өгсний дараа [[Хятадын иргэний дайн]] дахин эхэлсэн бөгөөд эцэст нь генерал Чан Кайши ховор нандин урлагийн бзтээлүүдийг Тайвань руу нүүлгэн шилжүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 1948 онд хятадын коммунист ба үндсэрхэг үзэлтнүүдийн хооронд тэмцэл хурцадсан. Бээжингийн үндэсний ордон музей болон бусад таван байгууллага хамгийн үнэ цэнтэй эд зүйлсийг Тайвань руу нүүлгэх шийдвэр гаргасан байна. Хожим нь музейн захирал байсан Хан Ли Ву 1948 оны 12-р сараас 1949 оны 2-р сарын хооронд Наньжингаас Тайванийн Килун дахь боомт хүртэл гурван бүлэгт хуваагдан зарим цуглуулгын тээвэрлэлтийг удирдаж байсан. Эд зүйлс Тайваньд ирэхэд коммунист арми Бээжингийн Үндэсний ордон музейн цуглуулгын хяналтыг аль хэдийн булаан авсан тул бүх цуглуулгыг Тайвань руу илгээх боломжгүй болсон байв. Хориотой хотоос Тайвань руу нүүсэн нийт 2972 ​​хайрцаг эд зүйлс нь өмнө зүг рүү зөөвөрлөсөн хайрцгийн дөнгөж 22%-ийг эзэлж байсан ч тэдгээр нь цуглуулгын сор нь байсан ажээ. 

Хожим нь уг цуглуулгыг 1964 оны 3-р сараас 1965 оны 4-р сар хүртэл тусад нь музейн цогцолбор барилга барих хүртэл Тайванийн янз бүрийн музей, улсын номын санд хадгалсан. Тайбэй хотод шинэ музейн албан ёсны нээлт 1965 оны 11-р сарын 12-нд болсон байна. 

Музейн үзмэрийн чадавхийг нэмэгдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг ажлын нэг бол үзмэрүүдийг цахим хэлбэрт шилжүүлэх явдал юм. 2007 онд тус музей өөрийн цуглуулгад байгаа эд зүйлсийн цахимжуулах гэрэл зургийг авах ажлыг Lee &amp; Lee хувийн компанид өгчээ. Хурц гэрэл, халуун хэмийн өөрчлөлт гэмтээж болзошгүй гэж эмээж, олон олдвор, ялангуяа уран зураг, уран бичлэгийн зургийг авах нь их ховор байсан гэдэг. 

Тайбэй дэх Үндэсний ордон музейн гол барилгыг Хуан Баоюй зурж зохион бүтээж, 1964 оны 3-р сараас 1965 оны 8-р сар хүртэл бариулсан. 600,000 гаруй олдворыг дэлгэн тавихад талбай хүрэлцээгүйн улмаас 1967, 1970, 1982, 1982 онуудад музейн өргөтгөл хийжээ. Музейг 21 сая ам.долларын өртөгтэй томоохон засварын ажил хийж, музейг илүү цэлгэр, орчин үеийн болгох үүднээс шинэчилсэн байна. Засварын ажил нь музейн хэсгийн гуравны хоёрыг хааж, 2007 оны 2-р сард музей албан ёсоор дахин нээгдсэн ажээ. 

=== Уран зургууд ===
Үндэсний ордон музей дахь зургууд нь Тан улсын (618–907) үеэс орчин үе хүртэлх үеийнх байдаг юм. Энэхүү цуглуулга нь Хятадын уран зургийн 1000 гаруй жилийн түүхийг хамарсан бөгөөд байгалийн үзэсгэлэнт газар, цэцэг, шувууны зураг, хил хязгаарын зураг гэх мэт олон төрлийн төрлийг хамардаг. Цуглуулгын хамгийн алдартай зургуудын нэг бол Чин гүрний ордны таван зураач (Чен Му, Сун Ху, Жин Кун, Дай Хун, Чен Жидао)-ын &quot;Цинмингийн баярын үеэр голын эрэг&quot;-ийн Чин ордны хувилбар юм. Юань гүрний Хуан Гунвангийн &quot;Фучунь ууланд амьдрах нь&quot; (Ву-юн хувилбар) нь хамгийн ховор бөгөөд хамгийн сэтгэл хөдөлгөм бүтээлүүдийн нэг юм. &quot;Хавар уулын замаар алхах&quot; нь бас нэгэн чухал бүтээл юм. Музейд түүхэн дэх томоохон уран бичээчид, эрдэмтэд болон ордны чухал түшмэдийн гараас авсан уран бичлэгийн бүтээлүүдийн асар их цуглуулга бий. Уран бичлэгийн бүтээлүүд нь Жин (266–420) болон Тан (618–907) гүрнүүдийн үеийн янз бүрийн хэв маягтай уран бичлэгийн бүтээлүүд байдаг юм.

=== Ховор номнууд ===
Үндэсний ордон музейд Сүн (960–1279) болон Юань (1271–1368) гүрний үеэс эхлээд Мин (1368–1644) болон Чин (1644–1912) гүрний үе хүртэлх гарч байсан ховор 200,000 гаруй боть ном байдаг. 

== Тайванийн Үндэсний ордон музейн барилга ==
Тайбэй дэх Үндэсний ордон музейн гол барилгын зургийг Хуан Баоюй зохион бүтээж, 1964 оны 3-р сараас 1965 оны 8-р сар хүртэл бариулсан. 600,000 гаруй олдворыг нэгэн зэрэг дэлгэн тавихад талбай хүрэлцээгүйн улмаас 1967, 1970, 1982, 1982 онуудад музейн барилгад өргөтгөл хийжээ. Музейг 21 сая ам.долларын өртөгтэй томоохон засварын ажил хийж, музейг илүү цэлгэр, орчин үеийн болгох үүднээс шинэчилсэн байна. Засварын ажил нь музейн хэсгийн гуравны хоёрыг хааж, 2007 оны 2-р сард музей албан ёсоор дахин нээгдээд байгаа ажээ.

== Мүзейн салбар ==
Үндэсний ордон музейн өмнөд салбар нь Тайваний Чиайи мужийн [[Тайбао]] хотод байрладаг бөгөөд 70 га (700,000 м2) талбай эзэлдэг байна. Мөн талбай дээр нуур, Азийн хэв маягийн цэцэрлэгт хүрээлэн байдаг. 2000 онд өмнөд салбарыг төлөвлөх ажил эхэлсэн. Барилгын зураг төслийг архитектор Антуан Предок хийх ёстой байсан бөгөөд 2005 онд барилгын ажлыг эхлүүлсэн. Гэсэн хэдий ч барилгын ажил ноцтой удааширч, гүйцэтгэгчид болон музейн хооронд маргаан үүссэний улмаас 2008 онд фирмийг татан буулгасан. Музейн захирал Чоу Кунг-шин 2010 оны 8-р сард уг төслийн шинэ архитекторууд Крис Яо ажиллаж эхлэх бөгөөд 2015 онд барилгын ажил дуусна гэж мэдэгдсэн. Төслийн өртөг нь 7.9 тэрбум NT$ (268 сая ам. доллар) бөгөөд 70 га (700,000 м2) талбайг хамарчээ. Музей өөрөө буюу нийт 9000 метр квадрат талбайг Тайваньд төвтэй Artech Inc компани газар хөдлөлтөд тэсвэртэй, үерт хамгаалалттай байрилга зохион бүтээжээ. 2015 оны 12-р сарын 28-нд нээлтээ хийснээс хойш тус барилгад ус алдсаны улмаас 2016 оны 4-р сард түр хаагдсан. Ус алдагдлын хохирлыг арилгах засварын ажил дууссаны дараа 2016 оны 8-р сарын 23-ны өдөр Өмнөд салбарыг дахин нээсэн ажээ.

== Холбоос ==

* '''Тус мүзейн албан ёсны цахим хуудас''': https://www.npm.gov.tw/?l=2

[[Ангилал:Тайванийн музей]]
[[Ангилал:Тайванийн аялал жуулчлалын үзвэр]]
[[Ангилал:Хятадын музей]]
[[Ангилал:Хятадын соёлын дурсгал]]</text>
      <sha1>efk5q367zp35wid433vnxnndz6apqoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сефевийн улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137759</id>
    <revision>
      <id>871909</id>
      <parentid>864913</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17794" sha1="pd4h41cx8z933m6lx1besc9ua0liz7a" xml:space="preserve">{{Short description|Ираны эзэнт гүрэн (1501–1736)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{native name|fa|ممالک محروسه ایران}}&lt;br/&gt;''Мамалек-е Махрусе-йе Иран''
| conventional_long_name = Сефевийн эзэнт гүрэн
| common_name            = Сефевийн эзэнт
| era                    = &lt;!-- Use: &quot;Napoleonic Wars&quot;, &quot;Cold War&quot;, etc. --&gt;Орчин үеийн эхэн үе
| status                 = [[Эзэнт гүрэн]]
| status_text            = &lt;!-- A free text to describe status the top of the infobox. Use sparingly. --&gt;
| empire                 = &lt;!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --&gt;
| government_type        = [[Хаант засаг]]||&lt;!-- Rise and fall, events, years and dates --&gt;|&lt;!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say &quot;abolition&quot; or &quot;declaration&quot;--&gt;|
| year_start             = 1501
| year_end               = 1736|
| year_exile_start       = &lt;!-- (If dealing with exiled government - status=&quot;Exile&quot;) --&gt;
| year_exile_end         = &lt;!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --&gt;|
| event_start            = &lt;!-- Default: &quot;Established&quot; --&gt;
| date_start             = 12 сарын 22,&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Гереглоу|first1=Киумарс|title=Chronicling a Dynasty on the Make: New Light on the Early Ṣafavids in Ḥayātī Tabrīzī's ''Tārīkh'' (961/1554)|journal=[[Америкийн Дорно дахины нийгэмлэгийн сэтгүүл]]|date=2017|volume=137|issue=4|page=827|url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8ZW33DF|doi=10.7817/jameroriesoci.137.4.0805|via=[[Колумбийн их сургуулийн номын сан]]|quote=Шах Исмаилийг хаан ширээнд залах ёслол [[:az:Şərur döyüşü|Шарурын тулалдааны]] дараахан буюу 1501 оны 12-р сарын 22-нд/1 Жумада II 907-нд Табриз хотод болов.|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
| event_end              = &lt;!-- Default: &quot;Disestablished&quot; --&gt;
| date_end               = 3 сарын 8,|
| event1                 = [[Хотакууд|Хотакын]] дайралт
| date_event1            = 1722
| event2                 = [[Надир шах]]ын дор дахин байлдан дагуулалт
| date_event2            = 1726–1729
| event3                 = 
| date_event3            = 
| event4                 = 
| date_event4            = |
| event_pre              = [[Сефи ад-дин Ардебили]] [[Сефевие]]г байгуулсан
| date_pre               = 1301
| event_post             = [[Надир шах]] хаан ширээнд суув
| date_post              = 3 сарын 8, 1736&lt;ref&gt;Элтон Л. Даниел, ''Ираны түүх'' (Greenwood Press, 2001) p. 95&lt;/ref&gt;||&lt;!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --&gt;
| p1                     = Ак-Коюнлу
| p2                     = Афрасияб
| p3                     = Төмөрийн улс
| p4                     = Михрабанидууд
| p5                     = Ширваншах
| p6                     = Каркия улс
| p7                     = Марашичууд
| p8                     = Бадуспанидууд
| s1                     = Афшарын Иран
| flag_s1                = Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg
| border_s1              = yes
| flag_s2                = Black flag.svg
| s2                     = Хотакууд
| s3                     = Оросын эзэнт гүрэн
| flag_s3                = Flag_of_Russia.svg
| s4                     = Османы эзэнт гүрэн
| flag_s4                = Flag_of_the_Ottoman_Empire_(1844–1922).svg
| image_flag             = Safavid Flag.svg
| flag_type_article      = Ираны төрийн далбаа#Сефевийн улс
| flag_type              = Далбаа (1576–1732)&lt;ref&gt;&quot;...&amp;nbsp;Арслан ба нарны одон буюу 17-р зуунаас хойш Сефевийн төрийн далбаан дээр Али болон нарны арслан Шиит шашны алдар сууг илэрхийлдэг зураг&quot;, Михаил Борисович Пиотровский, Ж. М. Рожерс, Сомерсет Хаус дахь Эрмитажийн өрөөнүүд, Куртргийн урлагийн дээд сургууль, ''Heaven on earth: Art from Islamic Lands: Works from the State Hermitage Museum and the Khalili Collection'', Престел, 2004, х. 178.&lt;/ref&gt;
| image_coat             = 
| symbol_type_article    = Арслан ба нар
| symbol_type            = Сүлд&lt;ref&gt;{{cite book|last=Фласкеруд|first=Ингвильд|title=Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism|url=https://books.google.com/books?id=fH1pvM0AdNIC&amp;pg=PA182|year=2010|publisher=A&amp;C Black|isbn=978-1-4411-4907-7|pages=182–3}}&lt;/ref&gt;|
| image_map              = Map of Safavid Iran (1501–1736).svg
| image_map_size         = 
| image_map_caption      = Сефевийн Ираны газрын зураг
| image_map2             = &lt;!-- If second map is needed - does not appear by default --&gt;
| image_map2_caption     = |
| capital                = {{plainlist|
* [[Табриз]] &lt;small&gt;(1501–1555)&lt;/small&gt;
* [[Казвин]] &lt;small&gt;(1555–1598)&lt;/small&gt;
* [[Исфахан]] &lt;small&gt;(1598–1736)&lt;/small&gt;
}}
| capital_exile          = &lt;!-- If status=&quot;Exile&quot; --&gt;|
| national_motto         = 
| national_anthem        = 
| common_languages       = {{plainlist|
* [[Перс хэл]]{{efn|Албан ёсны хэл,{{sfn|Roemer|1986|p=189}} зоос,&lt;ref name=&quot;MatheeIranica&quot;&gt;Руди Матти, &quot;[http://www.iranicaonline.org/articles/safavids Сефевүүд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220901053617/https://iranicaonline.org/articles/safavids |date=2022-09-01 }}&quot; in ''Encyclopædia Iranica'', татсан огноо: 2025-04-03. &quot;Перс хэл дээр анхаарлаа хандуулж байгаа нь теологийн бүтээлүүд бас перс хэл дээр зохиогдож эхэлсэн бөгөөд зоосон дээр араб бадгийг Перс бадгаар сольсноор бас харагдаж байна.&quot; &quot;Тэдний дор бий болсон улс төрийн тогтолцоо нь улс төр, шашны хил хязгаарыг давхцуулж, үндсэн хэл болох перс хэлтэй байсан бөгөөд энэ нь утга зохиолын хэл болж, тэр ч байтугай араб хэлийг теологийн ярианы хэрэгсэл болгон орлож эхэлсэн.&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Рональд В Ферриер, ''The Arts of Persia''. Йелийн их сургуулийн хэвлэл. 1989, х. 9.&lt;/ref&gt; иргэний удирдлага,&lt;ref name=&quot;Perry&quot;&gt;Жон Р Перри, &quot;Turkic-Iranian contacts&quot;, ''Encyclopædia Iranica'', 1 сарын 24, 2006: &quot;...&amp;nbsp;дээд утга зохиол, иргэний удирдлагын бичгийн перс хэл статус, агуулгын хувьд бараг өөрчлөгдөөгүй хэвээр байв&quot;.&lt;/ref&gt; шүүх (Исфахан нийслэл болсноос хойш),&lt;ref name=&quot;Cyril Glassé 2003, pg 392&quot;/&gt; утга зохиол,&lt;ref name=&quot;MatheeIranica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Perry&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Арнольд Ж. Тойнби, ''A Study of History'', V, х. 514–515. Ишлэл: &quot;Могол, Сефев, Османы дэглэмийн оргил үед шинэ перс хэлийг энэ асар том орон даяар эрх баригч хүчин ''хүн төрөлхтний уран зохиолын хэл'' болгон ивээн тэтгэж, харин Сефев болон Моголын хилийн хүрээнд орших өөрийн хаант улсынхаа гуравны хоёрт албан ёсны хэл болгон ашиглаж байжээ&quot;&lt;/ref&gt; теологийн яриа,&lt;ref name=&quot;MatheeIranica&quot;/&gt; дипломат захидал харилцаа, түүх судлал,&lt;ref name=&quot;mazzaoui&quot; /&gt; шүүхэд суурилсан шашны албан тушаал,&lt;ref&gt;Руда Журди Абисааб. &quot;Iran and Pre-Independence Lebanon&quot; in Houchang Esfandiar Chehabi, ''Distant Relations: Iran and Lebanon in the Last 500 Years'', IB Tauris 2006, х. 76: &quot;Араб хэл нь шашны сургаалыг илэрхийлэх хэрэгсэл хэвээр байгаа хэдий ч яг Сефевийн үед хадисын ээдрээ, сургаалийн бүх төрлийн бүтээлүүдийг Перс хэл рүү орчуулж байжээ. Шүүхэд суурилсан шашны албан тушаалд үйл ажиллагаа явуулдаг Амили (Шийтийн шашны Ливаны эрдэмтэд) Перс хэлийг эзэмшихээс өөр аргагүй болсон; шавь нар нь зааварчилгаагаа перс хэл рүү орчуулсан. Персжилт нь шийтийн &quot;үндсэн&quot; итгэл үнэмшлийг түгээн дэлгэрүүлэхтэй зэрэгцэн явав.&quot;&lt;/ref&gt; яруу найраг&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ: His poetry|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|first1=Рожер М.|last1=Сэйвори|first2=Ахмет Т.|last2=Карамустафа|year=2012|url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi#ii}}&lt;/ref&gt;}}
* [[Азербайжан хэл]]{{efn|Шүүх,&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Флоор|first1=Виллем|last2=Жавади|first2=Хасан|title=The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran|journal=Iranian Studies|date=2013|volume=46|issue=4|pages=569–581|doi=10.1080/00210862.2013.784516|s2cid=161700244}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ованнисян|first1=Ричард Ж.|last2=Сабаг|first2=Жоржес|author-link1=Ричард Г. Ованнисян|title=The Persian Presence in the Islamic World|url=https://archive.org/details/persianpresencei0000unse|date=1998|publisher=Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл|location=Кембриж|isbn=978-0521591850|page=[https://archive.org/details/persianpresencei0000unse/page/240 240]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Эксворти|first1=Майкл|title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|date=2010|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-0857721938|page=33}}&lt;/ref&gt; шашны зүтгэлтнүүд, цэргийнхэн,&lt;ref name=&quot;mazzaoui&quot; /&gt;{{sfn|Savory|2007|p=213|loc=qizilbash Сафавигийн шахуудын адилаар шүүх дээр турк хэлний азери хувилбараар ярьдаг байсан; Перс хэлийг мэддэггүй байсан нь өмнөх үеийн цэвэр сонгодог жишгээс буурахад нөлөөлсөн байж магадгүй юм.}}&lt;ref name=&quot;cambridgesafa&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Прайс|first=Массуме|year=2005|title=Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-993-5|url=https://books.google.com/books?id=gzpdq679oJwC&amp;pg=PA66|page=66|quote=Шах уугуул түрэг хэлтэн байсан бөгөөд азербайжан хэлээр шүлэг бичдэг байжээ.}}&lt;/ref&gt; эх хэл,&lt;ref name=&quot;mazzaoui&quot; /&gt; яруу найраг.&lt;ref name=&quot;mazzaoui&quot; /&gt;}}
*[[Гүрж хэл]]
*[[Черкес хэл]]
*[[Армени хэл]]{{efn|Шүүх.&lt;ref&gt;{{harvnb|Blow|2009|pp=165–166}}. &quot;Гүрж, Черкес, Армени хэлээр ч бас [шүүхэд] ярьдаг байсан, учир нь эдгээр нь гуламуудын олонх, түүнчлэн гаремын эмэгтэйчүүдийн нэлээд хэсгийн эх хэл байсан. Фигероа Аббас гүрж хэлээр ярьж байсныг сонссон бөгөөд тэр үүнийг Гүрж гулам, татвар эмс нараасаа олж авсан нь эргэлзээгүй.&quot;&lt;/ref&gt;}}
}}
| religion               = [[Шийт Ислам]] (төрийн шашин)&lt;ref&gt;''The New Encyclopedia of Islam'', Ed. Cyril Glassé, (Rowman &amp; Littlefield Publishers, 2008), 449.&lt;/ref&gt;{{efn|Салбар: [[Арван хоёртны шиизм|Арван хоёртон]]&lt;br /&gt;[[Фикх|Хууль зүйн]] сургууль: [[Жафари сургууль|Жафари]]}}&lt;br /&gt;[[Суннит Ислам]]&lt;br /&gt;[[Зороастризм]]&lt;br /&gt;[[Христийн шашин]]&lt;br /&gt;[[Иудаизм]]&lt;br /&gt;
| currency               = Туман, [[Аббаси]] (''[[Гүрж абази|Абазиг]]'' оруулан), Шахи&lt;ref&gt;Ферриер, РВ, ''A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire'', х. ix.&lt;/ref&gt;
* 1 Туман = 50 Аббаси
* 1 Туман = 50 Франц ливр
* 1 Туман = £3 6s 8d||&lt;!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --&gt;
| leader1                = [[I Исмаил]] &lt;small&gt;(анхны)&lt;/small&gt;
| leader2                = [[III Аббас]] &lt;small&gt;(сүүлчийн)&lt;/small&gt;
| year_leader1           = 1501–1524
| year_leader2           = 1732–1736
| title_leader           = [[Ираны хаадын жагсаалт|Шаханшах]]
| title_deputy           = [[Сафавигийн их вазируудын жагсаалт|Их вазир]]
| deputy1                = [[Амир Закария]] &lt;small&gt;(first)&lt;/small&gt;
| year_deputy1           = 1501–1507
| deputy2                = [[Надир Шах|Надер Коли Бег]] &lt;small&gt;(last)&lt;/small&gt;
| year_deputy2           = 1729–1736
| legislature            = [[Төрийн Зөвлөл]]||&lt;!-- Area and population of a given year --&gt;
| stat_year1             = 1630&lt;ref name=&quot;OxfordArea&quot;&gt;{{Cite book|last1=Банг|first1=Питер Фибигер|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Бэйли|first2=Ц. А.|last3=Шайдел|first3=Уолтер|year=2020|publisher=Оксфордын их сургуулийн хэвлэл|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2,900,000
| stat_pop1              = &lt;!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --&gt;
| stat_year2             = 
| stat_area2             = 
| stat_pop2              = 
| stat_year3             = 
| stat_area3             = 
| stat_pop3              = 
| stat_year4             = 
| stat_area4             = 
| stat_pop4              = 
| stat_year5             = 1650&lt;ref&gt;Блэйк, Стивен П., ed. (2013), &quot;Safavid, Mughal, and Ottoman Empires&quot;, Time in Early Modern Islam: Calendar, Ceremony, and Chronology in the Safavid, Mughal and Ottoman Empires, Кембриж: Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл, х. 21–47, {{doi|10.1017/CBO9781139343305.004}}, {{ISBN|978-1-107-03023-7}}, татаж авсан: 2021-11-10&lt;/ref&gt;
| stat_area5             = 
| stat_pop5              =8 саяас 10 сая хүртэл
| footnotes              = 
}}

