Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1785 872100 843440 2026-09-28T03:21:56Z Chongkian 21163 872100 wikitext text/x-wiki [[File:XacBank (Kharokhorin).jpg|thumb|Банк]] '''Банк''' нь мөнгөн хадгаламж, зээл, төлбөр тооцооны үйлчилгээ, гадаад валют арилжаа, үнэт металл арилжаа, үнэт цаасны арилжаа зэрэг үйл ажиллагаа эрхэлдэг санхүүгийн байгууллага юм.<ref name=":0">{{Cite web |title=Банкны тухай |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/108 |access-date=2024-10-24 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=mn}}</ref> == Банкны үүсэл == Банк гэдэг нэр томъёо нь `banco`\итали-мөнгө солих ширээ\ гэдэг үгнээс гаралтай гэж үздэг бөгөөд энэ нь дундад зууны үед италичууд өөрийн мөнгийг солилцдог байсан газрыг хэлдэг байжээ. Банкны үйл ажиллагаа хэдэн мянган жилийн өмнөөс үүсэж хөгжсөн түүхтэй. Эртний Ассир, Вавилон, Герег, Ромын эзэнт улсын үед банкны үйл ажиллагаа анхны хэлбэр болох үнэт зүйлс хадгалах, гадаад орны зоосон мөнгө солих, арилжаа наймааны зориулалтаар зээл олгох зэрэг үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Харин орчин цагийн банк анх дундад зууны үеийн Италийн [[Флоренц]], [[Лукка]], [[Сиена]], [[Венец]], [[Женова]] зэрэг хөрөнгөтэй хотуудад үүсч эхэлсэн байна. Флоренцийн Барди, Перуцци овгууд 14-р зуунд банкны зах зээлийг давамгайлж, Европын олон хотуудад салбараа нээж байв.<ref>[[Noble Foster Hoggson|Hoggson, N. F.]] (1926) ''Banking Through the Ages'', New York, Dodd, Mead & Company.</ref> [[Жованни ди Биччи де Медичи]] 1397 онд алдарт Медичи Банкаа байгуулж байжээ.<ref>Goldthwaite, R. A. (1995) ''Banks, Places and Entrepreneurs in Renaissance Florence'', Aldershot, Hampshire, Great Britain, Variorum</ref> == Үйл ажиллагааны хүрээ == Банк нь дараах үйлчилгээнүүдийг эрхэлнэ. * Мөнгөн хадгаламж * Зээл * Төлбөр тооцооны үйлчилгээ * Өөрийн нэрийн өмнөөс гуравдагч этгээдэд баталгаа, батлан даалт гаргах * Гадаад валют худалдах, худалдан авах, хадгалах, хадгалуулах * Үнэт металл, эрдэнийн чулуу худалдах, худалдан авах, хадгалах, хадгалуулах * Үнэт зүйл хадгалах * Гадаад төлбөр тооцоо хийх * Үнэт цаас гаргах, худалдах, худалдан авах * Санхүүгийн түрээсийн үйл ажиллагаа * Зээл болон санхүүгийн бусад хэрэгслийг худалдах, худалдан авах<ref name=":0" /> == Банкны төрөл == * [[Төв банк]] * [[Арилжааны банк]] == Мөн үзэх == * [[Монголын банкны жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Banks|Банк}} {{Wiktionary}} * [http://www.mongolbank.mn/Mongolian/index.asp Монголбанк] == Эшлэл == [[Ангилал:Зээлийн байгууллага]] t6x72aiinm03f975lzaui22wtu87qy5 872101 872100 2026-09-28T03:22:28Z Chongkian 21163 872101 wikitext text/x-wiki [[File:XacBank (Kharokhorin).jpg|thumb|Банк]] '''Банк''' нь мөнгөн хадгаламж, зээл, төлбөр тооцооны үйлчилгээ, гадаад валют арилжаа, үнэт металл арилжаа, үнэт цаасны арилжаа зэрэг үйл ажиллагаа эрхэлдэг санхүүгийн байгууллага юм.<ref name=":0">{{Cite web |title=Банкны тухай |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/108 |access-date=2024-10-24 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=mn}}</ref> == Банкны үүсэл == Банк гэдэг нэр томъёо нь `banco`\итали-мөнгө солих ширээ\ гэдэг үгнээс гаралтай гэж үздэг бөгөөд энэ нь дундад зууны үед италичууд өөрийн мөнгийг солилцдог байсан газрыг хэлдэг байжээ. Банкны үйл ажиллагаа хэдэн мянган жилийн өмнөөс үүсэж хөгжсөн түүхтэй. Эртний Ассир, Вавилон, Герег, Ромын эзэнт улсын үед банкны үйл ажиллагаа анхны хэлбэр болох үнэт зүйлс хадгалах, гадаад орны зоосон мөнгө солих, арилжаа наймааны зориулалтаар зээл олгох зэрэг үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Харин орчин цагийн банк анх дундад зууны үеийн Италийн [[Флоренц]], [[Лукка]], [[Сиена]], [[Венец]], [[Женова]] зэрэг хөрөнгөтэй хотуудад үүсч эхэлсэн байна. Флоренцийн Барди, Перуцци овгууд 14-р зуунд банкны зах зээлийг давамгайлж, Европын олон хотуудад салбараа нээж байв.<ref>[[Noble Foster Hoggson|Hoggson, N. F.]] (1926) ''Banking Through the Ages'', New York, Dodd, Mead & Company.</ref> [[Жованни ди Биччи де Медичи]] 1397 онд алдарт Медичи Банкаа байгуулж байжээ.<ref>Goldthwaite, R. A. (1995) ''Banks, Places and Entrepreneurs in Renaissance Florence'', Aldershot, Hampshire, Great Britain, Variorum</ref> == Үйл ажиллагааны хүрээ == Банк нь дараах үйлчилгээнүүдийг эрхэлнэ. * Мөнгөн хадгаламж * Зээл * Төлбөр тооцооны үйлчилгээ * Өөрийн нэрийн өмнөөс гуравдагч этгээдэд баталгаа, батлан даалт гаргах * Гадаад валют худалдах, худалдан авах, хадгалах, хадгалуулах * Үнэт металл, эрдэнийн чулуу худалдах, худалдан авах, хадгалах, хадгалуулах * Үнэт зүйл хадгалах * Гадаад төлбөр тооцоо хийх * Үнэт цаас гаргах, худалдах, худалдан авах * Санхүүгийн түрээсийн үйл ажиллагаа * Зээл болон санхүүгийн бусад хэрэгслийг худалдах, худалдан авах<ref name=":0" /> == Банкны төрөл == * [[Төв банк]] * [[Арилжааны банк]] == Мөн үзэх == * [[Монголын банкны жагсаалт]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Banks|Банк}} {{Wiktionary}} * [http://www.mongolbank.mn/Mongolian/index.asp Монголбанк] [[Ангилал:Зээлийн байгууллага]] qo80c3bf4r3l1wv98ypj0anuhqpz6nv 0 8557 872070 794542 2026-09-27T22:39:55Z ~2026-51904-13 107825 /* */ 872070 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Dotogadu sueljii-e.PNG|left]] '''Дотоод сүлжээ''' (<small>[[Англи хэл|Англиар]]</small> ''local area network'', товчоор: ''LAN'') нь албан байгууллага, сургуулийн [[барилга]], [[компьютер]]ын танхим, орон сууц гэх мэт явцуу зайг хамрах [[компьютерын сүлжээ]] юм. == Анхны дотоод сүлжээ == 1970-аад оны эхээр компьютерын үйлдвэрлэлд том ахиц гарсан нь их интеграл схем гарч ирсэн явдал байлаа. Тэдгээрийн харьцангуй бага үнэ, өргөн функцүүд нь мини-компьютеруудыг бүтээхэд түлхэц болсон. Ингээд ганц супер-компьютер авснаас олон мини-компьютер авч ашиглах нь илүү хурдтай бөгөөд хямд болсон байна. Ингэснээр байгууллагын дэд хэсгүүд компьютертой болох боломж бүрдсэн боловч уг компьютер нь хэсгийнхээ хүрээнд бие даасан байдалтайгаар ажиллаж байсан. Хэрэглэгчдийн хэрэгцээ өссөөр удалгүй ойр байгаа компьютеруудтай өгөгдөл солилцох шаардлага гарах болсон ба үүн дээр үндэслэн анхны дотоод сүлжээ үүсчээ. Компьютерын технологи үүссэн цагаас эхлэн тэдгээрийн хооронд мэдээллийг дамжуулах асуудал анхаарлын төвд байж судлагдаж иржээ. Анх АНУ-ын батлан хамгаалах яамнаас цэргийн зориулалттай сүлжээний анхны хувилбарыг гаргасан бөгөөд үүнийгээ ARPANET гэж нэрэлсэн байна. Цэргийн зориулалтаар үүссэн энэ сүлжээнд их дээд сургуулиуд, судалгааны төвүүд холбогдох болсоноор энэ сүлжээ цэргийн гэдэг утгаа алдахад хүрсэн байна. Иймд цэргийнхэн уг сүлжээг олон нийтийн ба цэргийн гэсэн хоёр хэсэгт хуваан цаашид хөгжүүлжээ. Цэргийн сүлжээ нь өнөөдөр ARCNet сүлжээ болон хэрэглэгдэж байгаа бөгөөд нөгөө хэсэг нь дэлхийн олон нийтийн хэрэглэж байгаа Интернетийн сүлжээ болжээ. Цэргийн сүлжээг тэр үед нь ARPANet гэж нэрлэж байв. ARPANet-ээс 1980 онд сүлжээгээр мэдээллийг дамжуулах TCP протоколыг анх бий болгожээ. Үүнээс хойш хоёр жилийн дараа IP протоколыг бий болгосноор өнөөгийн Интернетийн сүлжээ бий болжээ. Компьютерийн сүлжээг олон хэлбэрээр ангилж болдог байна. == Дотоод сүлжээний технологиуд == Дотоод сүлжээний дэлгэрсэн технологиуд нь: * Ethernet * Token ring * FDDI (Fiber Distributed Data Interface) Ethernet ба fast Ethernet (CSMA/CD) Ethernet ба fast Ethernet (CSMA/CD) нь LAN загварын дэд бүлэг юм. CSMA/CD (carrier sense multiple access with collision detection) нь bus\tree ба од топологитийг өргөн ашигладаг хяналтын техникүүд. Үүний анхны хувилбар нь Xerox хэмээх Ethernet LAN- нэг хэсэг юм. Харин дамжуулагчийн хувилбар нь MITREnetLan юм. Эдгээр нь бүгд IEEE 802.3 стандартад нийцсэн байдаг. CSMA/CD ба түүний дохиолол нь санамсаргүй хандалт эсвэл техник эсэргүүцэл зэрэг болно. Энэ техникийг өмнө нь радио сүлжээнд ашигладаг байжээ. Энэ нь эхэндээ зөвхөн илгээх хүрээнд ашиглагддаг байсан ба улам хөгжсөөр бага хугацаанд олон сүлжээнд холбогдох боломжтой болсон. Дамжуулж буй мэдээллийг үнэн зөв эсэхийг хүлээн авагчийн шалгагчаар илрүүлнэ. (HDLC). Илрүүлэгч нь ямар нэг алдаатай байвал хүлээн авагчийн хаягаар хариу илгээнэ. Сувагт илрүүлэгчтэй үед чимээ гарах эсвэл тухайн цагт өөр станцад холбогдох, нэгээс нь хүлээн авагч нөгөөд нь дамжуулах үед алдаа гарна. ALOHA нь радио сүлжээний багцын нэлээд эртний технологи. ALOHA нь энэ үйлдэлд хариу өгөгч юм. Сүлжээнд ALOHA-г суулгаж өгснөөр хүчин чадал нь нэмэгдэж сайжирдаг. Суулгах үед хэмжээ нь дамжих цагтай тэнцүү байна. Хүчин чадал нь нэмэгдсэнээр системийн 37%-ийн хэрэглээ нэмэгддэг. Хоёр станцтай зэрэг холбогдох эсвэл хоёулаа холбогдсон үед нэгнээс нь салгаж болдог. Сүлжээний алдаа илрүүлэгчид анхны дуудлага ирэхэд ажиллаж эхэлнэ. Дамжуулагч ашиглаж байхад станц хүлээх хэрэгтэй, дамжуулагч сул үед станц дамжуулна. Хоёроос дээш холболт нэг зэрэг дамжуулж эхэлбэл алдаа гарч болох ба үүнийг тооцож чадвал үйлдлүүд эмх цэгцтэй болно. Их хэмжээний хэрэглээ нь дамжуулалтын урт, хугацаанаас их хамаардаг. CSMA-ийн алгоритм нь дамжуулалт завгүй үед хэрэгтэй. Станц дамжуулалт хүлээн авмагц дараахи дүрмийг баримтална. # Дамжуулалт сул үед холбогдоно. # Дамжуулагч завгүй үед сул болтол хүлээж дараа нь холбогдоно. CSMA/CD-ийн тодорхойлолт Энэ нь ALOHA-аас илүү ашигтай. CSMA/CD дараахи журмын дагуу явагдана. # Дамжуулагч сул үед холбогдоно. # Дамжуулагч завгүй үед хүлээнэ. # Холболтын үед алдаа илэрвэл богино дохиолог бүх станцад очно. # Дохио хүлээн авсны дараа хэсэг хугацааг өнгөрөөгөөд дахин холбогдоно. CSMA систем нь IEEE-ийн стандартад нийцсэн ба холболт урт үед холболтын төгсгөлд алдаа илрүүлдэг нь хос кабелийн ашигтай тал юм. Алдаа нь 2 системд ялгаатай илэрнэ. Шулуун холболтод алдаа нь өндөр вольтоор ганц холболтод илэрнэ. Дамжуулагчийн дохио эсэргүүцлийг сулруулдаг учраас энд потенциалын хувьд зөрчилддөг. Хоёр станц холболтоос хол байх тохиолдолд станц бүр сулруулсан дохиог өөр газраас хүлээн авах болно. Иймд Coaxial кабель 500 м-т 10 Base 5, 200 м-т 10 base 2 байна. Ямар ч Hub 1 оролттой сигналь ирэх үед алдаа үзүүлдэг. Төв дохиолог алдаа илэрсэн дохио ирэхэд холбогдоно. Хос холболтын системд алдааг илрүүлэх хэд хэдэн боломж байна. Үүнээс хамгийн өргөн хэрэглэгддэг нь явуулсан болон хүлээн авсан үйлдлийн хугацааг харьцуулах. Компьютеруудыг холбогч ашиглан дотоод сүлжээнд холбох: # Компьютерүүдаа кабелиар холбогчтой холбоно. # Компьютер тус бүрд сүлжээний тохиргоо хийж өгнө. # Сүлжээгээр файл хуулж үзнэ. Холбогч нь Гадаад байдлаараа hub – тай ижил Олон порттой гүүр Порт бүр дээрээ bridge – ийн үүргийг хийдэг. МАС хаяг ба портын хүснэгт МАС хаягийг ашиглан пакетуудыг шилжүүлнэ. Сүлжээний хурдыг нэмэгдүүлнэ Сүлжээг логик хэсгүүдэд хуваана Зөвхөн битүүд дээр ажилладаг 2-р төвшиний төхөөрөмж юм. Оролтоор орж ирсэн дохионуудыг гаралтын портуудаар хуулан гаргана. Гаралтын олон порттойг repeater гэж болно. Холбогчийн passive нь: Зүгээр л ирсэн дохиог бусад портоороо гаргана. Холбогчийн active нь: Тогонд залгагдсан тул дохионы хүчийг нэмнэ. Холбогчийн (switch, switching hub) кадр боловсруулах зарчим нь гүүрийнхтэй адил байдаг. Гүүрнээс ялгагдах гол онцлог нь холбогчийн порт бvр тусгай процессортой байх ба тэдгээр нь бие биеэсээ хамааралгүйгээр гүүрийн гүйцэтгэх үүргийг биелүүлдэг. Үүнээсээ болоод холбогчийн хурд нь ганц процессортой гүүрийг бодвол харьцангуй их байдаг. Холбогчийг кадр параллелиар боловсруулдаг шинэ vеийн гүүр гэж нэрлэж болно. Гүүр болон холбогчийн сүлжээний холболтын байрлалд тавьсан хязгаарлалттай холбогдон холбооны шинэ төхөөрөмж гарч ирсэн ба энэ нь чиглүүлэгч (router) юм. Бүрэн холболттой байрлал ашиглах үед компьютерууд хувийн холболтын шугам бүрт зориулсан порттой байна. «Од» байрлалын үед компьютерууд ганц порттой байж болох ба төвд байрлах холбогчид (switch) залгагдана. Глобал сүлжээнд холбогчийг анхнаасаа ашиглаж байсан бол дотоод сүлжээнд 1990-ээд оны эхэн үеэс хэрэглэж эхэлжээ. Холбогч ашигласнаар сүлжээний үнэ өсдөг учраас одоохондоо өргөн хэрэглээнд ороогүй боловч үнэ нь буурч, удахгүй дундын шугамуудыг хэрэглээнээс түрж гаргах боломжтой. Энд холболтын хувийн шугамууд нь эцсийн зангилаа ба холбогчийн хооронд байрлах ба холбогч хоорондын шугам нь төрөл бүрийн эцсийн зангилаануудын мэдэгдлийг дамжуулах тул дундын шугам байна. Компьютерууд тухайн агшинд аль компьютер нь дундын шугамыг ашиглаж болох тухай тохиролцохдоо өгөгдөл дамжуулахаасаа илүү хугацааг зарцуулах болно. Харин энэ асуудал нь хоёр холбогчийн хувьд өөрөөр шийдэгддэг. Энэ тохиолдолд зөвхөн хоёр холбогч шугамыг хуваан ашиглах тул зохион байгуулахад хялбар байдаг. Одон топологийн бүх төхөөрөмжүүд нь кабелийн сегментүүдийн тусламжтайгаар холболтын төхөөрөмжид холбогддог. Дурын хоёр төхөөрөмжийн хоорондох өгөгдлийн дамжуулалт холболтын төхөөрөмж (switching)-ээр дамжуулагддаг. [[Ангилал:Компьютерын сүлжээ]] [[Ангилал:Сүлжээний төрөл]] el63oedk9m8on755apsne1y23nf41hn 0 11481 872051 855343 2026-09-27T12:36:08Z Egzs 88168 жирийн хүн уншихад арай дээр болсон байхаа, хэдэн зураг нэмлээ 872051 wikitext text/x-wiki {{Short description|1924-1992 онд Монгол улс}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{small|{{MongolUnicode|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br>ᠨᠠᠢᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ}}{{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br>ᠠᠷᠠᠳ<br>ᠤᠯᠤᠰ}}}}<br/>{{small|{{lang|mn-latn|Bügd Nairamdakh Mongol Ard Uls}}}}{{efn|[[Монгол Латин цагаан толгой]]г 1941 оноос өмнө хэрэглэж байсан ба одоо албан бусаар Монгол кирилл болон Уламжлалт бичгийн хамт туслах цагаан толгой болгон ашиглаж байна.}} | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс | common_name = Монгол | status = [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[дагуул улс]]<ref name="Rao, B. V. 2006">Рао, Б. В. (2006), ''Орчин үеийн Европын түүх МЭ 1789–2002'', Sterling Publishers Pvt. Ltd.</ref><ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2020/06/26/russia-putin-mnb-wants-to-keep-mongolia-in-its-place/|title=Russia Still Treats Mongolia Like a Soviet Satellite|author=Сергей Радченко|publisher=[[Foreign Policy]]|date=2020-06-26}}</ref> (1924<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=-1GRAgAAQBAJ | isbn=978-1-135-78437-9 | title=Socialist Revolutions in Asia: The Social History of Mongolia in the 20th Century | date=2009-01-20 | publisher=Routledge }}</ref>–1990) ба [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|ЭЗХТЗ]]-ийн гишүүн | national_motto = <br />{{native phrase|mn|«[[Орон бүрийн пролетари нар нэгдэгтүн!]]»|paren=omit}}<br />{{small|{{lang|mn-latn|("Oron büriin prolietari nar negdegtün!")}}}} | national_anthem = {{native name|mn|«[[Монгол Интернационал]]»|paren=omit}}<br>(1924–1950){{parabr}}[[Монгол Улсын Төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн дуулал]]<br>(1950–1992)<ref name="Sanders" />{{center| }} | demonym = Монголчууд | era = [[Дайны хоорондох үе]]{{·}}[[Дэлхийн 2-р дайн]]{{·}}[[Хүйтэн дайн]] | event_pre = [[Ардын хувьсгал]] | date_pre = 3 сарын 1, 1921 | year_start = 1924 | date_start = 1 сарын 26, | event_start = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн Хууль|1924 оны Үндсэн хууль]] | event_end = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Коммунист улсыг татан буулгасан]] | year_end = 1992 | date_end = 2 сарын 12, | event1 = [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|Тусгаар тогтнолын санал асуулга]] | date_event1 = 10 сарын 20, 1945 | event2 = [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 166-р тогтоол|НҮБ-д элссэн]] | date_event2 = 10 сарын 27, 1961 | event3 = [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|Анхны ардчилсан сонгууль]] | date_event3 = 7 сарын 29, 1990 | p1 = Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс{{!}}Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс | flag_p1 = Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg | s1 = Монгол | flag_s1 = Flag of Mongolia (1992–2011).svg | image_flag = Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Далбаа]]<br />(1945–1992) | image_coat = State emblem of the People's republic of Mongolia (1960–1992).svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Сүлд]]<br />(1960–1992) | image_map = Mongolian_People%27s_Republic_Orthographic_projection.svg | image_map_caption = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс. 1989 он. | official_languages = [[Монгол хэл|Монгол]] | capital = [[Улаанбаатар]] | largest_city = capital | government_type = [[Коммунист улс]] (1924–1990)<br>[[Бүгд найрамдах улс]]<br>(1990–1992) | title_representative = [[Монгол улсын төрийн тэргүүн|Төрийн тэргүүн]] | representative1 = [[Наваандоржийн Жадамбаа]] | year_representative1 = 1924<br>{{small|(анхны)}} | representative2 = {{nowrap|[[Пунсалмаагийн Очирбат]]}} | year_representative2 = 1990–1992 {{small|(сүүлчийн)}} | title_deputy = {{nowrap|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт|Засгийн газрын тэргүүн]]}} | deputy1 = [[Балингийн Цэрэндорж]] | year_deputy1 = 1924–1928 {{small|(анхны)}} | deputy2 = [[Дашийн Бямбасүрэн]] | year_deputy2 = 1990–1992 {{small|(сүүлчийн)}} | legislature = [[Ардын Их Хурал]] | area_km2 = 1,564,116 | population_estimate = 2,318,000 | population_estimate_year = 1992 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Ази/Ховд|HOVD]] (Ховдын стандарт цаг) / [[Ази/Улаанбаатар||ULAT]] (Улаанбаатарын стандарт цаг) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{cite web |title = Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |publisher = Time Temperature.com |url = http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |access-date = 2007-09-30 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date = 2007-10-13 |df = mdy-all }}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = +8/+9<ref>{{cite web |title= Clock changes in Ulaanbaatar, Mongolia |publisher= timeanddate.com |url= http://www.timeanddate.com/time/change/mongolia/ulaanbaatar |access-date= 2015-03-27 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20150325223717/http://www.timeanddate.com/time/change/mongolia/ulaanbaatar |archive-date= 2015-03-25 |df= mdy-all }}</ref> | today = [[Монгол]] | religion = [[Төрийн атеизм]] (албан ёсны) | HDI = 0.560 | HDI_ref = <ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/221/hdr_1992_en_complete_nostats.pdf|title=Human Development Report 1992|website=hdr.undp.org}}</ref> | HDI_year = 1992 }} '''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс'''{{efn|{{bulletedlist|{{langx|mn|Bügd Nairamdakh Mongol Ard Uls (BNMAU)}}|{{langx|kk|Моңғолия Халық Республикасы (МХР)|Moñğolia Halyq Respublikasy (MHR)}}|{{langx|ru|Монгольская Народная Республика (МНР)|Mongoljskaja Narodnaja Respublika (MNR)}}}}}} нь 1924 оноос 1992 оны хооронд [[Төв Ази|Төв]] болон [[Зүүн Ази]]д оршин тогтнож байсан [[коммунист улс]] юм. Анх [[ардчилсан ард улс]] гэж тодорхойлогддог байсан бөгөөд хожим [[социалист улс]] гэж зарласан юм. 1940 оноос албан ёсоор [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ыг (МАХН)-ыг [[Намын тэргүүлэх үүрэг|төр, нийгмийн тэргүүлэх хүчин]] гэж тунхагласан; [[Гадаад Монгол|Гадаад Монголын]] нутгийг хамарч, оршин тогтносон хугацаандаа [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] (ЗХУ)-ын [[дагуул улс]] байдлаар оршин тогтнож байсан. Газар зүйн хувьд ЗХУ болон [[Хятад]]ын хооронд байрладаг БНМАУ нь дэлхийн хоёр дахь [[Коммунизм|коммунист]] улс болсон байдаг. 1992 онд татан буугдаж, өнөөгийн [[Монгол Улс]] хэмээн тунхаглагдсан. БНМАУ нь 1921 оны [[Ардын хувьсгал]]ын дараа, Зөвлөлтийн [[Улаан Арми]]йн дэмжлэгтэйгээр 1924 онд байгуулагдсан. [[Хорлоогийн Чойбалсан]]гийн удирдлага дор засгийн газар Зөвлөлтийн бодлоготой нягт уялдаатай ажиллаж, 1937-1939 онуудад [[Их хэлмэгдүүлэлт|Их Хэлмэгдүүлэлтийг]] өрнүүлж, 20,000 гаруй хүний ​​аминд хүрсэн бөгөөд үүнд [[Монголын буддизм|Буддын шашны]] лам хуврагууд бараг бүрэн устгагдсан. БНМАУ-ын [[Монголын Ардын Арми|Ардын цэрэг]] 1939 онд [[Японы эзэнт гүрэн|Японы]] эсрэг [[Халхын голын дайн]]д Зөвлөлтийн армитай хамтран тулалдаж, тусгаар тогтнолоо [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|1945 оны бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа Хятад улсаар албан ёсоор хүлээн зөвшөөрүүлсэн. Х.Чойбалсан 1952 онд нас барсны дараа [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] засгийн эрхэнд гарч, 1960-д оны [[Хятад-Зөвлөлтийн хуваагдал|Хятад-Зөвлөлтийн хуваагдлын]] үеэр ЗХУ-тай нягт холбоотон хэвээр үлдсэн. Түүний засаглалын үед Зөвлөлтийн чиг баримжаатай аж үйлдвэржилт эрчимжиж, хөдөө аж ахуйг нэгдэлжүүлснээр нүүдэлчин нийгмийг хөгжиж буй хөдөө аж ахуйн аж үйлдвэрийн эдийн засаг болгон хувиргасан. ЗХУ-ын удирдагч [[Михаил Горбачёв]]ын хийсэн [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалтаас]] үүдэн БНМАУ-д 1989-1990 оны хооронд [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|Ардчилсан хувьсгал]] өрнөж, үр дүнд нь [[Жамбын Батмөнх]] тэргүүтэй [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|МАХН-ын удирдлага]] огцорж, ардчилсан олон намын тогтолцоо бий болсон. 1992 онд [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|шинэ үндсэн хууль]] батлагдаж, [[коммунист]] төрийг албан ёсоор халж, одоогийн [[Парламентын засаглалын систем|парламентын бүгд найрамдах улсыг]] байгуулсан. ==Түүх== {{Гол|Ардын хувьсгал}} [[Файл:ボグドハーン宮のスフバートル（油絵を描）.jpg|left|thumb|1921 оны 7-р сард [[Ардын түр засгийн газар|Ардын Засгийн газарт]] төрийн эрх мэдлийг шилжүүлж буй агшин.]] === Үүсгэн байгуулалт, эхэн үе === [[Богд хаан]] 1924 онд таалал төгсөж Богд Хаант Монгол Улс буюу хэмжээт эрхт хаант засаглал оршин тогтнохоо больсон билээ. Монголын Тагнуулын Төв Газар сүүлийн үед илэрсэн баримт мэдээн дээр түшиглэн түүнийг Зөвлөлтийн тагнуулуудад хорлогдсон гэж үзэж байна. Социалист системийн үед Богд хааныг өвчний улмаас өнгөрсөн гэж бичдэг байсан ба Оросын тал Богдыг оросын тагнуул хороосон гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Оросын судлаач [[Сергей Львович Кузьмин|С. Л. Кузьмин]] ба Монголын судлаач Ж. Оюунчимэг нарын номд түүнийг хорт хавдраар нас барсан гэж бичсэн байдаг. [[Богд хаан]]ы хойт дүрийг тодруулахыг Ардын засгийн газраас хориглосон шийдвэр гаргасны үр дүнд [[Бүгд Найрамдах Улс|Бүгд найрамдах төрийг]] тунхаглах үндэс бүрдсэн байна. Үүний дараа 1924 оны намар МАН-ын Их хурлыг зарлан хуралдуулж үндсэн хуульт бүгд найрамдах засаглалыг тогтоохооор шийдвэрлэсэн бөгөөд энэ Их хурлын үеэр [[Капитализм|Хөрөнгөтний]] бүгд найрамдах засаглалын талыг баримтлагч Ерөнхий сайдын орлогч, Бүх цэргийн жанжин [[Солийн Данзан]]г [[Зөвлөлт Орос Улс|Зөвлөлт Орос Улсын]] болон [[Коминтерн]]ий төлөөлөгчдийн шууд удирдлагаар баривчлан буудан хороосон байна. 1924 оны 11-р сарын 26-нд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг зарлан тунхаглаж, [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль#Анхны Үндсэн хууль|Анхдугаар үндсэн хуулийг]] баталсан байна. Ийнхүү БНМАУ тунхагласан 11-р сарын 26-ны өдрийг "Улс тунхагласны баяр" хэмээн нэрлэн тэмдэглэн өнгөрөөх болсон. 1924-1937 онуудад БНМАУ-ын Төр, Засгийн удирдлагад [[Балингийн Цэрэндорж]], [[Цэрэн-Очирын Дамбадорж]], [[Золбингийн Шижээ]], [[Өлзийтийн Бадрах]], [[Агданбуугийн Амар]], [[Пэлжидийн Гэндэн]], [[Дансранбилэгийн Догсом]], [[Хорлоогийн Чойбалсан]] зэрэг хүмүүс ажиллаж байсан бөгөөд энэ үед ЗХУ-тай маш нарийн харилцаатай байжээ. 1920-д онд БНМАУ-ын удирдагч нар нь төвийг сахисан [[Швейцар]] шиг улс байгуулах, өөрийн тусгаар тогтнолыг Зөвлөлт Холбоот Улс, [[Дундад Иргэн Улс]] төдийгүй европын улсуудаар хүлээн зөвшөөрүүлэх тэд нартай эдийн засаг, худалдааны харилцаа тогтоох оролдлогуудыг уйгагүй хийж байжээ. Үүний үр дүнд [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс|Герман]], [[Франц|Францад]] 50 хүртэл тооны залуусыг сургахаар илгээсэн төдийгүй [[Швед]], [[Дани]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож, мөн мэргэжилтнүүдийг урьж ажиллуулж байсан байна. Гэхдээ гадаад харилцаанд ЗХУ-ыг түшиглэн Хятадын болон Японы түрэмгийллийг эсэргүүцэх бодлого барьж байжээ. БНМАУ нь дотооддоо бүх хүн тэгш эрхтэй болохыг тунхаглан, язгуур угсаа болон шүүхийн харгис аргуудыг устган [[Хамжлагт ёс|хамжлагт ёсыг]] халсан байна. Мөн бүх нийтээр бичигтэн болох нийт ардын боловсролын болон эрүүл мэндийг хамгаалах системийг тогтоох арга хэмжээнүүдийг авч байсны үр дүнд олон арван бага сургууль, Багшийн сургууль байгуулагдсан ба хүн болон мал эмнэлэгүүдийг олноор байгуулж эхэлжээ. Түүнээс гадна үндэсний жижиг үйлдвэрийг байгуулан өөрийн хэрэгцээг хангах үүднээс ноос угаах, хувцас оёх, эсгий эдлэл хийх, гэр ахуйн эдлэл хийх зэрэг жижиг артель, цехүүдийг байгуулах, үндэсний худалдааны байгууллага болох "[[Монгол хоршоо]]" зэргийг байгуулсан төдийгүй Зөвлөлт Оросын тусламжтайгаар Үндэсний Улсын банкийг байгуулан өөрийн [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд гаргасан байна. Түүнээс гадна гааль, худалдааны татварыг чангатгасан ба байгалийн баялгийг хайж илрүүлэн ашиглах зорилгоор ЗХУ-ын мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн томоохон экспедицүүдийг монголд урьж ажиллуулж байжээ. БНМАУ-ын бие даасан үйл ажиллагаа явуулж Коминтерн болон ЗХУ-ын хяналтаас гарах гэсэн бодлогыг мэдэрсэн ЗХУ-ын удирдлага Монголын удирдагч нарын хооронд яс хаясан бодлого явуулсны үр дүнд ЗХУ-д түр хугацаагаар сургасан хөдөөний залуу хэт хувьсгалч нарын гараар [[баруунтан]], [[Зүүний улс төр|зүүнтэн]] гэсэн нэр томъёололыг гарган үндэсний удирдагч нарт оноон төрийн удирдлагаас ээлж дараалан хэлмэгдүүлэн зайлуулж байжээ. 1920 ба 30-аад оны үед Зөвлөлтийн нөлөөллийг эсэргүүцэж, илүү тусгаар тогтносон байдлыг дэмжиж байсан [[Догсомын Бодоо]], С.Данзан, Ц.Дамбадорж, З.Шижээ, Ө.Бадрах, П.Гэндэн, А.Амар нар хохирогч болж алагджээ. Энэ үед МАХН нь төрийн дээд удирдлага болон гүйцэтгэх засаглалыг бүрэн хянаж, удирдаж байсан байна. 1930-д оноос эхлэн ноёд баян лам нар, баячуудын хөрөнгийг хураан, малчидыг хүчээр хамтралжуулах бодлого баримталсны үр дүнд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|1932 онд зэвсэгт бослого]] гарсан төдийгүй олон тооны хүн хилийн чанадад дүрвэн гарах хөдөлгөөнүүд гарчээ. 1932 оны бослого нь “гадаад түвд хүмүүсийн турхирсан” монголын дээд лам нар, феодалуудын гаргасан үймээн, [[Төвөд улс]] [[Банчин Богд|Банчин Богдоор]] жуулчлан Монголын хэрэгт өнгөлзөж, мөн босогчдыг япончууд дэмжиж байсан гэх дүгнэлт баталгаагүй байсан. Үнэн хэрэгтээ, босогчид гадаадын заалтаар биш, тэр ч байтугай тэндээс тусламж огт аваагүй бөгөөд ганцхан өөрсдийн хүч дээр тулгуурлахаас өөр аргагүй байсан билээ. ЗХУ-ын шууд дэмжлэгээр 1928 онд [[Анхны долоо|анхны долоогийн]] нэг [[Хорлоогийн Чойбалсан]] төр, засгийн удирдлагад гарсан бөгөөд 1937 оноос эхэлсэн [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|Их Хэлмэгдүүлэлтэд]] 20,000-30,000 гаруй хүн өртөн амь үрэгджээ. [[Дамдины Сүхбаатар]], маршал [[Гэлэгдоржийн Дэмид]] зэрэг монголчуудын дунд асар их нэр хүндтэй хүмүүсийг шууд хороож болохгүй байсан тул Зөвлөлт улс энэ хоёрыг нууцаар хороосон гэж үздэг. Монголын Тагнуулын Төв Газар шинээр илэрсэн баримтад тулгуурлан Д.Сүхбаатарыг оросууд хороосон гэж үзэж байна. [[Файл:Map of the Far East of the USSR, Northern China (Manchuria), and Mongolia; 1930.jpg|thumb|273x273px|1930 оны ЗХУ-ын [[Алс Дорнодын Холбооны тойрог|Алс Дорнод]], Хойд Хятад ([[Манжуур]]), БНМАУ-ын газрын зураг.]] Монголын гадаад байдал энэ үед хурцадсан байсан бөгөөд ЗХУ нь 1924 онд [[Бээжин|Бээжинд]] Дундад Иргэн Улс буюу [[Гоминдан]]ы Засгийн газартай байгуулсан [[ЗХУ-ДИУ-ын 1924 оны гэрээ|Зөвлөлт-Хятадын гэрээгээр]] БНМАУ-ыг Хятадын салшгүй нэгэн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрсөн байсан ба үүнийгээ Монголын талд эсрэгээр тайлбарлан хоёр нүүр гаргасан бодлого баримталж байсан байна. Үүний тод жишээ нь 1946 он хүртэл БНМАУ-тай дипломат харилцаа тогтоогүй байсан бөгөөд БНМАУ-д "төлөөлөгч" л суулгаж байсан ба албан ёсны нэг ч гэрээг хоёр улсын хооронд байгуулаагүй байна. Алс Дорнодод [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] түрэмгий бодлогын үр дүнд Манжуур Японд эзлэгдэн ЗХУ-ын дорнод хил тайван бус болсонтой холбоотойгоор ЗХУ-ын удирдлага БНМАУ-ыг жийргэвч бамбай улс болгон ашиглах, стратегийн давуу байрлал эзэмших үүднээс 1936 онд [[Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протокол|харилцан туслалцах Протоколыг]] л байгуулсан байна. Энэ үед БНМАУ-ын дорнод хилийн дагуу Япон болон тэдний байгуулсан [[Манж-го]] улсын цэргүүд [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд|байнгын халдлага довтолгоон]] өдүүлж байсан төдийгүй Халхын сүмийн хэсгийн цэргийн хүчээр булаан эзэлсэн байна. Хилийн мөргөлдөөнийг зохицуулахын тулд БНМАУ болон Япон-Манж-гогийн талтай хилийн будилааныг зохицуулах [[Манжуурын бага хурал|Манжуурын бага хурлыг]] зохион байгуулсан боловч үр дүнд хүрээгүй байна. Үүнтэй холбогдуулан ЗХУ нь өмнөх Протоколын дагуу 57-р армийн корпусыг Монголын нутагт байршуулжээ. Улмаар хилийн мөргөлдөөн нь 1939 оны [[Халх голын дайн]]д хүргэж, энэ дайнд ЗХУ, Монголын хамтарсан хүчин [[Японы эзэн хааны арми|Японы армийг]] ялжээ. Энэ байлдааны үр дүнд ЗХУ нь Японтой төвийг сахих гэрээнд гарын үсэг зуржээ. === Дэлхийн хоёрдугаар дайн (1939–1945) === {{гол|Дэлхийн хоёрдугаар дайн||Монгол улс дэлхийн хоёрдугаар дайны үед}} [[Файл:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939 -1.jpg|thumb|БНМАУ-ын Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан]] ба [[Георгий Жуков]] 1939 оны Халхын голын дайны үеэр.]] БНМАУ нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед ЗХУ-д бүх талаар дэмжиж тусламж илгээж байсан ба дайны сүүлийн өдрүүдэд БНМАУ ЗХУ-тай хамт Японд дайн зарласан байна. Энэхүү дайнд морь чухал үүрэгтэй байсан бөгөөд Зөвлөлтийн цэргийн 5 морь бүрийн нэг нь монгол морь байв. Зөвлөлтөд Америк 665,000 тонн махан бүтээгдэхүүнийг ленд-лизээр зарсан бол, Монгол 500,000 тонн мах үнэгүй өгчээ. Харин нэхий дээл, шинель өвлийн цагт төдийгүй зун цагт ч окопонд даарахгүй байхад чухал байсан ба АНУ 54,000 тонн хонины ноосыг мөн зарсан байхад, Монгол 64,000 тонныг Зөвлөлтөд бэлэглэсэн байна. 1942-45 онд Зөвлөлтийн цэргийн 5 шинель бүрийн 1-ийг монгол ноосоор хийж байв. [[Вольфрам]] нь Германы "Барс", "Ирвэс" танкуудын хуягийг нэвтлэхэд шаардлагатай сумыг хийх гол түүхий эд байсан бөгөөд Зөвлөлтөд хамгийн ойр вольфрамын орд Монголд байсан байна.