'''Ираны Хамгаалагдсан Гүрэн''',{{efn|{{lang|fa|ممالک محروسهٔ ایران}}, {{transliteration|fa|Мамалек-е Махрусе-йе Иран}}}} буюу '''Сефевийн Иран''', '''Сефевийн Перс'''{{efn|({{IPAc-en|ˈ|s|æ|f|ə|v|ɪ|d|,_|ˈ|s|ɑː|-}})}} эсвэл '''Сефевийн эзэнт гүрэн''',{{efn|{{lang|fa|شاهنشاهی صفوی}}, {{transliteration|fa|Šāhanšāhi-ye Safavi}}}} нь [[Иран]]ы хамгийн том, хамгийн удаан оршсон эзэнт гүрний нэг байсан юм. 1501-1736 он хүртэл [[Сефевийн династи]] захирч байжээ.&lt;ref&gt;[[Хелен Чапин Мец]], ed., ''Iran, a Country study''. 1989. Мичиганы их сургууль, х. 313.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Эмори С. Богл. ''Islam: Origin and Belief''. Техасын их сургуулийн хэвлэл. 1989, х. 145.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Стэнфорд Жэй Шоу. History of the Ottoman Empire. Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл. 1977, х. 77.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Эндрю Ж. Ньюман, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (2006).{{page needed|date=March 2024}}&lt;/ref&gt; Сефевийн улсыг ихэвчлэн [[Ираны түүх|орчин үеийн Ираны түүхийн]] эхлэл,&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia|author-last=Матти|author-first=Руди|author-link=Руди Матти|title=Safavid Dynasty|url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=[[Колумбын их сургууль]]|location=[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]]|date=2017|orig-year=2008|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_509|doi-access=free|issn=2330-4804|access-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525211301/https://www.iranicaonline.org/articles/safavids|archive-date=25 May 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; мөн [[дарьны эзэнт гүрэн|дарьны эзэнт гүрний]] нэг гэж тооцогддог.{{sfn|Streusand|2011|p=135}}

==Тэмдэглэл==
{{Notelist}}
{{Clear}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Персийн хаант улс]]
[[Ангилал:1501 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Сефевийн улс| ]]
[[Ангилал:1736 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>pd4h41cx8z933m6lx1besc9ua0liz7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>871933</id>
      <parentid>871909</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T15:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17775" sha1="3jvp2p89zj88axpi2k1j3xmcffbde1b" xml:space="preserve">{{Short description|Ираны эзэнт гүрэн (1501–1736)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{native name|fa|ممالک محروسه ایران}}&lt;br/&gt;''Мамалек-е Махрусе-йе Иран''
| conventional_long_name = Сефевийн эзэнт гүрэн
| common_name            = Сефевийн эзэнт
| era                    = &lt;!-- Use: &quot;Napoleonic Wars&quot;, &quot;Cold War&quot;, etc. --&gt;Орчин үеийн эхэн үе
| status                 = [[Эзэнт гүрэн]]
| status_text            = &lt;!-- A free text to describe status the top of the infobox. Use sparingly. --&gt;
| empire                 = &lt;!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --&gt;
| government_type        = [[Хаант засаг]]||&lt;!-- Rise and fall, events, years and dates --&gt;|&lt;!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say &quot;abolition&quot; or &quot;declaration&quot;--&gt;|
| year_start             = 1501
| year_end               = 1736|
| year_exile_start       = &lt;!-- (If dealing with exiled government - status=&quot;Exile&quot;) --&gt;
| year_exile_end         = &lt;!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --&gt;|
| event_start            = &lt;!-- Default: &quot;Established&quot; --&gt;
| date_start             = 12 сарын 22,&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Гереглоу|first1=Киумарс|title=Chronicling a Dynasty on the Make: New Light on the Early Ṣafavids in Ḥayātī Tabrīzī's ''Tārīkh'' (961/1554)|journal=[[Америкийн Дорно дахины нийгэмлэгийн сэтгүүл]]|date=2017|volume=137|issue=4|page=827|url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8ZW33DF|doi=10.7817/jameroriesoci.137.4.0805|via=[[Колумбийн их сургуулийн номын сан]]|quote=Шах Исмаилийг хаан ширээнд залах ёслол [[:az:Şərur döyüşü|Шарурын тулалдааны]] дараахан буюу 1501 оны 12-р сарын 22-нд/1 Жумада II 907-нд Табриз хотод болов.|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
| event_end              = &lt;!-- Default: &quot;Disestablished&quot; --&gt;
| date_end               = 3 сарын 8,|
| event1                 = [[Хотакууд|Хотакын]] дайралт
| date_event1            = 1722
| event2                 = [[Надир шах]]ын дор дахин байлдан дагуулалт
| date_event2            = 1726–1729
| event3                 = 
| date_event3            = 
| event4                 = 
| date_event4            = |
| event_pre              = [[Сефи ад-дин Ардебили]] [[Сефевие]]г байгуулсан
| date_pre               = 1301
| event_post             = [[Надир шах]] хаан ширээнд суув
| date_post              = 3 сарын 8, 1736&lt;ref&gt;Элтон Л. Даниел, ''Ираны түүх'' (Greenwood Press, 2001) p. 95&lt;/ref&gt;||&lt;!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --&gt;
| p1                     = Ак-Коюнлу
| p2                     = Афрасияб
| p3                     = Төмөрийн улс
| p4                     = Михрабанидууд
| p5                     = Ширваншах
| p6                     = Каркия улс
| p7                     = Марашичууд
| p8                     = Бадуспанидууд
| s1                     = Афшарын Иран
| flag_s1                = Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg
| border_s1              = yes
| flag_s2                = Black flag.svg
| s2                     = Хотакууд
| s3                     = Оросын эзэнт гүрэн
| flag_s3                = Flag_of_Russia.svg
| s4                     = Османы эзэнт гүрэн
| flag_s4                = Flag_of_the_Ottoman_Empire_(1844–1922).svg
| image_flag             = Safavid Flag.svg
| flag_type_article      = Ираны төрийн далбаа#Сефевийн улс
| flag_type              = Далбаа (1576–1732)&lt;ref&gt;&quot;...&amp;nbsp;Арслан ба нарны одон буюу 17-р зуунаас хойш Сефевийн төрийн далбаан дээр Али болон нарны арслан Шиит шашны алдар сууг илэрхийлдэг зураг&quot;, Михаил Борисович Пиотровский, Ж. М. Рожерс, Сомерсет Хаус дахь Эрмитажийн өрөөнүүд, Куртргийн урлагийн дээд сургууль, ''Heaven on earth: Art from Islamic Lands: Works from the State Hermitage Museum and the Khalili Collection'', Престел, 2004, х. 178.&lt;/ref&gt;
| image_coat             = 
| symbol_type_article    = Арслан ба нар
| symbol_type            = Сүлд&lt;ref&gt;{{cite book|last=Фласкеруд|first=Ингвильд|title=Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism|url=https://books.google.com/books?id=fH1pvM0AdNIC&amp;pg=PA182|year=2010|publisher=A&amp;C Black|isbn=978-1-4411-4907-7|pages=182–3}}&lt;/ref&gt;|
| image_map              = Map of Safavid Iran (1501–1736).svg
| image_map_size         = 
| image_map_caption      = Сефевийн Ираны газрын зураг
| image_map2             = &lt;!-- If second map is needed - does not appear by default --&gt;
| image_map2_caption     = |
| capital                = {{plainlist|
* [[Табриз]] &lt;small&gt;(1501–1555)&lt;/small&gt;
* [[Казвин]] &lt;small&gt;(1555–1598)&lt;/small&gt;
* [[Исфахан]] &lt;small&gt;(1598–1736)&lt;/small&gt;
}}
| capital_exile          = &lt;!-- If status=&quot;Exile&quot; --&gt;|
| national_motto         = 
| national_anthem        = 
| common_languages       = {{plainlist|
* [[Перс хэл]]{{efn|Албан ёсны хэл,{{sfn|Roemer|1986|p=189}} зоос,&lt;ref name=&quot;MatheeIranica&quot;&gt;Руди Матти, &quot;[http://www.iranicaonline.org/articles/safavids Сефевүүд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220901053617/https://iranicaonline.org/articles/safavids |date=2022-09-01 }}&quot; in ''Encyclopædia Iranica'', татсан огноо: 2025-04-03. &quot;Перс хэл дээр анхаарлаа хандуулж байгаа нь теологийн бүтээлүүд бас перс хэл дээр зохиогдож эхэлсэн бөгөөд зоосон дээр араб бадгийг Перс бадгаар сольсноор бас харагдаж байна.&quot; &quot;Тэдний дор бий болсон улс төрийн тогтолцоо нь улс төр, шашны хил хязгаарыг давхцуулж, үндсэн хэл болох перс хэлтэй байсан бөгөөд энэ нь утга зохиолын хэл болж, тэр ч байтугай араб хэлийг теологийн ярианы хэрэгсэл болгон орлож эхэлсэн.&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Рональд В Ферриер, ''The Arts of Persia''. Йелийн их сургуулийн хэвлэл. 1989, х. 9.&lt;/ref&gt; иргэний удирдлага,&lt;ref name=&quot;Perry&quot;&gt;Жон Р Перри, &quot;Turkic-Iranian contacts&quot;, ''Encyclopædia Iranica'', 1 сарын 24, 2006: &quot;...&amp;nbsp;дээд утга зохиол, иргэний удирдлагын бичгийн перс хэл статус, агуулгын хувьд бараг өөрчлөгдөөгүй хэвээр байв&quot;.&lt;/ref&gt; шүүх (Исфахан нийслэл болсноос хойш),&lt;ref name=&quot;Cyril Glassé 2003, pg 392&quot;/&gt; утга зохиол,&lt;ref name=&quot;MatheeIranica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Perry&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Арнольд Ж. Тойнби, ''A Study of History'', V, х. 514–515. Ишлэл: &quot;Могол, Сефев, Османы дэглэмийн оргил үед шинэ перс хэлийг энэ асар том орон даяар эрх баригч хүчин ''хүн төрөлхтний уран зохиолын хэл'' болгон ивээн тэтгэж, харин Сефев болон Моголын хилийн хүрээнд орших өөрийн хаант улсынхаа гуравны хоёрт албан ёсны хэл болгон ашиглаж байжээ&quot;&lt;/ref&gt; теологийн яриа,&lt;ref name=&quot;MatheeIranica&quot;/&gt; дипломат захидал харилцаа, түүх судлал,&lt;ref name=&quot;mazzaoui&quot; /&gt; шүүхэд суурилсан шашны албан тушаал,&lt;ref&gt;Руда Журди Абисааб. &quot;Iran and Pre-Independence Lebanon&quot; in Houchang Esfandiar Chehabi, ''Distant Relations: Iran and Lebanon in the Last 500 Years'', IB Tauris 2006, х. 76: &quot;Араб хэл нь шашны сургаалыг илэрхийлэх хэрэгсэл хэвээр байгаа хэдий ч яг Сефевийн үед хадисын ээдрээ, сургаалийн бүх төрлийн бүтээлүүдийг Перс хэл рүү орчуулж байжээ. Шүүхэд суурилсан шашны албан тушаалд үйл ажиллагаа явуулдаг Амили (Шийтийн шашны Ливаны эрдэмтэд) Перс хэлийг эзэмшихээс өөр аргагүй болсон; шавь нар нь зааварчилгаагаа перс хэл рүү орчуулсан. Персжилт нь шийтийн &quot;үндсэн&quot; итгэл үнэмшлийг түгээн дэлгэрүүлэхтэй зэрэгцэн явав.&quot;&lt;/ref&gt; яруу найраг&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ: His poetry|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|first1=Рожер М.|last1=Сэйвори|first2=Ахмет Т.|last2=Карамустафа|year=2012|url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi#ii}}&lt;/ref&gt;}}
* [[Азербайжан хэл]]{{efn|Шүүх,&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Флоор|first1=Виллем|last2=Жавади|first2=Хасан|title=The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran|journal=Iranian Studies|date=2013|volume=46|issue=4|pages=569–581|doi=10.1080/00210862.2013.784516|s2cid=161700244}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ованнисян|first1=Ричард Ж.|last2=Сабаг|first2=Жоржес|author-link1=Ричард Г. Ованнисян|title=The Persian Presence in the Islamic World|url=https://archive.org/details/persianpresencei0000unse|date=1998|publisher=Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл|location=Кембриж|isbn=978-0521591850|page=[https://archive.org/details/persianpresencei0000unse/page/240 240]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Эксворти|first1=Майкл|title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|date=2010|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-0857721938|page=33}}&lt;/ref&gt; шашны зүтгэлтнүүд, цэргийнхэн,&lt;ref name=&quot;mazzaoui&quot; /&gt;{{sfn|Savory|2007|p=213|loc=qizilbash Сафавигийн шахуудын адилаар шүүх дээр турк хэлний азери хувилбараар ярьдаг байсан; Перс хэлийг мэддэггүй байсан нь өмнөх үеийн цэвэр сонгодог жишгээс буурахад нөлөөлсөн байж магадгүй юм.}}&lt;ref name=&quot;cambridgesafa&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Прайс|first=Массуме|year=2005|title=Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-993-5|url=https://books.google.com/books?id=gzpdq679oJwC&amp;pg=PA66|page=66|quote=Шах уугуул түрэг хэлтэн байсан бөгөөд азербайжан хэлээр шүлэг бичдэг байжээ.}}&lt;/ref&gt; эх хэл,&lt;ref name=&quot;mazzaoui&quot; /&gt; яруу найраг.&lt;ref name=&quot;mazzaoui&quot; /&gt;}}
*[[Гүрж хэл]]
*[[Черкес хэл]]
*[[Армени хэл]]{{efn|Шүүх.&lt;ref&gt;{{harvnb|Blow|2009|pp=165–166}}. &quot;Гүрж, Черкес, Армени хэлээр ч бас [шүүхэд] ярьдаг байсан, учир нь эдгээр нь гуламуудын олонх, түүнчлэн гаремын эмэгтэйчүүдийн нэлээд хэсгийн эх хэл байсан. Фигероа Аббас гүрж хэлээр ярьж байсныг сонссон бөгөөд тэр үүнийг Гүрж гулам, татвар эмс нараасаа олж авсан нь эргэлзээгүй.&quot;&lt;/ref&gt;}}
}}
| religion               = [[Шийт Ислам]] (төрийн шашин)&lt;ref&gt;''The New Encyclopedia of Islam'', Ed. Cyril Glassé, (Rowman &amp; Littlefield Publishers, 2008), 449.&lt;/ref&gt;{{efn|Салбар: [[Арван хоёртны шиизм|Арван хоёртон]]&lt;br /&gt;[[Фикх|Хууль зүйн]] сургууль: [[Жафари сургууль|Жафари]]}}&lt;br /&gt;[[Суннит Ислам]]&lt;br /&gt;[[Зороастризм]]&lt;br /&gt;[[Христийн шашин]]&lt;br /&gt;[[Иудаизм]]&lt;br /&gt;
| currency               = Туман, [[Аббаси]] (''[[Гүрж абази|Абазиг]]'' оруулан), Шахи&lt;ref&gt;Ферриер, РВ, ''A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire'', х. ix.&lt;/ref&gt;
* 1 Туман = 50 Аббаси
* 1 Туман = 50 Франц ливр
* 1 Туман = £3 6s 8d||&lt;!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --&gt;
| leader1                = [[I Исмаил]] &lt;small&gt;(анхны)&lt;/small&gt;
| leader2                = [[III Аббас]] &lt;small&gt;(сүүлчийн)&lt;/small&gt;
| year_leader1           = 1501–1524
| year_leader2           = 1732–1736
| title_leader           = [[Ираны хаадын жагсаалт|Шаханшах]]
| title_deputy           = [[Сафавигийн их вазируудын жагсаалт|Их вазир]]
| deputy1                = [[Амир Закария]] &lt;small&gt;(first)&lt;/small&gt;
| year_deputy1           = 1501–1507
| deputy2                = [[Надир Шах|Надер Коли Бег]] &lt;small&gt;(last)&lt;/small&gt;
| year_deputy2           = 1729–1736
| legislature            = [[Төрийн Зөвлөл]]||&lt;!-- Area and population of a given year --&gt;
| stat_year1             = 1630&lt;ref name=&quot;OxfordArea&quot;&gt;{{Cite book|last1=Банг|first1=Питер Фибигер|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Бэйли|first2=Ц. А.|last3=Шайдел|first3=Уолтер|year=2020|publisher=Оксфордын их сургуулийн хэвлэл|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 2,900,000
| stat_pop1              = &lt;!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --&gt;
| stat_year2             = 
| stat_area2             = 
| stat_pop2              = 
| stat_year3             = 
| stat_area3             = 
| stat_pop3              = 
| stat_year4             = 
| stat_area4             = 
| stat_pop4              = 
| stat_year5             = 1650&lt;ref&gt;Блэйк, Стивен П., ed. (2013), &quot;Safavid, Mughal, and Ottoman Empires&quot;, Time in Early Modern Islam: Calendar, Ceremony, and Chronology in the Safavid, Mughal and Ottoman Empires, Кембриж: Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл, х. 21–47, {{doi|10.1017/CBO9781139343305.004}}, {{ISBN|978-1-107-03023-7}}, татаж авсан: 2021-11-10&lt;/ref&gt;
| stat_area5             = 
| stat_pop5              =8 саяас 10 сая хүртэл
| footnotes              = 
}}