[[Файл:Monumento ruso en Ulan Bator, Mongolia.jpg|thumb|left|Зөвлөлт-Монголын хамтын ажиллагаанд зориулсан [[Зайсан толгой|Зайсан]] дурсгалын цогцолборын мозайк]] Ийнхүү их хэмжээний тусламж илгээсэн Монгол өөрөө хүнд байдалд орж 1944 оны өвөл Зөвлөлтийн зарим мужийн адил өлсгөлөнд нэрвэгджээ. Квантуны армийн довтолгооноос сэрэмжлэн олон тооны цэрэг Алс Дорнодод байлгаж байсан Зөвлөлт тагнуулын мэдээгээр Япон ойрын үед довтлохгүй гэж мэдсэний дараа зарим цэргээ Германы эсрэг илгээжээ. Монгол улс эрэгтэй, эмэгтэй бүх хүн цэргийн алба хаах хууль гарган цэргийн тоогоо нэмсэн нь Алс Дорнод дахь хүчний харьцааг өөрчлөхөд мөн нөлөөлсөн байж болох юм. БНМАУ нь [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]ы үеэр [[Өвөр Монгол|Өвөрмонголыг]] өөртөө нэгтгэхийг зорьж байв. Гэсэн ч энэ бодлого амжилтанд хүрээгүй юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Японы эсрэг дайнд ЗХУ-ыг оруулах сонирхолын үүднээс АНУ, Англи нь [[Ялтын уулзалт|Ялта]] болон [[Потсдамын уулзалт|Подстамын]] бага хурлуудаар БНМАУ-ын [[Статус-кво|статус квог]] хүлээн зөвшөөрч, үүнийг Гоминданы Хятадаар зөвшөөрүүлэх асуудлыг АНУ-ын ерөнхийлөгч хариуцахаар болсон байна. Үүнийг [[Чан Кайши]] тэргүүтэй Хятадын удирдлага эрс эсэргүүцсэн боловч Их гүрнүүдийн удирдагч нарын шахалтад орсны үр дүнд Бүх ард түмний санал хураалтаар шийдвэрлэх тохиролцоонд хүрчээ. [[Иосиф Сталин]]ы хүчтэй шахалтаар 1945 онд [[Чан Кайши]] дээрхи саналыг гаргасан ба [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|1945 онд явагдсан бүх нийтийн санал хураалтын]] үр дүнд Дундан Иргэн Улс Монголын тусгаар тогтнолыг 1946 онд хүлээн зөвшөөрчээ. [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын иргэний дайны]] дараа [[Мао Зэдун]] тэргүүтэй [[Хятадын Коммунист Нам|коммунистууд]] засгийн эрхийг авахад БНМАУ нь ДИУ-тай байгуулсан дипломат харилцаагаа тасалж шинээр бий болсон [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай 1949 оны 10 сарын 6-нд дахин бие биеэ хүлээн зөвшөөрч дипломат харилцаа тогтоожээ. === Дайны дараах үе (1945–1992) === {{Гол|Соёлын хувьсгал буюу бүх нийтээр бичигтэн болсон нь|Нэгдэлжих хөдөлгөөн|Атрын аян|Монгол ба Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Наушки өртөө|Наушки өртөөнөөс]] Улаанбаатар хот руу төмөр зам барьж 1949 оны 11-р сарын 7-нд анхны галт тэрэг нийслэлд орж ирж хөдөлмөрчдийн цуглаан болжээ. 1952 оны 1 сарын 26-нд Хорлоогийн Чойбалсан [[Москва]] хотод нас барахад [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]д эрх мэдэл шилжив. Энэ үеэс харьцангуй тайван байдал өрнөж улс оронд "дулаарал" болжээ. [[Файл:Брежнев ба Цэдэнбал -Түүхэн- (5497169681).jpg|thumb|БНМАУ-ын удирдагч [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] ба ЗХУ-ын удирдагч [[Леонид Брежнев]] хоёр. 1974 он.]] 1950 оны 4-р сард [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] социалист [[Зүүн Герман|(Зүүн) Герман]] (БНАГУ), [[Чехословак]] (БНСЧСУ), [[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс|Польш]] (БНПАУ), [[Бүгд Найрамдах Унгар Улс|Унгар]] (БНУАУ), [[Болгар]] (БНБАУ), [[Румын]] (БНСРУ) зэрэг орнуудтай дипломат харилцаа тогтоосон байна. БНМАУ 1946 оноос хойш олон удаа [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] (НҮБ)-д элсэх өргөдлөө өгсөн боловч дөнгөж 1961 оны 10-р сарын 27-нд НҮБ-д гишүүнээр элсэж, [[Өрнө дахин|өрнөдийн орнуудтай]] дипломат харилцаа тогтоох эхлэл тавигдсан байна. Өрнөдийн хөгжингүй орнуудаас хамгийн эхэнд 1963 оны 1-р сард [[Их Британи]] БНМАУ-тай дипломат харилцаа тогтоожээ. Харин 1960-аад оны дунд үеэс ЗХУ-БНХАУ хоорондын харилцаа хүйтрэн сөргөлдөх болоход социалист Монгол нь ЗХУ-ын талд оржээ. Энэ үед [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд|ЗХУ-ын цэрэг]] БНМАУ-д дахин байрласан байна. Ингэснээр ЗХУ-ын нөлөө улам бүр ихэсчээ. Монголын эдийн засаг 1960-аад оноос эрчимтэй хөгжиж, 1970 онд бүх нийтээрээ бичиг үсэгт тайлагдсан Азийн анхны улс болжээ. [[Файл:Капитализмыг алгасагч, Д.Амгалан.jpg|thumb|310x310px|Ардын зураач [[Дагдангийн Амгалан|Д.Амгалангийн]] "Капитализмыг алгасагч" бүтээл]] БНМАУ 1962 оны 6-р сарын 7-ны өдөр [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл|Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл]] (ЭЗХТЗ)-ийн гишүүнээр элссэн байна. Үүний зэрэгцээ БНМАУ-д хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн салбаруудыг ЗХУ болон бусад социалист улсуудын эдийн засаг болон мэргэжилтний хүчээр эрчимтэй хөгжүүлж эхэлсэн байна. Эдгээрийн үр дүнд Монгол улс нь социалист улсуудад хөдөө аж ахуйн болон уул уурхайн хямд түүхий эд нийлүүлэгч түүхий эдийн бааз болсон бөгөөд харин гадаад худалдааны хувьд алдагдалтай байсныг зээлийн хөрөнгөөр нөхөж байжээ. ЭЗХТЗ-ийн гишүүн орнууд болох БНБАУ, БНАГУ, БНПАУ, БНСРУ, БНУАУ, БНСЧСУ-ын тусламжтайгаар мах комбинат, нэхий, нэхий эдлэлийн үйлдвэр, шилэн дарлага бүхий хүнсний ногооны газар, жимс, ногооны цогцолбор, биокомбинат, оёдлын үйлдвэр, гүн хэвлэл, хивсний үйлдвэр, мод боловсруулах комбинат, хөнгөн бетоны завод, царууц тоосго, шохойн үйлдвэр, автомашины засварын газар, мебель картон үйлдвэрлэх фабрик, гутал, арьс ширний үйлдвэр, цементийн завод, Улсын клиникийн төв эмнэлэг зэрэг нийгэм соёлын олон газруудыг барьж байгуулсан байна. 1984 онд ЗХУ-ын удирдлагын бүрэлдэхүүнд [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] орж ирснээр социализмыг шинэчлэх, [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], [[Ил тод байдал|ил тод байдлын]] тухай бодлого түлхүү хэрэгжиж эхэлсэн байна. Ийнхүү аядуу социализмын гол төлөөлөгч болсон 40 жил удирдсан Ю.Цэдэнбалыг [[Монголын удирдагч Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа|нам, төрийн эрхээс зайлуулах бодлогыг]] ЗХУ баримтлан, 1984 онд Цэдэнбал Москвад "эмчилгээ"-нд цөлөгдсөн байхад нь Монгол дахь [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо|ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалах хорооны]] (КГБ)-ын төлөөлөгч генерал [[Всеволод Радченко]] болон Элчин сайд [[Сергей Павлов]] нар [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУКН]]-ын шууд заавраар тайван эргэлтийг Монголын "эдийн засгийн шинэчлэгч" нарын гараар хийлгэсэн байна. Үүний үр дүнд тухайн үеийн ерөнхий сайд [[Жамбын Батмөнх]]ийг Монголын удирдагчаар сонгожээ. Өөрчлөн байгуулалтын үр дүнд [[ЗХУ-ын задрал|ЗХУ задран унаж]] улмаар нийт социалист систем устахад ЗХУ-ын болон ЭЗХТЗ-ийн социалист орнуудын эдийн засаг-санхүүгийн тусламж шууд зогссон нь БНМАУ-ыг улс төр-эдийн засгийн хямралд оруулжээ. Энэхүү хямралын үр дүнд БНМАУ-д 1990 оны дунд үеэр [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|ардчилал ялж]], [[Чөлөөт зах зээл|чөлөөт зах зээлийн]] эдийн засгийг байгуулах шийдэлд хүрсэн байна. Түүнчлэн [[Үндсэн хууль|Үндсэн хуулийг]] 1992 онд шинээр дахин боловсруулж Монгол улс гэж нэрлэн Парламентын засаглал бүхий улс болохыг зааж тусгаж БНМАУ оршин тогтнохоо больж Монгол Улс байгуулагдсан түүхтэй. ==Төрийн байгуулалт== 1924 оны анхны [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулиар]] Улсын Их Хурал, Улсын Бага хурлыг байгуулсан. Уг бүтцийг 1949 он хүртэл хадгалсан бөгөөд Улсын Их Хурал 9 удаа, Улсын Бага хурал 30 гаруй удаа хуралдсан. 1940, 1960 онуудад Үндсэн хуулийг дахин баталж, төрийн социалист хэв маягт багтах Бүгд Найрамдах улсын төрийн хэлбэрийг сонгон хөгжиж байв. 1950-иад оны эх хүртэл үйлчилж байсан төр-намын тогтолцоог нам-төрийн тогтолцоонд шилжүүлсэн. 1960 оны Үндсэн хуульд “БНМАУ-ын төр, нийгмийг удирдан чиглүүлэх хүч бол бүхнийг ялагч марксист-ленинист онолыг удирдлага болгосон Монгол Ардын Хувьсгалт нам мөн” гэж заасан. 1960-1990 оны хооронд Ардын Их хурлын сонгууль 9 удаа явагдаж, Их хурлын чуулган 40 гаруй удаа чуулжээ. 1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, төрийн эрхийг шинэчлэн, нам төрийн үүргийг зааглан, парламентын нэгдмэл тогтолцоог бүрдүүлэн төлөвшүүлэх, ардчиллыг бүх талаар хөгжүүлэх чиглэлийг баримтласан. БНМАУ-ын Ардын Их хурлын 12 дахь удаагийн сонгуулийн II хуралдаан 1992 оны 1 дүгээр сарын 13-ны өдөр өнөөгийн шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] баталсан. 1992 оны Үндсэн хууль ёсоор төрийн хэлбэрийн хувьд Монгол улс бол парламентын Бүгд Найрамдах Улс юм.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/705 Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]</ref>[[Файл:Mongolia1932.jpg|thumb|257x257px|1932 оны БНМАУ-ын газрын зураг]] [[Файл:БНМонгол АУ-ын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь.jpeg|thumb|258x258px|1970, 80-д оны БНМАУ-ын газрын зураг]] ==Газар нутаг== Зөвлөлтийн тал [[вольфрам]], [[Уран|ураны]] ордтой Увс аймгийн Давст уул, Хөвсгөл аймгийн Шишгидийн нурууг 1930-1960-аад онд БНМАУ-аас тасдан авчээ. [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн|Халхын сүм]] орчмын хэсгийг Япончууд гэнэт довтлон эзэлснийг [[Халхын голын дайн]]аар чөлөөлсөн ч [[Буйр нуур]]ын зарим хэсэг болон Халхын сүм орчмын нутаг нь 1960-аад оны [[Монгол-Хятадын хил|Монгол-Хятадын хилийн]] гэрээгээр БНХАУ-ын талд оржээ. 1960-аад оны эхэн үед одоогийн Монгол-Хятадын хилийг хоёр талын гэрээгээр тогтоожээ. Мөн [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн|Байтаг Богд]] уул бүхэлдээ БНМАУ-ын нутаг байсан ч хилийн гэрээгээр урд хэсэг нь БНХАУ-ын нутагт оржээ. БНХАУ, Зөвлөлт улсууд Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн ч зарим нутгийг тасдан өгөхийг шаардаж байв. 90-ээд оныг хүртэл урд хилийн хамгаалалтад голчлон анхаардаг байсанаас хойд хилийн хамгаалалт суларсныг ашиглан Зөвлөлтийн тал хилийн шонгуудаа аажим аажимаар урагш зөөдөг байсан гэдэг. == Зэвсэгт хүчин == {{гол|Монголын Ардын арми}} == Нийгэм == [[Файл:UB-Zajsan-hill-yurts.jpg|thumb|Зайсан хөлийн газар. Улаанбаатар хот, 1972 он.]] Зөвхөн нэг намын үзэл суртал Монголын ард түмний үзэл санааны үндэс боллоо гэсэн дүгнэлт хийж [[Олон ургальч үзэл|олон ургальч үзлийг]] хаан боогдуулсныг ийнхүү баталгаажуулж өгсөн. 1960-иад он гэхэд соён гэгээрэл гэхэд, оюун санааны талаар ихээхэн амжилт олсон бөгөөд түүний дээд оргил нь [[Марксизм–Ленинизм]] гэж үзэж байв. Нийгмийн бүтцэд ихээхэн өөрчлөлт гарч мөлжигч, дарлагч ангийг хүчээр устлаа. Монголын нийгэм одоо ажилчин анги хоршоолсон ард, ардын сэхээтнүүдээс бүрдэх боллоо гэсэн дүгнэлт хийх болсон байна. Ийнхүү 1921 оноос эхлэн ядуу дорд ардыг дэмжих бодлогын үр дүнд ямар нэг хувийн өмчтөн үгүй болж гагцхүү нийтийн өмч дээр суурилсан өвөрмөц давхаргынхан бүрэлдэн тогтсон байна.<ref>[https://prezi.com/zvs0h408a_5c/1960-/ 1960-аад оны үеэс БНМАУ-ын нийгэм эдийн засгийн амьдрал]</ref> 1941-1990 оны хоорондох 50 жил бол БНМАУ-д социалист эрүүлийг хамгаалахын зарчмуудыг тууштай хэрэгжүүлсэн он жилүүд бөгөөд төрийн бодлогын хүрээнд авч хэрэгжүүлсэн дэс дараатай арга хэмжээнүүдийн үр дүнд тус улсын хот, аймаг, сум, сангийн аж ахуйн төв зэрэг төвлөрсөн суурин газрын хүн амыг их эмчийн ерөнхий мэргэжлийн тусламжаар үндсэнд нь бүрэн хамарч, анагаах ухааны гол салбаруудаар эмнэлгийн төрөлжсөн нарийн мэргэжлийн тусламжийг хөгжүүлж, үндэстний мэргэжилтгүүд цээжний хөндийн болон тархины мэс засал, сэхээн амьдруулахын тусламжийг үзүүлэх арга барил, ур чадварыг эзэмшиж, дотуур дурандалт, дүрс оношлогоо, хүний генетик, вирус болон дархлал судлалын аргуудыг эмнэлгийн практикт нэвтрүүлж эхэлсэн байлаа.<ref>{{Cite web |url=https://www.mohs.mn/p/5 |title=Түүхэн замнал |access-date=2019-09-25 |archive-date=2019-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925080733/https://www.mohs.mn/p/5 |url-status=dead }}</ref> ==Эдийн засаг== {{гол|Шинэ эргэлтийн бодлого}} [[Файл:Socialist Mongolia Coins & Banknotes (34894060173).jpg|thumb|Гүйлгээнд байгаа мөнгөн тэмдэгт, [[Монголын үндэсний түүхийн музей]]]] Манай орны эдийн засгийн өсөлт өмнөх үеийг бодоход өндөр хурдацтай болж, зөвхөн 1940-1960 онд нийгмийн нийт бүтээгдэхүүн 3.7 дахин, үйлдвэрлэсэн үндэсний орлого 3.8 дахин, хөрөнгө оруулалтын нийт хэмжээ 33.7 дахин өссөн. Аж үйлдвэрийн салбарын эзлэх хувийн жин нэмэгдэж байгаа нь социализмын материал баазыг байгуулах үндсэн нөхцөл гэж үзэж байсан. Иймд 1940 онд аж үйлдвэх үндэсний орлогын 10 хувийг үйлдвэрлэж байсан бол 1960 онд 30 гаруй хувь болж БНМАУ ХАА үйлдвэрийн орон боллоо гэсэн дүгнэлт хийхэд хүрсэн байна. БНМАУ төвлөрсөн 5 жилийн төлөвлөгөөт эдийн засагт тулгуурлаж байв. == Мөн үзэх == * [[Монгол дахь Их Хэлмэгдүүлэлт]] * [[Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын түүх]] * [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|1932 оны зэвсэгт бослого]] * [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|Тусгаар тогтнолын төлөө санал хураалт]] * [[Халхын голын байлдаан]] * [[1945 оны чөлөөлөх дайн]] * [[Бүх нийтээр бичигтэн болсон түүх]] * [[БНМАУ-ын соёлын довтолгооны түүх]] * [[Нэгдэлжих хөдөлгөөн]] * [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд|Зөвлөлтийн цэрэг Монголд]] * [[Монголын удирдагч Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} ==Эшлэл== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Хэмжээт цаазат Богд Хаант Монгол Улс]] |он=1924-1992 |албан_тушаал=Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс |дараа=[[Монгол Улс]] }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:БНМАУ| ]] [[Ангилал:Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон|Монгол]] [[Ангилал:Түүхэн улс|Монгол]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]] [[Ангилал:Урьдын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Зүүн блокийн улсууд]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй түүхэн улс|Монгол]] [[Ангилал:1924 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]] 0hc8d7otkzhkcrdtaq97frhj7sesu0l 0 12442 872058 835742 2026-09-27T16:12:25Z ~2026-51875-88 107813 872058 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Хэрх Тосгон | native_name = | native_name_lang = mn | settlement_type = Суурин | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Mongolia | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag selenge aimag 1999.svg}} [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] | subdivision_type2 = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | subdivision_name2 = [[Мандал сум]] | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2026 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 2,971 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = 3021 | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | coordinates = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''Хэрх''' нь [[Сэлэнгэ]] аймгийн [[Мандал сум]]ын нутагт, [[Зүүнхараа]] хотоос өмнө зүгт 5 км зайд, Хараа голын нөгөө эрэгт орших тосгон юм. Зүүнхараа хоттой засмал зам, гүүрээр холбогдсон. Газар тариалан түлхүү хөгжсөн ба арваад газар тариалангийн аж ахуй нэгжтэй. [[Ангилал:Мандал сум]] [[Ангилал:Монголын суурин]] {{Mongolia-stub}} bj7njledxy2i0r25o40kw7nn95e8z5l 872061 872058 2026-09-27T16:14:59Z ~2026-51875-88 107813 /* */ 872061 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Хэрх Тосгон | native_name = | native_name_lang = mn | settlement_type = Суурин | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Mongolia | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag selenge aimag 1999.svg}} [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] | subdivision_type2 = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | subdivision_name2 = [[Мандал сум]] | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2026 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 3,023 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = 3021 | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | coordinates = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''Хэрх''' нь [[Сэлэнгэ]] аймгийн [[Мандал сум]]ын нутагт, [[Зүүнхараа]] хотоос өмнө зүгт 5 км зайд, Хараа голын нөгөө эрэгт орших тосгон юм. Зүүнхараа хоттой засмал зам, гүүрээр холбогдсон. Газар тариалан түлхүү хөгжсөн ба арваад газар тариалангийн аж ахуй нэгжтэй. [[Ангилал:Мандал сум]] [[Ангилал:Монголын суурин]] {{Mongolia-stub}} q5dd6v6g63g33ox1at3n49z36ylv5qt 872063 872061 2026-09-27T16:38:58Z ~2026-51875-88 107813 /* */ 872063 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Хэрх Тосгон | native_name = | native_name_lang = mn | settlement_type = Суурин | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Mongolia | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag selenge aimag 1999.svg}} [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] | subdivision_type2 = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | subdivision_name2 = [[Мандал сум]] | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2026 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 3,075 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = 3021 | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | coordinates = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''Хэрх''' нь [[Сэлэнгэ]] аймгийн [[Мандал сум]]ын нутагт, [[Зүүнхараа]] хотоос өмнө зүгт 5 км зайд, Хараа голын нөгөө эрэгт орших тосгон юм. Зүүнхараа хоттой засмал зам, гүүрээр холбогдсон. Газар тариалан түлхүү хөгжсөн ба арваад газар тариалангийн аж ахуй нэгжтэй. [[Ангилал:Мандал сум]] [[Ангилал:Монголын суурин]] {{Mongolia-stub}} mt45eyjdquky08vqhrftjfbxubhouud 0 22045 872093 845596 2026-09-28T02:23:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 872093 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 28''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 271 дахь ([[өндөр жил]] бол 272 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 94 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1618 — Брюссел хотод дэлхийн анхны ломбард нээгдсэн. * 1773 — Урал голын Яицк суурингаас Е.Пугачёвын удирдлага доорх Оросын 1773-1775 оны Тариачдын бослого эхэлсэн. * 1887 — Хүн төрлөхтөний хамгийн том гамшгийн нэг болсон Хятадын Шар мөрний үер болж 1 сая орчим хүн нас барсан. * 1898 — Бослогын дараа хатан хаан [[Цыши]] "Зуун хоногийн шинэчлэл"-ийн зохион байгуулагчид болон Тань Сытун нарыг цаазалсан. * 1939 — [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Варшав]] хот бууж өгсөн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 551 МЭӨ — [[Күнз]] (479 МЭӨ нас барсан) Хятадын гүн ухаантан, сэтгэгч. * 1803 - [[Проспер Меримэ]] (1870 онд нас барсан) Францын зохиолч, орчуулагч. * 1841 - [[Жорж Клемансо]] (1929 онд нас барсан) Францын улс төрч бөгөөд төрийн зүтгэлтэн, сэтгүүлч, Францын Ерөнхий сайд (1906 - 1909, 1917 -1920). * 1888 - [[Шон Лестер]] (1959 онд нас барсан) ирландын дипломатч, [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн Лигийн]] 3 дахь бөгөөд сүүлчийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1940—1946). * 1924 - [[Марчелло Мастроянни]] (1996 онд нас барсан) италийн жүжигчин, олон кино наадмын шагналтан. * [[1934 он|1934]] - [[Брижит Бардо]] (2025 онд нас барсан) Францын кино жүжигчин. == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1956 - [[Уильям Боинг]] (1881 онд төрсөн) америкийн онгоц бүтээгч, [[Боинг|Boeing]] компани үндэслэгч. * 1970 - [[Гамаль Абдель Нассер]] (1918 онд төрсөн) Египт улсын 2 дахь ерөнхийлөгч (1956—1970). * 1978 - [[I Иохан Паул]] (нэр. ''Альбино Лучани''; 1912 онд төрсөн) 263 дахь Ромын пап (33 хоног). * 1989 - [[Фердинанд Маркос]] (1917 онд төрсөн) Филиппины ерөнхийлөгч (1965—1986). * 2000 - Пьер Эллиот Трюдо (1919 онд төрсөн) канадын улс төрч, Канадын 15 дахь Ерөнхий сайд (1968—1979 болон 1980—1984). * 2016 - [[Шимон Перес]] (1923 онд төрсөн) Израилийн 9 дахь Ерөнхийлөгч (2007—2014), 1994 оны Нобелийн энхтайвны шагналтан. * 2019 - [[Марк Захаров]] (1933 онд төрсөн) зөвлөлтийн театр болон киноны найруулагч, жүжигчин. ---- {{Commonscat|28 September|9 сарын 28}} [[Ангилал:Өдөр|0928]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#28]] rtjaxaxaiauvmya2tglfsj1xcp61jeh 872102 872093 2026-09-28T03:22:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 872102 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|9 сарын}} '''9 сарын 28''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 271 дахь ([[өндөр жил]] бол 272 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 94 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 995 — [[Бохеми|Бохемийн]] гүн II Болеслав өрсөлдөгч Славник угсааны ихэнх гишүүдийг алав. * 1542 — Португалийн [[Хуан Родригес Кабрилло]] одоогийн [[Калифорни]] мужийн Сан-Диего хотод анх очжээ. Тэрээр Калифорнид ирсэн анхны Европ хүн болсон юм. * 1618 — Брюссел хотод дэлхийн анхны ломбард нээгдсэн. * 1773 — Урал голын Яицк суурингаас Е.Пугачёвын удирдлага доорх Оросын 1773-1775 оны Тариачдын бослого эхэлсэн. * 1887 — Хүн төрлөхтөний хамгийн том гамшгийн нэг болсон Хятадын Шар мөрний үер болж 1 сая орчим хүн нас барсан. * 1898 — Бослогын дараа хатан хаан [[Цыши]] "Зуун хоногийн шинэчлэл"-ийн зохион байгуулагчид болон Тань Сытун нарыг цаазалсан. * 1928 — [[Александр Флеминг]] лабораторид нь нян устгах хөгц ургаж байгааг анзаарч, [[пенициллин]] гэгддэг болсон эмийг нээжээ. * 1939 — [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Варшав]] хотын бүслэлт төгсгөл болж хот бууж өгсөн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 551 МЭӨ — [[Күнз]] (479 МЭӨ нас барсан) Хятадын гүн ухаантан, сэтгэгч. * 1803 - [[Проспер Меримэ]] (1870 онд нас барсан) Францын зохиолч, орчуулагч. * 1841 - [[Жорж Клемансо]] (1929 онд нас барсан) Францын улс төрч бөгөөд төрийн зүтгэлтэн, сэтгүүлч, Францын Ерөнхий сайд (1906 - 1909, 1917 -1920). * 1888 - [[Шон Лестер]] (1959 онд нас барсан) ирландын дипломатч, [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн Лигийн]] 3 дахь бөгөөд сүүлчийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1940—1946). * 1924 - [[Марчелло Мастроянни]] (1996 онд нас барсан) италийн жүжигчин, олон кино наадмын шагналтан. * [[1934 он|1934]] - [[Брижит Бардо]] (2025 онд нас барсан) Францын кино жүжигчин. == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1956 - [[Уильям Боинг]] (1881 онд төрсөн) америкийн онгоц бүтээгч, [[Боинг|Boeing]] компани үндэслэгч. * 1970 - [[Гамаль Абдель Нассер]] (1918 онд төрсөн) Египт улсын 2 дахь ерөнхийлөгч (1956—1970). * 1978 - [[I Иохан Паул]] (нэр. ''Альбино Лучани''; 1912 онд төрсөн) 263 дахь Ромын пап (33 хоног). * 1989 - [[Фердинанд Маркос]] (1917 онд төрсөн) Филиппины ерөнхийлөгч (1965—1986). * 2000 - Пьер Эллиот Трюдо (1919 онд төрсөн) канадын улс төрч, Канадын 15 дахь Ерөнхий сайд (1968—1979 болон 1980—1984). * 2016 - [[Шимон Перес]] (1923 онд төрсөн) Израилийн 9 дахь Ерөнхийлөгч (2007—2014), 1994 оны Нобелийн энхтайвны шагналтан. * 2019 - [[Марк Захаров]] (1933 онд төрсөн) зөвлөлтийн театр болон киноны найруулагч, жүжигчин. ---- {{Commonscat|28 September|9 сарын 28}} [[Ангилал:Өдөр|0928]] [[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#28]] 8aqjctyylkyrhbdjraf4xhznz0spmwc 0 27003 872103 833574 2026-09-28T03:23:06Z Chongkian 21163 872103 wikitext text/x-wiki '''Арилжааны банк''' бол хувь нийлүүлэгчдийн болон хадагламжийн хөрөнгийг өсгөх зорилготой, ашгийн төлөө санхүүгийн байгууллага юм. Тэд хувь хүн болон хуулийн этгээдэд зээл олгож хүүгээс нь ашиг олох гол үйл ажиллагаатай. [[Монголын банкны жагсаалт#Арилжааны банк|Монгол дахь арилжааны банкууд]] ихэвчлэн нийтлэг үйл ажиллагаа явуулдаг. == Түүх == Дэлхийн анхны арилжааны банк бол 1407 онд нээгдсэн Генуяа дахь Гэгээн Георгий (итал. Banco di San Giorgio) банк байсан. Өнөө хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж буй хамгийн ууган арилжааны банк бол 1472 онд байгуулагдсан италийн Монте дей Пасчи ди Сиена (итал. Banca Monte dei Paschi di Siena S.p.A. (MPS)) банк юм. == Үйл ажиллагааны онцлог == * хуулийн этгээд, иргэнд бэлэн мөнгөн болон баримт хэлбэрээр зээл олгох; * валютын гүйлгээ (зөвхөн эрх бүхий банкууд); * үнэт металлын гүйлгээний үйл ажиллагаа; * хөрөнгийн зах зээл болон Forex дахь гүйлгээ эрхлэх; * аж ахуйн нэгжийн тооцооны данс хөтлөх; * гэмтсэн (урагдсан, шатсан, угаасан гэх мэт) мөнгөн дэвсгэртийг муудаагүй мөнгөөр ​​солих; * моргейжийн бюу ипотекийн зээл олгох үйлдэл; * автомашины зээл олгох зэрэг юм. == Монгол дахь арилжааны банк == 1990 онд улс төр, нийгэм, эдийн засагт шинэчлэл хийгдэж 1990 онд "Аж ахуйн банк байгуулах болон түүний үйл ажиллагааны нийтлэг дүрэм", 1991 онд "Банкны тухай хууль" батлагдсанаар Монгол Улсад 2 шатлалт банкны тогтолцооны хөрс суурь тавигдаж анхны Арилжааны банкууд үүссэн. Банкны 2 шатлалтай тогтолцоонд шилжсэнээс хойш өдгөөг хүртэл арилжааны 31 банк байгуулагдаж, үйл ажиллагаа явуулснаас 17 банк нь өөрийн үйл ажиллагааны алдаа, эндэгдлээс шалтгаалан санхүү, төлбөрийн чадваргүй болон дампуурч, дүрмийн санг тогтоосон хэмжээнд хүргээгүй, бусад банктай нэгдэх, татан буугдах зэргээр үйл ажиллагаагаа зогсоож Монголбанкнаас олгосон тусгай зөвшөөрлийг хүчингүй болгосон байна. 2022 оны байдлаар нийт 11 арилжааны банк үйл ажиллагаагаа явуулж байгаагаас төрийн өмчийн /Төрийн банк/ нэг банк байна. Эдгээр банкны 1500 салбар, нэгжээр дамжуулан Монгол Улсын бүх аймаг, хот, сум, суурин газруудад үйлчилж байгаа бөгөөд тэдгээрт 13,564 ажиллагсад ажиллаж манай улсын аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдэд банкны үйлчилгээг хүргэж байна. == Тэмдэглэл == <references /> [[Ангилал:Зээлийн байгууллага]] j9j9565bxyn4edr35i0tc4qs2a3moxx 0 38015 872050 370036 2026-09-27T12:20:26Z Egzs 88168 Changed redirect target from [[Большевик]] to [[ЗХУ-ын Коммунист нам]] 872050 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ЗХУ-ын Коммунист нам]] evfg9l99b0jpbhlb18dshg65k2tv9ot 14 38154 872110 522856 2026-09-28T06:29:17Z Chongkian 21163 872110 wikitext text/x-wiki {{cat main|Монголын хамтлагууд}} {{Commons cat|Musical groups from Mongolia|Монголын хамтлаг}} [[Ангилал:Хамтлаг улс орноор]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн хамтлаг|хамтлаг]] t3dry1bm8taie57uhz0l96pg2u57m2u 0 55234 872096 824982 2026-09-28T02:46:24Z Mr.choppers 12801 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Festival automobile international 2011 - Vente aux enchères - Porsche 911 Type 996 GT2 'Rennwagen' Evo2 - 1994 02.jpg]] → [[File:1996 Porsche 993 GT2, Festival automobile international 2011-02.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] name of car is on sign in windshield 872096 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэг | Marke = [[Порше]] | Modell = 911 | Bild = 2013 Porsche 911 Carrera 4S (991) (9626546987).jpg | Bild zeigt = Порше 911 Каррера S (Тип 991) | von = 1963 | bis = | Klasse = [[Спорт автомашин]] | Versionen = [[Купье]], [[Кабриолет]], [[Тарга|Тарга дээвэр]] | Motoren = Боксер мотор:<br />2.0-4.0 литр<br />(81-456 кВт) | Länge = 4163-4450 | Breite = 1610-1852 | Höhe = 1300-1320 | Radstand = 2211-2350 | Gewicht = 1080-1695 | Vorgänger = [[Порше 356]] | Nachfolger = }} '''Порше 911''' ([[Герман хэл|герм.]] ''Porsche 911'', мөн ''"Neunelfer"'' - ес арван нэг, эсвэл ''"Elfer"'' - арван нэг) нь германы автомашин үйлдвэрлэгч [[Порше]] компанийн хамгийн алдартай [[Спорт автомашин|спорт загварын автомашин]] ба спорт загварын тэрэг гэх нэршилийг үндсэндээ төлөөлдөг автомашины марк юм. Одоогийн үйлдвэрлэж буй загвар нь [[Порше 991|991]]. Анхны 911 загвар нь 1963 оны есдүгээр сарын 12-нд [[Майны Франкфурт]]ын автомашины үзэсгэлэн худалдаан дээр [[Порше 356]] загварын залгамж үе болгон [[Порше 901]] гэсэн нэртэйгээр гаргав. Гэтэл [[Пежо]] гурван оронтой дундаа тэгтэй тоонуудыг өөрийн марк болгон хамгаалсан байсан учраас 1964 онд Порше 911 гэсэн нэртэйгээр худалдаанд гаргажээ.<ref name=" Porsche AG (1)">Dr. Ing. h.c. F. Porsche AG: {{Webarchiv|url=http://www.porsche.com/germany/aboutporsche/porschemuseum/milestones/ |wayback=20120910012031 |text=''1964: Porsche 911 – Serienproduktion startet'' |archiv-bot=2025-07-20 17:38:39 InternetArchiveBot }} Цахим хуудас: ''www.porsche.com/germany/'' 2012-05-02</ref><ref>Achim Kubiak: ''Faszination 911'', S. 21</ref> Энэ тэрэг нь 2+2-суудалтай буюу хоёр суудал дээр нэмэгдэн хоёр ослын (нөөц) суудалтай.<ref>Nicky Wright: ''Porsche – Traumauto made in Germany'', S. 83</ref> Хөдөлгүүрийн хувьд 6 цилиндр бүхий боксер мотортой бөгөөд байрлал нь ардаа юм. Ардаа байрлал бүхий мотор нь түүний сонгодог хийц ба үүнийг Поршегийн эртний хийцүүдээс хөгжүүлж ирсэн ба үүний жишээнд [[Фолксваген Кэфер]] болон Порше 356 орно. Порше 911 нь голчлон ардаа хөтлөх тэнхлэгтэй (Каррера) хийгдэх ба 1989 оноос хойш нэмж бүх дугуйг хөтлөх тэнхлэгтэй (Каррера 4) хийн санал болгож байна. 1974 оноос хойш гарсан шилдэг загвар нь [[Турбо цэнэглэгч|турбо мотороор]] тоноглогдсон 911 турбо юм. Үүнээс гадна 1995 оноос хойш [[Порше 911 GT2]] гэх загварын жинг тохируулан чадлыг өсгөсөн турбо 911 хувилбарыг бас гарган цөөн тоотой худалдаанд гаргав. Их биеийн хэлбэр нь купье, кабриолет болон тарга гэсэн гурван хэлбэртэйгээр үйлдвэрлэгддэг. 