'''Ираны Хамгаалагдсан Гүрэн''',{{efn|{{lang|fa|ممالک محروسهٔ ایران}}, ''Мамалек-е Махрусе-йе Иран''}} буюу '''Сефевийн Иран''', '''Сефевийн Перс'''{{efn|({{IPAc-en|ˈ|s|æ|f|ə|v|ɪ|d|,_|ˈ|s|ɑː|-}})}} эсвэл '''Сефевийн эзэнт гүрэн''',{{efn|{{lang|fa|شاهنشاهی صفوی}}, {{transliteration|fa|Šāhanšāhi-ye Safavi}}}} нь [[Иран]]ы хамгийн том, хамгийн удаан оршсон эзэнт гүрний нэг байсан юм. 1501-1736 он хүртэл [[Сефевийн династи]] захирч байжээ.&lt;ref&gt;[[Хелен Чапин Мец]], ed., ''Iran, a Country study''. 1989. Мичиганы их сургууль, х. 313.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Эмори С. Богл. ''Islam: Origin and Belief''. Техасын их сургуулийн хэвлэл. 1989, х. 145.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Стэнфорд Жэй Шоу. History of the Ottoman Empire. Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл. 1977, х. 77.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Эндрю Ж. Ньюман, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (2006).{{page needed|date=March 2024}}&lt;/ref&gt; Сефевийн улсыг ихэвчлэн [[Ираны түүх|орчин үеийн Ираны түүхийн]] эхлэл,&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia|author-last=Матти|author-first=Руди|author-link=Руди Матти|title=Safavid Dynasty|url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=[[Колумбын их сургууль]]|location=[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]]|date=2017|orig-year=2008|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_509|doi-access=free|issn=2330-4804|access-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525211301/https://www.iranicaonline.org/articles/safavids|archive-date=25 May 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; мөн [[дарьны эзэнт гүрэн|дарьны эзэнт гүрний]] нэг гэж тооцогддог.{{sfn|Streusand|2011|p=135}}

==Тэмдэглэл==
{{Notelist}}
{{Clear}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Персийн хаант улс]]
[[Ангилал:1501 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Сефевийн улс| ]]
[[Ангилал:1736 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>3jvp2p89zj88axpi2k1j3xmcffbde1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ордны талбай (Санкт-Петербург)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138588</id>
    <revision>
      <id>871869</id>
      <parentid>805726</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T13:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2037" sha1="2bseon80ulil9uvttki4b7hjxge7n1d" xml:space="preserve">[[Файл:RUS-2016-Aerial-SPB-Winter Palace.jpg|thumb|291x291px|Ордны талбайн цогцолбор]]
'''Ордны талбай (Санкт-Петербург)''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Дворцовая площадь'', 1918-1944 онд Урицкийн талбай нэртэй байсан) — Оросын [[Санкт-Петербург]] хотын төв талбайд 18-р зууны хоёр дахь хагасаас 19-р зууны эхний хагаст бий болсон уран барилгын цогцолбор юм. 
[[Файл:Ансамбль Дворцовой площади (2).jpg|thumb|349x349px|Ордны талбай]]
''Ордны талбай'' нь холбооны ач холбогдол бүхий түүх, соёлын дурсгалт барилга байгууламжаас бүрддэг: [[Өвлийн ордон (Санкт-Петербург)|Өвлийн ордон]], Гвардийн корпусын штабын байр, Ялалтын нуман хаалга бүхий Жанжин штабын байр, [[Александрын багана]] зэрэг юм. Талбайн хэмээ нь ойролцоогоор 5.4 га юм. Санкт-Петербург хотын төвийн түүхэн хөгжлийн нэг хэсэг болох талбай нь Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн бөгөөд зөвхөн явган зорчих бүс юм.

Баярын арга хэмжээний үеэр талбайд 35 мянга орчим хүн цугларах боломжтой ажээ.

== Түүх ==
[[Файл:PalaceSquareNight.jpg|thumb|632x632px|Ордны талбай үдшийн бүрэнхийд]]
1754-1762 онд архитектор [[Франческо  Растрелли]]-гийн зургаар барьсан Өвлийн ордон (талбайг үүний улмаас ингэж нэрлэх болсон) Ордны талбайн гол барилга болсон юм.</text>
      <sha1>2bseon80ulil9uvttki4b7hjxge7n1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Collapsed infobox section begin</title>
    <ns>10</ns>
    <id>140163</id>
    <revision>
      <id>871881</id>
      <parentid>820708</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T14:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="662" sha1="3nb51bbcp4gfwgp7s0npmyc50bmmz48" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{div|}}}|&lt;/div&gt;}}{{#if:{{{td|}}}|&lt;td&gt;}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;{{#if:{{{columns|}}}|{{{columns}}}|2}}&quot;&gt;
{| class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;{{#if:{{yesno|{{{cont|{{{last|}}}}}}}}|margin-bottom:-.65em}}; {{{style|}}}; width:100%;&quot;
|-
! colspan=&quot;{{#if:{{{columns|}}}|{{{columns}}}|2}}&quot; style=&quot;line-height:normal; padding:0.2em; {{{titlestyle|}}};&quot; | &lt;div style=&quot;text-align: center; padding: 0 0.4em; margin: 0 3.3em&quot;&gt;{{{1|Нэмэлт мэдээлэл}}}&lt;/div&gt;&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;{{#if:{{{div|}}}|&lt;div&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage, interwikis to Wikidata, not here --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3nb51bbcp4gfwgp7s0npmyc50bmmz48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэсийн Хүрээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141789</id>
    <revision>
      <id>871982</id>
      <parentid>857454</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6643" sha1="2d71n1svlsihc6hduo1yfr3493k0n0q" xml:space="preserve">{{Short description|Хархорин дахь урлагийн галерей}}
{{Инфобокс музей
| name               = Эрднэсийн Хүрээ Урлаг, уран бичлэгийн Төв
| logo               = 
| logo_upright       = 
| logo_alt           = 
| logo_caption       = 
| image              = Erdenesiin Khuree.jpg
| image_upright      = 
| alt                = 
| caption            = 
| pushpin_map        = 
| pushpin_relief     = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_caption    = 
| pushpin_label      = 
| coordinates        = {{coord|47|11|49|N|102|50|9|E|type:landmark_region:MN|display=inline,title}}
| former_name        = &lt;!-- or |former_names= --&gt;
| established        = July 2021
| dissolved          = &lt;!-- {{end date|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;
| location           = [[Хархорин]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Монгол]]
| type               = [[урлагийн галерей]]
| accreditation      = 
| key_holdings       = 
| collections        = 
| collection_size    = 
| visitors           = 
| founder            = Самандбадрааагийн Пүрэв
| executive_director = 
| deputy_director    = 
| leader_type        = 
| leader             = 
| director           = 
| president          = 
| ceo                = 
| chairperson        = 
| curator            = 
| architect          = 
| historian          = 
| owner              = 
| employees          = 
| public_transit     = 
| parking            = &lt;!-- or |car_park= --&gt;
| website            = {{Official website|https://www.erdenesiin-khuree.com/}}
| network            = 
| embedded           = &lt;!-- or |nrhp= --&gt;
}}

'''Эрдэнэсийн Хүрээ''' ТББ нь [[Монгол|Монгол Улсын]] [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Хархорин сум]] дахь урлагийн галерей, [[Монгол уран бичлэг]]ийн төв бөгөөд Монгол улс дахь анхны Монгол уран бичгийг сурталчлан таниулах чиглэлээр дагнасан тогтмол үйл ажиллагаа явуулдаг Урлаг Солилцооны төв гэдгээрээ онцлогтой. Уг төрийн бус байгууллага нь Монгол уран бичлэгийн гайхамшгийг монголчууддаа, цаашлаад дэлхий дахинд таниулж, түүх соёлоо түгээн дэлгэрүүлэх зорилгын дор ажиллаж байна. 

==Түүх==
Анх үүсгэн байгуулах бэлтгэл ажлыг уран бүтээлч Тамир (П.Самандбадраа) 2018 онд эхлүүлсэн нь үргэлжилсээр 2021 оны 7-р сард албан ёсоор үүд хаалгаа нээжээ. Нээгдсэн цагаасаа хойш 5/1-нээс 10/ 31 хүртэл 9:00-19:00 хүртэл тогтмол цагийн хувиараар ажиллаж, бусад үед нь урьдчилан холбогдож цаг авч үйлчлүүлэх зарчмаар үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Б.|first=Батчимэг|date=2013-04-14|title=ӨВӨРХАНГАЙ: Үндэсний бичгийг урлагийн бүтээл болгон олон улсад түгээж байна|url=https://montsame.mn/mn/read/316871|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-16}}&lt;/ref&gt;

==Үйл ажиллагаа==
Төвд Монгол уран бичлэг (Каллиграф) -ийн үзэсгэлэнгүүд тогтмол дэлгэгддэг бөгөөд гадаад дотоодын олон олон жуулчдын хүртээл болсоор байна. Мөн уг төв нь  жуулчдад зориулсан төлбөрт сургалтууд , орон нутгийн хүүхдүүд, албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй сургалт болон Уран бичлэг заах арга хэмжээ өдөрлөгүүдийг  тогтмол зохион байгуулдаг.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ю.|first=Дэлгэрмаа|date=2023-04-24|title=Центр старомонгольского письменного искусства “Эрдэнэсийн хурээ”|url=https://montsame.mn/mn/read/317413|work=МОНЦАМЭ|access-date=2025-08-17}}&lt;/ref&gt;  Мөн бүх насныхан хамрагдах боломжтой дугуйлан тогтмол хичээллүүлдэг.  

=== Үйл ажиллагааны чиглэлүүд: ===

# Уран бүтээлчдийн үзэсгэлэнгүүд  дэлгэн үзүүлдэг.
# Жуулчдад зориулсан уран бичлэгийн сургалтууд зохион байгуулдаг.
# Төлбөртэй уран бичлэг бичиж үйлчилдэг.(Жуулчид болон Монголчуудад)
# Дугуйлан хичээллүүлдэг.(Бүх насныханд зориулсан)
# Орон нутгийн хүүхдүүд болон албан байгууллагуудад үнэ төлбөргүй уран бичлэгийн сургалтууд зохион байгуулдаг.
Монгол бичиг бол Монгол соёл сэтгэлгээний цөмийг хадгалж байдаг, Монгол соёлын амин сүнс нь юм. 

Зорин ирсэн зочид гийчид Монгол бичиг болон Монгол уран бичлэгийн үүх түүх, уран бүтээлчдийн өвөрмөц олон төрлийн уран бичлэгийн бүтээлүүдийг үзэж танилцаж ,  Монгол үндэстний өвөрмөц соёл урлагийн ертөнцийг мэдрэхээс гадна өөрөө(нэмэлт төлбөргүйгээр) уран бичлэгээр бичих дадлага хийж, нэрээ бичиж үзэх  боломжтой. Энэ нь өөрийн биеэр Монгол соёлын гүнд нь орж мөн чанарыг нь  мэдрэх боломжийг зочид гийчдэд бүрдүүлж өгдөг юм.   

==Мөн үзэх==
* [[Монгол ардын үлгэр]]

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

==Цахим холбоос==
{{commonscat}}
* {{Official|1=https://www.erdenesiin-khuree.com/}} {{In lang|en}}

[[Ангилал:2021 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Өвөрхангайн соёл]]
[[Ангилал:Хархорин сум]]


{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>2d71n1svlsihc6hduo1yfr3493k0n0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаанбаатар хотын музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143678</id>
    <revision>
      <id>871967</id>
      <parentid>868271</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9611" sha1="b9e1zt68ca679v252u3d22e5d276d5d" xml:space="preserve">{{Short description|Баянзүрх дүүргийн музей}}
{{Инфобокс музей
| name            = Улаанбаатар хотын музей
| native_name     = 
{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ&lt;br&gt;ᠬᠣᠲᠠ ᠶᠢᠨ&lt;br&gt;ᠮᠦᠽᠧᠢ}}
| native_name_lang = Mn
| image           = Ulaanbaatar City Museum.jpg
| caption         = Улаанбаатар хотын музей 2024 онд
| established     = {{Start date|1960}}
| collection_size = 3,832
| location        = [[Баянзүрх дүүрэг]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| visitors        = 2500
| website         = {{official website|http://www.ubmuseum.mn/}}
| type            = Түүхийн музей
}}
'''Улаанбаатар хотын музей''' -Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын түүх, өв соёлыг хадгалан, хамгаалж, сурталчлан таниулдаг, эрдэм шинжилгээ, хот судалгааны төв ,соёлын байгууллага юм. “Улаанбаатар хотын музей” нь байгуулагдсан цагаасаа эхлэн томоохон засвар шинэчлэлтийн ажил огт хийгдээгүй ирсэн байна.

== Музейн барилга ==
Эл музейн байшинд 1921 оны 7, 8 дугаар сард МАН-ын Төв Хороо, Засгийн газар, Бүх цэргийн жанжин штаб байрлаж, нэг тасалгаанд нь жанжин Д.Сүхбаатар ажиллаж байжээ. 1930-1944 онд Тува улсын Элчин сайдын яам, 1944-1953 онд Д.Сүхбаатарын музей, 1953-1956 онд Хэвлэлийн төв газар тус тус байрлаж байгаад 1956 оны 7-р сарын 9-нд Нийслэл Улаанбаатар хотын түүхэн замнал, хөгжил дэвшлийг хотын иргэд, зочид гийчдэд танилцуулах зорилгоор “Улаанбаатар хотын түүхийн үзэсгэлэн” нэртэй музейг байгуулжээ. 1960 онд Төв Хорооны шийдвэрээр “Улаанбаатар хотын түүх шинэчлэн байгуулалтын музей” болгон өргөтгөж, 1971 онд музейн байшинг улсын 2 дугаар зэрэглэлийн хамгаалалтанд авчээ. 2011 онд Нийслэлийн ИТХ-ын тогтоолоор “Улаанбаатар хотын музей” болгон өөрчилсөн байна. 

20-р зууны эхэн үед Их хүрээнд Оросын Буриад худалдаачин [[Цогт Гармаевич Бадамжав|Цогт Гармаевич Бадамжавын]] 1918-1919 онд баригдсан байшин байсан юм. Тухайн үеийн Их хүрээний чамин тансаг байшингуудын нэг болж байсан тус байшинг Цогтбадамжав өөрийн хувийн сууцын зориулалтаар барьжээ. Цогт Бадамжав байшингаа хийц, загварын хувьд чамин өвөрмөц төрхтэйгөөр хийснээс гадна байшингынхаа орой дээр Оросын хаан ширээ унахыг бэлгэдэн гар гараасаа хөтлөлцөн алхах ардуудыг модоор сийлсэн ширээний дөрвөн хөлийг дээш харуулж байрлуулсан нь хувьсгалт дэвшилт үзэлтэй хүн байсныг нь илтгэдэг.

== Үзмэрүүд ==
Тус музейн 3 танхимд Улаанбаатар хотын түүхийг 1639-1911, 1911-1924, 1924-1954, 1954-1990, 1990 оноос хойш гэж үечлэн танилцуулжээ.  Музейд ховор чухал үзмэр нэлээд байдгаас онцлон дурдвал, 1946 онд зураач Д.Манибадарын даавуун дээр хуулбарлан зурсан “Нийслэл хүрээ” (1914-1915 онд зурагдсан Жүгдэр хэмээх зураачийн бүтээл, эх зураг нь Богд хааны ордон музейд буй.) хэмээх 148 х 282 см хэмжээтэй бүтээл, одоогийн Амгалан хавиас олдсон эртний хөхтөн арслан зааны дунд чөмөгний яс, шүд зэрэг палеонтологийн олдвор, одоогийн Сонгинохайрхан уул орчмоос олдсон хуучин чулуун зэвсгийн үед хамаарах чулуун зэвсэг, Хүннүгийн үеийн ваар сав гэх мэт археологийн олдворууд хадгалагдаж байдаг.

Музейн сан хөмрөг 3300 гаруй үзмэртэйгээс үзүүлэнгийн танхимуудад нийт үзмэрийн гуравны нэг нь дэлгэгдэж, үзэгчдийн хүртээл болж байна.

1924 онд Улсын анхдугаар их хурлаас Зөвлөлтийн коментерний төлөөлөгч Рыскуловын санаачилгаар Нийслэл Хүрээг “Улаанбаатар” хэмээн нэрлэхээр тогтжээ. “Улаан” гэдэг нь тухайн үеийн “улаан цэрэг”, “улаан хувьсгал”, “улаан туг” гэх мэтээр өргөн хэрэглэж байсан үг байв. Харин “баатар” хэмээн нэрлэсэн учир нь 1911, 1921 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн, Ардын хувьсгалын голомт газар нь Нийслэл Хүрээ байсан, тухайн цаг үедээ баатарлаг үйл хэргийг эндээс удирдаж байсан гэдэг утгаар “баатар хот” хэмээн дэвшүүлжээ. Эл хурлаар “Улаанбаатар хотын төв захиргааны дүрэм”-ийг баталсан бол 1925 онд “Улаанбаатар хотын төв захиргааны дагах дүрэм”-ийг тогтоож, “Улаанбаатар хотын жинхэнэ иргэн” гэдэг үнэмлэхийг баталж байжээ. Эдгээр дүрэм журам, үнэмлэх зэрэг нь жинхэнэ эхээрээ тус музейд хадгалагдаж байдаг. “Улаанбаатар хотын жинхэнэ иргэн” гэдэг үнэмлэх нь 1940 онд шинээр хэвлэгдэн хотын иргэдэд тараагдаж байсан байна. 1924 онд хэрэглэж байсан “Улаанбаатар хотын 3 дугаар хорооны тамга”, 1932 онд хэрэглэж байсан “Улаанбаатар хотыг захирах яамны тамга”, хотын анхны дарга [[Моононгийн Баяр|Моононгийн Баярын]] хэрэглэж байсан хотын захиргааны анхны бичгийн машин (Америкт захиалж хийлгүүлсэн Монгол үсгийн машин ) зэрэг чухал үзмэрүүд хадгалагдаж байдаг.

Бас нэгэн сонирхолтой үзмэр бол 1920-иод оны сүүлээр Нийслэл Хүрээнд “Ломбард буюу мөнгө барьцаалан зээлдүүлэх газар” байгуулагдаж байсныг гэрчлэх тухайн ломбардаас зээлдэгчид олгож байсан баримт бичиг юм. Мөн “Богдын лүндэн” хэмээх зарлиг бичиг байх бөгөөд [[VIII Богд Жавзандамба|8-р Богд хаан]] Их Хүрээг “Нийслэл Хүрээ” хэмээн нэрлэх тухай заасан зарлигийн хуулбар юм.

Тус музейд социализмын үеийн алдартай уран бүтээлчдийн бүтээлүүд нэлээд бий. Тухайлбал, зураач [[Үржингийн Ядамсүрэн|Үржингийн Ядамсүрэнгийн]] 1971 онд зурсан “Улаанбаатар” зураг, [[Самдангийн Сэнгээ|Самдангийн Сэнгээгийн]] 1974 онд бүтээсэн “Түүхт Улаанбаатар” зааны соёон дээр хийсэн сийлбэр, М.Чуваамидийн 1974 онд бүтээсэн “БНМАУ мандтугай” модон сийлбэр, А.Цэрэнхүүгийн 1982 онд бүтээсэн “Брежневийн хөрөг” торгон хатгамал гэх мэт хосгүй үнэт бүтээлүүд тавигдсан байдаг. Тухайн үеийн ах дүү социалист хотуудын дарга нараас бэлэглэж байсан дурсгалын зүйлс, 1911 оноос хойшхи хотын байдлыг харуулсан хар цагаан болон өнгөт түүхэн фото зургуудыг байрлуулжээ.

{{commonscat}}

[[Ангилал:1960 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]</text>
      <sha1>b9e1zt68ca679v252u3d22e5d276d5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяоми</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148263</id>
    <revision>
      <id>872019</id>
      <parentid>868679</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T01:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9623" sha1="1zroloothjm0uzykrrupsafcixoz5xx" xml:space="preserve">{{Short description|Хятадын хэрэглээний электроник, ухаалаг утас, цахилгаан автомашины компани}}

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:22em&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Сяоми
|-
| colspan=&quot;2&quot; | 小米集团 / Xiaomi Corporation
|-
! Байгуулагдсан
| 2010
|-
! Үүсгэн байгуулагч
| [[Лэй Жүнь]] (雷军)
|-
! Төв байр
| [[Бээжин]], [[БНХАУ]]
|-
! Бүртгэл
| Кайманы арлууд (эзэмшлийн компани)
|-
! Салбар
| Ухаалаг утас, IoT, цахилгаан автомашин, чип
|-
! Бирж
| {{SEHK|1810}}
|-
! Цахим хуудас
| [https://www.mi.com mi.com]
|}

'''Сяоми''' (хятад. 小米, пиньинь ''Xiǎomǐ''; англи. ''Xiaomi Corporation'') — 2010 онд [[Бээжин]]д [[Лэй Жүнь]] (雷军) тэргүүтэй баг үүсгэн байгуулсан Хятадын хэрэглээний электроникийн компани. Ухаалаг утас, гэр ахуйн төхөөрөмж (IoT), сүүлийн жилүүдэд цахилгаан автомашин, өөрийн системийн чип хийдэг. Эзэмшлийн компани Кайманы арлуудад бүртгэлтэй, 2018 оны 7-р сарын 9-нд Хонконгийн хөрөнгийн биржид {{SEHK|1810}} дугаараар бүртгэгдсэн.&lt;ref name=&quot;ar2025&quot;&gt;{{cite web |title=Xiaomi Corporation Annual Report 2025 |url=https://www1.hkexnews.hk/listedco/listconews/sehk/2026/0428/2026042800526.pdf |publisher=HKEX |date=2026-03-24 |access-date=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

Монгол Улсад Сяомигийн утас, төхөөрөмж өргөн зарагдаж, зарим оператор, жижиглэнгийн сүлжээ албан ёсны борлуулалт хийдэг. Гэхдээ тус компани Монголд үйлдвэргүй.

== Түүх ==
Лэй Жүнь Уханы их сургуулийг компьютерийн ухаанаар төгсөж, Kingsoft компанид ажиллаж, хожим joyo.com-ийг байгуулсан (2004 онд Amazon худалдаж авсан). 2010 онд Лин Бинь (Google-д инженерээр ажиллаж байсан) зэрэг хүмүүстэй Сяомиг байгуулсан.&lt;ref name=&quot;board&quot;&gt;{{cite web |title=Board of Directors |url=https://ir.mi.com/corporate-information/board-of-directors/ |publisher=Xiaomi IR |access-date=2026-09-07}} {{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Компани эхлээд хямд үнэтэй ухаалаг утас, онлайн захиалга, хэрэглэгчийн форум дээр тулгуурласан загвараар Хятадын зах зээлд хурдан өссөн. 2018 онд Хонконгод IPO хийж, хоёр ангиллын хувьцааны бүтэцтэйгээр Лэй Жүнь хяналтын санал өгөх эрхээ хадгалсан.&lt;ref name=&quot;ar2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;etnet&quot;&gt;{{cite web |title=01810.HK 小米集團－Ｗ 公司資料 |url=https://www.etnet.com.hk/www/tc/stocks/realtime/quote_ci_brief.php?code=1810 |publisher=etnet |access-date=2026-09-07 |language=zh}}&lt;/ref&gt;

2020-оод оны эхээр гэр ахуйн төхөөрөмж, дараа нь цахилгаан автомашины чиглэлд орсон. 2024 оны орлого 365.9 тэрбум юань байсан бол 2025 онд 457.3 тэрбум юань болж өссөн гэж жилийн тайланд бичсэн.&lt;ref name=&quot;ar2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;yicai2025&quot;&gt;{{cite news |title=Xiaomi’s Founder Hails Record Annual Earnings |url=https://www.yicaiglobal.com/news/xiaomi-gains-after-chinese-tech-giant-delivers-strongest-annual-report-ever-founder-lei-jun-says |work=Yicai Global |date=2025-03-19 |access-date=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

2025 оны 5-р сарын 22-нд компани өөрийн флагман системийн чип '''Surge O1'''-ийг утастай хамт танилцуулсан гэж Лэй Жүнь жилийн илтгэлдээ дурдсан.&lt;ref name=&quot;speech2025&quot;&gt;{{cite web |title=From Reflection to Revolution: Xiaomi's 15-Year Journey |url=https://www.linkedin.com/pulse/from-reflection-revolution-xiaomis-15-year-journey-triumph-renhao-xie-sucwe |date=2025-09-28 |access-date=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Бүтээгдэхүүн ==
* '''Ухаалаг утас''' — үндсэн орлогын эх үүсвэр. 2024 онд дэлхийд 168.5 сая ширхэг утас борлуулсан гэж компани мэдээлсэн.&lt;ref name=&quot;yicai2025&quot; /&gt;
* '''IoT ба амьдралын хэв маяг''' — зурагт, цахилгаан хэрэгсэл, зүүдэг төхөөрөмж, MIUI / Xiaomi HyperOS үйлдлийн орчин.
* '''Цахилгаан автомашин''' — 2024 оноос ''Xiaomi SU7'' зэрэг загвар. Энэ сегмент орлогын тайланд тусад нь тооцогдох болсон.&lt;ref name=&quot;ar2025&quot; /&gt;
* '''Чип''' — олон жилийн хөрөнгө оруулалтын дараа 2025 онд өөрийн SoC танилцуулсан.

== Өмчлөл ==
Контроллер хувьцаа эзэмшигч нь Лэй Жүнь болон түүний дамжин эзэмшдэг Smart Mobile Holdings Limited, Smart Player Limited юм. А ангиллын хувьцаа илүү саналтай тул санал өгөх эрх нь энгийн хувьцааны жингээс эрс их.&lt;ref name=&quot;ar2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;etnet&quot; /&gt;

Энэ нь төрийн өмчит компани биш. Гэхдээ БНХАУ-д бүртгэлтэй охин компаниуд Хятадын хуулийн дагуу намын байгууллага, өгөгдлийн нутагшуулалт, экспортын хяналтад хамрагддаг. Гадаад засаг захиргаа, судалгааны байгууллагууд Сяомиг бусад томоохон хятад технологийн компаниудын нэгэн адил төрийн аюулгүй байдлын хяналтын хүрээнд авч үздэг; компани өөрийгөө хувийн, хэрэглэгчийн төхөөрөмж үйлдвэрлэгч гэж тодорхойлдог.

== Маргаан ба хязгаарлалт ==
* '''Энэтхэг''': 2020-оод оны эхээр Энэтхэгийн эрх баригчид хятад аппликейшнийг хязгаарлах, зарим хөрөнгийг түр түдгэлзүүлэх арга хэмжээ авсан. Сяоми Энэтхэгт утасны томоохон зах хэвээр байсан ч зохицуулалтын эрсдэл нэмэгдсэн.
* '''АНУ / холбоотнууд''': Харилцаа холбоо, камер, автомашины програм хангамжтай холбоотой хятад компаниудыг аюулгүй байдлын үүднээс хянах бодлого Сяомид ч хамаарах эсэх нь үе үе хөндөгддөг. Тодорхой хоригийг тухайн жилийн шийдвэрээр шалгах хэрэгтэй.
* '''Өгөгдөл''': Ухаалаг утас, үүлэн сервис хэрэглэгчийн өгөгдөл Хятадын кибер аюулгүй байдлын хууль, төрийн байгууллагын шаардлагад нийцүүлэн хадгалагдах ёстой. Шүүмжлэгчид үүнийг төрийн хандалтын эрсдэл гэж үздэг; компани хэрэглэгчийн нууцыг хамгаалдаг гэж мэдэгддэг.

Эдгээр хэсгийг бичихдээ тодорхой хориг, торгууль бүрийг огноо, байгууллагатай нь нэмж эшлэхийг зөвлөж байна. Ерөнхий «хятад технологи = тагнуул» гэсэн өгүүлбэр Википедиагийн найруулгад тохирохгүй.

== Хятадын технологийн бодлоготой холбоо ==
Сяоми бол [[Хуавэй]], [[Alibaba Group]], ByteDance-тай адилхан «хувийн, гэхдээ Хятадын хууль тогтоомжид захирагддаг» томоохон технологийн групп юм. Төрийн шууд эзэмшил байхгүй ч:

* дотоодын чип, автомашины бодлогоос хүртэж;
* экспортын хяналт, АНУ-ын тоног төхөөрөмжийн хязгаарлалтад өртөж;
* Хятадын дотоодын зах зээлийн дүрэм, аппликейшний дэлгүүр, зурагт хуудасны зохицуулалтад нийцдэг.

Энэ нь Мэннюгийн Жунлянгийн хувьцаатай загвараас өөр: энд хяналт нь үүсгэн байгуулагчийн супер-хувьцаа + төрийн зохицуулалт, төрийн өмч биш.

== Үзнэ үү ==
* [[Huawei]]
* [[Alibaba Group]]
* [[TikTok]]
* [[Хятадын эдийн засаг]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Хятадын компани]]
[[Ангилал:Ухаалаг утас]]
[[Ангилал:2010 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Бээжин]]</text>
      <sha1>1zroloothjm0uzykrrupsafcixoz5xx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол–Хятадын шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны VI хурал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148403</id>
    <revision>
      <id>871984</id>
      <parentid>870099</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>871984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5473" sha1="c6boci4ko15qq937e45qumxsjftwx7s" xml:space="preserve">=== Монгол–Хятадын шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны VI хурал ===

Монгол Улсын Эдийн засаг, хөгжлийн яам болон Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Шинжлэх ухаан, технологийн яам хоорондын шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны VI хурал 2026 оны 7 дугаар сарын 7-нд [[Улаанбаатар]] хотод зохион байгуулагдав.&lt;ref name=&quot;MOST2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.most.gov.cn/kjbgz/202607/t20260714_197042.html
 |title=中蒙科技合作联委会第六次会议在乌兰巴托召开
 |trans-title=Монгол, Хятадын шинжлэх ухаан, технологийн хамтын ажиллагааны хамтарсан хорооны VI хурал Улаанбаатарт болов
 |publisher=[[БНХАУ-ын Шинжлэх ухаан, технологийн яам]]
 |date=2026-07-14
 |language=zh
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;

Хуралдаанаар өмнөх хугацаанд хэрэгжүүлсэн хоёр улсын шинжлэх ухаан, технологийн хамтын ажиллагааны үр дүнг дүгнэж, цаашдын хамтын ажиллагааны чиглэлүүдийн талаар санал солилцов. Талууд хамтарсан судалгааны төсөл, хөтөлбөрийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх, хамтарсан лабораториудын чадавхыг бэхжүүлэх, эрдэмтэн, судлаачдын солилцоог өргөжүүлэх, төрийн албан хаагчдын харилцан туршлага солилцох чиглэлээр хамтран ажиллахаар санал нэгдсэн байна.&lt;ref name=&quot;MOST2026&quot;/&gt;

Хятадын Шинжлэх ухаан, технологийн яамны мэдээлснээр талууд хамтарсан судалгаа, шинжлэх ухаан, технологийн хүмүүнлэгийн солилцоо болон инновацын хамтын ажиллагааны платформ байгуулах зэрэг чиглэлээр өмнөх хугацаанд хэрэгжүүлсэн ажлыг дүгнэжээ. Мөн эрдэмтэн, судлаачдын солилцооны хөтөлбөрийг өргөжүүлэх, хамтын ажиллагааны хүрээг нэмэгдүүлэх талаар хэлэлцсэн байна.&lt;ref name=&quot;MOST2026&quot;/&gt;

Хурлын үеэр БНХАУ-ын Шинжлэх ухаан, технологийн яамны Олон улсын хамтын ажиллагааны газрын төлөөлөгчид Монголын эрдэм шинжилгээ, судалгааны байгууллага, хүрээлэн, их, дээд сургуулиудын төлөөлөлтэй уулзаж, тэдгээрийн үйл ажиллагаатай танилцав. Уулзалтаар хоёр талын шинжлэх ухаан, технологийн хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх асуудлаар санал солилцсон байна.&lt;ref name=&quot;STF2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://stf.gov.mn/mn/news/xamtarsan-xural-zoxion-baiguulagdlaa
 |title=Монгол, Хятадын шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны VI хурал зохион байгуулагдлаа
 |publisher=Монгол Улсын Үндэсний шинжлэх ухаан, технологийн сан
 |date=2026-07-09
 |language=mn
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;

Монгол Улс, БНХАУ-ын шинжлэх ухаан, технологийн салбарын хамтын ажиллагаа нь хоёр улсын Засгийн газар хоорондын шинжлэх ухаан, технологийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээрт тулгуурладаг. Хоёр улс шинжлэх ухаан, технологийн салбарын хамтын ажиллагааны анхны хэлэлцээрийг 1990 онд байгуулсан бөгөөд 2006 оноос хамтарсан судалгааны төслүүд хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Монголын Үндэсний шинжлэх ухаан, технологийн сангийн мэдээлснээр 2006 оноос хойш хоёр улсын хамтарсан 78 төсөлд нийт 3.7 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт олгожээ.&lt;ref name=&quot;MNB2026&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.mnb.mn/i/348856
 |title=Монгол, Хятадын шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны VI хурал боллоо
 |publisher=[[Монголын Үндэсний олон нийтийн радио, телевиз]]
 |date=2026-07-08
 |language=mn
 |access-date=2026-09-18
}} {{Dead link|date=Есдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол–Хятадын харилцаа]]
* [[Монгол Улсын гадаад харилцаа]]
* [[Монгол Улсын шинжлэх ухаан, технологи]]
* [[Бүс ба Зам санаачилга]]

== Эх сурвалж ==

{{reflist}}</text>
      <sha1>c6boci4ko15qq937e45qumxsjftwx7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сандавдоржийн Базарваань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148615</id>
    <revision>
      <id>871950</id>
      <parentid>871859</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T16:28:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>871950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24686" sha1="bkns7kkhw3to4uwq8zbuxtkihwstr9f" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|дүрс=|тайлбар=|цол=Халхын баруун замын Дэд зэргийн төрөл тайж|овог=Боржигон|төрөл төрөгсөд=Алтан ураг (Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн угсаа)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён)|ах=Цэсрэндорж (Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён)|хүүхэд=Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир, Галсан тайж|ач=Гончигсүрэн тайж (б.1883)|төрсөн он=XVIII зууны төгсгөл / XIX зууны эхэн|төрсөн газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас барсан он=XIX зуун|оршуулсан газар=}}

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (XVIII-XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, '''Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны''' (хожим Богд хаант Монгол Улсын үеийн Цогтой вангийн хошуу, өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумд) тэргүүн зэргийн тайж, түүхэн хүн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөгийн үед хошууныхаа албат ардуудыг өмгөөлөн хамгаалж, Алтан ургийн угсаа залгамжлалыг таслалгүй авч үлдэх ухаалаг бодлого баримталсан язгууртан болно.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Угсаа гарвал ба Цол хэргэм ==
Базарваань тайж нь Монголын төрийн язгууртны уламжлалыг хадгалсан '''Боржигон''' овогтон юм. Түүний эцэг нь Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён (1756–1798 онд засаг суусан), тэргүүн зэргийн тайж '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' юм. Засаг ноён Сандавдоржийг таалал төгссөний дараа Манж Чин улсын үе залгамжлах хуулийн дагуу ноёны албан ёсны засаг суух хэргэмийг түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржд''' (хошууны долдугаар засаг ноён) өвлүүлсэн тул Базарваань тайж засаг ноён болоогүй байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  (дэд хүү)
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  (ахмад хөвүүн) Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' (ууган хүү) Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' (ууган хүү)  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

'''4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь'''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt;

С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Үр хүүхэд ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Галсангийн Гончигсүрэн ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. Нутгийн ард олон болон түүхэн сурвалжид түүнийг &quot;Дүүрэгч ван&quot; хэмээн хүндэтгэн нэрийддэг байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== 1911 оны хувьсгал дахь оролцоо ===
1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал болох үед Г.Гончигсүрэн тайж 28 настай байв. Тэрээр хувьсгалын үйл хэргийг хошуу нутагтаа манлайлан дэмжиж, улмаар 1912 онд Баруун хязгаарыг (Улиастай, Ховд хотыг) Чин улсын цэргээс чөлөөлөх Хатанбаатар С.Магсаржавын удирдсан цэргийн хүчний ар талыг хангах, цэрэг, улаа өртөө, хүнс тээвэрлэлтийг зохион байгуулах ажлыг хошуу тамгын газрын түвшинд гардан удирдалцсан байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Түүний эх оронч зүтгэл, гавьяаг үнэлж Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын 2 дугаар он буюу 1912 оны зуны тэргүүн сард '''Богд''' хааны зарлигаар түүнд '''үе улиран''' &quot;'''Улсад туслагч гүн&quot;, &quot;Дүүрэгч ван'''&quot;-гийн жинс, цол шагнаж, '''Богд хаант Монгол Улсын Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны удирдах түшмэл'''ийн албанд томилон ажиллуулжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Түүхэн сурвалж баримт ===

* '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.</text>
      <sha1>bkns7kkhw3to4uwq8zbuxtkihwstr9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872017</id>
      <parentid>871950</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T01:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галсангийн Гончигсүрэн */</comment>
      <origin>872017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44432" sha1="3wf7554qotf86cwnsuxklffmnd7wpt3" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|дүрс=|тайлбар=|цол=Халхын баруун замын Дэд зэргийн төрөл тайж|овог=Боржигон|төрөл төрөгсөд=Алтан ураг (Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн угсаа)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён)|ах=Цэсрэндорж (Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён)|хүүхэд=Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир, Галсан тайж|ач=Гончигсүрэн тайж (б.1883)|төрсөн он=XVIII зууны төгсгөл / XIX зууны эхэн|төрсөн газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас барсан он=XIX зуун|оршуулсан газар=}}

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (XVIII-XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, '''Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны''' (хожим Богд хаант Монгол Улсын үеийн Цогтой вангийн хошуу, өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумд) тэргүүн зэргийн тайж, түүхэн хүн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөгийн үед хошууныхаа албат ардуудыг өмгөөлөн хамгаалж, Алтан ургийн угсаа залгамжлалыг таслалгүй авч үлдэх ухаалаг бодлого баримталсан язгууртан болно.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Угсаа гарвал ба Цол хэргэм ==
Базарваань тайж нь Монголын төрийн язгууртны уламжлалыг хадгалсан '''Боржигон''' овогтон юм. Түүний эцэг нь Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён (1756–1798 онд засаг суусан), тэргүүн зэргийн тайж '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' юм. Засаг ноён Сандавдоржийг таалал төгссөний дараа Манж Чин улсын үе залгамжлах хуулийн дагуу ноёны албан ёсны засаг суух хэргэмийг түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржд''' (хошууны долдугаар засаг ноён) өвлүүлсэн тул Базарваань тайж засаг ноён болоогүй байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  (дэд хүү)
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  (ахмад хөвүүн) Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' (ууган хүү) Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' (ууган хүү)  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

'''4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь'''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt;

С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Үр хүүхэд ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Галсангийн Гончигсүрэн ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== 1911 оны хувьсгал дахь оролцоо ===
1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал болох үед Г.Гончигсүрэн тайж 28 настай байв. Тэрээр хувьсгалын үйл хэргийг хошуу нутагтаа манлайлан дэмжиж, улмаар 1912 онд Баруун хязгаарыг (Улиастай, Ховд хотыг) Чин улсын цэргээс чөлөөлөх Хатанбаатар С.Магсаржавын удирдсан цэргийн хүчний ар талыг хангах, цэрэг, улаа өртөө, хүнс тээвэрлэлтийг зохион байгуулах ажлыг хошуу тамгын газрын түвшинд гардан удирдалцсан байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Түүний эх оронч зүтгэл, гавьяаг үнэлж Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын 2 дугаар он буюу 1912 оны зуны тэргүүн сард '''Богд''' хааны зарлигаар түүнд '''үе улиран''' &quot;'''Улсад туслагч гүн&quot;, &quot;Дүүрэгч ван'''&quot;-гийн жинс, цол шагнаж, '''Богд хаант Монгол Улсын Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны удирдах түшмэл'''ийн албанд томилон ажиллуулжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

{{Инфобокс Язгууртан|нэр=Галсангийн Гончигсүрэн|зураг=|тайлбар=|төрөлт=1883 он&lt;br&gt;[[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан=20-р зууны дунд үе|оршуулсан_газар=[[Завхан аймаг]], Нөмрөг уулын хошуу|язгуур_угсаа=[[Боржигин|Боржигон]], Хотгойд угсааны Алтан ураг|цол=Гутгаар зэргийн тайж|эцэг=Гутгаар зэргийн тайж Галсан|өвөг_эцэг=Дэд зэргийн тайж Сандавдоржийн Базарваань|гэргий=[[Содномдоржийн Галиндив]]|хүүхэд=Сүрэнхоржав, Гөлөг|шашин=[[Буддын шашин]]}}

'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн) — [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын]] орон нутаг дахь голлох зүтгэлтэн, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн (вангийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Боржигон овогт Хотгойд угсааны гутгаар зэргийн тайж хүн байв&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.