1983-аас 1993 он хүртэл мөн 2010 оноос хойш [[родстер|спеедстер]] гэх нэршил бүхий родстер хувилбартай адил загварыг цөөн тоотойгоор бас үйлдвэрлэв. Порше 911 болон түүний суурин дээр үйлдвэрлэгдсэн [[Порше 934]] болон [[Порше 935|935]] загварууд нь [[Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аварга|спорт загварын автомашины дэлхийн аварга]] шалгаруулах тэмцээн болон германы авто спортын аварга шалгаруулах тэмцээнүүдэд өнгөрсөн үед нэлээд амжилттай оролцож байлаа. Өнөөдөр 911 уралдааны загварын суурь дээр явагдах Каррера-Кап маркийн цомын тэмцээнд л ерөнхийдөө оролцож байна. <gallery widths=200 heights=120> Зураг:1964 Porsche 911 - yellow - fvl.jpg|Порше 911 (анхны загвар), тухайн үедээ моод болж байсан будагтай 1960-аад он Зураг:2013 Porsche 911 Carrera 4S (991) (8824948364).jpg|Порше 911 Каррера 4S, ар талын харагдац Зураг:2012 Porsche 911 Carrera S -- 02-29-2012 1.JPG|Порше 911 Каррера S Зураг:Porsche 911 Carrera S (6147313924).jpg|Порше 911 Каррера S, дотоод дизайн Зураг:Porsche 911 Targa 2014.JPG|Порше 911 тарга Зураг:1996 Porsche 993 GT2, Festival automobile international 2011-02.jpg|Порше 911 уралдааны загвар Зураг:"""(Porsche Carrera) pic.aa.jpg|ар талын харагдац </gallery> == Үүссэн түүх == 1970-иад оны сүүлээр Порше 356-н дараах загварыг хөгжүүлэлтийг эхэлсэн ба 356 нь 50 оноос хойш бараг ямар ч өөрчлөлтгүйгээр үйлвэрлэж ирсэн нь тухайн цаг үеэсээ хоцрогдсон байв. Ялангуяа дөрвөн цилиндрт боксер хөдөлгүүрийг шинээр хөгжүүлэн буюу үйлдвэрлэхэд гарсан өртөгөө ч дарж дийлэхгүй байв. Учир нь түүний хоёр литр эзлэхүүнтэй байсан нь эзлэхүүний хувьд ч тэр, чадлын хувьд ч тэр цааш хөгжүүлэх бололцоогүй байв. Шинэ 901 загварын их биеийн хөгжүүлэлтийн хэлтсийг хариуцсан даргаар Эрвин Коменда ажиллаж байв. Үүнтэй зэрэгцээд Поршегийн ач хүү Фердинанд Александр Порше нэгэн шинэ тэрэгний загварыг хөгжүүлсэн ба энэ нь зэнхлэг хоорондын зай 2,20 метрээ илүүгүй, хөдөлгүүр болон хөтлөх тэнхлэг ардаа байх өгөгдлийн дагуу байх ёстой байжээ. Хоёр [[дизайн|дизайнерийн]] ажлаас эцэст нь Фердинанд Александрын хийцийг сонгосон бөгөөд учир нь түүний загвар нь Поршегийн ерөнхий дизайныг өөртөө шингээсэн буюу шууд танигдах юм хэмээн сонгосон байна. Шинэ загвар нь 15 сантиметр урт, ойролцоогоор 6 сантиметр нарийхан боловч цонхны хэмжээ нь хамаагүй том, цүнхний агуулах томорсон байна. ==Загварын хөгжүүлэлт == Порше 911 нь үйлдвэрлэж эхэлсэн цагаас хойших 50 жилийн хугацаанд тасралтгүй шинэчлэгдэн хөгжсөөр ирсэн. === Порше 911 "Урмоделл" буюу "анхны загвар" (1963-1973) === == Гадаад линк == {{Commonscat|Porsche 911|Порше 911}} * [http://porscheplatz.porsche.com/de/articles/zeitreise-50-jahre-porsche-911-damals-wie-heute-%E2%80%93-eine-legende 50 жил Порше 911]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.porsche.com/germany/models/911/ Порше ХК - одоогийн 911 загварууд] * [http://www.porsche.de/porscheplatz/ Porscheplatz] (Поршегийн албан ёсны блог ) == Эшлэл == <references/> {{Он тооллын дараалал-Порше}} {{Автомашины загвар-Порше}} [[Ангилал:Порше|#:::911]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Спорт загварын автомашин]] [[Ангилал:Купье]] [[Ангилал:Кабриолет]] [[Ангилал:Родстер]] [[Ангилал:Түүхэн уралдааны автомашин]] [[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны автомашин]] r2167be7628wz8v0kdfiva9npy1t7v2 10 81207 872065 710622 2026-09-27T21:36:45Z Enkhsaihan2005 64429 872065 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{{embed|}}} | bodyclass = vcard | bodystyle = width:23em | headerstyle = background-color:lavender;color:inherit; | autoheaders = y | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|<hr style="background-color:lavender;color:inherit;height:3px" />'''Теннисний замнал'''| {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} }} | titleclass = fn | titlestyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||font-size: 125%}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|| {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} }}}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{if empty|{{{caption|}}}|{{#invoke:Wikidata |getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}} | label1 = Бүтэн&nbsp;нэр | data1 = {{if empty|{{{full_name|}}}|{{{fullname|}}}}} | label2 = Төрөлх&nbsp;нэр | data2 = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div> }} | label3 = ITF name | data3 = {{{itf_name|}}} | label4 = Улс&nbsp;(спорт) | data4 = {{if empty|{{{country_represented|}}}|{{{country represented|}}}|{{{country|}}}}} | label5 = Оршин суух газар | data5 = {{{residence|}}} | class5 = label | label6 = Төрсөн | data6 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|birth}} |2={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = Нас барсан | data7 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = Өндөр | data8 = {{#if: {{{height|}}} | {{Infobox person/height|{{{height}}}}} }} | label10 = Мэргэжлийн&nbsp;гараа | data10 = {{{turnedpro|}}} | label11 = Зодог тайлсан | data11 = {{{retired|}}} | label12 = Тоглодог гар | data12 = {{{plays|}}} | label13 = {{#if:{{{university|}}}|Их сургууль|Коллеж}} | data13 = {{if empty|{{{university|}}}|{{{college|}}}}} | label14 = Дасгалжуулагч | data14 = {{{coach|}}} | label15 = Шагналын мөнгө | data15 = {{{careerprizemoney|}}} | label16 = [[International Tennis Hall of Fame|Int. Tennis HoF]] | data16 = {{#if:{{{tennishofyear|}}}|{{{tennishofyear}}} {{#if:{{{tennishofid|}}}|''([https://www.tennisfame.com/hall-of-famers/inductees/{{{tennishofid}}}/ member page])''[[Category:Pages using infobox tennis biography with tennishofid]]}}}} | label17 = Албан ёсны&nbsp;вэбсайт | data17 = {{{website|}}} | header18 = Ганцаарчилсан | label19 = Амжилт | data19 = {{#if:{{{singlesrecord|}}}|{{{singlesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P564}}}}}} | label20 = Түрүүлсэн тэмцээн | data20 = {{{singlestitles|}}} | label21 = Оргил&nbsp;чансаа | data21 = {{{highestsinglesranking|}}} | label22 = Одоогийн&nbsp;чансаа | data22 = {{{currentsinglesranking|}}} | header23 = Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөл | label24 = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] | data24 = {{{AustralianOpenresult|}}} | label25 = [[Францын нээлттэй тэмцээн]] | data25 = {{{FrenchOpenresult|}}} | label26 = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]] | data26 = {{{Wimbledonresult|}}} | label27 = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] | data27 = {{{USOpenresult|}}} | label28 = [[Australian Open]]&nbsp;Junior | data28 = {{{AustralianOpenjuniorresult|}}} | label29 = [[French Open]]&nbsp;Junior | data29 = {{{FrenchOpenjuniorresult|}}} | label30 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Junior | data30 = {{{Wimbledonjuniorresult|}}} | label31 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Junior | data31 = {{{USOpenjuniorresult|}}} | label32 = [[Australian Open]]&nbsp;Senior | data32 = {{{AustralianOpenseniorresult|}}} | label33 = [[French Open]]&nbsp;Senior | data33 = {{{FrenchOpenseniorresult|}}} | label34 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Senior | data34 = {{{Wimbledonseniorresult|}}} | label35 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Senior | data35 = {{{USOpenseniorresult|}}} | header36 = Бусад тэмцээн | label37 = [[World Hard Court Championships|WHCC]] | data37 = {{{WHCCresult|}}} | label38 = [[World Covered Court Championships|WCCC]] | data38 = {{{WCCCresult|}}} | label39 = [[ATP World Tour Finals|Tour&nbsp;Finals]] | data39 = {{{MastersCupresult|}}} | label40 = [[Их Дуулгын Цом|Их&nbsp;Дуулгын&nbsp;Цом]] | data40 = {{{GrandSlamCupresult|}}} | label41 = [[WCT Finals|WCT&nbsp;Finals]] | data41 = {{{WCTFinalsresult|}}} | label42 = [[WTA Finals|Tour&nbsp;Finals]] | data42 = {{{WTAChampionshipsresult|}}} | label43 = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&nbsp;наадам]] | data43 = {{{Olympicsresult|}}} | label44 = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters]] | data44 = {{{WheelchairTennisMastersresult|}}} | label45 = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&nbsp;Games]] | data45 = {{{Paralympicsresult|}}} | data46 = {{#if:{{{Promajors|}}}|Professional majors}} | class46 = note | data47 = {{{USProresult|}}} | label47 = [[U.S. Pro Tennis Championships|US&nbsp;Pro]] | data48 = {{{WembleyProresult|}}} | label48 = [[Wembley Championship|Wembley&nbsp;Pro]] | data49 = {{{FrenchProresult|}}} | label49 = [[French Pro Championship|French&nbsp;Pro]] | data50 = {{#if:{{{Proother|}}}|Other pro events}} | class50 = note | data51 = {{{TOCresult|}}} | label51 = [[Tournament of Champions (tennis)|TOC]] | header52 = Хос | label53 = Амжилт | data53 = {{#if:{{{doublesrecord|}}}|{{{doublesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P555}}}}}} | label54 = Түрүүлсэн тэмцээн | data54 = {{{doublestitles|}}} | label55 = Оргил&nbsp;чансаа | data55 = {{{highestdoublesranking|}}} | label56 = Одоогийн&nbsp;чансаа | data56 = {{{currentdoublesranking|}}} | header57 = Их Дуулгын хосын төрөл | label58 = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] | data58 = {{{AustralianOpenDoublesresult|}}} | label59 = [[Францын нээлттэй тэмцээн]] | data59 = {{{FrenchOpenDoublesresult|}}} | label60 = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]] | data60 = {{{WimbledonDoublesresult|}}} | label61 = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] | data61 = {{{USOpenDoublesresult|}}} | label62 = [[Australian Open]]&nbsp;Junior | data62 = {{{AustralianOpenDoublesjuniorresult|}}} | label63 = [[French Open]]&nbsp;Junior | data63 = {{{FrenchOpenDoublesjuniorresult|}}} | label64 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Junior | data64 = {{{WimbledonDoublesjuniorresult|}}} | label65 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Junior | data65 = {{{USOpenDoublesjuniorresult|}}} | label66 = [[Australian Open]]&nbsp;Senior | data66 = {{{AustralianOpenDoublesseniorresult|}}} | label67 = [[French Open]]&nbsp;Senior | data67 = {{{FrenchOpenDoublesseniorresult|}}} | label68 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Senior | data68 = {{{WimbledonDoublesseniorresult|}}} | label69 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Senior | data69 = {{{USOpenDoublesseniorresult|}}} | header70 = Бусад хосын тэмцээн | label71 = [[World Hard Court Championships|WHCC]] | data71 = {{{WHCCDoublesresult|}}} | label72 = [[World Covered Court Championships|WCCC]] | data72 = {{{WCCCDoublesresult|}}} | label73 = [[ATP World Tour Finals|Tour Finals]] | data73 = {{{MastersCupDoublesresult|}}} | label74 = [[WCT World Doubles|WCT&nbsp;Finals]] | data74 = {{{WCTFinalsDoublesresult|}}} | label75 = [[WTA Finals|Tour&nbsp;Finals]] | data75 = {{{WTAChampionshipsDoublesresult|}}} | label76 = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&nbsp;наадам]] | data76 = {{{OlympicsDoublesresult|}}} | label77 = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters&nbsp;Doubles]] | data77 = {{{WheelchairTennisMastersDoublesresult|}}} | label78 = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&nbsp;Games]] | data78 = {{{ParalympicsDoublesresult|}}} | header88 = Холимог хосын төрөл | label89 = Амжилт | data89 = {{{mixedrecord|}}} | class89 = note | label90 = Түрүүлсэн&nbsp;тэмцээн | data90 = {{{mixedtitles|}}} | class90 = note | header91 = Их Дуулгын холимог хосын төрөл | label92 = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] | data92 = {{{AustralianOpenMixedresult|}}} | label93 = [[Францын нээлттэй тэмцээн]] | data93 = {{{FrenchOpenMixedresult|}}} | label94 = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]] | data94 = {{{WimbledonMixedresult|}}} | label95 = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] | data95 = {{{USOpenMixedresult|}}} | header96 = Бусад холимог хосын тэмцээн | label97 = [[World Hard Court Championships|WHCC]] | data97 = {{{WHCCMixedDoublesresult|}}} | label98 = [[World Covered Court Championships|WCCC]] | data98 = {{{WCCCMixedDoublesresult|}}} | label99 = [[Tennis at the Summer Olympics|Olympic&nbsp;Games]] | data99 = {{{OlympicMixedDoublesresult|}}} | header100 = Багийн тэмцээн | label101 = [[Wheelchair tennis World Team Cup|World Team Cup]] | data101 = {{{WheelchairWorldTeamCupresult|}}} | label102 = [[Davis Cup]] | data102 = {{{DavisCupresult|}}} | label103 = [[Fed Cup]] | data103 = {{{FedCupresult|}}} | label104 = [[BJK Cup]] | data104 = {{{BJKCupresult|}}} | label105 = [[Hopman Cup]] | data105 = {{{HopmanCupresult|}}} | label106 = [[Wightman Cup]] | data106 = {{{WightmanCupresult|}}} | header117 = {{#if:{{{CoachYears|}}}{{{CoachPlayers|}}}| Coaching career {{#if:{{{CoachYears|}}}|<div class="nowrap">({{{CoachYears}}})</div>}} }} | data118 = {{#if:{{{CoachPlayers|}}}| <div class="nowrap" style="text-align:left;">{{{CoachPlayers}}}</div> }} | header119 = Coaching achievements | label120 = Coachee singles titles total | data120 = {{{CoachSinglesTitles|}}} | label121 = Coachee{{pluralize from text|{{{CoachDoublesTitles|}}}|plural=s}} doubles titles total | data121 = {{{CoachDoublesTitles|}}} | data122 = {{#if:{{{CoachTournamentRecord|}}}|'''List of notable tournaments<br />(with champion)'''<div style="text-align:left"> {{{CoachTournamentRecord}}} </div>}} | header123 = Coaching awards and records | data124 = {{#if:{{{CoachingAwards|}}}|'''Awards'''<div> {{{CoachingAwards}}} </div>}}{{#if:{{{CoachingRecords|}}}|'''Records'''<div> {{{CoachingRecords}}} </div>}} | header125 = _BLANK_ | data126 = {{{module|}}} | header127 = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|{{Инфобокс медалийн загвар |title = {{if empty|{{{medals-title|}}}|{{{medaltemplates-title|}}}}} |medals = {{if empty|{{{medals|}}}|{{{medaltemplates|}}}}} |expand = {{if empty|{{{medals-expand|}}}|{{{medaltemplates-expand|}}}}} }}}} | data128 = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|<nowiki/>}} | belowstyle = color: #555 | below = {{#if:{{{updated|}}}|Сүүлд шинэчлэгдсэн: {{{updated}}}.}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox tennis biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox tennis biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | AustralianOpenDoublesjuniorresult | AustralianOpenDoublesresult | AustralianOpenDoublesseniorresult | AustralianOpenjuniorresult | AustralianOpenMixedresult | AustralianOpenresult | AustralianOpenseniorresult | birth_date | birth_place | BJKCupresult | caption | careerprizemoney | coach | CoachDoublesTitles | CoachingAwards | CoachingRecords | CoachPlayers | CoachSinglesTitles | CoachTournamentRecord | CoachYears | college | country | country represented | country_represented | currentdoublesranking | currentsinglesranking | DavisCupresult | death_date | death_place | doublesrecord | doublestitles | embed | FedCupresult | FrenchOpenDoublesjuniorresult | FrenchOpenDoublesresult | FrenchOpenDoublesseniorresult | FrenchOpenjuniorresult | FrenchOpenMixedresult | FrenchOpenresult | FrenchOpenseniorresult | FrenchProresult | full_name | fullname | GrandSlamCupresult | height | highestdoublesranking | highestsinglesranking | HopmanCupresult | image | image_size | image_upright | itf_name | MastersCupDoublesresult | MastersCupresult | medals | medals-expand | medals-title | medaltemplates | medaltemplates-expand | medaltemplates-title | Mixed | mixedrecord | mixedtitles | module | name | native_name | native_name_lang | OlympicMixedDoublesresult | OlympicsDoublesresult | Olympicsresult | Othertournaments | OthertournamentsDoubles | OthertournamentsMixedDoubles | ParalympicsDoublesresult | Paralympicsresult | plays | Promajors | Proother | residence | retired | singlesrecord | singlestitles | Team | tennishofid | tennishofyear | TOCresult | turnedpro | university | updated | USOpenDoublesjuniorresult | USOpenDoublesresult | USOpenDoublesseniorresult | USOpenjuniorresult | USOpenMixedresult | USOpenresult | USOpenseniorresult | USProresult | WCCCDoublesresult | WCCCMixedDoublesresult | WCCCresult | WCTFinalsresult | WCTFinalsDoublesresult | website | WembleyProresult | WHCCDoublesresult | WHCCMixedDoublesresult | WHCCresult | WheelchairTennisMastersDoublesresult | WheelchairTennisMastersresult | WheelchairWorldTeamCupresult | WightmanCupresult | WimbledonDoublesjuniorresult | WimbledonDoublesresult | WimbledonDoublesseniorresult | Wimbledonjuniorresult | WimbledonMixedresult | Wimbledonresult | Wimbledonseniorresult | WTAChampionshipsDoublesresult | WTAChampionshipsresult }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox tennis biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox tennis biography with conflicting parameters}} | full_name; fullname | country_represented; country represented; country | university; college | medals-title; medaltemplates-title | medals; medaltemplates | medals-expand; medaltemplates-expand }}<noinclude> <!-- Category links go on the /doc subpage; interwiki links go to Wikidata, thank you! --> {{documentation}} </noinclude> 4cci99x2wtbjzy7b5qpepya5hr1fkiz 872067 872065 2026-09-27T21:58:46Z Enkhsaihan2005 64429 872067 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{{embed|}}} | bodyclass = vcard | bodystyle = width:23em | headerstyle = background-color:lavender;color:inherit; | autoheaders = y | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|<hr style="background-color:lavender;color:inherit;height:3px" />'''Теннисний замнал'''| {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} }} | titleclass = fn | titlestyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||font-size: 125%}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|| {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} }}}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{if empty|{{{caption|}}}|{{#invoke:Wikidata |getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}} | label1 = Бүтэн&nbsp;нэр | data1 = {{if empty|{{{full_name|}}}|{{{fullname|}}}}} | label2 = Төрөлх&nbsp;нэр | data2 = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div> }} | label3 = ITF name | data3 = {{{itf_name|}}} | label4 = Улс&nbsp;(спорт) | data4 = {{if empty|{{{country_represented|}}}|{{{country represented|}}}|{{{country|}}}}} | label5 = Оршин суух газар | data5 = {{{residence|}}} | class5 = label | label6 = Төрсөн | data6 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|birth}} |2={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = Нас барсан | data7 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = Өндөр | data8 = {{#if: {{{height|}}} | {{Infobox person/height|{{{height}}}}} }} | label10 = Мэргэжлийн&nbsp;гараа | data10 = {{{turnedpro|}}} | label11 = Зодог тайлсан | data11 = {{{retired|}}} | label12 = Тоглодог гар | data12 = {{{plays|}}} | label13 = {{#if:{{{university|}}}|Их сургууль|Коллеж}} | data13 = {{if empty|{{{university|}}}|{{{college|}}}}} | label14 = Дасгалжуулагч | data14 = {{{coach|}}} | label15 = Шагналын мөнгө | data15 = {{{careerprizemoney|}}} | label16 = [[International Tennis Hall of Fame|Int. Tennis HoF]] | data16 = {{#if:{{{tennishofyear|}}}|{{{tennishofyear}}} {{#if:{{{tennishofid|}}}|''([https://www.tennisfame.com/hall-of-famers/inductees/{{{tennishofid}}}/ member page])''[[Category:Pages using infobox tennis biography with tennishofid]]}}}} | label17 = Албан ёсны&nbsp;вэбсайт | data17 = {{{website|}}} | header18 = Ганцаарчилсан | label19 = Амжилт | data19 = {{#if:{{{singlesrecord|}}}|{{{singlesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P564}}}}}} | label20 = Түрүүлсэн тэмцээн | data20 = {{{singlestitles|}}} | label21 = Оргил&nbsp;чансаа | data21 = {{{highestsinglesranking|}}} | label22 = Одоогийн&nbsp;чансаа | data22 = {{{currentsinglesranking|}}} | header23 = Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөл | label24 = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] | data24 = {{{AustralianOpenresult|}}} | label25 = [[Францын нээлттэй тэмцээн]] | data25 = {{{FrenchOpenresult|}}} | label26 = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]] | data26 = {{{Wimbledonresult|}}} | label27 = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] | data27 = {{{USOpenresult|}}} | label28 = [[Australian Open]]&nbsp;Junior | data28 = {{{AustralianOpenjuniorresult|}}} | label29 = [[French Open]]&nbsp;Junior | data29 = {{{FrenchOpenjuniorresult|}}} | label30 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Junior | data30 = {{{Wimbledonjuniorresult|}}} | label31 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Junior | data31 = {{{USOpenjuniorresult|}}} | label32 = [[Australian Open]]&nbsp;Senior | data32 = {{{AustralianOpenseniorresult|}}} | label33 = [[French Open]]&nbsp;Senior | data33 = {{{FrenchOpenseniorresult|}}} | label34 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Senior | data34 = {{{Wimbledonseniorresult|}}} | label35 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Senior | data35 = {{{USOpenseniorresult|}}} | header36 = Бусад тэмцээн | label37 = [[World Hard Court Championships|WHCC]] | data37 = {{{WHCCresult|}}} | label38 = [[World Covered Court Championships|WCCC]] | data38 = {{{WCCCresult|}}} | label39 = [[ATP World Tour Finals|Tour&nbsp;Finals]] | data39 = {{{MastersCupresult|}}} | label40 = [[Их Дуулгын Цом|Их&nbsp;Дуулгын&nbsp;Цом]] | data40 = {{{GrandSlamCupresult|}}} | label41 = [[WCT Finals|WCT&nbsp;Finals]] | data41 = {{{WCTFinalsresult|}}} | label42 = [[WTA Finals|Tour&nbsp;Finals]] | data42 = {{{WTAChampionshipsresult|}}} | label43 = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&nbsp;наадам]] | data43 = {{{Olympicsresult|}}} | label44 = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters]] | data44 = {{{WheelchairTennisMastersresult|}}} | label45 = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&nbsp;Games]] | data45 = {{{Paralympicsresult|}}} | data46 = {{#if:{{{Promajors|}}}|Professional majors}} | class46 = note | data47 = {{{USProresult|}}} | label47 = [[U.S. Pro Tennis Championships|US&nbsp;Pro]] | data48 = {{{WembleyProresult|}}} | label48 = [[Wembley Championship|Wembley&nbsp;Pro]] | data49 = {{{FrenchProresult|}}} | label49 = [[French Pro Championship|French&nbsp;Pro]] | data50 = {{#if:{{{Proother|}}}|Other pro events}} | class50 = note | data51 = {{{TOCresult|}}} | label51 = [[Tournament of Champions (tennis)|TOC]] | header52 = Хос | label53 = Амжилт | data53 = {{#if:{{{doublesrecord|}}}|{{{doublesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P555}}}}}} | label54 = Түрүүлсэн тэмцээн | data54 = {{{doublestitles|}}} | label55 = Оргил&nbsp;чансаа | data55 = {{{highestdoublesranking|}}} | label56 = Одоогийн&nbsp;чансаа | data56 = {{{currentdoublesranking|}}} | header57 = Их Дуулгын хосын төрөл | label58 = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] | data58 = {{{AustralianOpenDoublesresult|}}} | label59 = [[Францын нээлттэй тэмцээн]] | data59 = {{{FrenchOpenDoublesresult|}}} | label60 = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]] | data60 = {{{WimbledonDoublesresult|}}} | label61 = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] | data61 = {{{USOpenDoublesresult|}}} | label62 = [[Australian Open]]&nbsp;Junior | data62 = {{{AustralianOpenDoublesjuniorresult|}}} | label63 = [[French Open]]&nbsp;Junior | data63 = {{{FrenchOpenDoublesjuniorresult|}}} | label64 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Junior | data64 = {{{WimbledonDoublesjuniorresult|}}} | label65 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Junior | data65 = {{{USOpenDoublesjuniorresult|}}} | label66 = [[Australian Open]]&nbsp;Senior | data66 = {{{AustralianOpenDoublesseniorresult|}}} | label67 = [[French Open]]&nbsp;Senior | data67 = {{{FrenchOpenDoublesseniorresult|}}} | label68 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Senior | data68 = {{{WimbledonDoublesseniorresult|}}} | label69 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Senior | data69 = {{{USOpenDoublesseniorresult|}}} | header70 = Бусад хосын тэмцээн | label71 = [[World Hard Court Championships|WHCC]] | data71 = {{{WHCCDoublesresult|}}} | label72 = [[World Covered Court Championships|WCCC]] | data72 = {{{WCCCDoublesresult|}}} | label73 = [[ATP World Tour Finals|Tour Finals]] | data73 = {{{MastersCupDoublesresult|}}} | label74 = [[WCT World Doubles|WCT&nbsp;Finals]] | data74 = {{{WCTFinalsDoublesresult|}}} | label75 = [[WTA Finals|Tour&nbsp;Finals]] | data75 = {{{WTAChampionshipsDoublesresult|}}} | label76 = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&nbsp;наадам]] | data76 = {{{OlympicsDoublesresult|}}} | label77 = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters&nbsp;Doubles]] | data77 = {{{WheelchairTennisMastersDoublesresult|}}} | label78 = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&nbsp;Games]] | data78 = {{{ParalympicsDoublesresult|}}} | header88 = Холимог хосын төрөл | label89 = Амжилт | data89 = {{{mixedrecord|}}} | class89 = note | label90 = Түрүүлсэн&nbsp;тэмцээн | data90 = {{{mixedtitles|}}} | class90 = note | header91 = Их Дуулгын холимог хосын төрөл | label92 = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] | data92 = {{{AustralianOpenMixedresult|}}} | label93 = [[Францын нээлттэй тэмцээн]] | data93 = {{{FrenchOpenMixedresult|}}} | label94 = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]] | data94 = {{{WimbledonMixedresult|}}} | label95 = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] | data95 = {{{USOpenMixedresult|}}} | header96 = Бусад холимог хосын тэмцээн | label97 = [[World Hard Court Championships|WHCC]] | data97 = {{{WHCCMixedDoublesresult|}}} | label98 = [[World Covered Court Championships|WCCC]] | data98 = {{{WCCCMixedDoublesresult|}}} | label99 = [[Tennis at the Summer Olympics|Olympic&nbsp;Games]] | data99 = {{{OlympicMixedDoublesresult|}}} | header100 = Багийн тэмцээн | label101 = [[Wheelchair tennis World Team Cup|World Team Cup]] | data101 = {{{WheelchairWorldTeamCupresult|}}} | label102 = [[Davis Cup]] | data102 = {{{DavisCupresult|}}} | label103 = [[Холбооны Цом]] | data103 = {{{FedCupresult|}}} | label104 = [[BJK Cup]] | data104 = {{{BJKCupresult|}}} | label105 = [[Хопманы Цом]] | data105 = {{{HopmanCupresult|}}} | label106 = [[Wightman Cup]] | data106 = {{{WightmanCupresult|}}} | header117 = {{#if:{{{CoachYears|}}}{{{CoachPlayers|}}}| Coaching career {{#if:{{{CoachYears|}}}|<div class="nowrap">({{{CoachYears}}})</div>}} }} | data118 = {{#if:{{{CoachPlayers|}}}| <div class="nowrap" style="text-align:left;">{{{CoachPlayers}}}</div> }} | header119 = Coaching achievements | label120 = Coachee singles titles total | data120 = {{{CoachSinglesTitles|}}} | label121 = Coachee{{pluralize from text|{{{CoachDoublesTitles|}}}|plural=s}} doubles titles total | data121 = {{{CoachDoublesTitles|}}} | data122 = {{#if:{{{CoachTournamentRecord|}}}|'''List of notable tournaments<br />(with champion)'''<div style="text-align:left"> {{{CoachTournamentRecord}}} </div>}} | header123 = Coaching awards and records | data124 = {{#if:{{{CoachingAwards|}}}|'''Awards'''<div> {{{CoachingAwards}}} </div>}}{{#if:{{{CoachingRecords|}}}|'''Records'''<div> {{{CoachingRecords}}} </div>}} | header125 = _BLANK_ | data126 = {{{module|}}} | header127 = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|{{Инфобокс медалийн загвар |title = {{if empty|{{{medals-title|}}}|{{{medaltemplates-title|}}}}} |medals = {{if empty|{{{medals|}}}|{{{medaltemplates|}}}}} |expand = {{if empty|{{{medals-expand|}}}|{{{medaltemplates-expand|}}}}} }}}} | data128 = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|<nowiki/>}} | belowstyle = color: #555 | below = {{#if:{{{updated|}}}|Сүүлд шинэчлэгдсэн: {{{updated}}}.}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox tennis biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox tennis biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | AustralianOpenDoublesjuniorresult | AustralianOpenDoublesresult | AustralianOpenDoublesseniorresult | AustralianOpenjuniorresult | AustralianOpenMixedresult | AustralianOpenresult | AustralianOpenseniorresult | birth_date | birth_place | BJKCupresult | caption | careerprizemoney | coach | CoachDoublesTitles | CoachingAwards | CoachingRecords | CoachPlayers | CoachSinglesTitles | CoachTournamentRecord | CoachYears | college | country | country represented | country_represented | currentdoublesranking | currentsinglesranking | DavisCupresult | death_date | death_place | doublesrecord | doublestitles | embed | FedCupresult | FrenchOpenDoublesjuniorresult | FrenchOpenDoublesresult | FrenchOpenDoublesseniorresult | FrenchOpenjuniorresult | FrenchOpenMixedresult | FrenchOpenresult | FrenchOpenseniorresult | FrenchProresult | full_name | fullname | GrandSlamCupresult | height | highestdoublesranking | highestsinglesranking | HopmanCupresult | image | image_size | image_upright | itf_name | MastersCupDoublesresult | MastersCupresult | medals | medals-expand | medals-title | medaltemplates | medaltemplates-expand | medaltemplates-title | Mixed | mixedrecord | mixedtitles | module | name | native_name | native_name_lang | OlympicMixedDoublesresult | OlympicsDoublesresult | Olympicsresult | Othertournaments | OthertournamentsDoubles | OthertournamentsMixedDoubles | ParalympicsDoublesresult | Paralympicsresult | plays | Promajors | Proother | residence | retired | singlesrecord | singlestitles | Team | tennishofid | tennishofyear | TOCresult | turnedpro | university | updated | USOpenDoublesjuniorresult | USOpenDoublesresult | USOpenDoublesseniorresult | USOpenjuniorresult | USOpenMixedresult | USOpenresult | USOpenseniorresult | USProresult | WCCCDoublesresult | WCCCMixedDoublesresult | WCCCresult | WCTFinalsresult | WCTFinalsDoublesresult | website | WembleyProresult | WHCCDoublesresult | WHCCMixedDoublesresult | WHCCresult | WheelchairTennisMastersDoublesresult | WheelchairTennisMastersresult | WheelchairWorldTeamCupresult | WightmanCupresult | WimbledonDoublesjuniorresult | WimbledonDoublesresult | WimbledonDoublesseniorresult | Wimbledonjuniorresult | WimbledonMixedresult | Wimbledonresult | Wimbledonseniorresult | WTAChampionshipsDoublesresult | WTAChampionshipsresult }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox tennis biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox tennis biography with conflicting parameters}} | full_name; fullname | country_represented; country represented; country | university; college | medals-title; medaltemplates-title | medals; medaltemplates | medals-expand; medaltemplates-expand }}<noinclude> <!