Тэрээр өөрийн өвөг эцэг С.Базарваань, эцэг Галсан, авга ах Бүдээ, Лхүмбэ нарын хамтаар 1911 оны тусгаар тогтнолын үйл хэргийг баруун хязгаарт уриалан зангидаж, Улиастай болон Ховдыг чөлөөлөх цэргийн логистик, санхүүд хувийн хөрөнгөөрөө бодит тусламж үзүүлсэн түүхэн эх оронч юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Угсаа гарал, намтар ==
Г.Гончигсүрэн тайж нь 1883 онд Халхын баруун гарын Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

Түүнияг өвөг эцэг нь хошуундаа ард олонд элэгсэг гэдгээрээ алдаршсан Дэд (хоёрдугаар) зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]], эцэг нь Гутгаар зэргийн тайж Галсан юм. Манжийн Бадаргуулт төрийн 28-р онд (1902 он) тус хошууны засаг ноён Улсын туслагч гүн Дамдин-Авишагаас Бээжин дэх Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам (Лифаньюань)-нд өргөсөн айлтгалаар түүний удаах хүү Гончигсүрэнд эр хүн болж өссөнийг нь тодотгон, хуулийн дагуу '''Дөтгөөр зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлуулахаар баталж байжээ&lt;ref name=&quot;uta-19022&quot;&gt;ҮТА, Манжийн үеийн засаг захиргааны данс, Бадаргуулт төрийн 28-р оны Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

== 1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;- Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Ашигласан эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]


'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн) — [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын]] зүтгэлтэн, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн (вангийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Боржигон овогт Хотгойд угсааны гутгаар зэргийн тайж хүн байв&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.

Тэрээр өөрийн өвөг эцэг С.Базарваань, эцгэ Галсан, авга ах Бүдээ, Лхүмбэ нарын хамтаар 1911 оны тусгаар тогтнолын үйл хэргийг орон нутагтаа уриалан зангидаж, Баруун хязгаарыг чөлөөлөх цэргийн логистик, санхүүд бодит хөрөнгийн тусламж үзүүлсэн эх оронч зүтгэлтэн юм.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Угсаа гарал, намтар ==
Г.Гончигсүрэн тайж нь 1883 онд Халхын баруун гарын Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

Түүний өвөг эцэг нь хошуундаа ард олонд элэгсэг гэдгээрээ алдаршсан Дэд (хоёрдугаар) зэргийн тайж Сандавдоржийн Базарваань, эцэг нь Гутгаар зэргийн тайж Галсан юм. Манжийн Бадаргуулт төрийн 28-р онд (1902 он) тус хошууны засаг ноён Улсын туслагч гүн Дамдин-Авишагаас Бээжин дэх Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам (Лифаньюань)-нд өргөсөн айлтгалаар түүний удаах хүү Гончигсүрэнд эр хүн болж өссөнийг нь тодотгон, хуулийн дагуу '''Дөтгөөр зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлуулахаар баталж байжээ&lt;ref name=&quot;uta-1902&quot;&gt;ҮТА, Манжийн үеийн засаг захиргааны данс, Бадаргуулт төрийн 28-р оны Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

== 1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

== Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндив нарын гэрлэлтээс '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-1925&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

== Ашигласан эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]

=== Түүхэн сурвалж баримт ===

* '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.</text>
      <sha1>3wf7554qotf86cwnsuxklffmnd7wpt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872018</id>
      <parentid>872017</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T01:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1911 оны хувьсгал дахь оролцоо */</comment>
      <origin>872018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44171" sha1="c4x7pxnnpi5ylsjwbpj5e43dshywikd" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|дүрс=|тайлбар=|цол=Халхын баруун замын Дэд зэргийн төрөл тайж|овог=Боржигон|төрөл төрөгсөд=Алтан ураг (Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн угсаа)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён)|ах=Цэсрэндорж (Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён)|хүүхэд=Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир, Галсан тайж|ач=Гончигсүрэн тайж (б.1883)|төрсөн он=XVIII зууны төгсгөл / XIX зууны эхэн|төрсөн газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас барсан он=XIX зуун|оршуулсан газар=}}

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (XVIII-XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, '''Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны''' (хожим Богд хаант Монгол Улсын үеийн Цогтой вангийн хошуу, өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумд) тэргүүн зэргийн тайж, түүхэн хүн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөгийн үед хошууныхаа албат ардуудыг өмгөөлөн хамгаалж, Алтан ургийн угсаа залгамжлалыг таслалгүй авч үлдэх ухаалаг бодлого баримталсан язгууртан болно.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Угсаа гарвал ба Цол хэргэм ==
Базарваань тайж нь Монголын төрийн язгууртны уламжлалыг хадгалсан '''Боржигон''' овогтон юм. Түүний эцэг нь Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён (1756–1798 онд засаг суусан), тэргүүн зэргийн тайж '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' юм. Засаг ноён Сандавдоржийг таалал төгссөний дараа Манж Чин улсын үе залгамжлах хуулийн дагуу ноёны албан ёсны засаг суух хэргэмийг түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржд''' (хошууны долдугаар засаг ноён) өвлүүлсэн тул Базарваань тайж засаг ноён болоогүй байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  (дэд хүү)
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж (ахмад хөвүүн) '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  (ахмад хөвүүн) Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' (ууган хүү) Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' (ууган хүү)  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] (ууган хүү) Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

'''4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь'''&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt;

С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Үр хүүхэд ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Галсангийн Гончигсүрэн ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== 1911 оны хувьсгал дахь оролцоо ===
1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал болох үед Г.Гончигсүрэн тайж 28 настай байв. Тэрээр хувьсгалын үйл хэргийг хошуу нутагтаа манлайлан дэмжиж, улмаар 1912 онд Баруун хязгаарыг (Улиастай, Ховд хотыг) Чин улсын цэргээс чөлөөлөх Хатанбаатар С.Магсаржавын удирдсан цэргийн хүчний ар талыг хангах, цэрэг, улаа өртөө, хүнс тээвэрлэлтийг зохион байгуулах ажлыг хошуу тамгын газрын түвшинд гардан удирдалцсан байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Түүний эх оронч зүтгэл, гавьяаг үнэлж Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын 2 дугаар он буюу 1912 оны зуны тэргүүн сард '''Богд''' хааны зарлигаар түүнд '''гутгаар зэргийн тайж цол ахиулан''' шагнажээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

{{Инфобокс Язгууртан|нэр=Галсангийн Гончигсүрэн|зураг=|тайлбар=|төрөлт=1883 он&lt;br&gt;[[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан=20-р зууны дунд үе|оршуулсан_газар=[[Завхан аймаг]], Нөмрөг уулын хошуу|язгуур_угсаа=[[Боржигин|Боржигон]], Хотгойд угсааны Алтан ураг|цол=Гутгаар зэргийн тайж|эцэг=Гутгаар зэргийн тайж Галсан|өвөг_эцэг=Дэд зэргийн тайж Сандавдоржийн Базарваань|гэргий=[[Содномдоржийн Галиндив]]|хүүхэд=Сүрэнхоржав, Гөлөг|шашин=[[Буддын шашин]]}}

'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн) — [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын]] орон нутаг дахь голлох зүтгэлтэн, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн (вангийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Боржигон овогт Хотгойд угсааны гутгаар зэргийн тайж хүн байв&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.

Тэрээр өөрийн өвөг эцэг С.Базарваань, эцэг Галсан, авга ах Бүдээ, Лхүмбэ нарын хамтаар 1911 оны тусгаар тогтнолын үйл хэргийг баруун хязгаарт уриалан зангидаж, Улиастай болон Ховдыг чөлөөлөх цэргийн логистик, санхүүд хувийн хөрөнгөөрөө бодит тусламж үзүүлсэн түүхэн эх оронч юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Угсаа гарал, намтар ==
Г.Гончигсүрэн тайж нь 1883 онд Халхын баруун гарын Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

Түүнияг өвөг эцэг нь хошуундаа ард олонд элэгсэг гэдгээрээ алдаршсан Дэд (хоёрдугаар) зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]], эцэг нь Гутгаар зэргийн тайж Галсан юм. Манжийн Бадаргуулт төрийн 28-р онд (1902 он) тус хошууны засаг ноён Улсын туслагч гүн Дамдин-Авишагаас Бээжин дэх Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам (Лифаньюань)-нд өргөсөн айлтгалаар түүний удаах хүү Гончигсүрэнд эр хүн болж өссөнийг нь тодотгон, хуулийн дагуу '''Дөтгөөр зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлуулахаар баталж байжээ&lt;ref name=&quot;uta-19022&quot;&gt;ҮТА, Манжийн үеийн засаг захиргааны данс, Бадаргуулт төрийн 28-р оны Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

== 1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;- Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Ашигласан эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]


'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 онд төрсөн) — [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын]] зүтгэлтэн, [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн (вангийн) хошууны сурвалжит язгууртан, Боржигон овогт Хотгойд угсааны гутгаар зэргийн тайж хүн байв&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.

Тэрээр өөрийн өвөг эцэг С.Базарваань, эцгэ Галсан, авга ах Бүдээ, Лхүмбэ нарын хамтаар 1911 оны тусгаар тогтнолын үйл хэргийг орон нутагтаа уриалан зангидаж, Баруун хязгаарыг чөлөөлөх цэргийн логистик, санхүүд бодит хөрөнгийн тусламж үзүүлсэн эх оронч зүтгэлтэн юм.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Угсаа гарал, намтар ==
Г.Гончигсүрэн тайж нь 1883 онд Халхын баруун гарын Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

Түүний өвөг эцэг нь хошуундаа ард олонд элэгсэг гэдгээрээ алдаршсан Дэд (хоёрдугаар) зэргийн тайж Сандавдоржийн Базарваань, эцэг нь Гутгаар зэргийн тайж Галсан юм. Манжийн Бадаргуулт төрийн 28-р онд (1902 он) тус хошууны засаг ноён Улсын туслагч гүн Дамдин-Авишагаас Бээжин дэх Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам (Лифаньюань)-нд өргөсөн айлтгалаар түүний удаах хүү Гончигсүрэнд эр хүн болж өссөнийг нь тодотгон, хуулийн дагуу '''Дөтгөөр зэргийн тайж''' хэргэмийг үе улиран залгамжлуулахаар баталж байжээ&lt;ref name=&quot;uta-1902&quot;&gt;ҮТА, Манжийн үеийн засаг захиргааны данс, Бадаргуулт төрийн 28-р оны Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

== 1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

== Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндив нарын гэрлэлтээс '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-1925&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

== Ашигласан эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]

=== Түүхэн сурвалж баримт ===

* '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.</text>
      <sha1>c4x7pxnnpi5ylsjwbpj5e43dshywikd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872032</id>
      <parentid>872018</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T03:55:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42646" sha1="lbbildjxd6sq4d9wz2sy4y07vuux5vn" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|дүрс=|тайлбар=|цол=Халхын баруун замын Дэд зэргийн төрөл тайж|овог=Боржигон|төрөл төрөгсөд=Алтан ураг (Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн угсаа)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён)|ах=Цэсрэндорж (Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён)|хүүхэд=Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир, Галсан тайж|ач=Гончигсүрэн тайж (б.1883)|төрсөн он=XVIII зууны төгсгөл / XIX зууны эхэн|төрсөн газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас барсан он=XIX зуун|оршуулсан газар=}}

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (XVIII-XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, '''Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны''' (хожим Богд хаант Монгол Улсын үеийн Цогтой вангийн хошуу, өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумд) тэргүүн зэргийн тайж, түүхэн хүн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөгийн үед хошууныхаа албат ардуудыг өмгөөлөн хамгаалж, Алтан ургийн угсаа залгамжлалыг таслалгүй авч үлдэх ухаалаг бодлого баримталсан язгууртан болно.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Угсаа гарвал ба Цол хэргэм''' ==
Базарваань тайж нь Монголын төрийн язгууртны уламжлалыг хадгалсан '''Боржигон''' овогтон юм. Түүний эцэг нь Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён (1756–1798 онд засаг суусан), тэргүүн зэргийн тайж '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' юм. Засаг ноён Сандавдоржийг таалал төгссөний дараа Манж Чин улсын үе залгамжлах хуулийн дагуу ноёны албан ёсны засаг суух хэргэмийг түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржд''' (хошууны долдугаар засаг ноён) өвлүүлсэн тул Базарваань тайж засаг ноён болоогүй байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.

'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
{{Инфобокс Язгууртан|нэр=Галсангийн Гончигсүрэн|зураг=|тайлбар=|төрөлт=1883 он&lt;br&gt;[[Засагт хан аймаг]], Цогтой засгийн хошуу|нас_барсан=20-р зууны дунд үе|оршуулсан_газар=[[Завхан аймаг]], Нөмрөг уулын хошуу|язгуур_угсаа=[[Боржигин|Боржигон]], Хотгойд угсааны Алтан ураг|цол=Гутгаар зэргийн тайж|эцэг=Гутгаар зэргийн тайж Галсан|өвөг_эцэг=Дэд зэргийн тайж Сандавдоржийн Базарваань|гэргий=[[Содномдоржийн Галиндив]]|хүүхэд=Сүрэнхоржав, Гөлөг|шашин=[[Буддын шашин]]}}

=== Түүхэн сурвалж баримт ===

* '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>lbbildjxd6sq4d9wz2sy4y07vuux5vn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872033</id>
      <parentid>872032</parentid>
      <timestamp>2026-09-27T03:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41815" sha1="kfzn582hk6yinic2v88bmz4taq66jco" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|дүрс=|тайлбар=|цол=Халхын баруун замын Дэд зэргийн төрөл тайж|овог=Боржигон|төрөл төрөгсөд=Алтан ураг (Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн угсаа)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён)|ах=Цэсрэндорж (Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён)|хүүхэд=Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир, Галсан тайж|ач=Гончигсүрэн тайж (б.1883)|төрсөн он=XVIII зууны төгсгөл / XIX зууны эхэн|төрсөн газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас барсан он=XIX зуун|оршуулсан газар=}}

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (XVIII-XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, '''Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны''' (хожим Богд хаант Монгол Улсын үеийн Цогтой вангийн хошуу, өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумд) тэргүүн зэргийн тайж, түүхэн хүн юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөгийн үед хошууныхаа албат ардуудыг өмгөөлөн хамгаалж, Алтан ургийн угсаа залгамжлалыг таслалгүй авч үлдэх ухаалаг бодлого баримталсан язгууртан болно.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Угсаа гарвал ба Цол хэргэм''' ==
Базарваань тайж нь Монголын төрийн язгууртны уламжлалыг хадгалсан '''Боржигон''' овогтон юм. Түүний эцэг нь Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён (1756–1798 онд засаг суусан), тэргүүн зэргийн тайж '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' юм. Засаг ноён Сандавдоржийг таалал төгссөний дараа Манж Чин улсын үе залгамжлах хуулийн дагуу ноёны албан ёсны засаг суух хэргэмийг түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржд''' (хошууны долдугаар засаг ноён) өвлүүлсэн тул Базарваань тайж засаг ноён болоогүй байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.

'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
=== Түүхэн сурвалж баримт ===

* '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>kfzn582hk6yinic2v88bmz4taq66jco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс шашны барилга</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148656</id>
    <revision>
      <id>871966</id>
      <parentid>871728</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T20:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16063" sha1="mnx5cmc7yvw4oy2xwmt7hx9gf3ck312" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
| child       = {{{child|}}}
| autoheaders = yes
| bodyclass   = vcard
| bodystyle   = border-spacing:2px;
| abovestyle  = color:var(--color-base-fixed,#202122);background-color:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
| headerstyle = color:var(--color-base-fixed,#202122);background-color:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}

&lt;!-- check for correct microformat: title, native_name, --&gt;
| titleclass = fn org 

| above = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}
| subheader = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt;}}

| image   = {{#invoke:InfoboxImage |InfoboxImage |image={{#invoke:Wikidata|getValue|P18|{{if empty|{{{image|}}}|FETCH_WIKIDATA}}}}|size={{{image_size|}}} |upright={{{image_upright|}}} |alt={{{alt|}}} }}
| caption = {{{caption|}}}

&lt;!-- RELIGION ----- ----- ----- ----- ----- --&gt;
| header1   = Шашин

| label2    = [[Шашны жагсаалт|Харьяалал]]
| data2     = {{br separated entries|{{{religious_affiliation|}}}|{{{category|}}}}}&lt;!-- category???/2019 --&gt;

| label3    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|1={{{religious_affiliation}}}}}
 |#9BE89B&lt;!-- islam --&gt; = [[Islamic schools and branches|Branch/tradition]]
 |#default = [[Sect]]
 }}
| data3     = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|1={{{religious_affiliation}}}}}
 |#9BE89B&lt;!-- islam --&gt; = {{{tradition|}}}
 |#default = {{{sect|}}}
 }}
&lt;!-- religious organisation strutture here: --&gt;

| label4    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
|#FFCC99 = [[Diocese]]
|District}}
| class4    = label
| data4     = {{{district|}}}

| label5    = [[Prefecture]]&lt;!-- religious or secular? --&gt;
| data5     = {{{prefecture|}}}

| label6    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
|#FFCC99&lt;!-- Roman Catholic --&gt; = [[Ecclesiastical province|Province]]
|Province}}
| data6     = {{{province|}}}

| label7    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
|#FFCC99 = [[Ecclesiastical region|Region]]
|Region}}
| data7     = {{{region|}}}

| label8    = [[Deity]]
| data8     = {{{deity|}}}

| label9    = {{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religious_affiliation}}}}}
|#9BB4EB |#87CEFA |#ADD8E6 = [[Nusach (Jewish custom)|Rite]]&lt;!-- this kludge is used because the people of Wikipedia do not have {{#pos}} or so!  I do not want to list all flavours of Judaism just here --&gt;
|Rite}}
| data9     = {{{rite|}}}

| label10   = Festival{{pluralize from text|{{{festival|}}}|plural=s}}
| data10    = {{{festival|}}}

| label11   = {{longitem|{{#switch:{{{religious_affiliation}}}|
 |[[Shinto]] = Type
 |#default = {{#if:{{{status|}}}
   |[[Ecclesiastical polity|Ecclesiastical or organisational status]]
   |[[Ecclesiastical polity|Ecclesiastical or organizational status]]
 }}
 }}}}
| data11    = {{#switch:{{{religious_affiliation}}}|
 |[[Shinto]] = {{{type|}}}
 |#default = {{{status|}}}
 }}

| label12   = Ownership
| data12    = {{{ownership|}}}

| label13   = Governing body
| data13    = {{{governing_body|}}}

| label14   = Leadership
| data14    = {{{leadership|}}}

| label15   = [[Bhattaraka]]&lt;!-- Jainism --&gt;
| data15    = {{{bhattaraka|}}}

| label16   = Patron
| data16    = {{{patron|}}}

| label17   = {{longitem|[[Consecration|Year consecrated]]}}
| data17    = {{{consecration_year|}}}

| label18   = Төлөв
| data18    = {{{functional_status|}}}

| label19   = {{longitem|{{if empty|{{{religious_features_label|}}}|Religious features}}}}
| data19    = {{{religious_features|}}}