-- Category links go on the /doc subpage; interwiki links go to Wikidata, thank you! --> {{documentation}} </noinclude> 3v0yz2rmwqk6j8b144mbjs7b59srj7r 872068 872067 2026-09-27T22:01:45Z Enkhsaihan2005 64429 872068 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{{embed|}}} | bodyclass = vcard | bodystyle = width:23em | headerstyle = background-color:lavender;color:inherit; | autoheaders = y | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|<hr style="background-color:lavender;color:inherit;height:3px" />'''Теннисний замнал'''| {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} }} | titleclass = fn | titlestyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||font-size: 125%}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|| {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} }}}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{if empty|{{{caption|}}}|{{#invoke:Wikidata |getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}} | label1 = Бүтэн&nbsp;нэр | data1 = {{if empty|{{{full_name|}}}|{{{fullname|}}}}} | label2 = Төрөлх&nbsp;нэр | data2 = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div> }} | label3 = ITF name | data3 = {{{itf_name|}}} | label4 = Улс&nbsp;(спорт) | data4 = {{if empty|{{{country_represented|}}}|{{{country represented|}}}|{{{country|}}}}} | label5 = Оршин суух газар | data5 = {{{residence|}}} | class5 = label | label6 = Төрсөн | data6 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|birth}} |2={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label7 = Нас барсан | data7 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label8 = Өндөр | data8 = {{#if: {{{height|}}} | {{Инфобокс хүн/өндөр|{{{height}}}}} }} | label10 = Мэргэжлийн&nbsp;гараа | data10 = {{{turnedpro|}}} | label11 = Зодог тайлсан | data11 = {{{retired|}}} | label12 = Тоглодог гар | data12 = {{{plays|}}} | label13 = {{#if:{{{university|}}}|Их сургууль|Коллеж}} | data13 = {{if empty|{{{university|}}}|{{{college|}}}}} | label14 = Дасгалжуулагч | data14 = {{{coach|}}} | label15 = Шагналын мөнгө | data15 = {{{careerprizemoney|}}} | label16 = [[International Tennis Hall of Fame|Int. Tennis HoF]] | data16 = {{#if:{{{tennishofyear|}}}|{{{tennishofyear}}} {{#if:{{{tennishofid|}}}|''([https://www.tennisfame.com/hall-of-famers/inductees/{{{tennishofid}}}/ member page])''[[Category:Pages using infobox tennis biography with tennishofid]]}}}} | label17 = Албан ёсны&nbsp;вэбсайт | data17 = {{{website|}}} | header18 = Ганцаарчилсан | label19 = Амжилт | data19 = {{#if:{{{singlesrecord|}}}|{{{singlesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P564}}}}}} | label20 = Түрүүлсэн тэмцээн | data20 = {{{singlestitles|}}} | label21 = Оргил&nbsp;чансаа | data21 = {{{highestsinglesranking|}}} | label22 = Одоогийн&nbsp;чансаа | data22 = {{{currentsinglesranking|}}} | header23 = Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөл | label24 = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] | data24 = {{{AustralianOpenresult|}}} | label25 = [[Францын нээлттэй тэмцээн]] | data25 = {{{FrenchOpenresult|}}} | label26 = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]] | data26 = {{{Wimbledonresult|}}} | label27 = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] | data27 = {{{USOpenresult|}}} | label28 = [[Australian Open]]&nbsp;Junior | data28 = {{{AustralianOpenjuniorresult|}}} | label29 = [[French Open]]&nbsp;Junior | data29 = {{{FrenchOpenjuniorresult|}}} | label30 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Junior | data30 = {{{Wimbledonjuniorresult|}}} | label31 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Junior | data31 = {{{USOpenjuniorresult|}}} | label32 = [[Australian Open]]&nbsp;Senior | data32 = {{{AustralianOpenseniorresult|}}} | label33 = [[French Open]]&nbsp;Senior | data33 = {{{FrenchOpenseniorresult|}}} | label34 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Senior | data34 = {{{Wimbledonseniorresult|}}} | label35 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Senior | data35 = {{{USOpenseniorresult|}}} | header36 = Бусад тэмцээн | label37 = [[World Hard Court Championships|WHCC]] | data37 = {{{WHCCresult|}}} | label38 = [[World Covered Court Championships|WCCC]] | data38 = {{{WCCCresult|}}} | label39 = [[ATP World Tour Finals|Tour&nbsp;Finals]] | data39 = {{{MastersCupresult|}}} | label40 = [[Их Дуулгын Цом|Их&nbsp;Дуулгын&nbsp;Цом]] | data40 = {{{GrandSlamCupresult|}}} | label41 = [[WCT Finals|WCT&nbsp;Finals]] | data41 = {{{WCTFinalsresult|}}} | label42 = [[WTA Finals|Tour&nbsp;Finals]] | data42 = {{{WTAChampionshipsresult|}}} | label43 = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&nbsp;наадам]] | data43 = {{{Olympicsresult|}}} | label44 = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters]] | data44 = {{{WheelchairTennisMastersresult|}}} | label45 = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&nbsp;Games]] | data45 = {{{Paralympicsresult|}}} | data46 = {{#if:{{{Promajors|}}}|Professional majors}} | class46 = note | data47 = {{{USProresult|}}} | label47 = [[U.S. Pro Tennis Championships|US&nbsp;Pro]] | data48 = {{{WembleyProresult|}}} | label48 = [[Wembley Championship|Wembley&nbsp;Pro]] | data49 = {{{FrenchProresult|}}} | label49 = [[French Pro Championship|French&nbsp;Pro]] | data50 = {{#if:{{{Proother|}}}|Other pro events}} | class50 = note | data51 = {{{TOCresult|}}} | label51 = [[Tournament of Champions (tennis)|TOC]] | header52 = Хос | label53 = Амжилт | data53 = {{#if:{{{doublesrecord|}}}|{{{doublesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P555}}}}}} | label54 = Түрүүлсэн тэмцээн | data54 = {{{doublestitles|}}} | label55 = Оргил&nbsp;чансаа | data55 = {{{highestdoublesranking|}}} | label56 = Одоогийн&nbsp;чансаа | data56 = {{{currentdoublesranking|}}} | header57 = Их Дуулгын хосын төрөл | label58 = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] | data58 = {{{AustralianOpenDoublesresult|}}} | label59 = [[Францын нээлттэй тэмцээн]] | data59 = {{{FrenchOpenDoublesresult|}}} | label60 = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]] | data60 = {{{WimbledonDoublesresult|}}} | label61 = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] | data61 = {{{USOpenDoublesresult|}}} | label62 = [[Australian Open]]&nbsp;Junior | data62 = {{{AustralianOpenDoublesjuniorresult|}}} | label63 = [[French Open]]&nbsp;Junior | data63 = {{{FrenchOpenDoublesjuniorresult|}}} | label64 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Junior | data64 = {{{WimbledonDoublesjuniorresult|}}} | label65 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Junior | data65 = {{{USOpenDoublesjuniorresult|}}} | label66 = [[Australian Open]]&nbsp;Senior | data66 = {{{AustralianOpenDoublesseniorresult|}}} | label67 = [[French Open]]&nbsp;Senior | data67 = {{{FrenchOpenDoublesseniorresult|}}} | label68 = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&nbsp;Senior | data68 = {{{WimbledonDoublesseniorresult|}}} | label69 = [[US Open (tennis)|US Open]]&nbsp;Senior | data69 = {{{USOpenDoublesseniorresult|}}} | header70 = Бусад хосын тэмцээн | label71 = [[World Hard Court Championships|WHCC]] | data71 = {{{WHCCDoublesresult|}}} | label72 = [[World Covered Court Championships|WCCC]] | data72 = {{{WCCCDoublesresult|}}} | label73 = [[ATP World Tour Finals|Tour Finals]] | data73 = {{{MastersCupDoublesresult|}}} | label74 = [[WCT World Doubles|WCT&nbsp;Finals]] | data74 = {{{WCTFinalsDoublesresult|}}} | label75 = [[WTA Finals|Tour&nbsp;Finals]] | data75 = {{{WTAChampionshipsDoublesresult|}}} | label76 = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&nbsp;наадам]] | data76 = {{{OlympicsDoublesresult|}}} | label77 = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters&nbsp;Doubles]] | data77 = {{{WheelchairTennisMastersDoublesresult|}}} | label78 = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&nbsp;Games]] | data78 = {{{ParalympicsDoublesresult|}}} | header88 = Холимог хосын төрөл | label89 = Амжилт | data89 = {{{mixedrecord|}}} | class89 = note | label90 = Түрүүлсэн&nbsp;тэмцээн | data90 = {{{mixedtitles|}}} | class90 = note | header91 = Их Дуулгын холимог хосын төрөл | label92 = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] | data92 = {{{AustralianOpenMixedresult|}}} | label93 = [[Францын нээлттэй тэмцээн]] | data93 = {{{FrenchOpenMixedresult|}}} | label94 = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]] | data94 = {{{WimbledonMixedresult|}}} | label95 = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]] | data95 = {{{USOpenMixedresult|}}} | header96 = Бусад холимог хосын тэмцээн | label97 = [[World Hard Court Championships|WHCC]] | data97 = {{{WHCCMixedDoublesresult|}}} | label98 = [[World Covered Court Championships|WCCC]] | data98 = {{{WCCCMixedDoublesresult|}}} | label99 = [[Tennis at the Summer Olympics|Olympic&nbsp;Games]] | data99 = {{{OlympicMixedDoublesresult|}}} | header100 = Багийн тэмцээн | label101 = [[Wheelchair tennis World Team Cup|World Team Cup]] | data101 = {{{WheelchairWorldTeamCupresult|}}} | label102 = [[Davis Cup]] | data102 = {{{DavisCupresult|}}} | label103 = [[Холбооны Цом]] | data103 = {{{FedCupresult|}}} | label104 = [[BJK Cup]] | data104 = {{{BJKCupresult|}}} | label105 = [[Хопманы Цом]] | data105 = {{{HopmanCupresult|}}} | label106 = [[Wightman Cup]] | data106 = {{{WightmanCupresult|}}} | header117 = {{#if:{{{CoachYears|}}}{{{CoachPlayers|}}}| Coaching career {{#if:{{{CoachYears|}}}|<div class="nowrap">({{{CoachYears}}})</div>}} }} | data118 = {{#if:{{{CoachPlayers|}}}| <div class="nowrap" style="text-align:left;">{{{CoachPlayers}}}</div> }} | header119 = Coaching achievements | label120 = Coachee singles titles total | data120 = {{{CoachSinglesTitles|}}} | label121 = Coachee{{pluralize from text|{{{CoachDoublesTitles|}}}|plural=s}} doubles titles total | data121 = {{{CoachDoublesTitles|}}} | data122 = {{#if:{{{CoachTournamentRecord|}}}|'''List of notable tournaments<br />(with champion)'''<div style="text-align:left"> {{{CoachTournamentRecord}}} </div>}} | header123 = Coaching awards and records | data124 = {{#if:{{{CoachingAwards|}}}|'''Awards'''<div> {{{CoachingAwards}}} </div>}}{{#if:{{{CoachingRecords|}}}|'''Records'''<div> {{{CoachingRecords}}} </div>}} | header125 = _BLANK_ | data126 = {{{module|}}} | header127 = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|{{Инфобокс медалийн загвар |title = {{if empty|{{{medals-title|}}}|{{{medaltemplates-title|}}}}} |medals = {{if empty|{{{medals|}}}|{{{medaltemplates|}}}}} |expand = {{if empty|{{{medals-expand|}}}|{{{medaltemplates-expand|}}}}} }}}} | data128 = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|<nowiki/>}} | belowstyle = color: #555 | below = {{#if:{{{updated|}}}|Сүүлд шинэчлэгдсэн: {{{updated}}}.}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox tennis biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox tennis biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | AustralianOpenDoublesjuniorresult | AustralianOpenDoublesresult | AustralianOpenDoublesseniorresult | AustralianOpenjuniorresult | AustralianOpenMixedresult | AustralianOpenresult | AustralianOpenseniorresult | birth_date | birth_place | BJKCupresult | caption | careerprizemoney | coach | CoachDoublesTitles | CoachingAwards | CoachingRecords | CoachPlayers | CoachSinglesTitles | CoachTournamentRecord | CoachYears | college | country | country represented | country_represented | currentdoublesranking | currentsinglesranking | DavisCupresult | death_date | death_place | doublesrecord | doublestitles | embed | FedCupresult | FrenchOpenDoublesjuniorresult | FrenchOpenDoublesresult | FrenchOpenDoublesseniorresult | FrenchOpenjuniorresult | FrenchOpenMixedresult | FrenchOpenresult | FrenchOpenseniorresult | FrenchProresult | full_name | fullname | GrandSlamCupresult | height | highestdoublesranking | highestsinglesranking | HopmanCupresult | image | image_size | image_upright | itf_name | MastersCupDoublesresult | MastersCupresult | medals | medals-expand | medals-title | medaltemplates | medaltemplates-expand | medaltemplates-title | Mixed | mixedrecord | mixedtitles | module | name | native_name | native_name_lang | OlympicMixedDoublesresult | OlympicsDoublesresult | Olympicsresult | Othertournaments | OthertournamentsDoubles | OthertournamentsMixedDoubles | ParalympicsDoublesresult | Paralympicsresult | plays | Promajors | Proother | residence | retired | singlesrecord | singlestitles | Team | tennishofid | tennishofyear | TOCresult | turnedpro | university | updated | USOpenDoublesjuniorresult | USOpenDoublesresult | USOpenDoublesseniorresult | USOpenjuniorresult | USOpenMixedresult | USOpenresult | USOpenseniorresult | USProresult | WCCCDoublesresult | WCCCMixedDoublesresult | WCCCresult | WCTFinalsresult | WCTFinalsDoublesresult | website | WembleyProresult | WHCCDoublesresult | WHCCMixedDoublesresult | WHCCresult | WheelchairTennisMastersDoublesresult | WheelchairTennisMastersresult | WheelchairWorldTeamCupresult | WightmanCupresult | WimbledonDoublesjuniorresult | WimbledonDoublesresult | WimbledonDoublesseniorresult | Wimbledonjuniorresult | WimbledonMixedresult | Wimbledonresult | Wimbledonseniorresult | WTAChampionshipsDoublesresult | WTAChampionshipsresult }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox tennis biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox tennis biography with conflicting parameters}} | full_name; fullname | country_represented; country represented; country | university; college | medals-title; medaltemplates-title | medals; medaltemplates | medals-expand; medaltemplates-expand }}<noinclude> <!-- Category links go on the /doc subpage; interwiki links go to Wikidata, thank you! --> {{documentation}} </noinclude> 70ev6kbpiosrk6yrgbhcv6frv4s7tg6 14 88133 872060 582065 2026-09-27T16:14:47Z Chongkian 21163 872060 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Ангилал:Төрийн байгууллагын сэдэв]] [[Ангилал:Монголын банк]] [[Ангилал:Төв банк]] a0sr64bj7qnxy3lrhgl5t6gcn0ith32 872062 872060 2026-09-27T16:16:44Z Chongkian 21163 872062 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{commonscat}} [[Ангилал:Төрийн байгууллагын сэдэв]] [[Ангилал:Монголын банк]] [[Ангилал:Төв банк]] 3mgykza637r967pvjd9id543zp0u9vq 0 92326 872055 851367 2026-09-27T13:53:28Z ~2026-51999-37 107812 /* */ 872055 wikitext text/x-wiki '''Хар-Ус нуурын шагшуурга''' шүлэг нь [[Төрийн шагнал]]т яруу найрагч [[Бэгзийн Явуухулан]]гийн [[1959 он]]д бичсэн [[шүлэг]] юм. Явуухулан энэ шүлгээ [[Ховд аймаг|Ховдынхоны]] бахархал болсон [[Хар-Ус нуур]] ба түүний мандал, эргэн тойронд ургасан өндөр хулс, зэгсийг<ref>[http://bataar.mn/n/88544 bataar.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: ''Хар-Ус нуурын шагшуурга дууны хөшөө Ховдод сүндэрлэжээ'', бүтээн босгожээ, нийтлэгдсэн 2019-10-04, хандсан 2019-11-18</ref> хүний сэтгэлийн хөнгөн гунигтай холбон бичсэн байгалийн уянгын бүтээл юм.teneg pizda : ''Намрын салхинд исгэрнэ'' : ''Харахад нэг л уйтгартай'' : ''Намс намс бөхөлзөнө'' :: ''Нүдэнд торойх бараагүй'' :: ''Нуурын ус цэнхэртэнэ'' :: ''Нүцгэн уулс чимээгүй'' :: ''Өнгөн дээр нь сүүдэртэнэ'' : ''Хээлэн үлээх салхи нь'' : ''Нимгэн мандлыг нь бидэрлэнэ'' : ''Зөөлөн исгэрэх шагшуурга'' : ''Хөнгөн уйтгар төрүүлнэ'' :: ''Намрын сэрүүн унахлаар'' :: ''Нуурууд ийм л байдаг уу?'' :: ''Хотон шувуудаа нүүчихлээр'' :: ''Хатан хар ус уйдаа юу?'' == Бусад == Хар-Ус нуурын шагшуурга шүлгэнд [[урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Жамбалын Шараа]] ая оруулсан ба энэхүү дуу нь монголын хорьдугаар зууны шилдэг дуунуудын нэгт багтдаг. Мөн түүнчлэн энэ дуунд зориулан Ховдынхон Хар-Ус нуурын захад хөшөөг босгосон<ref>[http://khovdnews.mn/?id=203118 khovdnews.mn]: ''Хар-Ус нуурын шагшуурга дууны хөшөөг бүтээн босгожээ'', нийтэлсэн сэтгүүлч Н. Батчимэг, Н. Лхагва, нийтлэгдсэн 2019-10-08, хандсан 2019-11-18</ref> байна. == Цахим холбоос == * [https://de.slideshare.net/shand1_Bondok/ss-12997973 Хар-Ус нуурын шагшуурга шүлгийн тухай]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Бэгзийн Явуухулан]] [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] [[Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]] d1o648wl2k0lz5skaezajdaherlt6zn 872056 872055 2026-09-27T13:58:14Z ~2026-51999-37 107812 /* */ 872056 wikitext text/x-wiki '''Хар-Ус нуурын шагшуурга''' шүлэг нь [[Төрийн шагнал]]т яруу найрагч [[Бэгзийн Явуухулан]]гийн [[1959 он]]д бичсэн [[шүлэг]] юм. Явуухулан энэ шүлгээ [[Ховд аймаг|Ховдынхоны]] бахархал болсон [[Хар-Ус нуур]] ба түүний мандал, эргэн тойронд ургасан өндөр хулс, зэгсийг<ref>[http://bataar.mn/n/88544 bataar.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: ''Хар-Ус нуурын шагшуурга дууны хөшөө Ховдод сүндэрлэжээ'', бүтээн босгожээ, нийтлэгдсэн 2019-10-04, хандсан 2019-11-18</ref> хүний сэтгэлийн хөнгөн гунигтай холбон бичсэн байгалийн уянгын бүтээл юм ТЭНЭГ ЛАЛРИЙН ЯНХАНГУУД ЗАЙЛААРАЙ. АМЬДРАЛДАА СОНСОЖ БАЙСАН ХАМГИЙН НОВШИЙН ШҮЛЭГ ПИЗДА ЭНЭ ШҮЛГИЙГ БИЧСЭН ХҮН ТАМД ЗОВООСОЙ == Бусад == Хар-Ус нуурын шагшуурга шүлгэнд [[урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Жамбалын Шараа]] ая оруулсан ба энэхүү дуу нь монголын хорьдугаар зууны шилдэг дуунуудын нэгт багтдаг. Мөн түүнчлэн энэ дуунд зориулан Ховдынхон Хар-Ус нуурын захад хөшөөг босгосон<ref>[http://khovdnews.mn/?id=203118 khovdnews.mn]: ''Хар-Ус нуурын шагшуурга дууны хөшөөг бүтээн босгожээ'', нийтэлсэн сэтгүүлч Н. Батчимэг, Н. Лхагва, нийтлэгдсэн 2019-10-08, хандсан 2019-11-18</ref> байна. == Цахим холбоос == * [https://de.slideshare.net/shand1_Bondok/ss-12997973 Хар-Ус нуурын шагшуурга шүлгийн тухай]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Бэгзийн Явуухулан]] [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] [[Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]] mu45dkjlf2cjmktugkzm3dref5yogww 872057 872056 2026-09-27T15:01:08Z Morkoz 104764 [[Special:Contributions/~2026-51999-37|~2026-51999-37]] ([[User talk:~2026-51999-37|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2026-18491-31|~2026-18491-31]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 851367 wikitext text/x-wiki '''Хар-Ус нуурын шагшуурга''' шүлэг нь [[Төрийн шагнал]]т яруу найрагч [[Бэгзийн Явуухулан]]гийн [[1959 он]]д бичсэн [[шүлэг]] юм. Явуухулан энэ шүлгээ [[Ховд аймаг|Ховдынхоны]] бахархал болсон [[Хар-Ус нуур]] ба түүний мандал, эргэн тойронд ургасан өндөр хулс, зэгсийг<ref>[http://bataar.mn/n/88544 bataar.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: ''Хар-Ус нуурын шагшуурга дууны хөшөө Ховдод сүндэрлэжээ'', бүтээн босгожээ, нийтлэгдсэн 2019-10-04, хандсан 2019-11-18</ref> хүний сэтгэлийн хөнгөн гунигтай холбон бичсэн байгалийн уянгын бүтээл юм. == Агуулга == : ''Хар ус нуурын шагшуурга'' : ''Намрын салхинд исгэрнэ'' : ''Харахад нэг л уйтгартай'' : ''Намс намс бөхөлзөнө'' :: ''Нүдэнд торойх бараагүй'' :: ''Нуурын ус цэнхэртэнэ'' :: ''Нүцгэн уулс чимээгүй'' :: ''Өнгөн дээр нь сүүдэртэнэ'' : ''Хээлэн үлээх салхи нь'' : ''Нимгэн мандлыг нь бидэрлэнэ'' : ''Зөөлөн исгэрэх шагшуурга'' : ''Хөнгөн уйтгар төрүүлнэ'' :: ''Намрын сэрүүн унахлаар'' :: ''Нуурууд ийм л байдаг уу?'' :: ''Хотон шувуудаа нүүчихлээр'' :: ''Хатан хар ус уйдаа юу?'' == Бусад == Хар-Ус нуурын шагшуурга шүлгэнд [[урлагийн гавьяат зүтгэлтэн|Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Жамбалын Шараа]] ая оруулсан ба энэхүү дуу нь монголын хорьдугаар зууны шилдэг дуунуудын нэгт багтдаг. Мөн түүнчлэн энэ дуунд зориулан Ховдынхон Хар-Ус нуурын захад хөшөөг босгосон<ref>[http://khovdnews.mn/?id=203118 khovdnews.mn]: ''Хар-Ус нуурын шагшуурга дууны хөшөөг бүтээн босгожээ'', нийтэлсэн сэтгүүлч Н. Батчимэг, Н. Лхагва, нийтлэгдсэн 2019-10-08, хандсан 2019-11-18</ref> байна. == Цахим холбоос == * [https://de.slideshare.net/shand1_Bondok/ss-12997973 Хар-Ус нуурын шагшуурга шүлгийн тухай]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Бэгзийн Явуухулан]] [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] [[Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]] 61mizcls5i0h34oxlqn4odkeu9f931h 0 118362 872106 868408 2026-09-28T03:48:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 872106 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Shimon Peres in Brazil (cropped 2).jpg|thumb|Шимон Перес, 2009 он]] '''Шимо́н Пе́рес''' (иврит. ‏שמעון פרס‏‎; төрөхдөө ''Ши́мон Пе́рски'' (ивр. ‏שמעון פֶּרְסְקי‏‎, [[Польш хэл|польш.]] ''Szymon Perski''); 1923 оны 8-р сарын 2-нд, Вишнёво, [[Польш]] - өнөөгийн Беларусийн Минск хотын ойролцоо тосгонд төрсөн - 2016 оны 9-р сарын 28-нд [[Израил]]<nowiki/>ийн Рамат-Ганд нас барсан) - Израил улсын улс төрч, төрийн зүтгэлтэн, Ерөнхийлөгч. Израил улсын (2007-2014) 9 дахь Ерөнхийлөгч. Кнессетын 1959-2007 онуудад олон удаагийн гишүүн, "Мапай", РАФИ, "Авода" болон "Кадима" намуудаас сонгогдож байсан. Израил улсын 8 дахь Ерөнхий сайд (хоёр удаа, 1984—1986, 1995—1996). == Намтар == Эцэг нь Гецл (Ицхак) Перски (1896—1962), худалдаачин байсан. Эх нь Сара Перска (Мельцер, 1905—1969) дунд сургуулийн номын санч, орос хэлний багш байсан. 1931 онд эцэг нь палестин руу эхлээд цагаачилж араас 1934 онд эх, ах Гершоны хамт Шимон цагаачилсан байна. [[Тел-Авив]] хотноо «Бальфур» гимназийн бага, дунд сургууль төгссөн. 1947 онд нууц цэргийн "Хагана" бүлгэмд орж [[Давид Бен-Гурион]], [[Леви Эшкол]] нартай танилцсан байна. Тусгаар тогтнолын дайны үеэр Перес Израилийн Батлан ​​хамгаалах яамны Ерөнхий захирлын туслах болж, зэвсэг худалдан авах, техник хэрэгсэл олж авах ажлыг хариуцаж, цэргийн албан хаагчдыг элсүүлэх ажилд оролцож, 1948 онд түүнийг Батлан ​​хамгаалах яамны тэнгисийн цэргийн хэлтсийн даргын албан тушаалд шилжүүлэв. 1949 онд тэрээр АНУ-д Израилийн Батлан ​​хамгаалах яамны төлөөлөгчдийн тэргүүнээр томилогдов. Төлөөлөгчийн газар ажиллаж байхдаа тэрээр Нью-Йоркийн Их Сургуулийн Нийгмийн Судалгааны Шинэ Сургууль, Харвардын Их Сургуулийн Захиргааны Удирдлагын Сургуульд суралцаж амжжээ. 1952 онд Перес БХЯ-ны дэд даргаар томилогдон, 1953 онд 29 настайдаа БХЯ-ны хамгийн залуу Ерөнхий захирал болжээ. 1954 оноос хойш Батлан ​​​​хамгаалах яамны ерөнхий захирлын албан тушаалд Перес Франц, Их Британитай хамтран 1956 оны [[Суэцийн сувагийн дайн|Суэцийн]] [[Суэцийн сувагийн дайн|сувагийн дайны]] төлөвлөлтөд оролцож байжээ. Пересийг Давид Бен-Гурион Парис руу илгээж, Францын засгийн газартай нууц уулзалт хийж байсан. Шимон Перес анх 1959 оны [[Кнессет|Кнессетын]] сонгуульд Мапай намаас гишүүнээр сонгогдсон юм. Түүнд батлан ​​​​хамгаалахын дэд сайдын албан тушаалыг өгсөн бөгөөд тэрээр 1965 он хүртэл энэ албан тушаалыг хашиж байсан (Ерөнхий сайд Дэвид Бен-Гурион, Леви Эшкол нарын удирдлага дор Израилийн 9, 10, 11, 12-р засгийн газарт энэ албан тушаалыг мөн хашиж байжээ). Мөн энэ үеэр тэрээр [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннедитэй]] хэлэлцээр хийж, АНУ-ын цэргийн техник хэрэгслийг Израильд анх удаа худалдаалсан нь Хавк зенитийн пуужин худалдаалсан байна. Ш.Перес бол Рафи намын хамтран үүсгэн байгуулагч байв. Тус нам 1968 онд Мапай намтай эвлэрч, Израилийн Хөдөлмөрийн намыг (''Israeli Labor Party'') байгуулжээ. Дараа нь Хөдөлмөрийн нам Зүүний үзэлтнүүдийн холбоонд (Эвсэл) элссэн. 1969 онд тэрээр 15 дахь Засгийн газарт (Ерөнхий сайд [[Голда Меир|Голда Мейрийн]] удирдсан) цагаачдын шингээлтийн сайдаар томилогдсон бөгөөд 1970 онд (мөн 15 дахь засгийн газарт) Тээвэр, харилцаа холбооны сайд болжээ. Үүний дараа тэрээр Г.Мейрийн удирдсан 16 дахь засгийн газарт Мэдээллийн сайдаар ажиллаж байсан. Шимон Перес 1974 оны Израилийн Хөдөлмөрийн намын удирдагчийн сонгуульд (мөн үнэндээ Израилийн ерөнхий сайдын албан тушаалд) [[Ицхак Рабин|Ицхак Рабины]] гол өрсөлдөгч байсан бөгөөд Йом Киппурын дайны дараа Голда Мейр огцорсны дараа болсон Израилийн Хөдөлмөрийн намын удирдагчийн албан тушаалд (мөн үнэндээ Израилийн ерөнхий сайдын албан тушаалд) Рабины гол өрсөлдөгч байсны дараа [[Ицхак Рабин|Ицхак Рабины]] удирдсан 17 дахь засгийн газарт Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар томилогдсон байна. 1976 оны 6-р сарын 27-нд Перес Батлан ​​​​хамгаалахын сайд байхдаа Ерөнхий сайд И.Рабинтай хамтран Парис руу ниссэн Air France нислэгийн 248 зорчигчийг Палестины онгоц барьцаалагчид барьцаалж, Парисаас 2000 милийн зайд орших Африкийн Уганда руу нисгэсэн террорист халдлагын хариу арга хэмжээг авчээ. Перес намын удирдагчаар анх удаа сонгогдохдоо Хөдөлмөрийн нам болон Эвслийн эвслийг анх удаа сонгуульд ялагдал хүлээлгэсэн бөгөөд энэ үр дүн нь нэгдүгээр байрт шалгарсан [[Ликуд|Ликуд намд]] ([[Менахем Бегин]] тэргүүтэй) зүүний үзэлтнүүдийг хассан эвсэл байгуулах боломжийг олгосон юм. 1977 оны 6-р сарын 20-нд Ликудын удирдсан шинэ засгийн газар байгуулагдахад Пересийн албан бус ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллах хугацаа дуусгавар болсон.{{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Перес, Шимон}} [[Ангилал:Израилын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Израилын шадар сайд]] [[Ангилал:Израилын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Израилын цагаачлалын сайд]] [[Ангилал:Израилын сангийн сайд]] [[Ангилал:Израилын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Израилын харилцааны сайд]] [[Ангилал:Израилын шашны сайд]] [[Ангилал:Израилын зам тээврийн сайд]] [[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын орлогч сайд]] [[Ангилал:Кнессетийн гишүүн]] [[Ангилал:Авода Намын гишүүн]] [[Ангилал:Маарах Намын гишүүн]] [[Ангилал:Кадима Намын гишүүн]] [[Ангилал:Мапай Намын гишүүн]] [[Ангилал:Гистадрутын тэргүүн]] [[Ангилал:Хаганагийн хүн]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын мөргөлдөөний хүн]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны Их-Од хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (их загалмайн хүндэт хүлэг баатар)]] [[Ангилал:Бар-Иланы Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Израилын хүн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1923 онд төрсөн]] [[Ангилал:2016 онд өнгөрсөн]] fe7dasu5dvbbh9jsjtx59of30bh8b4w 0 123628 872053 718112 2026-09-27T12:43:56Z Egzs 88168 872053 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Soviet Union 1988 CPA 5942 stamp (Perestroika (reformation). Worker. Industries and agriculture).jpg|thumb|337x337px|ЗХУ-ын "Перестройка" дурсгалын шуудангийн марк, 1988 он.]] '''Өөрчлөн байгуулалт''' буюу '''"Перестройка"''' гэдэг нь [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист нам|Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Намын]] Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёвын]] 1985 онд санаачилсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын эдийн засаг, улс төрийн бүтцэд гарсан өөрчлөлтийг хэлдэг байсан Зөвлөлтийн намын удирдлагын шинэчлэл, шинэ үзэл санааны ерөнхий нэр юм. 1987 онд ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв Хорооны 1-р сарын Бага хурлаар перестройкийг төрийн шинэ чиглэл болгон зарласан үед өөрчлөлт шинэчлэлийн албан ёсны эхлэл гэж тооцогддог. Шинэчлэлийн зорилго нь ЗХУ-д бий болсон нийгэм-улс төр, эдийн засгийн тогтолцоог иж бүрэн ардчилах явдал байжээ. Эдийн засгийн шинэчлэлийн төлөвлөгөөг өмнө нь ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Юрий Андропов|Юрий Андроповын]] захиалгаар 1983-1984 онд боловсруулж байжээ. 1985 оны 4-р сарын 23-ны өдрийн ЗХУ-ын Төв Хорооны Бүгд хурал дээр М.Горбачёв тухайн үеийн эдийн засгийн тогтолцоог боловсронгуй болгох "''Хурдатгал''" /[[Орос хэл|орос]]. ускорение/ гэж анх удаа тунхаглав. Гэсэн хэдий ч эдгээр арга хэмжээ нь зөвхөн эдийн засагт хамаатай бөгөөд гол төлөв захиргааны шинж чанартай байсан ажээ. 1987 оны 1-р сарын 27-нд болсон ЗХУКН-ын Төв Хорооны чуулганы дараа бүхэл бүтэн тогтолцооны үндсэн шинэчлэл, түүний дотор улс төрийн өөрчлөлтүүд эхэлсэн. ''Өөрчлөн байгуулалт'' нь "''зогсонги эрин" /застой/ үе''ийг даван туулах, улс орны амьдралын бүхий л талыг шинэчлэх зорилт бөгөөд зайлшгүй шаардлагатай гэж тодорхойлсон байна. Нийгмийн нэрт эрдэмтэн [[Александр Яковлев|А.Яковлев]] (Дэлхийн Эдийн засаг, олон улсын харилцааны хүрээлэн), [[Станислав Шаталин|С.Шаталин]] (ЗХУ-ын ШУА-ийн Эдийн засаг-математикийн хүрээлэн), [[Татьяана Заславская|Т.Заславская]] (Олон нийтийн санал асуулгын төв), [[Евгений Примаков|Е.Примаков]] (Дэлхийн Эдийн засаг, олон улсын харилцааны хүрээлэн), [[Леонид Абалкин|Л.Абалкин]] (ЗХУ-ын ШУА-ийн Эдийн засгийн хүрээлэн) нар "өөрчлөн байгуулалтын" үзэл санааг боловсруулах цөм болж чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Оросын нийгэм "өөрчлөн байгуулалтын" үр дүнг янз бүрээр хүлээн авч тайлбарладаг. Шинэчлэлийн зорилгыг зөвхөн хэсэгчлэн биелүүлсэн: нийгмийг ардчилсан болгож, ил тод байдал нэвтрүүлж, цензурыг халж, барууны орнуудтай харилцах харилцааг сайжруулав. Үүний зэрэгцээ ЗСБНХУ-ын эдийн засаг хямарч эхэлсэн бөгөөд улс төрийн үүднээс авч үзвэл, өөрчлөн байгуулалтын үр дүн нь үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн, эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл эцэсдээ ЗХУ задран уналтын эхлэл болсон гэж үздэг. == Үгний нэр томьёо == 1986 оны 4-р сарын 8-нд М.С.Горбачёв [[Тольятти]] хотод айлчлах үеэрээ улс төр, эдийн засгийн өөрчлөлтийг илэрхийлсэн "перестройка" гэдэг үгийг анх хэрэглэж эргэлтэнд оруулсан байна. == Өөрчлөн байгуулалтын эхний үе (1985 оны 3-р сараас 1987 оны 1-р сар) == 1985 оны 3-р сарын 11-нд М.Горбачёв ЗСБНХУ-ын засгийн эрхэнд гарч, 4-р сарын 23-нд ЗХУКН-ын Төв Хорооны Бүгд хурал дээр "улс орны нийгэм, эдийн засгийг эрчимжүүлэх" уриан дор тогтолцоог шинэчлэх шаардлагатайг анх албан ёсоор зарласан байна. Өөрөөр хэлбэл шинжлэх ухаан, технологийн дэвшлийн ололтыг үр дүнтэй ашиглах, хүний ​​хүчин зүйлийг идэвхжүүлэх, төлөвлөлтийн горимд өөрчлөлт оруулах үндсэн дээр социалист замаар ахиц дэвшлийг хурдасгах гэсэн санаа илэрхийлж байжээ. Эдийн засгийг эрчимжүүлэх, шинжлэх ухаан, технологийн дэвшлийг хурдасгах нь гол явдал байсан. М.Горбачёвын үеийн байнга хэргэлдэг үг болох "''Ил тод байдал''" /гласность/, "''ардчилал''" /демократизация/, "''социалист зах зээл''" /социалистический рынок/ болон бусад зүйлсийн талаар хараахан ярьж эхлээгүй байсан юм. Энэ үед ямар ч огцом алхам хийгээгүй, гадна талаас нь харахад бараг бүх зүйл хэвээрээ байсан. Үүний зэрэгцээ, 1985-1986 онд Брежневийн үеийн удирдлагад байсан хуучин багийг шинэ багаар сольсон. Яг тэр үед А.Н.Яковлев, Е.К.Лигачев, Н.И.Рыжков, [[Борис Ельцин|Б.Н.Ельцин]], А.И.Лукьянов зэрэг ирээдүйн үйл явдлын идэвхтэй оролцогчдыг тус улсын удирдлагад оруулж ирсэн юм. Горбачёв ЗХУ-ын Төрийн эрхэнд гарсны дараа [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] болон барууны орнуудтай харилцах харилцаа бага зэрэг дулааруулсан. Олон улсын тавцанд мэдэгдэхүйц өөрчлөлт зөвхөн 1987 оны намар буюу ЗСБНХУ "Дунд болон ойрын тусгалын пуужин устгах" гэрээ, хэлэлцээрийг бэлтгэх үед томоохон буулт хийхээр тохиролцоонд хүрсэн үеэс эхлэлтэй юм. == Өөрчлөн байгуулалтын хоёрдугаар үе (1987 оны 1-р сараас 1989 оны 6-р сар) == 1986 оны эцэс - 1987 оны эхээр Горбачёвын удирдлагын баг улс орны нөхцөл байдлыг зөвхөн захиргааны арга хэмжээ авах замаар өөрчлөх боломжгүй гэсэн дүгнэлтэд хүрч, "ардчилсан социализмын" үзэл санааны дагуу тогтолцоог шинэчлэх оролдлого хийсэн. Үүнд 1986 онд ЗХУ-ын эдийн засагт хоёр том цохилт үндсэн нөлөө үзүүлсэн: 1.