&lt;!-- LOCATION ----- ----- ----- ----- ----- ----- ----- --&gt;
| header20  = Байршил

| label21   = Байршил
| data21    = {{{location|}}}

| label22   = Municipality
| class22   = label
| data22    = {{{municipality|}}}

| label23   = [[Circle (administrative division)|Cercle]]
| class23   = label
| data23    = {{{cercle|}}}

| label24   = Муж
| data24    = {{{state|}}}

| label25   = Улс
| data25    = {{{country|}}}

| image2  = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map
   | pushpin_mark = {{#switch:{{{religious_affiliation|}}}
     | [[Armenian Apostolic Church]]
     | [[Mekhitarist Order]] = Set01-church1.svg
     | [[Shinto]] = Shinto torii icon vermillion.svg
     | [[Tibetan Buddhism]] = Gold temple icon.png
     | #default = }}
   | pushpin_mark_size = {{#switch:{{{religious_affiliation|}}}
     | [[Armenian Apostolic Church]]
     | [[Mekhitarist Order]] = 16
     | [[Tibetan Buddhism]] = 8
     | [[Shinto]] = 20
     | #default = }}
}}

| data27    = {{#invoke:Infobox mapframe
 | autoWithCaption
 | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|no|yes}}
 | mapframe-marker = {{#switch:{{{religious_affiliation|}}}
   | [[Buddhism]]|[[Tibetan Buddhism]]|[[Zen Buddhism]] = religious-buddhist
   | [[Judaism]] = religious-jewish
   | [[Islam]] = religious-muslim
   | [[Shinto]] = religious-shinto
   | #default = landmark
 }}
 | mapframe-type = landmark
 | mapframe-marker-color = #919090
 | mapframe-stroke-color = #525252
 | mapframe-stroke-width = 3
 | mapframe-shape-fill = #dbdbdb
 | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг
}}

| label28   = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&amp;nbsp;position}}&lt;!-- Palestine --&gt;
| data28    = {{{grid_position|}}}

| label29   = Sector
| class29   = label
| data29    = {{{sector|}}}

| label30   = Territory
| data30    = {{{territory|}}}

| label31   = Prefecture
| data31    = {{{prefecture|}}}

| label32   = Administration
| class32   = label
| data32    = {{{administration|}}}

| label33   = Солбицол
| data33    = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark}}{{{coordinates_footnotes|}}}}}

&lt;!-- ARCHITECTURE ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- ---- --&gt;
| header34  = Архитектур

| label35   = [[Архитектор|Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}}]]
| class35   = note
| data35    = {{{architect|}}}

| label36   = Төрөл
| data36    = {{{architecture_type|}}}

| label37   = [[Архитектурын хэв маяг|Хэв маяг]]
| data37    = {{{architecture_style|}}}

| label38   = Байгуулагч
| data38    = {{{founded_by|}}}

| label39   = Creator
| data39    = {{{creator|}}}

| label40   = Funded&amp;nbsp;by
| data40    = {{{funded_by|}}}

| label41   = {{longitem|[[General contractor]]}}
| data41    = {{{general_contractor|}}}

| label42   = Байгуулагдсан
| data42    = {{{established|}}}

| label43   = Шавын ёслол
| class43   = note
| data43    = {{{groundbreaking|}}}

| label44   = Нээлт
| class44   = note
| data44    = {{{completed|}}}

| label45   = {{longitem|Construction cost}}
| data45    = {{{construction_cost|}}}

| label46   = Destroyed
| data46    = {{{date_destroyed|}}}

| label47   = Demolished
| data47    = {{{date_demolished|}}}

| header48  = {{#ifexpr:{{#invoke:ParameterCount|main|facade_direction|capacity|length|width|width_nave|interior_area|height_max|dome_quantity|dome_height_outer|dome_height_inner|dome_dia_outer|dome_dia_inner|minaret_quantity|minaret_height|spire_quantity|spire_height|site_area|temple_quantity|monument_quantity|shrine_quantity|materials|elevation_m|elevation_ft}} &gt; 1 |Үзүүлэлт}}&lt;!--Show Specifications header only if there is more than one of these items, per 2016 discussion available in Talk Archive 1 --&gt;

| label49   = {{longitem|Direction of façade}}
| data49    = {{{facade_direction|}}}

| label50   = Capacity
| data50    = {{{capacity|}}}

| label51   = Урт
| data51    = {{{length|}}}

| label52   = Өргөн
| data52    = {{{width|}}}

| label53   = {{longitem|Width ([[nave]])}}
| data53    = {{{width_nave|}}}

| label54   = {{longitem|Interior area}}
| data54    = {{{interior_area|}}}

| label55   = Өндөр&amp;nbsp;(дээд)
| data55    = {{{height_max|}}}

| label56   = [[Dome|Dome{{pluralize from text|{{{dome_quantity|}}}|plural=s}}]]
| data56    = {{{dome_quantity|}}}

| label57   = {{longitem|Dome height (outer)}}
| data57    = {{{dome_height_outer|}}}

| label58   = {{longitem|Dome height (inner)}}
| data58    = {{{dome_height_inner|}}}

| label59   = {{longitem|Dome dia. (outer)}}
| data59    = {{{dome_dia_outer|}}}

| label60   = {{longitem|Dome dia. (inner)}}
| data60    = {{{dome_dia_inner|}}}

| label61   = [[Minaret|Minaret{{pluralize from text|{{{minaret_quantity|}}}|plural=s}}]]
| data61    = {{{minaret_quantity|}}}

| label62   = {{longitem|Minaret height}}
| data62    = {{{minaret_height|}}}

| label63   = [[Spire|Spire{{pluralize from text|{{{spire_quantity|}}}|plural=s}}]]
| data63    = {{{spire_quantity|}}}

| label64   = Spire&amp;nbsp;height
| data64    = {{{spire_height|}}}

| label65   = Site&amp;nbsp;area
| data65    = {{{site_area|}}}

| label66   = Temple{{pluralize from text|{{{temple_quantity|}}}|plural=s}}
| data66    = {{{temple_quantity|}}}

| label67   = Monument{{pluralize from text|{{{monument_quantity|}}}|plural=s}}
| data67    = {{{monument_quantity|}}}

| label68   = Shrine{{pluralize from text|{{{shrine_quantity|}}}|plural=s}}
| data68    = {{{shrine_quantity|}}}

| label69   = Бичээс
| data69    = {{{inscriptions|}}}

| label70   = [[Барилгын материал|Материал]]
| data70    = {{{materials|}}}

| label71   = Elevation
| data71    = {{#if:{{{elevation_m|}}}
 |{{convert|{{{elevation_m}}}|m|ft|0|abbr=on}}{{{elevation_footnotes|}}}
 |{{#if:{{{elevation_ft|}}}
    |{{convert|{{{elevation_ft|}}}|ft|m|0|abbr=on}}{{{elevation_footnotes|}}}
    }}
 }}

| header72  = {{#ifeq:{{{nrhp|}}}|yes|{{#if:{{{designated|}}}|[[United States|U.S.]] [[National Historic Landmark]]|[[United States|U.S.]] [[National Register of Historic Places]]}}}}

| label73   = {{longitem|Added to [[National Register of Historic Places|NRHP]]}}
| data73    = {{#ifeq:{{{nrhp|}}}|yes|{{{added|}}}}}

| label74   = {{longitem|NRHP Reference no.}}
| data74    = {{#ifeq:{{{nrhp|}}}|yes|{{{refnum|}}}}}

| label75   = {{longitem|Designated as [[National Historic Landmark|NHL]]}}
| data75    = {{{designated|}}}

&lt;!--designation1 section--&gt;
| data76    = {{#if:{{{designation1|}}}|{{#invoke:Designation|divbox|{{{designation1|}}}|delisted={{{delisted1_date|}}}}}}}

| data77    = {{#if:{{{designation1_offname|}}}|''Official name: {{{designation1_offname}}}''}}

| label78   = Type
| data78    = {{{designation1_type|}}}

| label79   = Criteria
| data79    = {{{designation1_criteria|}}}

| label80   = Designated
| data80    = {{{designation1_date|}}}

| label81   = Delisted
| data81    = {{{delisted1_date|}}}

| label82   = Parent listing
| data82    = {{{designation1_parent|}}}

| label83   = Reference no.
| data83    = {{{designation1_number|}}}

| label84   = {{longitem|{{{designation1_free1name}}}}}
| data84    = {{#if:{{{designation1_free1name|}}}|{{{designation1_free1value|}}}}}

| label85   = {{longitem|{{{designation1_free2name}}}}}
| data85    = {{#if:{{{designation1_free2name|}}}|{{{designation1_free2value|}}}}}

| label86   = {{longitem|{{{designation1_free3name}}}}}
| data86    = {{#if:{{{designation1_free3name|}}}|{{{designation1_free3value|}}}}}

&lt;!--designation2 section--&gt;
| data87    = {{#if:{{{designation2|}}}|{{#invoke:Designation|divbox|{{{designation2|}}}|delisted={{{delisted2_date|}}}}}}}

| data88    = {{#if:{{{designation2_offname|}}}| ''Official name: {{{designation2_offname}}}''}}

| label89   = Type
| data89    = {{{designation2_type|}}}

| label90   = Criteria
| data90    = {{{designation2_criteria|}}}

| label91   = Designated
| data91    = {{{designation2_date|}}}

| label92   = Delisted
| data92    = {{{delisted2_date|}}}

| label93   = Parent listing
| data93    = {{{designation2_parent|}}}

| label94   = Reference no.
| data94    = {{{designation2_number|}}}

| label95   = {{longitem|{{{designation2_free1name}}}}}
| data95    = {{#if:{{{designation2_free1name|}}}|{{{designation2_free1value|}}}}}

| label96   = {{longitem|{{{designation2_free2name}}}}}
| data96    = {{#if:{{{designation2_free2name|}}}|{{{designation2_free2value|}}}}}

| label97   = {{longitem|{{{designation2_free3name}}}}}
| data97    = {{#if:{{{designation2_free3name|}}}|{{{designation2_free3value|}}}}}

| header98  = Website&lt;!-- same as infobox building --&gt;
| data99    = {{{website|}}}

| header100 = _BLANK_
| data101   = {{{module|}}}
| data102   = {{{embedded|}}}

| belowstyle = {{#switch:{{{religious_affiliation|}}}|[[Shinto]] = background-color: #EBEBEB;color:inherit;|#default = text-align:left; font-weight:normal; font-size:88%;}}
| below      = {{#ifeq:{{{religious_affiliation|}}}|[[Shinto]]|[[File:Icon of Shinto.svg|25px|link=]] [[Glossary of Shinto]]}}{{{footnotes|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using {{if empty|{{lcfirst:{{{template_name|}}}}}|infobox religious building}} with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:{{#if:{{{template_name|}}}|{{ucfirst:{{{template_name|}}}}}|Infobox religious building}}]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot; | ignoreblank = y | mapframe_args = y | pushpin_map_args = y | added | administration | alt | architect | architecture_style | architecture_type | bhattaraka | capacity | caption | category | cercle | child | completed | consecration_year | construction_cost | coordinates | coordinates_footnotes | country | creator | date_demolished | date_destroyed | deity | delisted1_date | delisted2_date | designated | designation1 | designation1_criteria | designation1_date | designation1_number | designation1_offname | designation1_parent | designation1_type | designation2 | designation2_criteria | designation2_date | designation2_number | designation2_offname | designation2_parent | designation2_type | designation1_free1name | designation1_free1value | designation1_free2name | designation1_free2value | designation1_free3name | designation1_free3value | designation2_free1name | designation2_free1value | designation2_free2name | designation2_free2value | designation2_free3name | designation2_free3value | district | dome_dia_inner | dome_dia_outer | dome_height_inner | dome_height_outer | dome_quantity | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_m | embedded | established | facade_direction | festival | footnotes | founded_by | functional_status | funded_by | general_contractor | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking | height_max | heritage_designation |  image | image_size | image_upright | inscriptions | interior_area | leadership | length | location | materials | minaret_height | minaret_quantity | module | monument_quantity | municipality | name | native_name | native_name_lang | nocat_wdimage | nrhp | ownership | patron | prefecture | province | refnum | region | religious_affiliation | religious_features | religious_features_label | rite | sect | sector | shrine_quantity | site_area | spire_height | spire_quantity | state | status | temple_quantity | territory | tradition | type | website | width | width_nave | template_name}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:{{{child|}}}|yes||{{Wikidata image|1={{if empty|{{{image|}}}|{{#invoke:Wikidata|getValue|P18|FETCH_WIKIDATA}}}}|2={{main other|{{{nocat_wdimage|}}}|yes}}}}}}&lt;!--

--&gt;{{main other|{{#if:{{{religious_affiliation|}}}
|{{#switch:{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|1={{{religious_affiliation|}}}}}

 |#D3D3D3 = [[Category:Infobox religious building with unknown affiliation|{{#invoke:String|replace|source={{{religious_affiliation|}}}|pattern=[%]%[]+|replace=|plain=false}}]]}}
|[[Category:Infobox religious building with unknown affiliation|*]]}}}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:{{{nrhp|}}}|yes|{{main other|[[Category:Pages using infobox religious building with nrhp]]}}
}}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mnx5cmc7yvw4oy2xwmt7hx9gf3ck312</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александра Фёдоровна (I Павелын эхнэр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148673</id>
    <revision>
      <id>871865</id>
      <parentid>871848</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T12:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>871865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2117" sha1="rfdu3s3wpsrgvkyv6w2ndi9o0nrzg7r" xml:space="preserve">'''Алекса́ндра Фёдоровна''' (төрөхдөө  '''Пруссын Фридери́ка Луи́за Шарло́тт Вильгельми́н'''; [[Герман хэл|герман.]] ''Friederike Luise Charlotte Wilhelmine von Preußen''; 1798 оны 7-р сарын 28-нд Потсдам хотод төрсөн — 1860 оны 11-р сарын 1-нд Эзэнт оросын  Санкт-Петербург губерний Царское Село эдлэнд нас барсан) — Хогенцоллерн угсааны герман гүнж, Оросын [[I Николай]] хааны эхнэр бөгөөд [[II Александр]] хааны эх.

== Хүүхдүүд ==
1. Ирээдүйн Оросын эзэн хаан [[II Александр]] (1818–1881) Александр Николаевич эхлээд Гессений Маритай, дараа нь гүнж Екатерина Долгоруковатай гэрлэжээ.

2. Мария Николаевна (1819–1876) эхлээд Лейхтенбергийн гүн Максимилиантай, дараа нь гүн Григорий Строгановтой гэрлэжээ.

3. Ольга Николаевна (1822–1892) Вюртембергийн I Карл хаантай гэрлэсэн, хүүхэд төрүүлээгүй.

4. Александра Николаевна (1825–1844) Гессе-Касселийн Ландгрейв Фридрихтэй гэрлэсэн гэрлэснээсээ хойш жилийн дараа төрөхдөө нас баржээ.

5. Их гүн Константин Николаевич (1827–1892) Сакс-Альтенбургийн гүнж Александратай гэрлэсэн залгамжлагч үлдээсэн.

6. Их гүн Николай Николаевич ахмад (1831–1891), Олденбургийн гүнж Александратай гэрлэж, үр удам үлдээсэн.

7. Их гүн Михаил Николаевич (1832–1909), Бадены Сесилитай гэрлэж, үр удам үлдээсэн.</text>
      <sha1>rfdu3s3wpsrgvkyv6w2ndi9o0nrzg7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өвлийн ордон (Санкт-Петербург)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148674</id>
    <revision>
      <id>871870</id>
      <timestamp>2026-09-26T13:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Winter Palace Panorama 3.jpg|thumb|412x412px|Өвлийн ордны нүүрэн талын төв хэсэг]] '''Өвлийн ордон''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Зи́мний дворе́ц,'' 1918-1943 онуудад Урлагийн ордон гэгддэг байсан) -Оросын [[Санкт-Петербург]] хотын [[Ордны талбай (Санкт-Петербург)|Ордны талбайд]] байрладаг...&quot;</comment>
      <origin>871870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3079" sha1="gu6gu3rjzfqzczh912m84uhrpohko5b" xml:space="preserve">[[Файл:Winter Palace Panorama 3.jpg|thumb|412x412px|Өвлийн ордны нүүрэн талын төв хэсэг]]
'''Өвлийн ордон''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Зи́мний дворе́ц,'' 1918-1943 онуудад Урлагийн ордон гэгддэг байсан) -Оросын [[Санкт-Петербург]] хотын [[Ордны талбай (Санкт-Петербург)|Ордны талбайд]] байрладаг Оросын Эзэн хааны гол ордон юм. Ордны барилгыг 1754-1762 оны хооронд Итали гаралтай Оросын архитектор [[Франческо Растрелли|Франческо Бартоломео Растрелли]] элизабетийн үеийн барокко хэв маягаар, дотор талдаа Францын рококогийн элементүүдийг ашиглан барьсан байна.

1762 онд уг ордон баригдаж дууссанаас хойш 1904 он хүртэл Оросын эзэн хаадын албан ёсны өвлийн оршин суух газар болгон ашиглаж байжээ.

1904 онд Оросын [[II Николай]] хаан байнгын оршин суух газраа Өвлийн ордноос Царское Село дахь Александрын ордон руу нүүлгэжээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] үеэр 1915 оны 10-р сараас 1917 оны 11-р сар хүртэл уг ордон нь хунтайж Алексей Николаевичийн нэрэмжит эмнэлэг болж байжээ. Оросын [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]] үеэр 1917 оны 7-р сараас 11-р сар хүртэл уг ордонд Түр Засгийн газар байрлаж байжээ. [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалын]] дараа уг ордон оршин суух зориулалтаар ашиглагдахаа больж Улсын [[Эрмитаж|Эрмитаж музейн]] гол үзмэр байрладаг байв (ордон баригдаж дууссаны дараа [[II Екатерина]] хааны барьсан Эрмитажийн барилгууд нь түүнтэй хонгилоор холбогдсон). 1920 оны 1-р сард тус ордонд Улсын Хувьсгалын музей нээгдэж, 1941 он хүртэл Улсын Эрмитаж музейтэй хамтран ашиглаж байжээ.

Өвлийн ордон нь Орос болон дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн жуулчдын хувьд түүх, соёл, урлагийн асар их сонирхол татдаг. 2009 онд нийт зочдын тоо 2,359,616 байсан бөгөөд тэдний 500,000 орчим нь гадаадын жуулчид байжээ.</text>
      <sha1>gu6gu3rjzfqzczh912m84uhrpohko5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александрын багана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148675</id>
    <revision>
      <id>871871</id>
      <timestamp>2026-09-26T13:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Alexander column.jpg|thumb]] '''Александрын багана''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Алекса́ндровская коло́нна'') - Оросын [[Санкт-Петербург]] хотын төв дахь [[Ордны талбай (Санкт-Петербург)|Ордны талбайн]] голд байрладаг багана хэлбэртэй хөшөө юм. Хөшөөг 1834 онд архитектор Аугуст...&quot;</comment>
      <origin>871871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3344" sha1="lsrb715lmw9tafadql1o60ux5s56lxu" xml:space="preserve">[[Файл:Alexander column.jpg|thumb]]
'''Александрын багана''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Алекса́ндровская коло́нна'') - Оросын [[Санкт-Петербург]] хотын төв дахь [[Ордны талбай (Санкт-Петербург)|Ордны талбайн]] голд байрладаг багана хэлбэртэй хөшөө юм. Хөшөөг 1834 онд архитектор Аугуст де Монферран Оросын Эзэн хаан [[I Николай|I Николайн]] зарлигаар түүний ах [[I Александр|I]] [[I Александр|Александр]] хаан [[Наполеон|Наполеоныг]] ялсны дурсгалд зориулж босгосон байна. Энэ нь одоо Оросын [[Эрмитаж]] музейн харьяанд байдаг ажээ.

== Түүх ==
I Александр хаанд зориулсан хөшөө босгох санааг анх [[IV Вильхгельм]] Санкт-Петербургт айлчлах үеэрээ гаргажээ. Ерөнхий штабын барилгыг зохион бүтээж, Ордны талбайн цогц чуулгыг дуусгасан алдарт архитектор [[Карло Росси]] мөн талбайн төвд хөшөө босгох санал гаргаж байжээ. Хөшөө босгох нээлттэй уралдааныг 1829 онд Эзэн хаан I Николай ахынхаа дурсгалыг хүндэтгэх зорилгоор албан ёсоор зарласан. [[Огюст де Монферран]] энэ уралдаанд оролцох болж, боржин чулуун баганы том загвар гаргажээ.
[[Файл:Александровская колонна (Санкт-Петербург и Лен.область, Санкт-Петербург, Дворцовая площадь)26.JPG|thumb|Хөшөөний суур хэсэг]]
Энэ баганан хөшөөний барилгын ажил 1829-1834 онд үргэлжилсэн байна. 