Газрын тосны үнийн огцом уналт, 2.Чернобылийн атомын станцын гамшиг. Энэ үед В.Гроссман, А.Платонов, Е.Замятин, [[Михаил Булгаков|М.Булгаков]], [[Борис Пастернак|Б.Пастернак]] нарын өмнө нь хориглогдсон байсан бараг бүх бүтээл хэвлэгдсэн; Нийгэмд шуугиан тарьсан шинэ номууд: [[Чингиз Айтматов|Ч.Айтматов]]<nowiki/>ын "Үхлийн тавцан", [[Анатолий Рыбаков|А.Рыбаков]]<nowiki/>ын "Арбатын хүүхдүүд", В.Дудинцевийн "Цагаан хувцас" романууд гарсан. == Өөрчлөн байгуулалтын гуравдугаар үе (1989 оны 6-р сараас 1991 оны 9-р сар) == Эцсийн үе буюу энэ хугацаанд улс орны нөхцөл байдал огцом тогтворгүй болж эхэлсэн байна. ЗХУ-ын Ардын депутатуудын анхдугаар Их хурлын дараа нийгмийг ардчиллын үр дүнд бий болсон улс төрийн шинэ бүлгүүд болон коммунист нам хоорондын сөргөлдөөн эхэлсэн байна. Дээрээс санаачлан анх 1989 оны хоёрдугаар хагаст өөрчлөлтүүд эрх баригчдын хяналтаас гарчээ. Эдийн засаг дахь хүндрэлүүд нь бүрэн хэмжээний хямрал болж хувирсан: 1989 онд эдийн засгийн өсөлт огцом буурч, 1990 онд уналтаар солигдож, 1991 оны эцэс гэхэд улс орон эдийн засгийн сүйрлийн ирмэг дээр тулж иржээ. Нийгэм дэх "перестройк"-ийн сэтгэл хөөрөл үгүй болж, ирээдүйд итгэх итгэлгүй болж, коммунизмын эсрэг хөдөлгөөр газар авсан байна. 1991 оны 3-р сарын 17-нд болсон бүх нийтийн санал асуулгад 77 орчим хувь нь ЗСБНХУ-ын нэгдмэл байдлыг хадгалахыг дэмжиж, 15 Бүгд найрамдах улсын 9 нь түүнд оролцож 4-р сард Холбооны гэрээ 8-р сарын 20-нд байгуулахаар хойшлуулсан юм. Уг баримт бичигт гарын үсэг зурахаас нэг өдрийн өмнө цэргээ Москва руу илгээв - 1991 оны 8-р сарын 3-ны өдрийн төрийн эргэлт эхэлсэн бөгөөд үүний дараа ЗХУ-ыг бүтнээр нь үлдээх ямар ч боломж байхгүй болсон. Улмаар 1991 оны арванхоёрдугаар сарын 1-нд [[Украин]] өөрийн тусгаар тогтнолоо зарлав. 12-р сарын 7-8-нд Вискули (Минск) дахь өргөөнд Орос, Украин, Беларусийн удирдагчид [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нийгэмлэг]]<nowiki/>ийг /ТУХН/ байгуулах тухай [[Беловежийн тунхагт]] гарын үсэг зурж, Алма-Атагийн хэлэлцээний дараа хүчин төгөлдөр болсон (1991 оны 12-р сарын 21-нд), үүнд хуучин ЗХУ-ын 11 Бүгд найрамдах улс багтсан юм. == Өөрчлөн байгуулалтын дөрөвдугаар үе (1991 оны 9-р сараас 12-р сар) == [[Ангилал:ЗХУ-ын түүх]] [[Ангилал:Михаил Сергеевич Горбачёв]] j1do4oju58gworqyfxr0s2n4d8vvysr 872054 872053 2026-09-27T12:44:29Z Egzs 88168 872054 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Soviet Union 1988 CPA 5942 stamp (Perestroika (reformation). Worker. Industries and agriculture).jpg|thumb|337x337px|ЗХУ-ын "Перестройка" дурсгалын шуудангийн марк, 1988 он.]] '''Өөрчлөн байгуулалт''' буюу '''"Перестройка"''' гэдэг нь [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Нам|Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Намын]] Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёвын]] 1985 онд санаачилсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын эдийн засаг, улс төрийн бүтцэд гарсан өөрчлөлтийг хэлдэг байсан Зөвлөлтийн намын удирдлагын шинэчлэл, шинэ үзэл санааны ерөнхий нэр юм. 1987 онд ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв Хорооны 1-р сарын Бага хурлаар перестройкийг төрийн шинэ чиглэл болгон зарласан үед өөрчлөлт шинэчлэлийн албан ёсны эхлэл гэж тооцогддог. Шинэчлэлийн зорилго нь ЗХУ-д бий болсон нийгэм-улс төр, эдийн засгийн тогтолцоог иж бүрэн ардчилах явдал байжээ. Эдийн засгийн шинэчлэлийн төлөвлөгөөг өмнө нь ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Юрий Андропов|Юрий Андроповын]] захиалгаар 1983-1984 онд боловсруулж байжээ. 1985 оны 4-р сарын 23-ны өдрийн ЗХУ-ын Төв Хорооны Бүгд хурал дээр М.Горбачёв тухайн үеийн эдийн засгийн тогтолцоог боловсронгуй болгох "''Хурдатгал''" /[[Орос хэл|орос]]. ускорение/ гэж анх удаа тунхаглав. Гэсэн хэдий ч эдгээр арга хэмжээ нь зөвхөн эдийн засагт хамаатай бөгөөд гол төлөв захиргааны шинж чанартай байсан ажээ. 1987 оны 1-р сарын 27-нд болсон ЗХУКН-ын Төв Хорооны чуулганы дараа бүхэл бүтэн тогтолцооны үндсэн шинэчлэл, түүний дотор улс төрийн өөрчлөлтүүд эхэлсэн. ''Өөрчлөн байгуулалт'' нь "''зогсонги эрин" /застой/ үе''ийг даван туулах, улс орны амьдралын бүхий л талыг шинэчлэх зорилт бөгөөд зайлшгүй шаардлагатай гэж тодорхойлсон байна. Нийгмийн нэрт эрдэмтэн [[Александр Яковлев|А.Яковлев]] (Дэлхийн Эдийн засаг, олон улсын харилцааны хүрээлэн), [[Станислав Шаталин|С.Шаталин]] (ЗХУ-ын ШУА-ийн Эдийн засаг-математикийн хүрээлэн), [[Татьяана Заславская|Т.Заславская]] (Олон нийтийн санал асуулгын төв), [[Евгений Примаков|Е.Примаков]] (Дэлхийн Эдийн засаг, олон улсын харилцааны хүрээлэн), [[Леонид Абалкин|Л.Абалкин]] (ЗХУ-ын ШУА-ийн Эдийн засгийн хүрээлэн) нар "өөрчлөн байгуулалтын" үзэл санааг боловсруулах цөм болж чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Оросын нийгэм "өөрчлөн байгуулалтын" үр дүнг янз бүрээр хүлээн авч тайлбарладаг. Шинэчлэлийн зорилгыг зөвхөн хэсэгчлэн биелүүлсэн: нийгмийг ардчилсан болгож, ил тод байдал нэвтрүүлж, цензурыг халж, барууны орнуудтай харилцах харилцааг сайжруулав. Үүний зэрэгцээ ЗСБНХУ-ын эдийн засаг хямарч эхэлсэн бөгөөд улс төрийн үүднээс авч үзвэл, өөрчлөн байгуулалтын үр дүн нь үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн, эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл эцэсдээ ЗХУ задран уналтын эхлэл болсон гэж үздэг. == Үгний нэр томьёо == 1986 оны 4-р сарын 8-нд М.С.Горбачёв [[Тольятти]] хотод айлчлах үеэрээ улс төр, эдийн засгийн өөрчлөлтийг илэрхийлсэн "перестройка" гэдэг үгийг анх хэрэглэж эргэлтэнд оруулсан байна. == Өөрчлөн байгуулалтын эхний үе (1985 оны 3-р сараас 1987 оны 1-р сар) == 1985 оны 3-р сарын 11-нд М.Горбачёв ЗСБНХУ-ын засгийн эрхэнд гарч, 4-р сарын 23-нд ЗХУКН-ын Төв Хорооны Бүгд хурал дээр "улс орны нийгэм, эдийн засгийг эрчимжүүлэх" уриан дор тогтолцоог шинэчлэх шаардлагатайг анх албан ёсоор зарласан байна. Өөрөөр хэлбэл шинжлэх ухаан, технологийн дэвшлийн ололтыг үр дүнтэй ашиглах, хүний ​​хүчин зүйлийг идэвхжүүлэх, төлөвлөлтийн горимд өөрчлөлт оруулах үндсэн дээр социалист замаар ахиц дэвшлийг хурдасгах гэсэн санаа илэрхийлж байжээ. Эдийн засгийг эрчимжүүлэх, шинжлэх ухаан, технологийн дэвшлийг хурдасгах нь гол явдал байсан. М.Горбачёвын үеийн байнга хэргэлдэг үг болох "''Ил тод байдал''" /гласность/, "''ардчилал''" /демократизация/, "''социалист зах зээл''" /социалистический рынок/ болон бусад зүйлсийн талаар хараахан ярьж эхлээгүй байсан юм. Энэ үед ямар ч огцом алхам хийгээгүй, гадна талаас нь харахад бараг бүх зүйл хэвээрээ байсан. Үүний зэрэгцээ, 1985-1986 онд Брежневийн үеийн удирдлагад байсан хуучин багийг шинэ багаар сольсон. Яг тэр үед А.Н.Яковлев, Е.К.Лигачев, Н.И.Рыжков, [[Борис Ельцин|Б.Н.Ельцин]], А.И.Лукьянов зэрэг ирээдүйн үйл явдлын идэвхтэй оролцогчдыг тус улсын удирдлагад оруулж ирсэн юм. Горбачёв ЗХУ-ын Төрийн эрхэнд гарсны дараа [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] болон барууны орнуудтай харилцах харилцаа бага зэрэг дулааруулсан. Олон улсын тавцанд мэдэгдэхүйц өөрчлөлт зөвхөн 1987 оны намар буюу ЗСБНХУ "Дунд болон ойрын тусгалын пуужин устгах" гэрээ, хэлэлцээрийг бэлтгэх үед томоохон буулт хийхээр тохиролцоонд хүрсэн үеэс эхлэлтэй юм. == Өөрчлөн байгуулалтын хоёрдугаар үе (1987 оны 1-р сараас 1989 оны 6-р сар) == 1986 оны эцэс - 1987 оны эхээр Горбачёвын удирдлагын баг улс орны нөхцөл байдлыг зөвхөн захиргааны арга хэмжээ авах замаар өөрчлөх боломжгүй гэсэн дүгнэлтэд хүрч, "ардчилсан социализмын" үзэл санааны дагуу тогтолцоог шинэчлэх оролдлого хийсэн. Үүнд 1986 онд ЗХУ-ын эдийн засагт хоёр том цохилт үндсэн нөлөө үзүүлсэн: 1.Газрын тосны үнийн огцом уналт, 2.Чернобылийн атомын станцын гамшиг. Энэ үед В.Гроссман, А.Платонов, Е.Замятин, [[Михаил Булгаков|М.Булгаков]], [[Борис Пастернак|Б.Пастернак]] нарын өмнө нь хориглогдсон байсан бараг бүх бүтээл хэвлэгдсэн; Нийгэмд шуугиан тарьсан шинэ номууд: [[Чингиз Айтматов|Ч.Айтматов]]<nowiki/>ын "Үхлийн тавцан", [[Анатолий Рыбаков|А.Рыбаков]]<nowiki/>ын "Арбатын хүүхдүүд", В.Дудинцевийн "Цагаан хувцас" романууд гарсан. == Өөрчлөн байгуулалтын гуравдугаар үе (1989 оны 6-р сараас 1991 оны 9-р сар) == Эцсийн үе буюу энэ хугацаанд улс орны нөхцөл байдал огцом тогтворгүй болж эхэлсэн байна. ЗХУ-ын Ардын депутатуудын анхдугаар Их хурлын дараа нийгмийг ардчиллын үр дүнд бий болсон улс төрийн шинэ бүлгүүд болон коммунист нам хоорондын сөргөлдөөн эхэлсэн байна. Дээрээс санаачлан анх 1989 оны хоёрдугаар хагаст өөрчлөлтүүд эрх баригчдын хяналтаас гарчээ. Эдийн засаг дахь хүндрэлүүд нь бүрэн хэмжээний хямрал болж хувирсан: 1989 онд эдийн засгийн өсөлт огцом буурч, 1990 онд уналтаар солигдож, 1991 оны эцэс гэхэд улс орон эдийн засгийн сүйрлийн ирмэг дээр тулж иржээ. Нийгэм дэх "перестройк"-ийн сэтгэл хөөрөл үгүй болж, ирээдүйд итгэх итгэлгүй болж, коммунизмын эсрэг хөдөлгөөр газар авсан байна. 1991 оны 3-р сарын 17-нд болсон бүх нийтийн санал асуулгад 77 орчим хувь нь ЗСБНХУ-ын нэгдмэл байдлыг хадгалахыг дэмжиж, 15 Бүгд найрамдах улсын 9 нь түүнд оролцож 4-р сард Холбооны гэрээ 8-р сарын 20-нд байгуулахаар хойшлуулсан юм. Уг баримт бичигт гарын үсэг зурахаас нэг өдрийн өмнө цэргээ Москва руу илгээв - 1991 оны 8-р сарын 3-ны өдрийн төрийн эргэлт эхэлсэн бөгөөд үүний дараа ЗХУ-ыг бүтнээр нь үлдээх ямар ч боломж байхгүй болсон. Улмаар 1991 оны арванхоёрдугаар сарын 1-нд [[Украин]] өөрийн тусгаар тогтнолоо зарлав. 12-р сарын 7-8-нд Вискули (Минск) дахь өргөөнд Орос, Украин, Беларусийн удирдагчид [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нийгэмлэг]]<nowiki/>ийг /ТУХН/ байгуулах тухай [[Беловежийн тунхагт]] гарын үсэг зурж, Алма-Атагийн хэлэлцээний дараа хүчин төгөлдөр болсон (1991 оны 12-р сарын 21-нд), үүнд хуучин ЗХУ-ын 11 Бүгд найрамдах улс багтсан юм. == Өөрчлөн байгуулалтын дөрөвдугаар үе (1991 оны 9-р сараас 12-р сар) == [[Ангилал:ЗХУ-ын түүх]] [[Ангилал:Михаил Сергеевич Горбачёв]] 2ss0301tkhidhko6drmxo1w0e9k34vj 0 123716 872059 834952 2026-09-27T16:14:12Z Chongkian 21163 872059 wikitext text/x-wiki [[File:Mongolbank headquarters Ulaanbaatar.jpg|thumb|Монголбанк]] '''Монголбанк'''- Монгол Улсын хэмжээнд төрийн мөнгөний бодлогыг хэрэгжүүлэх эрх бүхий байгууллага. Монгол Улсын Төв Банкийг Монголбанк гэж нэрлэнэ. Монголбанкны төв нь Монгол Улсын нийслэлд байрлана. Монголбанк нь төрөөс үүсгэн байгуулсан хуулийн этгээд бөгөөд тогтоосон загвараар хийсэн тамга, тэмдэг, албан бичгийн хэвлэмэл хуудас хэрэглэдэг байна. Монголбанкны үндсэн зорилт нь үндэсний мөнгөн тэмдэгт-төгрөгийн тогтвортой байдлыг хангахад оршино. Монголбанк өөрийн үндсэн зорилтын хүрээнд санхүүгийн зах зээл, банкны тогтолцооны тогтвортой байдлыг хангах замаар үндэсний эдийн засгийн тэнцвэртэй хөгжилд дэмжлэг үзүүлнэ. Монголбанк Төв банк/Монголбанк/-ны тухай хуульд заасан өөрийн зорилтыг биелүүлэхийн тулд дараахь чиглэлээр үйл ажиллагаа эрхэлнэ. Үүнд: # мөнгөн тэмдэгт гүйлгээнд гаргах; # мөнгөний бодлого боловсруулж, хэрэгжүүлэх; # Засгийн газрын санхүүгийн зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэх; # банкны үйл ажиллагаанд хяналт тавих; # банк хоорондын төлбөр тооцоог зохион байгуулах; # гадаад валютын улсын нөөцийг эзэмшиж, удирдах. Монголбанк өдгөө удирдлага /Ерөнхийлөгч, Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгч/, 10 газар, 1 төв, 14 хэлтэс, есөн алба, 3 бие даасан алба, нэг төлбөр тооцооны төв, аймаг орон нутаг дахь таван хэлтэс, 12 салбартайгаар төрийн мөнгөний бодлогыг хэрэгжүүлж, арилжааны банкуудын үйл ажиллагааг хянан чиглүүлж байна. Олон улсын түвшинд Монголбанкны хамтын ажиллагаа өргөжиж дэлхийн олон орны Төв банкуудтай ажил хэргийн холбоотой хамтран ажиллаж байна. == Түүх == [[Хубилай хаан]] [[1260 он|1260 онд]] [[Монголын эзэнт гүрэн|Монголын Эзэнт гүрний]] нийслэл [[Хархорум|Хархорумд]] анхны банкыг байгуулж байсан ба аравт, хорьт, зуут, мянгатын дэвсгэрт бүхий мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулж, 1280 он хүртэл ашиглаж байжээ. Энэ үед “Цаасан мөнгө тушаах банк”, “Олон замд тэгшитгэх банк” нэртэй банкуудыг байгуулж байсан түүхтэй. 1911 оны Монголын үндэсний хувьсгалын дараа Автономит Монгол Улсын Засгийн газар өөрийн үндэсний банк байгуулах гэж хэд хэдэн удаа оролдсон боловч хөрөнгө мөнгөгүй, үндэсний боловсон хүчин дутмаг байсан тул энэ оролдлого амжилтад хүрээгүй байна. Үүний дараа буюу 1914 онд Сангийн сайд Г.Чагдаржавын удирдлаган дор Оросын Сибирийн худалдааны банкны санхүүжилтээр Монголын үндэсний банкийг нийслэл Өргөд нээжээ. Тус банкны дүрэмд зааснаар Монголын мөнгөн дэвсгэртийг нэг сая рублийн мөнгөн дэвсгэртээр чөлөөтэй сольж, мөнгөн зоос гаргах эрхтэй байсан. 1921 онд Өргөө хотыг Цагаан гвардийн генерал Унгерн фон Штернберг эзэлжээ. Түүний зарлигаар 1921 оны 4-р сард хуц, бух, адуу, тэмээний дүрс бүхий 10, 25, 50, 100 монгол долларыг гаргасан нь Монголын эзэнт гүрний үеэс хойш бодитойгоор анхны үндэсний мөнгөн тэмдэгт болсон юм. 1924 оны 6-р сарын 2-нд Монгол, Зөвлөлт Орос улсын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банк байгуулагджээ. Анх нээгдэхдээ 260 мянган янчааны хөрөнгөтэй, 22 орон тоотой, үүний дотор зөвлөлтийн мэргэжилтэн 18, монгол ажилчид 4 байжээ. Энэ бол Монголбанкны суурь тавигдсан түүхт үйл явдал байв. 1920-иод онд мөнгөний шинэчлэлт хийж, Монголын үндэсний мөнгөн тэмдэгт төгрөгийг гүйлгээнд гаргаж, худалдаа бэлтгэлийн ажиллагааг санхүүжүүлж, зах зээлийн барааны хангамж, үнийн хөдөлгөөнийг зохицуулж, ардын аж ахуйтанд зээл олгож байсан нь Монголбанкны үндсэн үйл ажиллагаа болж байлаа. Тэр үед Монголбанкны бүх ажилчдын 20 хүрэхгүй хувийг монголчууд бүрдүүлж байсан тоо баримт бий. 1950-иад он гэхэд Монголбанкны аппарат өргөжин бэхжиж бүх аймаг, томоохон хот сууринд өөрийн салбартай болж, ЗХУ-ын мэргэжилтнүүдийн тусламжаар үндэсний боловсон хүчин бэлтгэгдэж нийт ажилчдын 98 хувийг эзлэх болов. ЗХУ Монголбанкинд оруулсан өөрийн хувь хөрөнгө, хувьцааг 1954 онд монголын талд шилжүүлэн өгснөөр Монголбанк БНМАУ-ын Улсын банк болон зохион байгуулагджээ. 1950-иас 1991 он хүртэл Улсын банкны даргын албан тушаалыг Г.Балжид, Л.Лхамсүрэн, П.Төмөр, Д.Данзан, Г.Хүдэрчулуун нар хашиж байсан бөгөөд энэ хугацаанд 400 гаруй санхүү банкны тэргүүний ажилтан төрсөн байна. 1990 онд улс төр, нийгэм, эдийн засагт шинэчлэл хийгдэж 1990 онд "Аж ахуйн банк байгуулах болон түүний үйл ажиллагааны нийтлэг дүрэм", 1991 онд "Банкны тухай хууль" батлагдсанаар Монгол Улсад 2 шатлалт банкны тогтолцооны хөрс суурь тавигджээ. Банкны 2 шатлалтай тогтолцоонд шилжсэнээс хойш өдгөөг хүртэл арилжааны 31 банк байгуулагдаж, үйл ажиллагаа явуулснаас 17 банк нь өөрийн үйл ажиллагааны алдаа, эндэгдлээс шалтгаалан санхүү, төлбөрийн чадваргүй болон дампуурч, дүрмийн санг тогтоосон хэмжээнд хүргээгүй, бусад банктай нэгдэх, татан буугдах зэргээр үйл ажиллагаагаа зогсоож Монголбанкнаас олгосон тусгай зөвшөөрлийг хүчингүй болгож байжээ. Шилжилтийн хүнд хэцүү үед Монголбанкийг толгойлох, 2 шатлалтай банкны тогтолцоог бэхжүүлэх хүндхэн үүрэг хариуцлага Н.Жаргалсайхан, Д.Моломжамц, Ж.Үнэнбат, О.Чулуунбат, А.Батсүх, Л.Пүрэвдорж нарт оногдож байжээ. Тэд банкны системийн тогтвортой байдлыг хангах, мөнгөний нийлүүлэлтийг зохистой түвшинд барих, төгрөгийн ханшийг хамгаалах, инфляцын түвшинг тууштай бууруулах, эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих тал дээр анхаарал тавин, хүчин чармайлт гарган ажиллаж байв. 2016 оны байдлаар нийт 14 арилжааны банк үйл ажиллагаагаа явуулж байгаагаас төрийн өмчийн /Төрийн банк/ нэг банк байна. Эдгээр банкны 1386 салбар, нэгжээр дамжуулан Монгол Улсын бүх аймаг, хот, сум, суурин газруудад үйлчилж байгаа бөгөөд тэдгээрт 13,564 ажиллагсад ажиллаж манай улсын аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдэд банкны үйлчилгээг хүргэж байна. == Монголбанкны үе үеийн удирдлага == * В.И.Комар (орос, 1924—1931) * Д.И.Микилман (орос, 1924—1931) * Н.И.Дойчман (орос,1924—1931) * С.Довчин (1931—1939) * [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] (1939—1940) * Т.Балдан (1940—1955) * Г.Балжид (1955—1960) * Л.Лхамсүрэн (1960—1965) * П.Төмөр (1965—1975) * [[Дарийн Данзан]] (1975—1981) * Г.Хүдэрчулуун (1981—1991) * [[Найдансүрэнгийн Жаргалсайхан]] (1991—1992) * [[Дэмчигжавын Моломжамц]] (1992—1996) * Жигжидийн Үнэнбат (1996—2000) * [[Очирбатын Чулуунбат]] (2000—2006) * А.Батсүх (2006—2009) * Л.Пүрэвдорж (2009-2012) * [[Найдансүрэнгийн Золжаргал]] (2012-2016) * [[Надмидын Баяртсайхан]] (2016-2019) * [[Бядрангийн Лхагвасүрэн]] (2019 оноос-) ==Гадаад холбоос== {{commonscat}} * {{official|1=https://www.mongolbank.mn/mn/}} [[Ангилал:Монголбанк| ]] [[Ангилал:Төв банкууд]] [[Ангилал:Монголын эдийн засгийн төрийн байгууллага]] h1u95lkx2s3g4v9jkvm4957ksfdzbwo 0 123810 872073 869336 2026-09-28T01:02:53Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|1 */ 872073 wikitext text/x-wiki '''Монгол-Хойд Солонгосын харилцаа'''. [[БНАСАУ]]-ыг 1948 оны 9-р сарын 9-нд байгуулагдахад хоёр орон харилцан нэг нэгнийгээ хүлээн зөвшөөрч '''1948 оны 10-р сарын 15-нд''' [[Дипломат харилцаа|дипломат харилцааа]] тогтоосон байна. Улмаар 1951 онд хоёр талдаа ЭСЯ-аа байгуулсан түүхтэй ажээ. Монгол улсаас БНАСАУ-д суусан анхны Элчин сайдаар АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Жамсрангийн Самбуу]], БНАСАУ-аас Монгол улсад сууж байсан анхны Элчин сайд нь Ким Ён Жин нар байсан түүхтэй. == 1948-1990 оны харилцаа == Солонгосын дайны үеэр Монгол нь коммунист орны хувьд Хойд Солонгосын талд баттай зогсон эд материал болон сэтгэл санааны хувьд ихэд дэмжиж байсан бөгөөд дайны үед мал, махаар тусалснаас гадна адуу амьдаар нь гаргаж байсан. Нийт 226,236 толгой мал бэлэглэж байсан түүхтэй. Мөн дайнд өнчирсөн 200 хүүхдийг Монголд авч ирэн 7 жил өсгөж өндийлгөж байсан юм. Энэ хугацаанд хоёр орны харилцаа хэвийн буюу ойр дотно байжээ. Төрийн болон коммунист намуудын харилцааны хүрээнд нам төрийн дээд хэмжээний айлчлал байнга зохиогдож, албан бусаар намын амрагч нар БНАСАУ-д зочилдог, Үйлдвэрчний эвлэлийн жуулчид, соёл урлагийн солилцоо хийдэг байжээ. БНАСАУ-ын удирдагч [[Ким Ир Сен|Ким Ир Сэн]] Монголд 1956 болон 1988 онд хоёр удаа айлчилж байжээ. 1956 онд БНМАУ-ын удирдагч [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]], 1986 онд Монгол Улсын нам, төрийн удирдагч [[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]] тус тус БНАСАУ-д айлчилсан. == 1990 оноос хойшхи харилцаа == 1990 он гарсаар хоёр орны харилцаа бараг зогсонги байдалд орсон боловч тэр үед Монгол улсын Ерөнхий сайд асан [[Шаравын Гунгаадорж]]<nowiki/>ийг БНАСАУ-д Элчин сайдаар томилсон явдал нь монголын тал хоёр орны харилцааг цаашид өндөр хэмжээнд хадгалах сонирхолтой байгаа илэрхийлэл болжээ. 1996 онд Монгол Улсын Их хуралд Монгол-Солонгосын парламентийн бүлэг байгуулагдсан байна. 2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанди, 2013 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж БНАСАУ-д, 2007 онд БНАСАУ-ын АДХТ-ийн дарга Ким Ен Нам Монголд албан ёсны айлчлал хийсэн. 2007 онд хоёр орны Засгийн газрын хооронд ажиллах хүч солилцох тухай хэлэлцээр байгуулагдсанаас хойш БНАСАУ-ын барилгачид, манай улсын бүтээн байгуулалтад гар бие оролцсон байна. 1990-ээд оны дунд үеэс хойш Хойд Солонгосоос Өмнөд Солонгост нийтдээ 20 мянган дүрвэгч очсоны 7-8 мянга нь Монголоор дамжиж очсон гэдэг тоо байна. /Энэ тухай Өмнөд Солонгосын баримтат кино байдаг/. 2008 оны Бээжингийн олимпоос эхлэн БНХАУ хилийн асуудлаа чангатгаснаар Монгол уруу ирэх дүрвэгчид эрс цөөрсөн ажээ. == Монгол улс, БНАСАУ-ын хоорондын өндөр, дээд хэмжээний айлчлалууд: == === Нэг. Монголын талаас === 1. 1953 онд БНМАУ-ын Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч Ч.Сүрэнжав тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 2. 1956 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ю.Цэдэнбал тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 3. 1961 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Ж.Самбуу тэргүүтэй төлөөлөгчдийн төрийн айлчлал 4. 1975 онд БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Л.Ринчин 5. 1978 онд МАХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, БНМАУ-ын СН3- ийн нэгдүгээр орлогч дарга Т.Рагчаа тэргүүтэй нам, засгийн төлөөлөгчид 6. 1979 онд БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгч гишүүн, МҮЭ-ийн Төз Зөвлөлийн дарга Г.Очирбат тэргүүтэй АИХ-ын төлөөлөгчид 7. 1980 онд МАХН-ын ТХ-ны УТТ-ны гишүүн, Намын Хянан шалгах Хорооны дарга С.Лувсанравдан тэргүүтэй МАХН-ын төлөөлөгчид 8. 1983 онд МАХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, БНМАУ-ын СнЗ- ийн нэгдүгээр орлогч дарга Д.Майдар тэргүүтэй нам, засгийн төлөөлөгчид 9. 1984 онд БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгч гишүүн, МАХН-ын Төв Хорооны хэлтсийн эрхлэгч Б.Лхамжав тэргүүтэй АИХ-ын төлөөлөгчид 10.1986 онд [[Улаанбаатар]] хотын АДХГЗ-ны дарга С.Мөнхжаргал тэргүүтэй Улаанбаатар хотын төлөөлөгчид 11. 1986 онд БНМАУ-ын СнЗ-ийн орлогч дарга, АИХ-ын дарга Д.Цэвэгмид тэргүүтэй парламентын төлөөлөгчид 12. 1986 онд МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Ж.Батмөнх тэргүүтэй нам, төрийн төлөөлөгчид 13. 1988 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Д.Содном тэргүүтэй нам, Засгийн төлөөлөгчид. 14. 1988 онд БНМАУ-ын ШУА-ийн Ерөнхийлөгч, академич Н.Содном 15. 1988 онд БНМАУ-ын СнЗ-ийн орлогч дарга Ч.Сүрэн тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 16. 1989 онд БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Ц.Гомбосүрэн 17. 1989 онд МАХН-ын ТХ-ны УТТ-ны гишүүн, ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Ц.Намсрай тэргүүтэй нам, засгийн төлөөлөгчид 18. 1992 онд Монгол Улсын Үндэсний хөгжлийн сайд Ж.Батсуурь тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 19. 1996 онд Монгол Улсын Гадаад хэргийн дэд сайд Ч.Баатар 20. 1998 онд Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд Ш.Алтангэрэл 21. 1998 онд Монгол Улсын Сангийн сайд Б.Батбаяр 22. 1999 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Р.Амаржаргал 23. 2003 онд Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд Л.Эрдэнэчулуун 24. 2003 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр 25. 2003 онд УИХ-ын Байгаль орчин, хөдөөгийн бодлогын байнгын Хорооны дарга Ш.Гунгаадорж 26. 2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанди 27. 2005. Монгол Улсын Байгаль Орчны сайд У.Барсболд 28. 2005. Монгол Улсын ШУА-ийн Ерөнхийлөгч, академич Б.Чадраа 29. 2006 онд Монгол Улсын БСШУ-ны дэд сайд С.Төмөр-Очир 30. 2006 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Р.Бадамдамдин 31. 2010 онд Гадаад Харилцааны сайд Г.Занданшатар 32. 2011 онд Улаанбаатар хотын дарга Э.Бат-Үүл 33. 2012 онд УИХ-ын дэд дарга Р.Гончигдорж 33. 2012 онд Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжин 34. 2013 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]] 35. 2014 онд Үйлдвэр, Хөдөө аж ахуйн сайд [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]] 36. 2014. Хөдөлмөрийн сайд Я.Санжмятав 37. 2017 онд Гадаад хэргийн дэд сайд Б.Батцэцэг 38. 2018 онд УИХ-ын гишүүн, Монгол, БНАСАУ-ын парламентын бүлгийн дарга О.Баасанхүү 39. 2008 онд Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар 40. Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга [[Зандаахүүгийн Энхболд]] айлчилсан. === Хоёр. БНАСАУ-ын талаас === 1. 1956. БНАСАУ-ын Сайд нарын Танхимын дарга [[Ким Ил Сон|Ким Ир Сен]] тэргүүтэй БНАСАУ-ын Засгийн газрын төлөөлөгчид 2. 1959. БНАСАУ-ын АДХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Цой Ен Ген тэргүүтэй нам, төрийн төлөөлөгчид 3. 1959. БНАСАУ-ын АДХТ-ийн нарийн бичгийн дарга Пак Мун Гю тэргүүтэй АДХ-ын төлөөлөгчид 4. 1961. СХН-ын Төв Хорооны гишүүн, Сайд нарын Танхимын орлогч дарга Жөн Ил Рён тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 5. 1966.6 СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 6. 1972. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, АДХ-ын Тэргүүлэгчдийн орлогч дарга Кан Рян Ук 7. 1973. БНАСАУ-ын Засаг Захиргааны Зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч, ГЯЯ-ны сайд Хѳ Дам 8. 1973. БНАСАУ-ын дэд Ерөнхийлөгч Кан Рян Ук 9. 1976. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, СХН-ын Хянан шалгах хорооны дарга Сө Чөр тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 10. 1981. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны орлогч гишүүн, БНАСАУ-ын Засаг Захиргааны Зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч Жөн Жүн Ги тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 11. 1981. СХН-ын Төв Хорооны гишүүн, БНАСАУ-ын Засаг Захиргааны Зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч Ким Ген Рён тэргүүтэй БНАСАУ ын нам, засгийн төлөөлөгчид 12. 1985. БНАСАУ-ын Засаг захиргааны зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч, ГЯЯ-ны сайд Ким Ен Нам 13. 1986. БНАСАУ-ын АДХ-ын орлогч дарга Ре Ен Гу 14. 1986. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны орлогч гишүүн, Пёньян хотын Захиргаа, Эдийн засгийг удирдах Хорооны дарга Кан Хи Вөн тэргүүтэй Пёньян хотын төлөөлөгчид 15. 1987. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, СХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга Ким Хван тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид 16. 1987. БНАСАУ-ын Гадаад Худалдааны яамны сайд Цой Жөн Гөн 17. 1988. СХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНАСАУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ким Ил Сон|'''Ким Ир Сен''']] 18. 1989. БНАСАУ-ын Ерөнхий сайдын орлогч Жо Сэ Ун тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 19. 1995. БНАСАУ-ын Сангийн сайд Юн Ги Жон тэргүүтэй СМНН-ийн төлөөлөгчид 20. 1995. БНАСАУ-ын Орон нутгийн аж үйлдвэрийн сайд Ким Сөн Гү тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид 21. 1997. БНАСАУ-ын ГХЯ-ны дэд сайд Цой У Жип 22. 1998. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Чон Жэ Хон 23. 2002. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Пэк Нам Сун 24. 2004. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Ким Ен Ир 25. 2005.9 БНАСАУ-ын Сангийн сайд, СМНН-ийн дарга Мун Ир Бон 26. 2006.8 БНАСАУ-ын ГСХХ-ны даргын үүрэг гүйцэтгэгч Мун Жэ Чөр 27. 2007.7 БНАСАУ-ын АДХТ-ийн дарга Ким Ен Нам 28. 2011 Гадаад хэргийн сайд Пак Ы Чун 29. 2012 БНАСАУ-ын Ардын Дээд Хурлын дарга Цой Тхе Бок 30. 2013. БНАСАУ-ын Ард түмнийг аюулаас хамгаалахын сайд Цой Бу Ил 31. 2014. БНАСАУ-ын Гадаад худалдааны дэд сайд Гу Бон Тэ 32. 2014. БНАСАУ-ын Хөдөө аж ахуйн дэд сайд Хван Мин 33. 2015. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Ли Су Eн 34. 2015. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Ли Гил Сөн 35. 2015, 2018.