== Хөшөөний бүтэц ==

* Хөшөөний нийт өндөр нь 47.5 м
* Орой дахь Сахиусан тэнгэрийн дүрсний өндөр - 4.26 м (2 фатом)
* Загалмайн өндөр - 6.4 м (3 фатом)
* Загалмайтай баганын оройн өндөр  ~12 м
* Баганын цул хэсэг (босоо амны өндөр) - 25.6 м (12 фатом)
* Баганын доод диаметр нь 3.66 м, дээд хэсгийн диаметр - 3.15 м
* Гурван эгнээнд байрлуулсан 8 боржин чулуун блокоор хийсэн баганын суурийн өндөр - 4.25 м
* Барельефийн хэмжээ - 5.24 × 3.1 м
* Цул боржин чулуун суурийн өндөр - 3.9 м
* Суурийн хэвтээ хэмжээ - 6.3 × 6.3 м
* Баганаас босоо ам хүртэлх өндөр  ~10 м
* Суурь болон суурийн жин - 704 тонн
* Боржин чулуун баганын голын жин -612 тонн
* Баганын тагны жин - 37 тонн
* Хашлагны хэмжээ - 16.5 урт, 16.5 өргөн, өндөр 1.5 м</text>
      <sha1>lsrb715lmw9tafadql1o60ux5s56lxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:IPAc-yue</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148676</id>
    <revision>
      <id>871873</id>
      <timestamp>2026-09-26T14:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;&lt;span class=&quot;IPA&quot; lang=&quot;yue-Latn-fonipa&quot; style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;[[Help:IPA/Cantonese|{{#switch:{{{1}}}|[-|[]|[]AUD=[|/-|//|//AUD=/|--|-]|-/|-]AUD|-/AUD=|[}}{{#switch:{{{1}}}|[-|-]|[]|/-|-/|//|--|-]AUD|[]AUD|-/AUD|//AUD|AUD=|{{#switch:{{{2}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{1}}}|{{{2}}}}}|{{c-yue|{{{1}}}}}}}}}{{#if:{{{2|}}}|{{#switch:{{{1|}}}|-]AUD|[]AUD|-/AUD|//AUD|AUD=|{{#switch:{{{2|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{3}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{2}}}|{...&quot;</comment>
      <origin>871873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5839" sha1="mlpr260jbuw06gxzqx1qrij58fmx4ip" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;span class=&quot;IPA&quot; lang=&quot;yue-Latn-fonipa&quot; style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;[[Help:IPA/Cantonese|{{#switch:{{{1}}}|[-|[]|[]AUD=[|/-|//|//AUD=/|--|-]|-/|-]AUD|-/AUD=|[}}{{#switch:{{{1}}}|[-|-]|[]|/-|-/|//|--|-]AUD|[]AUD|-/AUD|//AUD|AUD=|{{#switch:{{{2}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{1}}}|{{{2}}}}}|{{c-yue|{{{1}}}}}}}}}{{#if:{{{2|}}}|{{#switch:{{{1|}}}|-]AUD|[]AUD|-/AUD|//AUD|AUD=|{{#switch:{{{2|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{3}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{2}}}|{{{3}}}}}|{{c-yue|{{{2}}}}}}}}}}}}}{{#if:{{{3|}}}|{{#switch:{{{3|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{4}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{3}}}|{{{4}}}}}|{{c-yue|{{{3}}}}}}}}}}}{{#if:{{{4|}}}|{{#switch:{{{4|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{5}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{4}}}|{{{5}}}}}|{{c-yue|{{{4}}}}}}}}}}}{{#if:{{{5|}}}|{{#switch:{{{5|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{6}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{5}}}|{{{6}}}}}|{{c-yue|{{{5}}}}}}}}}}}{{#if:{{{6|}}}|{{#switch:{{{6|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{7}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{6}}}|{{{7}}}}}|{{c-yue|{{{6}}}}}}}}}}}{{#if:{{{7|}}}|{{#switch:{{{7|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{8}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{7}}}|{{{8}}}}}|{{c-yue|{{{7}}}}}}}}}}}{{#if:{{{8|}}}|{{#switch:{{{8|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{9}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{8}}}|{{{9}}}}}|{{c-yue|{{{8}}}}}}}}}}}{{#if:{{{9|}}}|{{#switch:{{{9|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{10}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{9}}}|{{{10}}}}}|{{c-yue|{{{9}}}}}}}}}}}{{#if:{{{10|}}}|{{#switch:{{{10|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{11}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{10}}}|{{{11}}}}}|{{c-yue|{{{10}}}}}}}}}}}{{#if:{{{11|}}}|{{#switch:{{{11|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{12}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{11}}}|{{{12}}}}}|{{c-yue|{{{11}}}}}}}}}}}{{#if:{{{12|}}}|{{#switch:{{{12|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{13}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{12}}}|{{{13}}}}}|{{c-yue|{{{12}}}}}}}}}}}{{#if:{{{13|}}}|{{#switch:{{{13|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{14}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{13}}}|{{{14}}}}}|{{c-yue|{{{13}}}}}}}}}}}{{#if:{{{14|}}}|{{#switch:{{{14|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{15}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{14}}}|{{{15}}}}}|{{c-yue|{{{14}}}}}}}}}}}{{#if:{{{15|}}}|{{#switch:{{{15|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{16}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{15}}}|{{{16}}}}}|{{c-yue|{{{15}}}}}}}}}}}{{#if:{{{16|}}}|{{#switch:{{{16|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{17}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{16}}}|{{{17}}}}}|{{c-yue|{{{16}}}}}}}}}}}{{#if:{{{17|}}}|{{#switch:{{{17|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{18}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{17}}}|{{{18}}}}}|{{c-yue|{{{17}}}}}}}}}}}{{#if:{{{18|}}}|{{#switch:{{{18|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{19}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{18}}}|{{{19}}}}}|{{c-yue|{{{18}}}}}}}}}}}{{#if:{{{19|}}}|{{#switch:{{{19|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{20}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{19}}}|{{{20}}}}}|{{c-yue|{{{19}}}}}}}}}}}{{#if:{{{20|}}}|{{#switch:{{{20|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{21}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{20}}}|{{{21}}}}}|{{c-yue|{{{20}}}}}}}}}}}{{#if:{{{21|}}}|{{#switch:{{{21|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{22}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{21}}}|{{{22}}}}}|{{c-yue|{{{21}}}}}}}}}}}{{#if:{{{22|}}}|{{#switch:{{{22|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{23}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{22}}}|{{{23}}}}}|{{c-yue|{{{22}}}}}}}}}}}{{#if:{{{23|}}}|{{#switch:{{{23|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{24}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{23}}}|{{{24}}}}}|{{c-yue|{{{23}}}}}}}}}}}{{#if:{{{24|}}}|{{#switch:{{{24|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{25}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{24}}}|{{{25}}}}}|{{c-yue|{{{24}}}}}}}}}}}{{#if:{{{25|}}}|{{#switch:{{{25|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{26}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{25}}}|{{{26}}}}}|{{c-yue|{{{25}}}}}}}}}}}{{#if:{{{26|}}}|{{#switch:{{{26|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{27}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{26}}}|{{{27}}}}}|{{c-yue|{{{26}}}}}}}}}}}{{#if:{{{27|}}}|{{#switch:{{{27|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{28}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{27}}}|{{{28}}}}}|{{c-yue|{{{27}}}}}}}}}}}{{#if:{{{28|}}}|{{#switch:{{{28|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{29}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{28}}}|{{{29}}}}}|{{c-yue|{{{28}}}}}}}}}}}{{#if:{{{29|}}}|{{#switch:{{{29|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{30}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{29}}}|{{{30}}}}}|{{c-yue|{{{29}}}}}}}}}}}{{#if:{{{30|}}}|{{#switch:{{{30|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{31}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{30}}}|{{{31}}}}}|{{c-yue|{{{30}}}}}}}}}}}{{#if:{{{31|}}}|{{#switch:{{{31|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{32}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{31}}}|{{{32}}}}}|{{c-yue|{{{31}}}}}}}}}}}{{#if:{{{32|}}}|{{#switch:{{{32|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{33}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{32}}}|{{{33}}}}}|{{c-yue|{{{32}}}}}}}}}}}{{#if:{{{33|}}}|{{#switch:{{{33|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{34}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{33}}}|{{{34}}}}}|{{c-yue|{{{33}}}}}}}}}}}{{#if:{{{34|}}}|{{#switch:{{{34|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{35}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{34}}}|{{{35}}}}}|{{c-yue|{{{34}}}}}}}}}}}{{#if:{{{35|}}}|{{#switch:{{{35|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{36}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{35}}}|{{{36}}}}}|{{c-yue|{{{35}}}}}}}}}}}{{#if:{{{36|}}}|{{#switch:{{{36|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{37}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{36}}}|{{{37}}}}}|{{c-yue|{{{36}}}}}}}}}}}{{#if:{{{37|}}}|{{#switch:{{{37|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{38}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{37}}}|{{{38}}}}}|{{c-yue|{{{37}}}}}}}}}}}{{#if:{{{38|}}}|{{#switch:{{{38|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{39}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{38}}}|{{{39}}}}}|{{c-yue|{{{38}}}}}}}}}}}{{#if:{{{39|}}}|{{#switch:{{{39|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{40}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{39}}}|{{{40}}}}}|{{c-yue|{{{39}}}}}}}}}}}{{#if:{{{40|}}}|{{#switch:{{{40|}}}|1|2|3|4|5|6|7=|{{#switch:{{{41}}}|1|2|3|4|5|6|7={{c-yue|{{{40}}}|{{{41}}}}}|{{c-yue|{{{40}}}}}}}}}}}{{#switch:{{{1}}}|-]|[]|-]AUD|[]AUD=]|-/|//|\/AUD|//AUD=/|--|[-|/-=|]}}]]&lt;/span&gt;{{#switch:{{{1}}}|-]AUD|[]AUD|-/AUD|//AUD|AUD={{IPA audio link|{{{2}}} }}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mlpr260jbuw06gxzqx1qrij58fmx4ip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:C-yue</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148677</id>
    <revision>
      <id>871874</id>
      <timestamp>2026-09-26T14:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{#switch:{{{1}}} |aa=a{{tone-yue|{{{2}}}}} |aai=aj{{tone-yue|{{{2}}}}} |aau=aw{{tone-yue|{{{2}}}}} |aam=am{{tone-yue|{{{2}}}}} |aan=an{{tone-yue|{{{2}}}}} |aang=aŋ{{tone-yue|{{{2}}}}} |aap=ap̚{{tone-yue|{{{2}}}}} |aat=at̚{{tone-yue|{{{2}}}}} |aak=ak̚{{tone-yue|{{{2}}}}} |ɐi=ɐj{{tone-yue|{{{2}}}}} |ɐu=ɐw{{tone-yue|{{{2}}}}} |ɐm=ɐm{{tone-yue|{{{2}}}}} |ɐn=ɐn{{tone-yue|{{{2}}}}} |ɐŋ=ɐŋ{{tone-yue|{{{2}}}}} |ɐp=ɐp̚{{tone-yue|{{{2}}}}} |ɐt=ɐt̚{{...&quot;</comment>
      <origin>871874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2800" sha1="o2na6iavbeqmyltyi9xttbkcu96it7g" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|aa=a{{tone-yue|{{{2}}}}}
|aai=aj{{tone-yue|{{{2}}}}}
|aau=aw{{tone-yue|{{{2}}}}}
|aam=am{{tone-yue|{{{2}}}}}
|aan=an{{tone-yue|{{{2}}}}}
|aang=aŋ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|aap=ap̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|aat=at̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|aak=ak̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ɐi=ɐj{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ɐu=ɐw{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ɐm=ɐm{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ɐn=ɐn{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ɐŋ=ɐŋ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ɐp=ɐp̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ɐt=ɐt̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ɐk=ɐk̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ai=ɐj{{tone-yue|{{{2}}}}}
|au=ɐw{{tone-yue|{{{2}}}}}
|am=ɐm{{tone-yue|{{{2}}}}}
|an=ɐn{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ang=ɐŋ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ap=ɐp̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|at=ɐt̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ak=ɐk̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|e=ɛ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ei=ej{{tone-yue|{{{2}}}}}
|eu=ɛw{{tone-yue|{{{2}}}}}
|em=ɛm{{tone-yue|{{{2}}}}}
|en=ɛn{{tone-yue|{{{2}}}}}
|eng=ɛŋ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ep=ɛp̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ek=ɛk̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|œ=œ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ɵy=ɵɥ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ɵn=ɵn{{tone-yue|{{{2}}}}}
|œŋ=œːŋ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ɵt=ɵt̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|œk=œk̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|oe=œ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|eoi=ɵɥ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|eon=ɵn{{tone-yue|{{{2}}}}}
|oeng=œŋ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|eot=ɵt̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|oek=œk̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|o=ɔ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|oi=ɔj{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ou=ɔw{{tone-yue|{{{2}}}}}
|on=ɔn{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ong=ɔŋ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ot=ɔt̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ok=ɔk̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|i=i{{tone-yue|{{{2}}}}}
|iu=iw{{tone-yue|{{{2}}}}}
|im=im{{tone-yue|{{{2}}}}}
|in=in{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ing=ɪŋ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ip=ip̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|it=it̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ik=ɪk̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|y=y{{tone-yue|{{{2}}}}}
|yn=yn{{tone-yue|{{{2}}}}}
|yt=yt̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|yu=y{{tone-yue|{{{2}}}}}
|yun=yn{{tone-yue|{{{2}}}}}
|yut=yt̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|u=u{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ui=uj{{tone-yue|{{{2}}}}}
|un=un{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ung=ʊŋ{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ut=ut̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|uk=ʊk̚{{tone-yue|{{{2}}}}}
|m0=m̩{{tone-yue|{{{2}}}}}
|ng0=ŋ̍{{tone-yue|{{{2}}}}}
|M=m̩{{tone-yue|{{{2}}}}}
|NG=ŋ̍{{tone-yue|{{{2}}}}}
|b=p
|p=pʰ
|m=m
|f=f
|d=t
|t=tʰ
|n=n
|l=l
|z=ts
|c=tsʰ
|s=s
|g=k
|k=kʰ
|gw=kʷ
|kw=kʷʰ
|ng=ŋ
|h=h
|0=ʔ
|j=j
|w=w
|pʰ=pʰ
|tʰ=tʰ
|tsʰ=tsʰ
|kʰ=kʰ
|ph=pʰ
|th=tʰ
|tsh=tsʰ
|kh=kʰ
|p'=pʰ
|t'=tʰ
|ts'=tsʰ
|k'=kʰ
|ŋ=ŋ
|?=ʔ
|-=&amp;nbsp;
|.=.
|'=.
| '''[unsupported input]'''{{main other|&lt;includeonly&gt;[[Category:Ill-formatted IPAc-yue transclusions]]&lt;/includeonly&gt;}}}}&lt;noinclude&gt;
{{doc|content=
This template defines the phonetic respelling system used by [[Template:IPAc-yue]].  It should not be linked to directly.
 
[[Category:IPA working templates|{{PAGENAME}}]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o2na6iavbeqmyltyi9xttbkcu96it7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Tone-yue</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148678</id>
    <revision>
      <id>871875</id>
      <timestamp>2026-09-26T14:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{#switch:{{{1}}} |1=˥ |7=˥˧ |2=˧˥ |3=˧ |4=˩ |5=˩˧ |6=˨ }}&lt;noinclude&gt; {{doc}} &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>871875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="esr0nnqp20y0d7hys6gc2khnwj4f7gs" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|1=˥
|7=˥˧
|2=˧˥
|3=˧
|4=˩
|5=˩˧
|6=˨
}}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>esr0nnqp20y0d7hys6gc2khnwj4f7gs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Tonesup</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148679</id>
    <redirect title="Загвар:Tone superscript" />
    <revision>
      <id>871876</id>
      <timestamp>2026-09-26T14:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>[[Загвар:Tone superscript]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>871876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="rdkkxf6zg05qwbmi7ks8smxvxcg9rta" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Tone superscript]]</text>
      <sha1>rdkkxf6zg05qwbmi7ks8smxvxcg9rta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс зочид буудал</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148680</id>
    <redirect title="Загвар:Инфобокс барилга" />
    <revision>
      <id>871937</id>
      <timestamp>2026-09-26T15:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>[[Загвар:Инфобокс барилга]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>871937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="sknwvtq2nfpuxcd1eke66yi5llamwlt" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфобокс барилга]]</text>
      <sha1>sknwvtq2nfpuxcd1eke66yi5llamwlt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс Музей</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148681</id>
    <redirect title="Загвар:Инфобокс музей" />
    <revision>
      <id>871960</id>
      <timestamp>2026-09-26T18:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Инфобокс Музей]] to [[Загвар:Инфобокс музей]]</comment>
      <origin>871960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="dgz1pmcvd48gfh0okiixdeqbe6lsw2s" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфобокс музей]]</text>
      <sha1>dgz1pmcvd48gfh0okiixdeqbe6lsw2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс Музей/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148682</id>
    <redirect title="Загвар:Инфобокс музей/doc" />
    <revision>
      <id>871962</id>
      <timestamp>2026-09-26T18:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Инфобокс Музей/doc]] to [[Загвар:Инфобокс музей/doc]]</comment>
      <origin>871962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="gzlkyxn1sc29bgr93lnrrzpfzy141xk" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфобокс музей/doc]]</text>
      <sha1>gzlkyxn1sc29bgr93lnrrzpfzy141xk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс Төвөдийн Буддын сүм</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148683</id>
    <revision>
      <id>871964</id>
      <timestamp>2026-09-26T20:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template = Инфобокс шашны барилга | _alias-map = location_country:country, architecture:architecture_style, founded:established, dedicated_to:deity, head_lama:leadership | _exclude   = t, w, to, ipa, z, thdl, e, tc, s, p | _reuse     = native_name, religious_affiliation  | template_name = Инфобокс Төвөдийн Буддын сүм | native_name ={{#if:{{{t|}}}{{{w|}}}{{{to|}}}{{{ipa|}}}...&quot;</comment>
      <origin>871964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1611" sha1="dxcko9ad8h1n95g3px67b3qfqvb1xn8" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template = Инфобокс шашны барилга
| _alias-map = location_country:country, architecture:architecture_style, founded:established, dedicated_to:deity, head_lama:leadership
| _exclude   = t, w, to, ipa, z, thdl, e, tc, s, p
| _reuse     = native_name, religious_affiliation

| template_name = Инфобокс Төвөдийн Буддын сүм
| native_name ={{#if:{{{t|}}}{{{w|}}}{{{to|}}}{{{ipa|}}}{{{z|}}}{{{thdl|}}}{{{e|}}}{{{tc|}}}{{{s|}}}{{{p|}}}|&lt;div style=&quot;color:black;background-color:white;&quot;&gt;{{#if:{{{t|}}}{{{w|}}}{{{to|}}}{{{ipa|}}}{{{z|}}}{{{thdl|}}}{{{e|}}}|[[Standard Tibetan|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Tibetan transcription(s)&lt;/span&gt;]]}}{{#if:{{{t|}}}|&lt;br/&gt;[[Tibetan alphabet|Tibetan]]: {{{t}}}}}{{#if:{{{w|}}}|&lt;br/&gt;[[Wylie transliteration]]: {{{w}}}}}{{#if:{{{to|}}}|&lt;br/&gt;Tournadre Phonetic: {{{to}}}}}{{#if:{{{ipa|}}}|&lt;br/&gt;Pronunciation in [[Help:IPA|IPA]]: [{{{ipa}}}]}}{{#if:{{{z|}}}|&lt;br/&gt;[[Tibetan pinyin|Official transcription]] (China): {{{z}}}}}{{#if:{{{thdl|}}}|&lt;br/&gt;[[THL Simplified Phonetic Transcription|THL]]: {{{thdl}}}}}{{#if:{{{e|}}}|&lt;br/&gt;Other transcriptions: {{{e}}}}}{{#if:{{{tc|}}}{{{s|}}}{{{p|}}}|&lt;br/&gt;[[Chinese language|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;Chinese transcription(s)&lt;/span&gt;]]}}{{#if:{{{tc|}}}|&lt;br/&gt;[[Traditional Chinese characters|Traditional]]: {{{tc}}}}}{{#if:{{{s|}}}|&lt;br/&gt;[[Simplified Chinese characters|Simplified]]: {{{s}}}}}{{#if:{{{p|}}}|&lt;br/&gt;[[Pinyin]]: {{{p}}}}}&lt;/div&gt;
}}