БНАСАУ-ын АДХ дахь Солонгос, Монголын найрамдлын бүлгийн дарга, Дээд боловсролын Хорооны дарга Тэ Хён Чөл нар айлчилжээ. == Монгол улсаас БНАСАУ-д суусан Элчин сайд нар == 1. [[Жамсрангийн Самбуу]] /1951-1952/ 2. [[Сандивын Равдан|Сандавын Равдан]] /1952-1955/ 3. [[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] /1955-1956/ 4. Нүдэнхүүгийн Ядамжав /1956-1959/ 5. Цэвэлмаагийн Даш /1959-1961/ 6. [[Батын Дорж]] /1961-1963/ 7. Дэндэвийн Шарав /1963-1967/ 8. Гэлэгбармидын Вандан /1967-1971/ 9. Дагдалын Барс /1971-1973/ 10. Очирын Цэнд /1973-1976/ 11. [[Бадамтарын Балдоо]] /1976-1978/ 12. [[Нямжавын Баасанжав]] /1978-1981/ 13. Цэвээнгомбын Дэмиддагва /1981-1984/ 14. [[Пэрэнлэйн Үржинлхүндэв]] /1984-1989/ 15. Жамбалдоржийн Бадраа /1989-1991/ 16. [[Шаравын Гунгаадорж]] /1991-1995/ 17. [[Дамдины Бямбаа]] /1995-2001/ 18. [[Жанчивдоржийн Ломбо]] /2001-2008/ 19. [[Содовжамцын Хүрэлбаатар]] /2008-2012/ 20. Маньбадрахын Ганболд /2012-2016/ 21. Сүрэнгийн Цоггэрэл /2016-2021/ 22. Лувсанцэрэнгийн Эрдэнэдаваа /2021-/ == БНАСАУ-аас Монгол улсад суусан Элчин сайд нар == 1. Ким Ен Жин /1951-1953/ 2. Хон он Чор /1954-1956/ 3. Пак Квон Сөн /1956-1959/ 4. Хан Ил Му /1959-1961/ 5. Ким Кван Сөб /1961-1964/ 6. Пак Ин Гын /1964-1966/ 7. Ким Дон Жин /1966-1967/ 8. Пак Ген Бөм /1968-1970/ 9. Пак Ким Бөм /1970-1972/ 10. Цой Жон Ген /1972-1975/ 11. Ким Рен Ха /1975-1977/ 12. Ким И Хун /1977-1982/ 13. Пак Си Гвөн /1982-1985/ 14. Ким Тек Рюл /1985-1990/ 15. Жөн Юн Хве /1990-1994/ 16. Жөн Жан Хен /1994-1999/ 17. Чөн Жан Ен /1999-2001/ 18. Цой Жин Су /2001-2004/ 19. Пак Жөн До /2005-2010/ 20. Ли Чөн Гван /2010-2013/ 21. Хон Гю /2013-2017/ 22. О Сын Хо /2018- / [[Ангилал:Монгол-Хойд Солонгосын харилцаа]] [[Ангилал:Хойд Солонгосын хоёр талын харилцаа]] [[Ангилал:Монголын хоёр талын харилцаа|Солонгос, Хойд]] q11tg9vlk9cf14r0dc3ddh6f274vpu9 0 125487 872107 858214 2026-09-28T04:24:14Z ~2026-52047-96 107828 Анхбаяр, нар 872107 wikitext text/x-wiki Физик дэх квантын орчин үеийн хэрэглээг 1901 онд Анхбаяр, [[Макс Планк]] нар анх санаачилсан бөгөөд тэрээр хар биетийн цацраг туяа болон биетүүд халсаны дараа өнгө хэрхэн өөрчлөгддөгийг тайлбарлахыг оролдож байв. Эрчим хүчийг тогтмол долгионоор ялгардаг гэж таамаглахын оронд тэрээр энергийг салангид пакетууд эсвэл багц хэлбэрээр ялгаруулдаг гэж үзжээ. Эдгээрийг энергийн '''квант''' гэж нэрлэдэг. Энэ нь түүнийг бүх нийтийн үндсэн үнэ цэн болох [[Планкийн тогтмол|Планкийн тогтмолыг]] олж мэдэхэд хүргэсэн. Планкийн тогтмолыг (h) гэж тэмдэглэсэн бөгөөд нэг [[фотон]] дахь энергийг фотоны давтамжтай холбодог. Цаашдын нэгжүүдийг Планкийн тогтмолоос гаргаж авсан: Планкийн зай ба Планкийн цаг нь зайны хамгийн богино утга бүхий нэгж ба цаг хугацааны хамгийн богино утгатай нэгжийг тодорхойлдог. Ямар ч жижиг зүйл бол [[Вернер Хайзенберг|Вернер Хайзенбергийн]] тодорхойгүй байдлын зарчим нь хэмжилтийг утгагүй болгодог. Квант ба субатомын бөөмсийн квант шинж чанарыг нээсэн нь физикт хувьсгал хийхэд хүргэсэн. Энэ нь квант онол буюу [[квант механик]] болсон. Квантын онол нь микроскопийн бөөмсийн зан төлөвийг тодорхойлдог; [[Альберт Эйнштейн|Альберт Эйнштейний]] [[харьцангуйн онол]] нь макроскоп юмсын зан үйлийг тодорхойлдог. Эдгээр хоёр онол нь орчин үеийн физикийн үндэс суурь юм. Харамсалтай нь тэд өөр өөр домэйнуудтай харьцаж, физикчдийг бүх зүйлийн нэгдсэн онол гэж нэрлэхийг эрэлхийлдэг. Субатомын тоосонцор нь санамсаргүй байдлаар ажилладаг. Нэг фотоны квант гэрлийн нэг хэсэг материалын хоёр ангархайг нэгэн зэрэг нэвтлэх боломжтойг давхар ангархай туршилтаас харж болно. Шредингерийн муур бол суперпозиция дахь квант бөөмс буюу магадлалын долгионы хэлбэр нураагүй төлөвийг дүрсэлсэн алдартай сэтгэхүйн туршилт юм. Мөн бөөмс нь квантаар орооцолдож, хол зайд шууд харилцан үйлчлэлцэхэд хүргэдэг. [[Ангилал:Квант механик| ]] or1cvsu0k00scbrd0y1tz87f4i9joa4 872108 872107 2026-09-28T04:25:40Z ~2026-52047-96 107828 872108 wikitext text/x-wiki Физик дэх квантын орчин үеийн хэрэглээг 1901 онд [[Макс Планк]] анх санаачилсан бөгөөд тэрээр хар биетийн цацраг туяа болон биетүүд халсаны дараа өнгө хэрхэн өөрчлөгддөгийг тайлбарлахыг оролдож байв. Эрчим хүчийг тогтмол долгионоор ялгардаг гэж таамаглахын оронд тэрээр энергийг салангид пакетууд эсвэл багц хэлбэрээр ялгаруулдаг гэж үзжээ. Эдгээрийг энергийн '''квант''' гэж нэрлэдэг. Энэ нь түүнийг бүх нийтийн үндсэн үнэ цэн болох [[Планкийн тогтмол|Планкийн тогтмолыг]] олж мэдэхэд хүргэсэн. Планкийн тогтмолыг (h) гэж тэмдэглэсэн бөгөөд нэг [[фотон]] дахь энергийг фотоны давтамжтай холбодог. Цаашдын нэгжүүдийг Планкийн тогтмолоос гаргаж авсан: Планкийн зай ба Планкийн цаг нь зайны хамгийн богино утга бүхий нэгж ба цаг хугацааны хамгийн богино утгатай нэгжийг тодорхойлдог. Ямар ч жижиг зүйл бол [[Вернер Хайзенберг|Вернер Хайзенбергийн]] тодорхойгүй байдлын зарчим нь хэмжилтийг утгагүй болгодог. Квант ба субатомын бөөмсийн квант шинж чанарыг нээсэн нь физикт хувьсгал хийхэд хүргэсэн. Энэ нь квант онол буюу [[квант механик]] болсон. Квантын онол нь микроскопийн бөөмсийн зан төлөвийг тодорхойлдог; [[Альберт Эйнштейн|Альберт Эйнштейний]] [[харьцангуйн онол]] нь макроскоп юмсын зан үйлийг тодорхойлдог. Эдгээр хоёр онол нь орчин үеийн физикийн үндэс суурь юм. Харамсалтай нь тэд өөр өөр домэйнуудтай харьцаж, физикчдийг бүх зүйлийн нэгдсэн онол гэж нэрлэхийг эрэлхийлдэг. Субатомын тоосонцор нь санамсаргүй байдлаар ажилладаг. Нэг фотоны квант гэрлийн нэг хэсэг материалын хоёр ангархайг нэгэн зэрэг нэвтлэх боломжтойг давхар ангархай туршилтаас харж болно. Шредингерийн муур бол суперпозиция дахь квант бөөмс буюу магадлалын долгионы хэлбэр нураагүй төлөвийг дүрсэлсэн алдартай сэтгэхүйн туршилт юм. Мөн бөөмс нь квантаар орооцолдож, хол зайд шууд харилцан үйлчлэлцэхэд хүргэдэг. [[Ангилал:Квант механик| ]] d0bf8v44ua0pnj0cso2rdo0tv4h5z6u 0 130172 872092 812905 2026-09-28T01:39:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 872092 wikitext text/x-wiki '''Дэмбэрэлцэрэнгийн Мөнх-Эрдэнэ''' (1981 оны 8-р сарын 22-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын хуульч. Монгол Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч, Гавьяат хуульч [[Дашдоржийн Дэмбэрэлцэрэн]]гийн хүү юм. == Намтар == Тэрбээр 1989-1998 онд Улаанбаатар хотын 10 жилийн II дунд сургуульд ерөнхий боловсрол, 2005 МУИС-ийн Хууль Зүйн сургуульд суралцан төгсөж, эрх зүйч мэргэжил эзэмшсэн. Мөн 2001 онд ХБНГУ-ын Берлин хотод “Buchholtz” герман хэлний институт, 2002 онд Потсдамын Их Сургуульд тус тус герман хэл, 2011 онд АНУ-ын Жоржио их сургуулийн Олон улсын худалдаа, аюулгүй байдлын төвд “Олон улсын экспортын хяналтын бодлого, дэглэм” сэдвээр, БНФУ-ын Цөмийн технологийн институтид “Цөмийн эрчим хүчийг нэвтрүүлэх нь” сэдвээр тус тус мэргэжлийн сургалтад хамрагдсан. Ажилласан байдал: 2004-2007 онд Голомт банкинд хуульч, 2007-2008 онд Хууль зүй, дотоод хэргийн яамны Хууль зүйн бодлогын газарт мэргэжилтэн, 2008-2013, 2014-2016 оны 8 дугаар сар хүртэл Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт шинжээч, Засгийн газрын референт, Хууль, эрх зүйн газрын даргаар, 2016-2018, 2021-2023 онд Нийслэлийн Засаг дарга, Улаанбаатар хотын Захирагчийн Ахлах зөвлөхөөр ажиллаж байсан бөгөөд 2023 оны 10 сараас 2024 оны 7 дугаар сар хүртэлх хугацаанд Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Б.Энхбаярын зөвлөхөөр ажилласан. Төрийн захиргааны албан тушаалын Тэргүүн түшмэлийн Гуравдугаар зэрэг дэвтэй. Ажлын туршлага: Засгийн газарт яам, бусад газраас боловсруулж ирүүлсэн хууль тогтоомжийн төслүүдийг Үндсэн хууль, бусад хууль тогтоомж, Засгийн газрын бодлогод нийцсэн эсэхийг хянан, Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлэх ажлыг холбогдох Засгийн газрын референтүүдийн хамтаар 2008 оноос хариуцан ажиллаж байсан. Мөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын гишүүдээс санаачлан боловсруулж ирүүлсэн хуулийн төслүүдэд Засгийн газраас өгөх санал, дүгнэлтийг боловсруулах ажлыг хууль тогтоомжийн дагуу зохион байгуулж, өөрийн саналыг тусган Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлж, гарсан шийдвэрийг хууль санаачлагчдад хүргүүлэх ажлыг холбогдох Засгийн газрын референтүүдийн хамтаар хариуцан ажилласан бөгөөд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын удирдлага, Нийслэлийн Засаг даргад хууль, эрх зүйн туслалцаа, зөвлөгөө үзүүлэн ажиллаж байсан болно. [[Ангилал:Монголын хуульч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] nt7mpfz9ewoc021ickmwuy56a4hrn3i 0 134034 872104 855319 2026-09-28T03:24:15Z Chongkian 21163 872104 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Mongolbank headquarters Ulaanbaatar.jpg|thumb|Төв банк]] '''Төв банк''' ([[Англи хэл|англи]]. ''central bank'') - Аливаа улс орны мөнгөний бодлого, төлбөрийн системийн үйл ажиллагааг хангах, түүнчлэн зарим тохиолдолд үндэсний эдийн засаг, нэг болон бүлэг улс орнуудын санхүүгийн салбарыг зохицуулах, хяналт тавих үүрэгтэй байгууллага юм. Төв банк бол мөнгөний эрх мэдлийн нэг хэлбэр гэж үзэж болно. == Тодорхойлолтууд == Төв банкны тухай институцийн гэх тодорхойлолт байхгүй, бүх тодорхойлолт нь функциональ, өөрөөр хэлбэл Төв банкийг гүйцэтгэх чиг үүргээр нь тодорхойлдог. [[Олон Улсын Валютын Сан]]: Төв банк нь санхүүгийн системийн гол асуудлуудад хяналт тавьдаг дотоодын санхүүгийн байгууллага юм (албан ёсны статистикийн эмхэтгэлд ашигладаг тодорхойлолт). [[Европын Төв Банк|Европын Төв банк]]: аль нэг улс эсвэл бүлэг улсуудын мөнгөн тэмдэгтийг удирдаж, мөнгөний нийлүүлэлтийг зохицуулдаг төрийн байгууллага. [[Олон улсын төлбөр тооцооны банк]]: мөнгөний тогтвортой байдлыг хадгалах, санхүүгийн тогтвортой байдлыг дэмжих үндсэн зорилго бүхий төрийн бодлогын байгууллага. [[Британника нэвтэрхий толь]]: тухайн улсын мөнгөний нийлүүлэлтийн хэмжээ, зээлийн хүртээмж, өртөг, мөнгөн тэмдэгтийн үнэ цэнийг зохицуулах үүрэгтэй байгууллага. Банк санхүүгийн толь бичиг (Лондон): Тухайн улсын мөнгөний хүүг тогтоох, мөнгө хэвлэх, арилжааны банкуудад хяналт тавих, валютын ханшийг хянах замаар улс орны санхүүгийн асуудлыг удирдан чиглүүлдэг төрийн хяналтад байдаг гол банк. == "Төв банк" гэх нэршил үүссэн тухай == 19-р зууны туршид төв банкууд нь томоохон хотуудад байрладаг бөгөөд салбаруудтай банкууд гэж ойлгогддог байсан. Зарим тохиолдолд компанийн нэрэнд "төв" гэсэн үг ордог байсан. 1834 онд Шотландад "''Central Bank of Scotland"'', 1836 онд Ливерпүүльд "''Central Bank of Liverpool"'', 1891 онд "''Central Bank of London"'' байгуулагдсан. Энэ байдал нь Их Британиас хальж колонийн нутагт тархсан байна. Канад улс Британийн эзэнт гүрнээс улс төрийн тусгаар тогтнолоо олж авахаас өмнө "''Central Bank of New Brunswick"'' (1834), "''Central Bank of Canada"'' (1836) байгуулагджээ. Тиймээс "төв банк" гэсэн анхны хэллэг нь өөрийн нутаг дэвсгэрээс гадуур үйл ажиллагаа явуулдаг, хотын томоохон банкийг нэрлэдэг байжээ. Дөнгөж 19-р зууны хоёрдугаар хагаст л "[[Английн Банк]]"-ны үйл ажиллагааг “хадгаламжийн төв банк” хэмээн тодорхойлоход энэхүү хэллэг хэрэглэгдэх болсон. Хотын аль нэгэн банканд олгосон мөнгөний асуудалд монополь эрх мэдлийг олж авсныг харгалзан үзвэл энэ нь дотоодын зах зээлд мөнгөн тэмдэгт гаргадаг цорын ганц банк болжээ. Ийнхүү анхны төв банкууд нийслэлээс хальж тэлсэн: Английн банк мөнгөн тэмдэгтийнхээ гүйлгээг Лондоноос гадуур, Францын банк Парисаас хальж өргөжсөн байна. Тэдний бусад банкнаас ялгарах цорын ганц зүйл нь мөнгөн тэмдэгт гаргах эрхтэй байхад оршиж байв. Хадгаламж хүлээн авах, үнэт цаасны нягтлан бодох бүртгэл, зээл олгох гэх мэт бусад үйл ажиллагаа ч ялгаагүй байсан. 20-р зуунаас өмнөх олонх оронд Төв банк байхгүй үед үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг гаргах болон төсвийн урсгалыг зохицуулах эрх бүхий, мөнгөний эрх мэдлийг төрийн сан эсвэл зарим тохиолдолд (Австрали, Канад, Шинэ Зеланд) томоохон арилжааны банк болон тусгай байгууллагууд байгууллага гүйцэтгэдэг байв. == Төв банкны үйл ажиллагааны зорилтууд == {| class="wikitable" !<small>Улс орон</small> !<small>Үйл ажиллагааны зорилго</small> |- |Их Британи |<small>Их Британийн иргэдийн төлөө мөнгө, санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах</small> |- |<small>Герман</small> |Үнийн болон санхүүгийн системийн тогтвортой байдлын хариуцлагыг [засгийн газартай] хуваалцах |- |<small>Евро бүс</small> |үнийн тогтвортой байдлыг хангах, түүнчлэн түүний амжилтыг алдагдуулахгүйгээр, мөнгөний бодлогын зорилгод хүрэхэд чиглэсэн эдийн засгийн бодлого баримтлах: бүрэн ажил эрхлэлт, эдийн засгийн тэнцвэртэй өсөлт, "евро"-гийн худалдан авах чадварыг хадгалах. |- |<small>Итали</small> |<small>үнийн тогтвортой байдлыг хангах</small> |- |<small>Канад</small> |Мөнгөний тогтолцоог улс орны эдийн засгийн ашиг сонирхолд нийцүүлэн зохицуулах, үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн үнэ цэнийг хянах, хамгаалах, түүний үйлдвэрлэлийн хэмжээ, худалдаа, үнэ, ажил эрхлэлтийн динамик байдалд үзүүлэх нөлөөллийг бууруулж канадчуудын эдийн засаг, санхүүгийн сайн сайхан байдалд хувь нэмэр оруулах. |- |<small>АНУ</small> |Ажлын байрыг тогтмол нэмэгдүүлэх, тогтвортой, дунд зэргийн урт хугацааны зээлийн хүү, үнийн тогтвортой байдлыг хангах |- |<small>Узбекистан</small> |<small>Үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн тогтвортой байдлыг хангах</small> |- |<small>Франц</small> |Үнийн тогтвортой байдал, түүнчлэн үнийн тогтвортой байдлын үндсэн зорилтыг алдагдуулахгүйгээр төрийн эдийн засгийн ерөнхий бодлогыг дэмжих |- |<small>Япон</small> |Валютын ханш, мөнгөний бодлогоор үнийн тогтвортой байдлыг хангах, улмаар үндэсний эдийн засгийн эрүүл хөгжлийг дэмжих |} == Төв банкны үндсэн чиг үүрэг == * мөнгөний эмисс ([[Франц хэл|франц]]. ''émission'' — «гаргах») буюу мөнгө хэвлэх; * мөнгө-зээлийн нийлүүлэлтийн удирдлагаар мөнгөний бодлого, валютын бодлого явуулах; * улсын хөрөнгийн нөөцийн удидлага; * эцсийн шатны зээлдүүлэгчийн үүрэг гүйцэтгэх (санхүүгийн салбарыг дахин санхүүжүүлэх); * төлбөр тооцоо хийх, төлбөрийн системийг удирдах; * төрийн сангийн үйлчилгээ, түүний дотор түүний төлбөрийг боловсруулах, хадгаламж хүлээн авах, зарим тохиолдолд овердрафт хэлбэрээр зээл олгох, урьдчилгаа авах, засгийн газрын өрийн үнэт цаас худалдан авах; * [[ОУВС]]-тай явуулах үйл ажиллагааг эрхлэх. {{commonscat}} [[Ангилал:Төв банк| ]] [[Ангилал:Мөнгөний бодлого]] oogkfqzj6kyqoc5wn2ofbgupcoctvj0 0 134038 872105 839610 2026-09-28T03:24:57Z Chongkian 21163 872105 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Encyclopaedia Britannica 15 with 2002.jpg|thumb|Британника нэвтэрхий толь бичгийн 15 дахь хэвлэл.]] '''Британника нэвтэрхий толь ''([[Латин хэл|латин]].''''' ''Encyclopædia Britannica'' ) - хүн төрөлхтний голлох төрлийн салбарт хуримтлуулсан мэдээ, мэдлэгийн талаарх хураангуй [[англи хэл]]ээрх ууган нэвтэрхий толь бичиг юм. Энэхүү нэвтэрхий толь бичгийг Шотландын соён гэгээрүүлэгч [[Эндрю Белл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Andrew Bell'', 1726-1809) болон номын худалдаачин, хэвлэгч Колин Макфаркхар ([[Англи хэл|англи]]. ''Colin Macfarquhar''; 1745-1793) нар үүсгэн байгуулсан бөгөөд анхны хэвлэлийг 1768-1771 онд Шотландын нийслэл [[Эдинбург]] хотод 3 боть хэлбэрээр хэвлүүлж, [[Уильям Смелли]] (англи. ''William Smellie'' /ˈsmaɪli/; 1740--1795) ерөнхий редактор нь байсан юм. 1901 оноос хойш Британника [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д ([[Чикаго]]д төв оффистой) хэвлэгдэж, Америкийн томоохон их дээд сургуулиуд гол зөвлөхөөр нь ажиллах болсон байна. Орчин үеийн Британникагийн нийтлэлийн эхийг дэлхийн өнцөг булан бүрээс англи хэлээр бичсэн зохиолчид бүтээж байжээ. 1768 оноос хойш уг нэвтэрхий толь бичгийг Encyclopædia Britannica, Inc.-ээс хэвлүүлж байсан ч компани нь өмчлөлөө долоон удаа өөрчилсөн байна. Нэвтэрхий толь бичгийг 100 орчим байнгын редактор, 4000 гаруй хувь нэмэр оруулагч хөтөлдөг ажээ. 32 боть, 32,640 хуудас бүхий 15 дахь хэвлэлийн 2010 оны хувилбар нь хамгийн сүүлийн хэвлэгдсэн хувилбар байв. 2012 оны 3-р сард тус компани 2010 оны хэвлэлт нь хамгийн сүүлийн хэвлэгдсэн хувилбар байсан гэж мэдэгдсэн. Энэ нь цахим түгээлтийг ашиглан цаг үедээ дасан зохицож, ирээдүйдээ анхаарлаа хандуулахын тулд компаниас хийж буй алхам гэж зарлав. Хэвлэмэл нэвтэрхий толь бичгийн оргил жил байсан 1990 онд 120,000 иж бүрдэл борлогдсон бол 1996 онд 40,000 болж буурсан. 2010 оны 12,000 иж бүрдэл хэвлэгдсэнээс 2012 оны 4-р сарын сүүлч гэхэд 8,000 нь зарагдсан байна. 2010 оны хэвлэл Британникагийн онлайн дэлгүүрт зарагдаж дуусчээ. 2016 оны байдлаар Британникагийн 1768 оны анхны хэвлэлийн хуулбар онлайн дэлгүүрт зарагдаж байна. 250 гаруй жилийн турш хэвлэгдсэн Британника нь англи хэлээрх хамгийн урт хугацаанд хэвлэгдсэн нэвтэрхий толь юм. Нэвтэрхий толь яваандаа томорсон бөгөөд хоёр дахь хэвлэл нь 10 боть байсан бол дөрөв дэх хэвлэл (1801-1810) гэхэд 20 боть болж өргөжсөн байна. Эрдэм шинжилгээний ажил болж өргөжиж, нэр хүндтэй зохиолчдыг элсүүлэхэд тусалсан бөгөөд 9 (1875–1889) ба 11 дэх хэвлэл (1911) нь эрдэм шинжилгээ, уран зохиолын хэв маягийн онцлох нэвтэрхий толь болсон юм. Британникаг 11 дэх хэвлэлээс эхлэн Америкийн фирм худалдан авсны дараа Хойд Америкийн зах зээлд өөрийн сонирхлыг татахын тулд нийтлэлүүдийг богиносгож, хялбаршуулжээ. == Британника Монголд == "Энциклопедиа Британика” нэвтэрхий толь анх удаагаа монгол хэлээр 8 боть болон 2014 онд хэвлэгджээ. Эдүгээгээс 230 гаруй жилийн түүхтэй Энциклопедиа Британика инк компаниас энэхүү толийг монгол хэлээр орчуулах, Монголын түүх, газар зүй, соёлын ухагдахуун, алдарт хүмүүсийн намтар цадиг, болон бусад мэдээллээр баяжуулан үндэсний агуулга бүхий бүтээл болгож хэвлэн гаргах эрхийг 2006 онд НЭПКО компанид өгсөн байна. Энэ үеэс тус компанийн дэргэд байгуулагдсан редакц Монголд хүлээн зөвшөөрөгдсөн орчуулагчдаас эхлээд түүхч, шинжлэх ухаан, урлагийн зүтгэлтнүүд, сэтгүүлч, нийтлэлчид, эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, нэр томьёоны мэргэжилтнүүд гээд улс үндэстнийхээ шинжлэх ухаан, боловсрол, гэгээрлийн салбарын мэргэжилтний сайн төлөөлөл болж чадахуйц багийг байгуулан ажилласны хүчинд нөр их ажлыг нугалжээ. Монгол хэлнээ хэвлэгдэн гарсан энэхүү нэвтэрхий тольд байсан буюу манай гараг дэлхийн түүх, соёл, шинжлэх ухаан зэрэг 52 сэдэвт хамаарах 25000 толгой үг дээр Монгол орны газар зүйн 800 гаруй нэр дээр, улс үндэснийхээ бахархал болсон түүхт баатрууд, бүтээн байгуулагчид, удирдагчдаас эхлээд янз бүрийн учир байдлаар нийтийн ой санамжинд үлдсэн хүмүүс хүртэлх 1000 шахам намтарыг бүтээжээ. Түүнчлэн Монголын түүхийн онцгой эргэлт болсон 1500 үйл явдал нэмэгдсэн байна.   Нэвтэрхий толь бэлтгэх байнгын редакцид 30 шахам редактор, техникийн ажилтан хөдөлмөрлөж, гэрээт редактор, орчуулагч, эх зохиогчоор 200 гаруй мэргэжилтэн оролцсон байна. Монгол хүнд зайлшгүй хэрэгтэй эрдэм мэдлэг, монгол үндэсний өөрийн гэх онцлогтой, зайлшгүй хэрэгтэй 3.000 гаруй мэдээллээр баяжин гарчээ. Монголд өдгөө хүртэл үгүйлэгдэж байсан олон улсын стандартад нийцсэн анхны нэвтэрхий толь бичгийг найман ботиор хэвлэн гаргасан нь Монголын соёлын түүхэнд томоохон эргэлт болсон юм. [[Ангилал:Нэвтэрхий толь]] [[Ангилал:Британника нэвтэрхий толь]] [[Ангилал:1768 оны ном]] j62pjg88y8tqj8bv32tqts4f679fwma 0 134857 872094 779125 2026-09-28T02:24:20Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[Еврей цагаан толгой]] 872094 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Еврей цагаан толгой]] f21wbz5v53ogti7nxjbujsp7z5j8nnu 0 138723 872074 809308 2026-09-28T01:02:58Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 872074 wikitext text/x-wiki '''Павел Мельников''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Павел Петрович Мельников,'' 1804 оны 8-р сарын 3-нд [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улсын]] [[Москва|Москвад]] төрж, 1880 оны 8-р сарын 3-нд Оросын Любань хотод нас барсан) — Оросын төрийн зүтгэлтэн, эрдэмтэн-механик, инженер-генерал, Санкт-Петербург—Москва чиглэлийн анхны төмөр замын төсөл боловсруулагчдын нэг бөгөөд 1865-1869 онд Оросын эзэнт гүрний анхны Зам харилцааны сайдын албыг хашсан хүн. [[Файл:Zaryanko Melnikov2.jpg|thumb|Павел Мельников]] == Намтар == Павел Мельников 1818-1820 онд Москвагийн В.Кряжевын нэрэмжит дотуур байртай сургуульд суралцаж "маш сайн хичээл зүтгэлтэй” төгссөн. 1820 онд тэрээр Төмөр замын инженерүүдийн корпусын дээд сургуулийн дэргэдэх Цэргийн барилгын сургуульд элсэн ороод 1822 оны 11-р сарын 10-нд сургуулийн курсээ сурлагын амжилтаараа тэргүүлж төгссөн байна. Оюутан байхдаа зуны улиралд судалгааны ажилд явдаг байжээ. Тэгээд сургуулиа төгсөөд шууд Зам харилцааны инженерүүдийн дээд сургуулийн гуравдугаар курст элсэв. 1823 оны 6-р сарын 27-нд түүнийг Төмөр замын инженерүүдийн корпус руу шилжүүлж, 1824 оны 7-р сарын 27-наас эхлэн дэслэгч болжээ. Тэрээр 1825 оны 7-р сарын 26-нд дээд сургуулийг дэслэгчээр төгсөхөд нь сургуульдаа багшлахыг санал болгосон тул мөн оны 8-р сарын 15-нд тэрээр механик хэрэглээний ангийн багш болжээ. 1833 оноос хойш Зам харилцааны инженерүүдийн дээд сургуулийн хэрэглээний механикийн профессор, тэнхимийн эрхлэгчээр ажилласан байна. == Оросын төмөр замын анхны төсөл == 1835 онд Павел Мельниковын "Төмөр замын тухай" эрдэм шинжилгээний бүтээл хэвлэгдсэн бөгөөд үүнд Орост ган зам барих эдийн засгийн үр ашиг болон техникийн боломж бололцоо байгааг харуулсан ажээ. Энэ ном Оросын [[I Николай]] хааны анхаарлыг татсан ажээ. Туршилтын төсөл нь Санкт-Петербург болон Царское Село хотын хооронд төмөр зам барих ажил байв. Павел Мельников энэ төслийг хянан үзэх комисст оржээ. Улсын хэмжээнд томоохон бүтээн байгуулалт эхлэхээс өмнө П.Мельниковыг Баруун Европт төмөр замын чиглэлээр суралцахаар явуулсан байна. Үүний үр дүнд тэрээр мянга таван зуу гаруй хуудастай тайлан бичжээ. 1839 онд Зам харилцааны инженерүүдийн корпусын хүрээлэнгийн профессор П.Мельниковыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] руу илгээжээ. 1841 оны 3-р сард [[I Николай]] Санкт-Петербург-Москвагийн хооронд төмөр замын төслийг ([[Орос хэл|орос.]] "Николаевская дорога" гэж мөн нэрлэдэг байсан) боловсруулах комисс байгуулахыг тушаажээ. Комиссын даргаар Александр Бекендорф, гишүүдэд Николай Крафт, Павел Мельников нарын хүмүүс багтжээ. 1841 оны 9-р сард тус комиссоос төмөр зам барих, ажиллуулах санхүү, эдийн засгийн тооцоо бүхий төслийн тайланг танилцуулж, улсын эдийн засгийн үр өгөөжийг харуулсан. Олон сайд нар Мельниковын тооцоотой маргаж байсан ч I Николай хаан дэмжиж эцсийн үгийг хэлж 1842 оны 2-р сарын 13-нд тэрээр Санкт-Петербург-Москвагийн төмөр зам барих тухай зарлигт гарын үсэг зуржээ. 1851 онд тус замын хөдөлгөөнийг нээсэн байна. 1862 онд П.Мельников Зам харилцааны ерөнхий даргаар томилогдсон. Түүний бүтээн байгуулалтууд нь төвийн мужуудыг Алс Дорнодтой холбох төлөвлөгөө зэрэг олон арван жилийн төмөр зам барих үндэс суурийг тавьсан ажээ. 1865 онд дэслэгч генерал Павел Мельников шинээр байгуулагдсан Зам харилцааны яамыг удирдаж эхэлжээ. Түүнийг тус яаманд ажиллах хугацаанд Оросын төмөр замын сүлжээ 7062 км-ээр нэмэгдсэн байна. Тэрээр мөн Орост төмөр замын өртөөний зураг төсөл боловсруулах анхны техникийн тодорхойлолтыг зохиогч болсон. {{DEFAULTSORT:Мельников, Павел}} [[Ангилал:Оросын инженер]] [[Ангилал:Оросын зам харилцааны сайд]] [[Ангилал:Москвагийн хүн]] [[Ангилал:1804 онд төрсөн]] [[Ангилал:1880 онд өнгөрсөн]] e7w44yaqjkgss44ds76oxbkfpegt351 0 139554 872109 815391 2026-09-28T06:28:25Z Chongkian 21163 872109 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Дуучин25 |<br> | зураг = Maara picture.jpg | жинхэнэ_нэр = Ганболдын Амарсүрэн | төрсөн_газар = Улаанбаатар | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{flag|Монгол}} (өнөөгийн) | ажил_үйл = Реппер, дуучин | дуулдаг_хэл = [[монгол хэл]] | урсгал = хип хоп, рэп (үглээ дуу) | танил_үе = 2000-аад он — одоо | хамтлаг = [[MC Collection|MC Collection]] | алдар_нэр = }} '''Ганболдын Амарсүрэн''' — [[MC Collection|MC Collection]] хамтлагийн гишүүн, [[Монгол улс|Монгол]]ын [[дуучин]]. ==Эх сурвалж == * [MC Collection түүх] {{DEFAULTSORT:Амарсүрэн,Ганболдын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Рэп дуучин]] 28du7p8emc10b540qv6ss5x6k2c49qr 14 143757 872066 839254 2026-09-27T21:53:10Z Enkhsaihan2005 64429 872066 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|User ur}} {{UsersSpeak|ur|Urdu|اردو}} [[Ангилал:Хэрэглэгч:Хэлээр|ur]] atzmjfi4z6s63tvafhc9v8r0x148k7w 0 147631 872118 871828 2026-09-28T09:11:54Z HorseBro the hemionus 100126 /* Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь */ 872118 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], ба [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Хятад болон [[Ар Монгол]] | date = 1688–1759 | result = Чин улсын пиррик ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Ар Монгол]], ба [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс эзлэж авсан нь.]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван Гаог хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авхуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу Зүрчид овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Таши нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Жиоцанга болон Таши нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атай цайз руу довтлох үеэр Жиоцанга болон Таши нарыг Мин улсын өөр нэг Зүрчидийн нэг холбоотон Ниган Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Ниган Вайланыг Ташигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялсан нь.]] Нурхач нь залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул Хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхач Мин улсын жанжин Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Ниган Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхач жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байгаа нь.]] 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхач ба Хадагийн удирдагчийн хамт ''"луу-барын жанжин"'' цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Ала гэх нутагд шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгооны 30,000 хүчтэй эвслийн хүчийг 1593 онд ялалт юм.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин улсын удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэбаш, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн харьятын нэг хэсэг болж, Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = '''Маргаантай:''' * 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} * 1628–1635{{Sfn|Atwood|2004|p=170}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = '''{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]'''<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] удирдагч [[Лигдэн хаан]] Өвөр Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Манжууд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлож, ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урважээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид дагаар орсон бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид дагаар орсон.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачд]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх|Халхын]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Манж нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} Лигдэн хаан Ууваг гурван өдрийн бүслэлтэд Манж, Хорчин нарт ялагдсан гэж Атвуд тэмдэглэсэн байдаг.{{Sfn|Atwood|2004|p=334}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлоод, Лигдэн хаан дараа Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөр Монголын Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нарын цэргийн эвсэл Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Өвөр Монголын бусад түмэн бослого гаргаж, [[Жаочэнгийн тулалдаан|Жаочэнгийн тулалдаанд]] Аваг, [[Үзэмчин]], [[Сөнөд]], өмнөд Халхын түмний эвсэл Лигдэн хааны эсрэг тэмцсэн боловч Лигдэн хааны эсрэг эвсэл ялагдал хүлээжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=335}} Дараа нь Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтлов. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдэн хаан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} Атвудын хэлснээр 1628–1629 онд Лигдэн хаан Сюаньфу, Датун, Юйлинь зэрэг газруудад довтолжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=335}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахайгийн Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгдээд, үүний тулд тэрээр [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдэн хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна Манжид асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Манжууд мөн [[Монгол хаад|Монгол хаадын]] Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1635 оны 6-р сард Лигдэн хааны хүүхдүүд болон эхнэрүүд Манжид дагаар оржээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=335}} 1636 он гэхэд Манжууд Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, дагаар орсон тул Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== {{Main|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон}} [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1643 онд Манж нараас Монголчуудад зориулан гаргасан анхны хуулийн эмхэтгэл{{efn|Үүнийг ''"Лифан Юань Зэли"'' буюу ''"Хамаарал бүхий нутаг дэвсгэрийн шүүхийн хууль, журам"'' гэж нэрлэдэг. Энэхүү хуулийн эмхэтгэлийг [[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] ''"Мэнгу лүли"'', харин [[Монгол хэл|Монгол хэлээр]] ''"Монголын цааз бичиг"'' гэж нэрлэдэг.{{sfn|Atwood|2004|p=334}}}} хэрэгжиж эхэлжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=334}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], Халхын [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} [[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} [[Файл:Dzungar Khanate and Qing dynasty in 1684.png|thumb|1684 оны Зүүнгарын Хаант Улс болон Чин улсын эзэмшил нутаг дэвсгэр.]] Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} 1684 оны сүүлчээр Энх амгалан Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1686 онд Хошуудын ноён Хоорол Чин улсад шилжин оров. Чин улсын эрх баригчид [[Алшаа аймаг|Алшаа]] нутгийг Хооролд өгчээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=310}}{{Sfn|Atwood|2004|p=423}} ==== Халх аймгуудын хоорондох өрсөлдөөн ==== == Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Галдан бошигт хаан ба Энх амгалан хоёрын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *'''{{flag|Чин улс}}''' **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} === Галдан бошигт хааны Халх руу хийсэн довтолгоо === === Чин улсын оролцоо ба бэлтгэл ажил === === Дайны явц === [[Файл:French news of Galdan's defeat.png|thumb|1696 оны Зүүнгарын [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааныг]] Манжийн [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай Францын мэдээ.]] === Чин улсын эрх мэдлийг бэхжүүлсэн нь ба Зүүнгарын залгамжлал === == Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Цэвээнравдан хаан ба Энх амгалан хоёрын мөргөлдөөн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = '''Тодорхой бус:''' *Мөргөлдөөн 1714 онд эхэлсэн *1722 он гэхэд эвлэрэл тогтсон | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *'''{{flag|Чин улс}}''' **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайш<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайш<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = Илүү их хохирол амссан }} == Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Галданцэрэн хаан ба Найралт төв хоёрын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = '''Тодорхой бус:''' *Дайн 1729 онд эхэлсэн *1734–1739 он гэхэд дараа эвлэрэл тогтсон | result = '''Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}{{sfn|Umetbaev|2020|p=17}} * Хилийн асуудлыг шийдвэрлэв{{sfn|Umetbaev|2020|pp=19-20}} * Зүүнгар–Чин улсын хоорондох худалдааны эхлэл{{sfn|Umetbaev|2020|pp=19-20}} * Зүүнгарын цэргийн ялалт{{sfn|Umetbaev|2020|p=17}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *'''{{flag|Чин улс}}''' **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өөлд]]{{Урвалт}}{{sfn|Atwood|2004|p=452}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвээнжав{{Зугтсан}}{{sfn|Atwood|2004|p=452}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 350px | strength2 = {{flag icon|Чин улс}} 60,000 <small>(1730)</small>{{Sfn|Atwood|2004|p=194}} | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 20,000 <small>(1731)</small>{{Sfn|Atwood|2004|p=194}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 30,000 <small>(1732)</small>{{Sfn|Atwood|2004|p=194}} }} === Лувсанданзангийн бослого болон анхны харилцаа === === Дайны явц === {{Quote|''"...намайг [Галданцэрэн хаан] [[Ар Монгол|Халх]], [[Хөхнуур|Хөхнуурын]] адил [[хошуу]] суманд оруулж, нэр цол өгсүгэй хэмээх тулд тийнхүү бид цэргийг байгуулж байлдан тулалджээ. Хэрэв хэрэг бүтвээс Халх, Хөхнуурыг уг ёсоор болгосугай. Хэрэв дайн цэргийн хэрэг буй аваас бүгд хүчнээр тулж, хэрхэвч хүнд эзэрхүүлэхгүй...”''|[[Галданцэрэн хаан]], 1731 онд Халхын нэгэн [[Ван|ванд]] илгээсэн захидал.{{sfn|Gantulga|2019b|p=13}}}} === Эвлэрэл (1734–1739) === === Худалдаа === == Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь == {{Инфобокс дайн | conflict = Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын пиррик ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] мөхөл * [[Зүүнгарын геноцид]] эхэлсэн нь | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} 10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} 10,000{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * {{flag icon|Чин улс}} 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * {{flag icon|Чин улс}} 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = Чин улсын цэргүүд ба Зүүнгарын бослогчид [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүйн тулалдаанд]] байлдаж байгаа нь. | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Чин улс''' '''Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн нь''' [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгаруудыг бүрмөсөн устгаж, [[Өвөр Ази|Өвөр Азид]] ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад урвалтаарее орж, зарим нь Чин улсын талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} [[Хадах]], [[Агуй]] нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. [[Жаохуй]], [[Шүхэдэ]] нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. [[Танкелү]] зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг [[Цэвдэнжав|Цэвдэнжаваас]] боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн гамшигт" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} Амьд үлдсэн Зүүнгарын ард түмнүүдийг ''"[[Өөлд]]"'' хэмээн нэрлэх болсон бөгөөд Атвудын тэмдэглэснээр энэ нь Зүүнгаруудыг доромжилсон утгатай үг байж болзошгүй юм.{{Sfn|Atwood|2004|p=426}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Чин улс мөн [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхсөний дараа Ойрадын хуучин нутаг дэвсгэр рүү нүүдэллэн ирсэн казахчуудад Тайж цол олгож, алба татвар авч байв. Казахын Их Жүз [[Или мөрөн]] руу нүүдэллэсэн бол Дунд Жүзын, ялангуяа [[Керей]], [[Найман]], [[Уаг]] овгууд [[Зүүнгарын хотгор|Зүүнгарын]] [[Зүүнгарын хотгор|хотгор]] тийш шилжин суурьшжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=294}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} [[Файл:Oirat-map-ru.png|thumb|[[Халимаг|Халимгаас]] гаднах [[Ойрад аялга|Ойрад аялгны]] тархалтыг харуулсан газрын зураг.{{Efn|Маргаантай байгаа аялгуунуудыг үүнд оруулаагүй болно.}}]] Үүний эсрэгээр, 1775 он гэхэд [[Ойрадууд]] тархай бутархай болж, бусад Ойрад бүлгүүдтэй ямар ч холбоогүй болсон байв.{{Sfn|Atwood|2004|p=423}} [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] орчин үеийн [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] хойд хэсэгт байрлах [[Байдраг гол|Байдраг голын]] савд шилжин суурьшсан бөгөөд хожим нь 1759 он гэхэд орчин үеийн [[Увс аймаг|Увс аймагт]] шилжин суурьшжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=150}} Хойдын зарим хэсгийг [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужын]] Фуюгийн Их Мингадай болгон шилжүүлэн суурьшуулжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=423}} 1697 болон 1702 онд Чин улсад дагаар орсон [[Данжила]], Равдан{{efn|Зүүнгарын Хаант Улсын удирдагч, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хаантай]] битгий андуураарай.}} нарын харьяанд байсан Баянхонгор аймгийн [[Өөлд]] хошууныхныг 1761 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] зүүн хэсэг рүү нүүлгэн шилжүүлжээ. 1764 онд Өөлдүүдийн өөр нэг хэсгийг [[Мянгад|Мянгадуудын]] хамт [[Ховд гол|Ховд голын]] сав газар буюу [[Эрдэнэбүрэн сум|Эрдэнэбүрэн сумын]] орчимд нүүлгэн шилжүүлсэн байна. Атвудын тэмдэглэснээр, тэд "Монголжсон" ажээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=426}} 1777 онд [[Халимаг ястан|Халимагууд]] [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] зүгээс [[Зүүнгарчуудын эх нутаг руугаа хийсэн нүүдэл|эргэн ирсний]] дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнийг бүх Монголчуудыг Чин улсын дор нэгтгэсний илэрхийлэл хэмээн ойлгох болжээ.{{Sfn|Atwood|2004|p=452}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Мөн Чин улсын засгийн газар отог нэгжийг хошуу, сум болгон өөрчилсөн.{{Sfn|Atwood|2004|p=431}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или мөрөн зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |url=https://archive.org/details/manchuwayeightba0000mark |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History of Mongolia XI |publisher=Soyombo printing |year=2019a |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite journal |last=Umetbaev |first=T. Sh. |last2=Todikova |first2=M. A. |date=2020 |title=Galdan-Tseren and Russia: 1730s–1740s |journal=The Newman in Foreign Policy. |publication-date=2020 |volume=5 |issue=56 |pages=12–17.}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] d0mgrol516kl8po2115pmp0icr7nzae 0 148483 872095 871616 2026-09-28T02:34:40Z ~2026-51389-94 107724 төрлөх → төрөлх 872095 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Түмэнбаярын Ванданням | image = Tumenbayaryn Vandannyam portrait.jpg | caption = Түмэнбаярын Ванданням (1872 он – 1926 он) | birth_date = 1872 он | birth_place = Буудгийн шил, Вангийн хошуу, Их Зуугийн чуулган, Өвөр Монгол | death_date = 1926 он | death_place = Бугат | other_names = Бандида гэгээн | spouse = Оюунтод | children = [[Оюуны Хосбаяр|Хосбаяр]] }} '''Түмэнбаярын Ванданням''' (1872 он - 1926 он) нь Ордосын дугуйлангийн нэрт удирдагч, Бандида гэгээн юм.<ref name="Khosbayar1992" /><ref name="Myagmar2022" /> == Товч намтар == Өвөр Монголын ард түмний үндэсний ардчилсан хөдөлгөөний удирдагч Ванданням 1872 онд Өвөр Монголын Их Зуугийн чуулганы Вангийн хошууны Буудгийн шил хэмээх газар хошууны захирагч Түмэнбаярын хөвгүүн болон төрсөн. Түмэнбаяр захирагч боржигон овогтой алтан ургийн тайж язгууртан хүн байсан. Ванданням 8 насандаа Вангийн хошуунаас Засаг хошууны Ламын сүмд гэгээнээр залагдан очив. Тэнд 8 жил төвөд ном заалгаж Бандида гэгээн цол хүртжээ. Тэрээр монгол, төвөд, хятад хэл бичиг мэддэг байв. 1887 онд Хөхнуурын Гүнбүм, Төвөдийн Лхас зэрэг газраар явж ном эрдэм сурч байгаад сүүлээр нь Засаг хошуундаа буцан ирж Ордосын шарын шашны нэрт хувраг болжээ. Түүний талаар ид шидтэй хувилгаан мэт яригдаг зүйлс нэлээд байдаг. Ванданням хэдийгээр лам хувилгаан хүн боловч Монголчуудын талаар Чин улсаас явуулж байсан түрэмгий бодлого болон нутгийн ван гүн, хар шар феодлын дарлал, мөлжлөгийг үзэн яддаг байсан учир лам дээлээ орхин эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд нэгдэн орж, Засаг хошуун дахь дугуйлангийн хөдөлгөөнийг толгойлох болжээ. 1903 оны хавар Ванданням Засаг хошууны «Дугуйлан»-гийн хөдөлгөөний удирдагч болжээ. Тэрээр ард олныг дагуулж газар нутгийг бусниулан худалддаг засаг төрийн өөдөөс тэмцэж, хятадуудын байшин, хашаа хүрээг нураан эвдэв. Бас ард олныг хөдөлгөн гааль гувчуур татварлахыг эсэргүүцэв. Ванданням ардын дугуйланг толгойлох болсон нь хошууны засаг ноёны уур хилэнг бадрааж тэдний хоорондын маргаан, зөрчилдөөнийг улам хурцатгажээ. Ийм нөхцөл байдал Ванданнямд муугаар нөлөөлж болзошгүй гэж ойр дотны нөхөд нь үзээд, хошуунаас түр гарч явахыг зөвлөсөн байна. Энэ ёсоор Ванданням 1906 онд өөрийн хоёр шавиа дагуулан Засаг хошуунаас гарч Ордос Их Зуугийн чуулганы Хангин, Далад, Зүүнгар зэрэг хошуугаар явж, нутаг орны байдалтай танилцжээ. Энэ хугацаанд Хангин хошууны дугуйлангийн хөдөлгөөний тэмцэгч хүмүүстэй танил болж тэдний газар нутгийг хамгаалах тэмцлийг хүчтэй явуулжээ. Ванданням феодал нийгмийн амьдрал болон харийн эзэрхэг түрэмгийлэгчдээс үндэстнийг хэрхэн хэрцгийгээр дарлан мөлжиж байгаа хүнд байдлыг биеэрээ мэдэрч, харийн дээрэмчдийн эсрэг үргэлжлүүлэн босох болов. Тэрээр үндэстний эрх чөлөөгөө тэмцэн олох ардчилсан үзэл санаатай хүн байсан. Засаг хошууны ард олон Ванданнямыг Цахар нутагт хүнд хэцүү амьдарч байгаа тухай чимээ сургаар олж мэдээд хошуу яаманд өргөдөл өгч Бандида багшийгаа хошуу нутагтаа залж авчрахыг шаарджээ. Үүний дагуу хошууны ноёд түшмэд олон түмний шаардлага болон дарамт дор арга буюу Ванданнямыг Засаг хошуунд дахин залж авчирчээ. == Үндэсний эрх чөлөөний тэмцэлд зүтгэсэн нь == 1908 онд Ванданням, Цагаанболдтой хамтран ардын дугуйлангийн зэвсэгт хүчийг зохион байгуулж Хатан голын сав газраар дайн явуулж байжээ. Ордосын ард түмэн нь бүх улсын эл үндэстний ард түмэнтэй хамтран цагаагчин гахай жилийн хувьсгалаар дамжин Чингийн засгийг түлхэн унагаасан байна. Улмаар Ванданням лам Цолмон, Цагаанболд, Даладын Очирдарь зэрэг хүмүүсийг цуглуулж ард түмнийг хөдөлгөж дугуйлангийн хөдөлгөөнийг идэвхжүүлэхийн зэрэгцээгээр тэр үеийн Ар Монголоос ирсэн цэрэгтэй нийлж, тэднээс буу зэвсгийн тусламж олж Монгол үндэстний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэхээр хэлэлцэв. Харин энэ үеэр Ниншаа (Иргайт) хотын цэргийн ерөнхий захирагч Ма Фусян Алшаагийн ноёдтой хуйвалдан Ванданням, Цагаанболд нарыг баривчилж хорихоор зэхэж байжээ. Ингээд 1913 оны 6 дугаар сарын 1-нд Ниншаагаас захидал илгээн Ванданнямтай уулзаж зөвлөлдөх зүйл байгаа тул түүнийг Хатан голын хөвөөн дэх Цагаан тохой хэмээх газар хүрэлцэн ирэхийг урьсан байдаг. Ванданням товлосон өдөртөө хүрэлцэн очиж, усан онгоцон дээр гарч ирмэгц нь тэнд бүгэж байсан зэвсэгт цэргүүд буу тулган түүнийг баривчилжээ. Ванданням, Цагаанболд нарыг шүүх явцад Ванданнямын хувилгаан гаралтайг олж мэдээд Бээжин рүү мэдэгдсэн байна. Удалгүй Юань Шикайн Засгийн газраас Ванданнямыг Бээжинд түргэн хүргэх тушаал өгчээ. Ингээд Ванданням Бээжинд хүргэгдсэн юм. Юань Шикай Ванданнямыг «Цэргийн яамны зөвлөх» нэрийдлээр Бээжинд Юнь Хэгүн сүмийн ойролцоо гэрийн хорионд 12–13 жил байлгажээ. Ванданням Бээжинд хоригдох хугацаандаа Үйшин хошуунд Шинэ ламын дугуйлан өрнөсөн хийгээд цаашлаад нэгэн хурал дээр Шинэлам тэргүүтнийг баривчилж хүндээр шийтгэн ялласан чимээг сонссон хэдий ч ямар нэгэн байдлаар далдуур дугуйлангийн хөдөлгөөнийг өрнүүлж байгаа гэдгийг мэдэж байсан байна. Ванданням лам Бээжинд сууж байхдаа тухайн үеийн дэлхийн байдал ба улсын доторх улс төрийн байдлын мэдээллийг хүлээн авч байв. Үйшин хошууны дугуйлангийн удирдагч Шинэлам буюу Өлзийжаргал Ванданнямын тухай олонтаа сонсож байсан боловч нүүр учран золгож байгаагүй учир түүнтэй уулзаж дугуйлангийн хөдөлгөөний талаар зөвлөн ярилцахаар 1921 оны эхээр зориуд Бээжинд иржээ. Тэд Бээжинд уулзаж танилцсандаа ихэд баярлаж Ордос ардын дугуйлангийн хөдөлгөөний талаар удтал зөвлөн ярилцсан байна. Энэ үед Өвөр Монголын ардын хувьсгалт нам байгуулах бэлтгэл ажлыг Ванданням гардан гүйцэтгэжээ. Умард цэргийн эрхтний сүрдүүлэл дор Өвөр Монголын ардын намыг байгуулах гэдэг нь маш бэрхшээлтэй байсан билээ. Гэвч Ванданням Бээжингээс салж монгол газартаа хүрч хувьсгалын ажлыг өрнүүлэх явцдаа тэр үеийн цэргийн эрхтэн нарын хоорондох тэмцлийг ч ашиглаж чадсан юм. Тэрээр энэ хугацаандаа Монголын нэлээдгүй олон сэхээтэнтэй золгож, БНМАУ-тай холбоо тогтоож, БНМАУ-ын хувьсгалын замаар Өвөр Монголд ардын хувьсгалыг өрнүүлэхийг зорьж 1925 онд Бээжингээс дутаан гараад Чуулалт хаалганд Өвөр Монголын Ардын намыг байгуулах их хуралд оролцсоны дараа бүх Ордосын хэмжээнд ардын хувьсгалыг өрнүүлэхээр буцан ирж ажилласан байна. Улмаар Дундад улсын Коммунист намын дэмжлэгтэйгээр Өвөр Монголын зарим сэхээтэн Ванданням, Мэрсэ зэрэг хүмүүс 1925 оны 10 дугаар сарын 27-ны өдөр «Дотоод Монголын Ардын Хувьсгалт Нам»-ыг (ДМАХН) байгуулж, анхдугаар хурлыг Чуулалт хаалга хотод хуралдуулжээ. 1926 онд ДМАХН-ын төв хороог Бугат хотод шилжүүлж, олон чуулган хошуудад цэрэг дайчлан арми байгуулжээ. Мөн тус хурлаас Ванданням, Шинэлам нар төв хорооны гишүүнээр сонгогдсон байна. Ванданням, Шинэлам нар нам байгуулагдсаны дараа Ордост буцаж дугуйлангийн хөдөлгөөнийг намтай холбох талаар ихээхэн ажил зохиожээ. Гэгээнтнийх нь хувьд Ванданнямыг бишрэн шүтэж хүндэтгэдэг байсан Ордос нутгийн олон түмэн түүнд гүнээ итгэн намын эгнээнд олноор элсэн орсон байдаг. Үүний үр дүнд Ордосын дугуйлангийн хөдөлгөөн урьд өмнө үзэгдээгүй хүчтэй өрнөж зарим хошуунд ардын засаг байгуулагдсан юм. 1926 оны намар Өвөр Монголын ардын хувьсгалт цэрэг байгуулагдаж, Ванданням ерөнхий командлагч болсон байна. == Нас барсан нь == 1926 онд Ванданнямыг Бугат хотод хордуулан алсан юм. Тухайн үед нас сүүдэр 54-тэй байсан байна. Шарилыг нь төрөлх нутагт нь авчирч, гашуудлын цуглаанд хувьсгалт цэрэг, нутгийн зон олон, ДМАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгчид, Зөвлөлтийн болон БНМАУ-ын төлөөлөгчид оролцжээ. == Гэр бүл == Гэргий Оюунтод нь түүнийг баривчлагдан хоригдож байх үед 80 цэргийг нь удирдаад тэмцэж байсан юм. Хүү [[Оюуны Хосбаяр|Хосбаяр]] нь Монгол Улсын анхны мэргэжлийн дипломатчдын нэг, онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд билээ. == Дурсгал == [[File:Ordos duguilang museum display Vandannyam.jpg|thumb|280px|Өвөрмонголын үндэсний музейн дугуйлангийн үзэсгэлэн. Голд Ванданням, зүүн талд Шинэ лам.]] Өвөрмонголын үндэсний музейд Ванданнямд зориулсан тусгай булан байдаг. == Эшлэл == <references> <ref name="Khosbayar1992">О. Хосбаяр, «Ордосын дугуйлангийн нэрт удирдагчийн нэг Ванданнямын үйл амьдралаас», 1992 он.</ref> <ref name="Myagmar2022">Н. Мягмар, доктор, Ph.D, «Ордосын дугуйлангийн хөдөлгөөн ба удирдагч Ванданнямын үйл ажиллагааг тодруулах нь», 2022 он.</ref> </references> [[Ангилал:1872 онд төрсөн]] [[Ангилал:1926 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Өвөрмонгол]] [[Ангилал:Ордос]] [[zh:旺丹尼玛]] gfe13ro2iqxrzyc7el3gfaxf6nwz9t5 0 148606 872119 871821 2026-09-28T09:28:07Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872119 wikitext text/x-wiki {{Засаг ноёны намтар | нэр = Бандийн Сандавдорж | хөрөг = | хөргийн тайлбар = | албан тушаал = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён | бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он | өмнөх хүн = Банди | дараах хүн = Цэсрэндорж | төрсөн он = XVIII зууны дунд үе | төрсөн газар = Халх, Засагт хан аймаг | нас барсан он = 1798 он | нас барсан газар = | оршуулагдсан газар = | угсаа гарал = Боржигин, Халхын тайж | эцэг = Банди | шашин шүтлэг = Буддын шашин | цол = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж }} [[Файл:Image 2e108247.jpg|thumb|'''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).]] == Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос == Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу" /> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%;" ! colspan="4" style="background:#f2f2f2;" |Өвөг дээдэс |- | colspan="4" |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464-1517) Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449-1510) |- | colspan="4" |↓ |- | colspan="4" |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513-1549) <small>(Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч)</small> |- | colspan="4" |↓ |- | colspan="4" |'''Ашихай дархан ноён''' <small>(XVI зуун)</small> |- | colspan="4" |↓ |- | colspan="4" |'''Түмэндар Дайчин ноён''' <small>(XVI зууны төгсгөл)</small> |- ! colspan="2" style="background:#e8f0fe; width:50%;" |Баруун шугам: Мижиддорж ноёны угсаа (Хотгойдын Алтан ханы салбар) ! colspan="2" style="background:#fce8e6; width:50%;" |Зүүн шугам: Шадар ван Чингүүнжавын угсаа (Дүүрэгч вангийн салбар) |- | colspan="2" style="vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;" | # '''[[Шолой Увш хунтайж]]''' — Анхны Алтан хан (c. 1567-1627) # '''Ринчин Лувсан''' — 2 дахь Алтан хан (д. 1696) # '''Өлзий Хаттанбаатар (Рааш)''' (XVII зууны төгсгөл / XVIII зууны эхэн) # '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн) # '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны дунд) # '''Лари засаг''' (х. 1732-1737) # '''Банди ноён''' (х. 1737-1756) # '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' <small>(Цогтой засгийн хошууг захирч засаг суусан хугацаа: 1756–1798)</small> # '''Ванчинжав''' # '''Бунидари''' # '''Мижиддорж ноён''' | colspan="2" style="vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;" | # '''Бадма Далай хунтайж''' # '''Сууж гүн баатар''' # '''Бүүвэй бэйл''' # '''Бэйл Банди''' (х. 1730-1737) # '''[[Чингүүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]]''' (1710-1757) <small>(Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт тэмцлийг удирдагч)</small> |} === 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа === Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн "Цогтой засгийн хошуу" маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.<ref name=":1" /> * '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. * '''Бослогын дараах Чин улсын цээрлүүлэлт (Засагт хан аймгийг 5 хуваасан нь):''' Манж Чин улс Чингүүнжавын удирдсан Халхын бослогыг цуст хядлагаар дарсны дараа дахин ийм зохион байгуулалттай тэмцэл гарахаас урьдчилан сэргийлж, бослогын гол цөм, ар тал болсон Хотгойд болон Засагт хан аймгийн ноёдыг маш хатуу шийтгэсэн. Өмнө нь Хотгойд нь Засагт хан аймгийн дотор маш том газар нутаг, олон албат иргэдтэй, цэрэг-улс төрийн бие даасан том нэгдэл байв. Чин улсаас тэдний энэ нэгдсэн хүчийг задлахын тулд уг газар нутаг, албатыг нь 5 салангид хошуу болгон хувааж, тус бүрд нь тусдаа засаг ноён томилон, бие биед нь хяналт тавиулах бүтэц рүү шилжүүлсэн байна. Бослогод ар талаар тусалсан Бандийн Сандавдорж ноёны "Цогтой засгийн хошуу" тусдаа бие даасан нэг хошуу болон хуваагдан үлджээ. Сандавдорж ноён хожим нь өөрийн хошууны газар нутаг, үлдсэн албат ардуудыг Манжийн аймшигт цуст цэвэрлэгээнээс уян хатан, алсын хараатай дипломат бодлогоор хамгаалан авч үлдсэн түүхэн гавьяатай юм. === Хоёр "Банди" ноёны түүхэн давхцал === Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа "Банди" гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.<ref name=":2" /> # '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан). # '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.<ref name="ДаянХаан" /> == Ашигласан материал == * Хотгойд болон халхын ноёдын угийн бичиг, түүхэн сурвалжууд. * [[Бандийн Сандавдорж]] — Википедиа нэвтэрхий толь. '''Бандийн Сандавдорж''' (XVIII зуун 1756 — 1798) нь [[Манж Чин улс]]ын эрхшээлийн үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж юм. Тэрээр 1756 оноос 1798 он хүртэл тус хошууг 42 жилийн турш захирахдаа Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараах Манжийн цуст хядлага, цэвэрлэгээнээс өөрийн хошууны газар нутаг, ард иргэд, мал хөрөнгийг уян хатан, алсын хараатай дипломат тактикаар аварч үлдсэн түүхэн гавьяатай зүтгэлтэн билээ. == Ургийн эх болон 1911 оны тусгаар тогтнолын зүтгэлтнүүдийн ураг төрлийн хэлхээ == [[Монгол Улс]] 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Халхын алтан ургийн ноёд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон билээ.<ref name="1911Хувьсгал">[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org "1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал"].</ref> Энэхүү түүхэн хөдөлгөөнийг оройлсон Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] ураг төрөл болон [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] залгамжлагч Цогтой засгийн хошууны ноёдын дээд өвгийн ургийн эх нь Төрийн зангилаа '''[[Мандухай сэцэн хатан]]''' юм.<ref name=":1">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> Зөвхөн цусан төрлийн алтан ургийн язгууртнуудыг багтаасан, 1911 оны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний залгамж холбоог харуулсан ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан зураглав <nowiki> </nowiki> │ === Түүхэн ач холбогдол === '''Батмөнх даян хаан болон Мандухай сэцэн хатнаас''' улбаатай энэхүү алтан ургийн цусан төрлийн шугам нь 1756 оны [[Шадар ван Чингүнжав|Чингүнжавын]] бослогоос хойш [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] уян хатан бодлогын үр дүнд Цогтой засгийн хошуунд амжилттай хадгалагдан үлдсэн юм.<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу3">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref> Улмаар Сандавдорж ноёны шууд ууган залгамжлалын гуч хүү, алтан ургийн сүүлчийн засаг ноён '''Мижиддорж''' түүний төрөл алтан ургийн тайж нар нь 1911 оны цагаагчин гахай жилийн Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандахад өөрийн хошууг удирдан, Богд хаант Монгол Улсын засаг захиргаанд нэгдэж, Манж Чин улсын дарлалыг эцэс болгоход түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ.<ref name=":2">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> == Угсаа гарвал ба засаг суусан нь == Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв. == Угсаа залгамжлал == [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref><ref name="БазарвааньВики">[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|"Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал"]].</ref> == Угсаа залгамжлал == [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён '''Бандийн Сандавдорж''' хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу2">[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)"]. Монголын түүхийн тайлбар толь.</ref><ref name="БазарвааньВики2">[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org "Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал"].</ref> # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464—1517) — Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн Их хаан.<ref name="ДаянХаан">Ж.Боорчи. "Батмөнх Даян хаан" УБ., 2001.</ref> # '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг. # '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн '''<span style="color:red;">ууган хүү</span>''', Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг. # '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны '''<span style="color:red;">ууган хүү</span>'''. # '''[[Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны '''<span style="color:red;">ууган хүү</span>''', Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан.<ref name="ХотгойдТүүх">"Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.</ref> # '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн '''<span style="color:red;">ууган хүү</span>''', Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан. # '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн '''<span style="color:red;">ууган хүү</span>''', Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан.<ref name="АлтанХангууд">С.Жамбалдорж. "Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх", УБ., 2005.</ref> # '''Өлзийт хатанбаатар''' (Рааш хатанбаатар) (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн '''<span style="color:red;">ууган хүү</span>'''. # '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын '''<span style="color:red;">ууган хүү</span>'''. # '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн '''<span style="color:red;">ууган хүү</span>'''. # '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн '''<span style="color:red;">ууган хүү</span>''', Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж.<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу2" /> # '''[https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E6%89%8E%E8%96%A9%E5%85%8B%E5%9C%96%E6%B1%97%E9%83%A8%E4%B8%AD%E5%8F%B3%E7%BF%BC%E6%9C%AB%E6%AC%A1%E6%97%97 Банди] ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн '''<span style="color:red;">ууган хүү</span>''', Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу2" /> # '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны '''<span style="color:red;">ууган хүү</span>''', Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён.<ref name="ЦогтойЗасгийнХошуу2" /> == Эх сурвалж == {{Эх сурвалж}} == Чингүнжавын бослогын дараах "Хүлцэнгүй тактик" ба Хошууг аварсан нь == 1756 онд Шадар ван Чингүнжавын удирдсан зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Хотгойдын ард иргэд, язгууртнуудыг ураг удмаар нь устгах, цээрлүүлэх асар хатуу бодлого баримталсан. Энэхүү эгзэгтэй цаг үед Сандавдорж ноён Чин улсын асар их цэргийн хүчний эсрэг дахин зэвсэг барих нь хошуу нутгийг бүрмөсөн сүйрүүлнэ гэдгийг ухаарч, Манжийн хаанд дагаар орж, хүлцэнгүй байгаагаа илэрхийлсэн "Хүлцэнгүй тактик"-ийг баримталжээ. Энэ нь Хотгойдынхныг олноор нь хядахаар зэхэж байсан Манжийн хааны уур хилэнг зөөлрүүлсэн байна. * '''Хошууны бүтцийг авч үлдэв:''' Манж Чин улс Хотгойдынхон дахин нэгдэж босохоос сэргийлж, тэдний засаг захиргааны бүтцийг хүчээр эвдэн дотор нь 5 тусдаа хошуу (Мэргэн гүн, Далай гүн, Ахай бэйс, Цогтой засаг г.м) болгон бутаргасан. Сандавдорж ноён өөрийн ухаалаг дипломат харилцааны хүчээр Цогтой засгийн хошууны үндсэн бүтэц, газар нутаг, албат ардуудыг хэвээр нь хадгалан, өөрөө засаг ноёны ширээндээ үлдэж чадсан байна. * '''Эдийн засгийн хамгаалалт:''' Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс мал, улааны морьд албадан шаардахад Сандавдорж ноён Чин улсын амбанд байнга "хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон тул алба гүйцэтгэх боломжгүй" гэх мэдүүлэг илгээх замаар хошууны мал сүргийг Чин улсын цэрэгт цөлмүүлэхээс хамгаалж, ард иргэдийг эдийн засгийн бүрэн дампуурлаас хамгаалжээ. == Бусад тайж, ноёныг хамгаалж аварсан нь == Бандийн Сандавдорж ноён Чин улсын ял зэмлэл, хядлагаас бусад хошууны тайж, язгууртныг аварч үлдсэн түүхэн баримтууд байдаг. Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Хотгойд болон Засагт хан аймгийн бусад хошууны Чин улсад эрэн сурвалжлагдаж байсан босуул тайж, ардыг хошуундаа нуун шингээж хамгаалсан: * '''Уг эхийн бүртгэлийг өөрчилсөн нь:''' Хошууны "Тайж нарын уг эх" (Гэрийн үеийн бичмэл)-ийг дээш мэдүүлэхдээ харь хошууны дүрвэгсдийг өөрийн уугуул тайж нар хэмээн хуурамч бүртгэл үүсгэн авч үлджээ. * '''Бээжин рүү хамтарсан өргөх бичиг илгээсэн нь:''' Сандавдорж ноён Засагт хан болон Сайн ноён хан аймгийн бусад засаг ноёныг уриалан, Бээжин дэх Төрийг засах яам (Лифаньюань) болон Цяньлун хаанд Хамтарсан өргөх бичиг (Илтгэл хуудас) илгээж, яллагдаж буй зарим тайж нарыг "бослогод өөрийн хүслээр оролцоогүй, Чингүнжавын цэрэгт хүчээр дайчлагдсан" хэмээн батлан даалт гаргаж, амь насыг нь аварч байжээ. "Да-Цин личао шилу" (大清历朝实录) буюу товчоор "Цин шилу" (清实录 - Чин улсын үнэн магадтай тэмдэглэл) нь Чин улсын үеийн (1644–1912) хаан бүрийн өдөр тутмын зарлиг, төрийн хэрэг, тайлан илтгэлийг он цагийн дарааллаар маш нарийн хөтөлсөн 4400 гаруй боть бүхий хамгийн том албан ёсны түүхийн эх сурвалж юм"Цин шилу" нь Чин улсын өөрийнх нь өнцгөөс бичигдсэн албан ёсны сурвалж юм. '''Сандавдорж''' ноёны "босуулуудыг нуусан уран арга"-ыг шууд магтан бичээгүй нь ойлгомжтой. Харин Монголын түүхчид энэхүү Чин улсын архивын хатуу бүртгэл (Цин шилу) болон Монголын Үндэсний Архивт хадгалагдаж буй хошуу тамгын газрын ургийн бичгүүдийг хооронд нь тулгаж үзсэний үндсэн дээр түүнийг ямар уран аргаар ард иргэдээ хамгаалж үлдсэнийг нь шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр тогтоосон байдаг.<ref>{{Cite web |last=Theobald |first=Ulrich |title=Qingshilu 清實錄 (www.chinaknowledge.de) |url=http://www.chinaknowledge.de/Literature/Historiography/qingshilu.html |access-date=2026-09-25 |website=www.chinaknowledge.de |publisher=Ulrich Theobald |language=en}}</ref> == Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь == Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар Сандавдорж ноёны засаг ноёны хэргэмийг "Үеэс үүрд" буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй. == Эх сурвалж == * [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу]. * 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд. * Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). "Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг" (Хөмрөг А-114), "Улиастайн жанжны газрын архив". * С.Пүрэвжав. "Хотогойдын угсаа түүхийн товч" судалгааны бүтээл. [[Ангилал:Монголын засаг ноёд]] [[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]] [[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]] [[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]] [[Ангилал:Чингис хааны]] [[Ангилал:Манж Чин улсын]] [[Ангилал:Завхан аймгийн]] [[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]] [[Ангилал:世袭罔替)]] m2ldvey0z2xegp0dn8w7w4ludlbitkz 0 148615 872071 872033 2026-09-27T23:28:14Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 872071 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|дүрс=|тайлбар=|цол=Халхын баруун замын Дэд зэргийн төрөл тайж|овог=Боржигон|төрөл төрөгсөд=Алтан ураг (Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн угсаа)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён)|ах=Цэсрэндорж (Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён)|хүүхэд=Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир, Галсан тайж|ач=Гончигсүрэн тайж (б.1883)|төрсөн он=XVIII зууны төгсгөл / XIX зууны эхэн|төрсөн газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас барсан он=XIX зуун|оршуулсан газар=}} '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (XVIII-XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, '''Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны''' (хожим Богд хаант Монгол Улсын үеийн Цогтой вангийн хошуу, өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумд) тэргүүн зэргийн тайж, түүхэн хүн юм.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> Тэрээр Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөгийн үед хошууныхаа албат ардуудыг өмгөөлөн хамгаалж, Алтан ургийн угсаа залгамжлалыг таслалгүй авч үлдэх ухаалаг бодлого баримталсан язгууртан болно.<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == Угсаа гарал ба Ургийн бичиг == Сандавдоржийн Базарваань тайж нь Боржигин овогтон, Чингис хааны алтан ураг, Батмөнх Даян хааны шууд удмын Халхын баруун гарын язгууртан юм. Түүний дээд өвөг нь Хотгойдын Алтан хан хэмээн алдаршсан Шолой увш хунтайж бөгөөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууг үндэслэгчдийн нэг залгамжлагч болно.