| religious_affiliation = [[Төвөдийн Буддизм]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dxcko9ad8h1n95g3px67b3qfqvb1xn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Fine Arts Zanabazar Museum Logo.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>148684</id>
    <revision>
      <id>871969</id>
      <timestamp>2026-09-26T20:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Pages using infobox mapframe without shape links in Wikidata</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148685</id>
    <revision>
      <id>871977</id>
      <timestamp>2026-09-26T20:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{hidden category}}&quot;</comment>
      <origin>871977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="jcsw6cp0uirpdmo26ufvhpdp2opj2n6" xml:space="preserve">{{hidden category}}</text>
      <sha1>jcsw6cp0uirpdmo26ufvhpdp2opj2n6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын театрын музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148686</id>
    <redirect title="Монголын Театрын Музей" />
    <revision>
      <id>871980</id>
      <timestamp>2026-09-26T20:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Монголын театрын музей]] to [[Монголын Театрын Музей]]</comment>
      <origin>871980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="76oh2d37julfchiyfo4fxcqeap1smxk" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монголын Театрын Музей]]</text>
      <sha1>76oh2d37julfchiyfo4fxcqeap1smxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:National Palace Museum logo.svg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>148687</id>
    <revision>
      <id>871990</id>
      <timestamp>2026-09-26T22:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>871990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краковын Үндэсний музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148688</id>
    <redirect title="Краковын Үндэсний Музей" />
    <revision>
      <id>871994</id>
      <timestamp>2026-09-26T22:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Краковын Үндэсний музей]] to [[Краковын Үндэсний Музей]]</comment>
      <origin>871994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="34h0wa3ax3w8l4e6uwngnv8nlhxt14m" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Краковын Үндэсний Музей]]</text>
      <sha1>34h0wa3ax3w8l4e6uwngnv8nlhxt14m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Доод Саксон</title>
    <ns>828</ns>
    <id>148689</id>
    <revision>
      <id>871998</id>
      <timestamp>2026-09-26T22:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;return require('Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Герман Доод Саксон')&quot;</comment>
      <origin>871998</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="115" sha1="sr5tbm6oa5lwibkmftaobx1irbyb52m" xml:space="preserve">return require('Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Герман Доод Саксон')</text>
      <sha1>sr5tbm6oa5lwibkmftaobx1irbyb52m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/Орос Москва</title>
    <ns>828</ns>
    <id>148690</id>
    <revision>
      <id>872001</id>
      <timestamp>2026-09-26T22:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;return { 	name = 'Москва', 	top = 56.02122, 	bottom = 55.14242, 	left = 36.80297, 	right = 37.96742, 	image = 'Msk blank.svg' }&quot;</comment>
      <origin>872001</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="133" sha1="938ak62gr4umkkt3lhqbsdy8bjllk5c" xml:space="preserve">return {
	name = 'Москва',
	top = 56.02122,
	bottom = 55.14242,
	left = 36.80297,
	right = 37.96742,
	image = 'Msk blank.svg'
}</text>
      <sha1>938ak62gr4umkkt3lhqbsdy8bjllk5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:GSE</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148691</id>
    <redirect title="Загвар:GSEn" />
    <revision>
      <id>872010</id>
      <timestamp>2026-09-26T23:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:GSE]] to [[Загвар:GSEn]]</comment>
      <origin>872010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="jtj0wrxyektkj6vbkq5qh4oa4gu3wf7" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:GSEn]]</text>
      <sha1>jtj0wrxyektkj6vbkq5qh4oa4gu3wf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Pages using infobox mapframe with missing coordinates</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148692</id>
    <revision>
      <id>872012</id>
      <timestamp>2026-09-27T00:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{hidden category}}&quot;</comment>
      <origin>872012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="jcsw6cp0uirpdmo26ufvhpdp2opj2n6" xml:space="preserve">{{hidden category}}</text>
      <sha1>jcsw6cp0uirpdmo26ufvhpdp2opj2n6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түрэг улсуудын байгууллага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148693</id>
    <revision>
      <id>872024</id>
      <timestamp>2026-09-27T02:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Flag of the Organization of Turkic States.svg|thumb|344x344px|Байгуулагын далбаа]] '''Түрэг улсуудын байгууллага''' ([[Азербайжан хэл|азерб.]] ''Türk Dövlətləri Təşkilatı'', [[Казах хэл|казах.]] ''Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы / Türkı Memleketterınıñ Ūiymy'', [[Киргиз хэл|кирг.]] ''Түрк Мамлекеттер Уюму'', Ту...&quot;</comment>
      <origin>872024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10192" sha1="ao8i7byyqq5ac6atfrt5r4eblmspkfd" xml:space="preserve">[[Файл:Flag of the Organization of Turkic States.svg|thumb|344x344px|Байгуулагын далбаа]]
'''Түрэг улсуудын байгууллага''' ([[Азербайжан хэл|азерб.]] ''Türk Dövlətləri Təşkilatı'', [[Казах хэл|казах.]] ''Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы / Türkı Memleketterınıñ Ūiymy'', [[Киргиз хэл|кирг.]] ''Түрк Мамлекеттер Уюму'', [[Турк хэл|турк.]] ''Türk Devletleri Teşkilatı'', [[Узбек хэл|узбек.]] ''Turkiy Davlatlar Tashkiloti / Туркий Давлатлар Ташкилоти,'' [[Англи хэл|англи.]] ''the Organization of Turkic States'') —Түрэг улс орнуудыг нэгтгэж, тэдгээрийн хоорондын иж бүрэн харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх зорилготой олон улсын байгууллага. Тус байгууллага [[Азербайжан|Азербайжаны]] [[Нахчыван|Нахычеван]] хотод 2009 оны 10-р сарын 3-нд '''Түрэгийн Зөвлөл''' ([[Азербайжан хэл|азер.]] ''Türk Şurası'', [[Казах хэл|казах.]]''Түркi Кеңесі / Türk Keñesı'', [[Киргиз хэл|кирг.]] ''Түрк кеңеши'', [[Турк хэл|турк.]] ''Türk Keneşi'', [[Узбек хэл|узбек.]] ''Turkiy Kengash / Туркий Кенгаш''), [[Англи хэл|англи.]] ''Turkic Council'') нэртэй анх байгуулагдсан. 
[[Файл:Headquarter of The Organization of Turkic States in 2022 (1).jpg|thumb|Төв байр]]
Тус байгууллагын гишүүн орнуудын нийт газар нутгийн талбай нь 4.8 сая хавтгай дөрвөлжин км юм.

2021 оны 11-р сарын 12-нд [[Стамбул]] хотод болсон Түрэг улсуудын хамтын ажиллагааны зөвлөлийн дээд хэмжээний уулзалтаар Түрэгийн Зөвлөл гэсэн нэрийг '''Түрэг улсуудын байгууллага''' болгон өөрчилсөн байна.

== Түүх ==
[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] 1920 онд байгуулагдсанаас 1991 он хүртэл [[Турк]] улс нь дэлхийн цорын ганц бие даасан, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн Түрэг улс байсан.

1992 оны 10-р сарын 30-нд Туркийн Ерөнхийлөгч Тургут Озалын санаачилгаар Түрэг хэлтэй орнуудын анхны дээд хэмжээний уулзалт Анкара хотод болсон. Уулзалтад Тургут Озал, Абулфаз Элчибей, [[Ислом Каримов]], [[Нурсултан Назарбаев]], [[Сапармурат Ниязов]], [[Аскар Акаев]] нар оролцсон юм. Дээд хэмжээний уулзалтад оролцогчид улс төр, эдийн засгийн нэгдмэл байдлыг бий болгож буйгаа зарласан.

1993 оны 7-р сарын 12-нд Казахстаны нийслэл [[Алматы]] хотод Түрэгийн соёлын олон улсын байгууллагыг байгуулах тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан.

1992 онд Алматы хотод Түрэгийн урлаг, хэлний нэгдсэн захиргаа байгуулагдсан. 1998 онд Баку хотод [[Түрэг хэлтэй орнуудын парламентын чуулган]] байгуулагдсан.

Түрэг хэлтнүүдийн төрийн тэргүүнүүдийн хоёрдугаар дээд хэмжээний уулзалт 1994 оны 10-р сарын 18-нд Станбул хотод болсон.

Түрэг хэлтнүүдийн төрийн тэргүүнүүдийн гуравдугаар дээд хэмжээний уулзалт 1995 оны 8-р сарын 28-нд [[Бишкек]] хотод болсон. Дээд хэмжээний уулзалт нь Киргизийн &quot;Манас&quot; туульсын 1000 жилийн ойтой давхцан зохион байгуулагдсан. Киргизийн Ерөнхийлөгч А.Акаев дээд хэмжээний уулзалтын хүндэтгэлд зориулж өвөрмөц гар аргаар нэхсэн хивс болох &quot;Ерөнхийлөгчийн агуу хивс&quot;-ийг төрийн тэргүүнүүдэд бэлэглэжээ.

2014 онд болсон зөвлөлийн Бодрум дээд хэмжээний уулзалтад Азербайжан, Турк, Казахстан, Киргизстан, Туркменистан зэрэг орнуудын төлөөлөгчид оролцсон. Энэхүү дээд хэмжээний уулзалтаар [[Туркменистан]] зөвлөлд элссэнийг зарласан.
[[Файл:11-й саммит Организации тюркских государств.jpg|thumb|420x420px|2024 оны дээд хэмжээний уулзалт.]]
2018 оны 4-р сарын 30-нд [[Узбекистан]] улс Түрэгийн Зөвлөлд албан ёсоор элссэн.

Түрэг хэлтнүүдийн хамтын ажиллагааны зөвлөлийн 7 дахь удаагийн дээд хэмжээний уулзалт 2019 оны 10-р сард [[Баку]] хотод болсон. Дээд хэмжээний уулзалтад Туркийн Ерөнхийлөгч [[Режеп Тайип Эрдоган]], Азербайжаны Ерөнхийлөгч [[Ильхам Алиев]], Киргизийн Ерөнхийлөгч асан [[Сооронбай Жээнбеков]], Унгарын Ерөнхий сайд [[Виктор Орбан]], Казахстаны Ерөнхийлөгч асан [[Нурсултан Назарбаев]], Узбекистаны Ерөнхийлөгч [[Шавкат Мирзиёев]] нар оролцов.

2020 оны 4-р сард Азербайжаны Ерөнхийлөгч Илхам Алиевын санаачилгаар коронавирусын цар тахлын асуудлыг шийдвэрлэх зорилгоор Түрэгийн Зөвлөлийн ээлжит бус дээд хэмжээний уулзалтыг видео хурлаар зохион байгуулсан.

2021 оны 11-р сарын 12-нд Станбул хотод болсон Түрэг хэлтнүүдийн хамтын ажиллагааны зөвлөлийн 8 дахь дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Туркийн Ерөнхийлөгч Режеп Тайип Эрдоган Түрэгийн Зөвлөлийг '''Түрэг улсуудын байгууллага''' болж өөрчилсөн тухай мэдэгдсэн. Мөн дээд хэмжээний уулзалтаар Туркменистан улсыг Түрэг улсуудын байгууллагад ажиглагчаар элсүүлэв.

2022 оны 4-р сарын 27-нд тус байгууллагын Үндсэн хуулийн шүүхийн Зөвлөл байгуулагдсан.

== Байгууллагын зорилго зорилтууд ==

* Оролцогчдын хоорондын харилцан итгэлцэл, нөхөрлөлийг бэхжүүлэх
* Гадаад бодлогын асуудлаар нийтлэг байр суурь боловсруулах
* Олон улсын терроризм, экстремизм, салан тусгаарлах үзэл, үндэстэн дамнасан гэмт хэрэгтэй тэмцэх үйл ажиллагааг зохицуулах
* Нийтлэг ашиг сонирхлын бүхий л салбарт бүс нутгийн болон хоёр талын үр дүнтэй хамтын ажиллагааг дэмжих
* Харилцан худалдаа, хөрөнгө оруулалтын таатай нөхцлийг бүрдүүлэх
* Цогц, тэнцвэртэй эдийн засгийн өсөлт, нийгэм, соёлын хөгжилд хүрэхийг эрмэлзэх
* Шинжлэх ухаан, технологи, боловсрол, эрүүл мэнд, соёл, спорт, аялал жуулчлалын салбарын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх
* Хэвлэл мэдээлэл болон бусад харилцаа холбооны хэрэгслийн харилцан үйлчлэлийг дэмжих
* Хууль эрх зүйн мэдээлэл солилцох, хууль эрх зүйн хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх

== Бүтэц ==

* Нарийн бичгийн дарга нарын газар (Станбул)
* Ерөнхийлөгчдийн Зөвлөл
* Гадаад хэргийн сайд нарын Зөвлөл
* Ахлах албан тушаалтнуудын хороо
* Түрэг хэлтэй улсуудын ахмадуудын зөвлөл (Аксакалууд)
* Түрк хэлтэй улсуудын Ерөнхий прокуроруудын зөвлөл
* Парламентийн чуулган (Баку)
* Олон улсын түрэг академи (Астана)
* Түрэг соёлын олон улсын байгууллага (Анкара)
* Гишүүн орнуудын Үндсэн хуулийн шүүхийн Зөвлөл

== Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Улс
!Албан тушаал авсан 
!Албан тушаалаа өгсөн
|-
|1
|'''Халил Акынжы'''
|Турк
|2009.10.03
|2014.09.16
|-
|2
|'''Рамиль Гасан'''
|Азербайжан
|2014.09.16
|2018.09.03
|-
|3
|'''Багдад Амреев'''
|Казахстан
|2018.09.03
|2022.11.11 
|-
|4
|'''Кубанычбек Омуралиев'''
|Киргиз
|2022.11.11
| -
|}</text>
      <sha1>ao8i7byyqq5ac6atfrt5r4eblmspkfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тимур Турлов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148694</id>
    <revision>
      <id>872034</id>
      <timestamp>2026-09-27T04:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Timur Turlov in 2023 (cropped).jpg|thumb|Тимур Турлов, 2023 он.]] '''Тимур Турло́в''' (''Тиму́р Русла́нович Турло́в,'' 1987 оны 11-р сарын 13-нд ЗХУ-ын Москва хотод төрсөн) — Казахстаны ажил хэрэгч хүн, санхүүч, ивээн тэтгэгч, &quot;Freedom Holding Corp.&quot; компаний гол эзэмшигч, 2026 оны 9-р сарын 26-на...&quot;</comment>
      <origin>872034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4070" sha1="2njvjjfz0vurqqrhkzzmolksmybh1ue" xml:space="preserve">[[Файл:Timur Turlov in 2023 (cropped).jpg|thumb|Тимур Турлов, 2023 он.]]
'''Тимур Турло́в''' (''Тиму́р Русла́нович Турло́в,'' 1987 оны 11-р сарын 13-нд ЗХУ-ын Москва хотод төрсөн) — Казахстаны ажил хэрэгч хүн, санхүүч, ивээн тэтгэгч, &quot;Freedom Holding Corp.&quot; компаний гол эзэмшигч, 2026 оны 9-р сарын 26-наас [[Олон Улсын Шатрын Холбоо|Олон улсын Шатрын холбооны]] Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 

== Намтар ==
Тимур Турлов 2003 онд ахлах сургуулиа төгссөн. 2009 онд Циолковскийн нэрэмжит Оросын Улсын Технологийн Их Сургуулийн Эдийн засаг, Менежментийн факультетэд сурч эдийн засаг, менежментийн чиглэлээр зэрэг хамгаалсан.

2010-аад онд тэрээр гэр бүлийнхээ хамт [[Казахстан]] руу нүүж, [[Алматы]] хотод амьдардаг байна. 2022 онд тэрээр Оросын болон Карибын тэнгисийн Сент-Киттс ба Невисийн паспортоос татгалзаж, Казахстаны иргэншил авсан юм.

2008 онд тэрээр &quot;Freedom Finance&quot; хөрөнгө оруулалтын компанийг үүсгэн байгуулсан. 2011 оны 8-р сараас 2021 он хүртэл тэрээр тус компанийн Гүйцэтгэх захирлаар нь ажиллаж байсан. 2018 онд тус компани хамгийн хурдацтай хөгжиж буй брокероор &quot;Оросын санхүүгийн элит&quot; шагналыг хүртсэн. 2022 оны эхээр тус компани [[Москвагийн бирж]] дээрх бүртгэлтэй үйлчлүүлэгчдийнхээ тоогоор хамгийн том брокерийн фирмүүдийн дунд 8-р байранд жагссан.

Т.Турлов бизнесийг хөгжүүлж, үйлчлүүлэгчдийг татаж, Америкийн хөрөнгийн зах зээлийн дэд бүтэц, ялангуяа IPO-д нэвтрэх боломжийг олгосон.

2012 онд Турлов Казахстанд охин компани болох &quot;Freedom Finance JSC&quot; брокерийн компанийг нээсэн бөгөөд энэ нь 2024 оны байдлаар [[Казахстаны Хөрөнгийн бирж|Казахстаны хөрөнгийн бирж]] дээрх хамгийн идэвхтэй оролцогч болоод байгаа юм.

2015 онд &quot;Freedom Finance IC&quot;, &quot;Freedom Finance JSC&quot;, &quot;Freedom24&quot;, &quot;Freedom Finance Bank&quot; зэрэг компаниуд нэг брэндийн дор үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн бөгөөд &quot;Freedom Holding Corp&quot;-ийн нэг хэсэг болсон. Т.Турлов нь ойролцоогоор 73%-ийн хувьцаатайгаар холдингийн гол хувьцаа эзэмшигч болсон.

2023 оны 1-р сараас Казахстаны Шатрын Холбоог тэргүүлж байгаа. 

2024 оны байдлаар Тимур Турловын компани нь 22 оронд салбартай, Казахстанд санхүү, банкны экосистемтэй олон улсын холдинг компани юм. Холдингийн зах зээлийн үнэлгээ 2024 онд ойролцоогоор 6 тэрбум ам.доллар байв. 2025 онд холдингийн зах зээлийн үнэлгээ 10.12 тэрбум ам.доллар байсан.

2026 оны 9-р сарын 26-нд Тимур Турлов ФИДЕ-гийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.

Тэрээр гэрлэсэн, 6 хүүхэдтэй.</text>
      <sha1>2njvjjfz0vurqqrhkzzmolksmybh1ue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Молдавчууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148695</id>
    <revision>
      <id>872038</id>
      <timestamp>2026-09-27T04:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:МК и Молдова.jpg|thumb]] '''Молдавчууд''' ([[Румын хэл|румын.]] ''moldoveni'', молдов. ''молдовень'' {{IPA|[moldoˈvenʲ]}}) —  голчлон Зүүн Өмнөд Европт амьдардаг роман хэлээр ярьдаг ард түмэн юм. Молдавчууд 14-16-р зуунд орчин үеийн тусгаар тогтносон Молдав Бүгд Найрамдах Улс бо...&quot;</comment>
      <origin>872038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1452" sha1="ofy1k9oxagt1rbj0v491bnoxarvjn6e" xml:space="preserve">[[Файл:МК и Молдова.jpg|thumb]]
'''Молдавчууд''' ([[Румын хэл|румын.]] ''moldoveni'', молдов. ''молдовень'' {{IPA|[moldoˈvenʲ]}}) —  голчлон Зүүн Өмнөд Европт амьдардаг роман хэлээр ярьдаг ард түмэн юм. Молдавчууд 14-16-р зуунд орчин үеийн тусгаар тогтносон Молдав Бүгд Найрамдах Улс болон Румынийн Баруун Молдавын нутаг дэвсгэрийг хамарсан дундад зууны үеийн Молдавийн гүнлигт бий болсон. Тэднийг Румынчуудын дэд үндэстэн гэж үзэж болно.

1859 оноос хойш Молдавын гүнлигийн баруун хэсгийн Молдавчууд Румын үндэстний нэг хэсэг болжээ. Одоогийн байдлаар Молдавын хүн амын дийлэнх хэсгийг (2.7 сая хүн буюу 76.1%) Молдавчууд эзэлж байна. Тэд мөн Украинд (258,600 хүн) амьдардаг бөгөөд үүнд Черновцы, Одесса гэсэн хоёр бүс нутаг, мөн Орос (77,500 хүн), Итали, Румын болон бусад оронд төвлөрсөн байдаг. Нийт хүн ам нь ойролцоогоор 3.35 сая хүн юм.</text>
      <sha1>ofy1k9oxagt1rbj0v491bnoxarvjn6e</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>