<ref name=":1" /> Түүний шууд эцэг өвгөдийн ургийн хэлхээг түүхэн сурвалж бичиг, архивын баримтад тулгуурлан харуулбал:<ref name=":1" /> * [[Батмөнх Даян хаан]] ** [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч) *** Ашихай дархан хунтайж **** Түмэндарь дайчин ноён ***** [[Шолой убаши хунтайж|Шолой увш хунтайж]] (Хотгойдын анхны Алтан хан) ****** Хонцин хошууч Гэндэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) ******* ... (Гэндэн баатарын үе улирсан залгамжлагчид) ******** '''Сандавдорж засаг ноён''' (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан тэргүүн зэргийн тайж) ********* '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (XVIII-XIX зууны зааг, Дэд зэргийн төрөл тайж, Улиастайн амбаны мөлжлөгийн эсрэг ардуудаа өмгөөлсөн түүхэн хүн) ********** [[Базарвааний Галсан|Галсан тайж]] (Гуравдугаар зэргийн тайж, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) *********** Галсангийн Гончигсүрэн тайж == '''Угсаа гарвал ба Цол хэргэм''' == Базарваань тайж нь Монголын төрийн язгууртны уламжлалыг хадгалсан '''Боржигон''' овогтон юм. Түүний эцэг нь Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён (1756–1798 онд засаг суусан), тэргүүн зэргийн тайж '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' юм. Засаг ноён Сандавдоржийг таалал төгссөний дараа Манж Чин улсын үе залгамжлах хуулийн дагуу ноёны албан ёсны засаг суух хэргэмийг түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржд''' (хошууны долдугаар засаг ноён) өвлүүлсэн тул Базарваань тайж засаг ноён болоогүй байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3" /> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] === Түүхэн сурвалж баримт === * '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references /> lgcxkzh2y07v6002ciwhnfks8weefvl 872072 872071 2026-09-27T23:35:22Z Tojilsuren Dariimaa 107670 /* */ 872072 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|дүрс=|тайлбар=|цол=Халхын баруун замын Дэд зэргийн төрөл тайж|овог=Боржигон|төрөл төрөгсөд=Алтан ураг (Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн угсаа)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён)|ах=Цэсрэндорж (Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён)|хүүхэд=Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир, Галсан тайж|ач=Гончигсүрэн тайж (б.1883)|төрсөн он=XVIII зууны төгсгөл / XIX зууны эхэн|төрсөн газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|нас барсан он=XIX зуун|оршуулсан газар=}} '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (XVIII-XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, '''Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны''' (хожим Богд хаант Монгол Улсын үеийн Цогтой вангийн хошуу, өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Баянхайрхан сум|Баянхайрхан]], [[Цэцэн-Уул сум|Цэцэн-Уул]] сумд) тэргүүн зэргийн тайж, түүхэн хүн юм.<ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> Тэрээр Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөгийн үед хошууныхаа албат ардуудыг өмгөөлөн хамгаалж, Алтан ургийн угсаа залгамжлалыг таслалгүй авч үлдэх ухаалаг бодлого баримталсан язгууртан болно.<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == '''Угсаа гарвал ба Цол хэргэм''' == Базарваань тайж нь Монголын төрийн язгууртны уламжлалыг хадгалсан '''Боржигон''' овогтон юм. Түүний эцэг нь Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён (1756–1798 онд засаг суусан), тэргүүн зэргийн тайж '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' юм. Засаг ноён Сандавдоржийг таалал төгссөний дараа Манж Чин улсын үе залгамжлах хуулийн дагуу ноёны албан ёсны засаг суух хэргэмийг түүний ууган хүү '''Цэсрэндоржд''' (хошууны долдугаар засаг ноён) өвлүүлсэн тул Базарваань тайж засаг ноён болоогүй байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3" /> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] === Түүхэн сурвалж баримт === * '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references /> kfzn582hk6yinic2v88bmz4taq66jco 872111 872072 2026-09-28T06:32:25Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872111 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан mөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|right|thumb|300x300px|Засагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг классик монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] === Түүхэн сурвалж баримт === * '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references /> d02jar6xnzhifdscof1qzw1b6smu1j8 872112 872111 2026-09-28T06:39:11Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872112 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан mөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|[[Файл:Image 3811fd28.jpg|thumb|Уг удмын түүхэн хэлхээ]]Засагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг классик монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] === Түүхэн сурвалж баримт === * '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references /> f2lzb9xpporus5o16rtmnejxsowucyl 872113 872112 2026-09-28T06:41:33Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872113 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан mөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээ[[Файл:Image 3811fd28.jpg|thumb|164x164px]]Засагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг классик монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] === Түүхэн сурвалж баримт === * '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references /> cr5u2zsae4khclyf6ngrg2gvohw1o1m 872114 872113 2026-09-28T06:42:44Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872114 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан mөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг классик монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] === Түүхэн сурвалж баримт === * '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references /> aad7ogkt0546f2hu9t22qd4vh1jpud5 872115 872114 2026-09-28T07:31:41Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872115 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан mөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг классик монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] === Түүхэн сурвалж баримт === * '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references /> bgidul7kwtw0n9v97fqc6w6y862iatv 872116 872115 2026-09-28T08:08:41Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872116 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан mөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг классик монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D1" /> Уг баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой. </div> == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] === Түүхэн сурвалж баримт === * '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references /> axq1o73mt9oghxsq8xhlwjzy6jqg5sz 872117 872116 2026-09-28T08:18:12Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872117 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан mөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг классик монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] === Түүхэн сурвалж баримт === * '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references /> 34n58ey8eezq7eh5fl6oocnse6vrzyy 872120 872117 2026-09-28T09:52:39Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872120 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан mөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг классик монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] === Түүхэн сурвалж баримт === * '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references /> iig2swpl3j82elayfzbz8zhpvv3iod5 872121 872120 2026-09-28T10:17:25Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872121 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. "Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба Манж чин улсаас алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой."<ref name=":2" /> == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг классик монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] === Түүхэн сурвалж баримт === * '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references /> 72v34dx0eq4hbr35d3ieyfgfqvx47mu 872122 872121 2026-09-28T10:46:46Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872122 wikitext text/x-wiki {{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}} [[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]] '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, "хэрэгтэн" болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. == Угсаа гарал == Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн. [[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]] Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг классик монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг. == Архивын баримт дахь тэмдэглэл == Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:<div style="background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;"> '''Монгол бичгээр:''' <span lang="mn" style="font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃</span> '''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.» '''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.'' </div> Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''"Дэд зэргийн төрөл тайж"''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:<ref name=":4">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> # [[Чингис хаан]] # [[Батмөнх Даян хаан]] # Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч) # Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг) # Түмэндарь дайчин ноён ('''ууган хүү''') # Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Омбо эрдэнэ хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан''' # Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан''' # '''Өлзийт хатан баатар''' ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар # '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж # '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''') тайж # '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён # '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&action=edit&section=0&summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён # [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён # '''Сандавдоржийн Базарваань тайж (дэд хүү)''' == Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл == Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. <ref name=":1">{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}</ref> === 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь === XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, "Дашинхүү" зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас "Албат ардаа өмгөөлсөн" хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг === Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''"Халхын шастир"'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол): ** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам). ** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам). ** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам). ** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам). ** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам). ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)''' Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал: 1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа) Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг: ** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн. ** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна. 2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц) 1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно): ** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ). ** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм. 3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''"Тайж нарын бүртгэл"''' баталдаг: ** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь "Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж"''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм. '''Түүхэн үнэн дүгнэлт''' Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''"Хуваан захирах" бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй<ref name="uta-93">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref> === 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь === Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> === 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь<ref name=":2">{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}</ref> === С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:<ref name=":1" /> * '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу "Жас"-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна. * '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм. * '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв. ==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ==== С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.<ref name=":1" /> Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:<ref name=":2" /> * '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх * '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139) * '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв) * '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.<ref name=":1" /> <nowiki> </nowiki><nowiki>'''</nowiki>Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:<nowiki>'''</nowiki> Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.<ref>{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}</ref> == Цогтой засгийн хошууны архивын баримт == Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.<ref name="archive_F4_D12">Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).</ref> Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.<ref name="munkhtsogt_2022">Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.</ref> Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:<div style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;"> '''1. Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' <span lang="mn" style="font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;">ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃</span> '''2. Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.'' '''3. Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.» </div> == '''Түүхэн үүрэг''' == Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу "Дэд зэргийн төрөл тайж" цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.<ref name=":4" /> == '''Үр хүүхэд''' == Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн. * '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн. * '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан. * '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр "Хар хүн" болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм. Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' == '''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. === Намтар ба Угсаа гарвал === Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ<ref name="ug-eh2">"Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг", Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.</ref>. == '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан<ref name="uta-93" />. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-93" />. Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''"Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн"''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ<ref name="uta-93" />. Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна. == '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' == 1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна: * '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан<ref name="uta-932">Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.</ref>. * '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн<ref name="uta-932" />. === Хүн амын тооллого, гэр бүл === Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг "Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн" хэмээн бүртгэж байжээ.<ref name=":1" /> Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.<ref name=":1" /> == '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' == Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ<ref name="wiki-galindiv2">[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.</ref>. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв. Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй<ref name="census-19252">ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.</ref>. === Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам === Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:<ref name=":1" /> '''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):''' * [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан) * ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан) * ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч) * ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан) * ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин) * ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён) * ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн) * ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч) * ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч) '''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''<ref name=":3">{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}</ref> * [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч) * ↔ Түүний төрсөн эгч * ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн) * ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий) * ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' == Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол == [[Шадар ван Чингүнжав]]<nowiki/>аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. <ref name="ug-eh2" /> Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.<ref name="uta-93" /> Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.<ref name=":1" /> == Гадаад холбоос == * [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас] * [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас] === Түүхэн сурвалж баримт === * '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир). * '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн "Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас", 2018 он. == Эх сурвалж == === Архивын баримтууд === * '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' ** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд). ** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. * С.Жамбалдорж. ''"Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх"'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005. * "Хотгойдын түүх, угсаатны зүй" (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012. * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn]. {{Ишлэлүүд}} * Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''"Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс"'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж). * Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). "БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ". ''"Буддын шашин ба археологи" эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu]. * ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. "Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)". ''Монголын түүхийн тайлбар толь''. === Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд === * Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл *# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт. *# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 "Засагт хан аймгийн яам", Данс 1, Хэрэг 412: "Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс" (1918 он).'' *# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, "Современная Монголия" (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа. * '''"Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх"''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан. * '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''"Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг"'', Улаанбаатар хот. * '''Ж.Бор.''' ''"Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар"'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл). * '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''"Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал"'' цуврал бүтээлүүд. <references /> lunw3ig6f0hus96s2qkro3jpzbetmwd 0 148670 872097 871811 2026-09-28T02:57:31Z Tojilsuren Dariimaa 107670 872097 wikitext text/x-wiki {{Намтар|нэр=С.Галиндив|бүтэн нэр=Содномдоржийн Галиндив|цол=Хатан|төрсөн он=(Мэдээлэл байвал оруулах)|насан эцэслэсэн=(Мэдээлэл байвал оруулах)|угсаа гарал=[[Боржигин]] (Халхын Засагт хан аймаг)|эцэг=Чадраабалын Содномдорж тайж|гэр бүл=Тайж Г.Гончигсүрэн}} '''Содномдоржийн Галиндив''' (Хатан С.Галиндив) — [[XX зуун|XX зууны]] эхэн үеийн [[Засагт хан аймаг|Халхын Засагт хан аймгийн]] алтан ургийн тайж язгууртан, хатан. 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум|Нөмрөг сумны]] нутагт дөтгөөр зэргийн тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт бүртгэгдэн үлдсэн түүхэн зүтгэлтэн юм.<ref name=":1">БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> == Угсаа гарал == С.Галиндив хатан нь [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] зургаадугаар хүү Гэрсэнз Жалайр хунтайж, түүний ууган хүү Ашихай дархан хунтайж буюу Халхын баруун гарын Засагт хан аймгийг үндэслэгчдийн шууд салбар алтан ургийн язгууртан юм.<ref>Бат-Очир Л., "Монголын хаад ноёдын уг эх", Улаанбаатар хот, 2001 он.</ref> Түүний эцэг нь Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж, 12 хүүхэдтэй (6 хүү, 6 охин) өнөр өтгөн өрхийг толгойлж байсан Чадраабалын Содномдорж тайж юм. Авга эгч Ж.Цэсрэн нь Засагт хан [[Доржпаламын Содномравдан]]<nowiki/>гийн хатан байсан тул түүний гэр бүл Засагт ханы ордонтой шууд цусан холбоотой байжээ.<ref>Жамбалдорж Ц., Нацагдорж Б., "Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх" (Редактор Цэрэндорж Ц.), Удам соёл ХХК, Улаанбаатар, 2024 он. ISBN: 978-9919-0-3146-6.</ref> == Хотгойд болон Засагт хан аймгийн алтан ургийн нэгдсэн угийн бичиг == [[Батмөнх Даян хаан]] болон [[Мандухай цэцэн хатан|Мандухай цэцэн хатанаас]] эхтэй Халх Монголын баруун гарын Хотгойд (Цогтой засгийн хошуу) болон Засагт хан аймгийн тайж нарын хоёр том салбар шугам 17-р үедээ хэрхэн ураг барилдан нэгдсэнийг он сар, зэрэг дэв, цол хэргэм, архивын анхан шатны эх сурвалжтай нэгтгэсэн зураглал:<ref>Жамбалдорж Ц., Нацагдорж Б., "Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх" (Редактор Цэрэндорж Ц.), Удам соёл ХХК, Улаанбаатар, 2024 он. ISBN: 978-9919-0-3146-6.</ref><ref>БНМАУ-ын 1929 оны хүн амын хөрөнгө, орлогын тооллогын бүртгэл, Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Түүхийн баримтын архив.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:92%; width:100%;" |- style="background:#f2f2f2; font-weight:bold; text-align:center;" !Үе !Г.Гончигсүрэн тайжийн тал ''(Баруун шугам: Хотгойд салбар)'' !Хатан С.Галиндивын тал ''(Зүүн шугам: Засагт ханы тайж нар)'' !Он сар / Засаг суусан хугацаа !Анхан шатны түүхэн эх сурвалж, түүхэн тайлбар |- | align="center" |'''1''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0; font-weight:bold;" |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' |1464–1517 |Бүх Монголын Их Хаан. Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн дээд өвөг. Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449–1510). |- | align="center" |'''2''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' |1513–1549 |Халхын засаг хунтайж. Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг. |- | align="center" |'''3''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Ашихай дархан хунтайж''' |XVI зуун |Тэргүүн зэргийн Дархан хунтайж. Гэрсэнзийн ууган хүү. Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.<ref>Бат-Очир Л., "Монголын хаад ноёдын уг эх", Улаанбаатар хот, 2001 он.</ref> |- | align="center" |'''4''' | colspan="2" align="center" style="background:#fffcf0;" |'''Түмэндарь дайчин ноён''' |XVI зууны төгсгөл |Дайчин ноён. Ашихай дархан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойд угсааны шууд өвөг. МУҮТА, Гар бичмэл сан. |- style="background:#edf3fe; font-weight:bold; text-align:center;" | colspan="5" |⚔️ ШУГАМЫН САЛААЛАЛ (5-р үеэс эхлэн хоёр салбар тус тусдаа хөвөрлөв) |- | align="center" |'''5''' |'''[[Шолой увш хунтайж]]''' |'''Сувдайн Засагт хан''' |XVII зууны эхэн үе |'''Шолой:''' Хотгойдыг үндэслэгч, Анхны Алтан хан (1567–1627). '''Сувдайн:''' "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүж аймгаа байгуулсан хаан. |- | align="center" |'''6''' |'''[[Омбо Эрдэнэ хунтайж]]''' |'''Номтой засгийн Түшээт хан''' |XVII зууны дунд үе |'''Омбо Эрдэнэ:''' Хотгойдын 2 дахь Алтан хан (?—1657). '''Номтой:''' 1640 оны Халх, Ойрдын "Их Цааз"-ыг батлалцсан Засагт хан. |- | align="center" |'''7''' |'''[[Ринчин лувсан хунтайж]]''' |'''Гэнэн засагт хан''' |XVII зууны төгсгөл |'''Ринчин Лувсан:''' Сүүлчийн Алтан хан (?—1696). '''Гэнэн хан:''' Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. Халхын тусгаар тогтнолыг хамгаалагч. |- | align="center" |'''8''' |'''Өлзийт хатанбаатар''' ''(Рааш)'' |'''Цэвээнжав засагт хан''' |XVIII зууны эхэн үе |'''Өлзийт:''' Ринчин лувсангийн ууган хүү. '''Цэвээнжав:''' Засагт хан, Төрийн жүн ван. Манжийн үеийн анхны Чуулганы дарга. |- | align="center" |'''9''' |'''Сүндэв тайж''' |'''Шар засагт хан''' |XVIII зууны дунд үе |'''Сүндэв:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Шар хан:''' Засагт хан. Аймгийн засаг захиргаа, сум хошуудыг хуваарилсан. |- | align="center" |'''10''' |'''Сэнгэ тайж''' |'''Балдир засагт хан''' |XVIII зууны төгсгөл |'''Сэнгэ:''' Хотгойдын төрөл тайж. '''Балдир хан:''' Засагт хан. Түүний үеэс ханы шууд харьяанаас салбар тайж нарын бүлгүүд тусгаарлав. |- | align="center" |'''11''' |'''Лари засаг''' |'''Цэрэнгомбо тайж''' |х. 1732–1737 |'''Лари:''' Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref name="mongoltoli">"Цогтой засгийн хошуу", Монголын түүхийн тайлбар толь, ШУА, mongoltoli.mn</ref> '''Цэрэнгомбо:''' Засагт ханы салбарын Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''12''' |'''[https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E6%89%8E%E8%96%A9%E5%85%8B%E5%9C%96%E6%B1%97%E9%83%A8%E4%B8%AD%E5%8F%B3%E7%BF%BC%E6%9C%AB%E6%AC%A1%E6%97%97 Банди] ноён''' |'''Содномдорж ноён''' |х. 1737–1756 |'''Банди:''' Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.<ref name="mongoltoli" /> '''Содномдорж:''' Хантайшир уулын хошууны Тэргүүн зэргийн тайж, дотоод алба хариуцагч. |- | align="center" |'''13''' |'''[[Бандийн Сандавдорж]]''' |'''Чогдон тайж''' |х. 1756–1798 |'''Сандавдорж:''' Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж.<ref>Википедиа нэвтэрхий толь, "Бандийн Сандавдорж ноёны түүхэн намтар".</ref> '''Чогдон:''' Манж Чин улсын сүүл үеийн Тэргүүн зэргийн тайж. |- | align="center" |'''14''' |'''Сандавдоржийн Базарваань''' |'''Чогдоны Цогт''' |XIX-XX зууны зааг |'''Базарваань:''' Дэд зэргийн төрөл тайж. Улиастайн амбанд ардуудаа өмгөөлсөн түүхтэй. '''Цогт:''' Одоогийн Завхан, Говь-Алтай нутаг дахь тайж нарын томоохон голомтын эзэн. |- | align="center" |'''15''' |'''Базарвааний Галсан тайж''' |'''Цогтын Чадраабал''' |XX зууны эхэн үе |'''Галсан:''' Тэргүүн зэргийн төрөл тайж. Алтан ургийн голомт залгамжлагч. '''Чадраабал:''' Хантайшир уулын хошууны тэргүүн баян ноён. Охин Ж.Цэсрэн нь Засагт хан Д.Содномравдангийн хатан байв. |- | align="center" |'''16''' |'''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' |'''Чадраабалын Содномдорж тайж''' |Төрсөн: 1883 он |'''Гончигсүрэн:''' Дөтгөөр (4-р) зэргийн тайж. Галсан тайжийн хүү.<ref name="archive">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс (12-р дэвтэр).</ref> '''Содномдорж:''' Тэргүүн зэргийн тайж, [[Дилав хутагт Жамсранжав|Дилав хутагтын]] шавь. 12 хүүхдийн эцэг.<ref>Дилав хутагт Б.Жамсранжав, "Миний намтар", Нью-Йорк, 1965 он.</ref> |- style="background:#fff7ea; font-weight:bold; border-top: 2px solid #aaa;" | align="center" |'''17''' | colspan="2" align="center" style="background:#fff3db;" |💍 '''Г.ГОНЧИГСҮРЭН ТАЙЖ & ХАТАН С.ГАЛИНДИВ''' ''(Ураг барилдаж хоёр шугам нэгдэв)'' |1929 оны бүртгэл |Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн нь 1929 оны хүн амын албан ёсны тооллогоор одоогийн '''[[Завхан аймаг|Завхан аймагийн]] [[Нөмрөг сум]]'''ны нутагт, Чадраабалын Содномдорж тайжийн ууган охин '''Хатан С.Галиндив'''тай өрх тусгаарлан нэг гэр бүл, ураг төрөл болон албан ёсоор бүртгэгдсэн түүхтэй.<ref name="archive" /> |} == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} '''Амьдрал ба түүхэн үйл явдал''' Ч.Содномдорж тайж нь нутаг орондоо маш нэр хүндтэй, бичиг номтой язгууртан байсан бөгөөд 6 хүү, 6 охин буюу 12 хүүхэдтэй өнөр өтгөн алдартай айл гэр болжээ. Түүния ууган охин нь 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд тайж Г.Гончигсүрэнгийн хамт тэмдэглэгдсэн Хатан С.Галиндив юм.[1]<ref name=":1" /> Содномдорж тайж залуудаа '''[[Дилав хутагт Б.Жамсранжавд]]''' шавь орж байжээ. '''Дилав хутагт''' өөрийн түүхэн дурсамж бүтээл болох "'''Миний намтар'''" номдоо түүний тухай тусгайлан нэр зааж: "Түүний нэрийг Содномдорж гэдэг бөгөөд хэдэн жилийн тэртээ надад шавь орсон залуу билээ. Хожим тэр Өвөр монгол руу дүрвэн зугтсан юм..." хэмээн дурдсан байдаг.[2] Энэ нь 1930-иад оны эхээр Монголд язгууртан, тайж нар болон шашны зүтгэлтнүүдийг хяхан хавчих, хэлмэгдүүлэх давалгаа эхэлсэнтэй холбоотой бөгөөд тэрээр гэр бүл, үр хойчсоо хамгаалахын тулд ийнхүү өмнөд хил даван дүрвэсэн байна. Түүний үр удам одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум болон бусад нутгуудаар салбарлан үлдсэн.[1]<ref name=":2">МУҮТА, Түүхийн баримтын архив, ХМ-168 сан, Засагт хан аймгийн тооллогын данс.</ref> == Ургийн хэлхээ (Генеалоги) == Батмөнх Даян хаанаас Хатан С.Галиндив хүртэлх алтан ургийн үе залгамжлал дараах байдлаар хөвөрнө:<ref>ШУА-ийн Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэн, "Монголчуудын уг эх, гэрийн түүх" архивын баримтын эмхэтгэл.</ref> # '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464–1517) — Бүх Монголын Их Хаан. # '''[[Гэрсэнз Жалайр хунтайж]]''' (1513–1549) — Халхын засаг хунтайж (Даян хааны 6-р хүү). # '''Ашихай дархан хунтайж''' — Дархан хунтайж (Гэрсэнзийн ууган хүү), Засагт хан аймгийг үндэслэгч. # '''Байхондь хатанбаатар''' — Хатанбаатар (Ашихайн ууган хүү). # '''[[Сувдайн Засагт хан]]''' — Эрдэнэ Засагт хан. "Засагт хан" цолыг анх албан ёсоор зүүсэн. # '''Номтой засгийн Түшээт хан''' — Засагт хан (Сувдайн ууган хүү). # '''Гэнэн засагт хан''' — Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан. # '''Цэвээнжав засагт хан''' — Засагт хан, Төрийн жүн ван, Чуулганы дарга. # '''[[Шар Засагт хан|Шар засагт хан]]''' — Засагт хан. # '''Балдир засагт хан''' — Засагт хан. # '''Цэрэнгомбо тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Содномдорж ноён''' — Тэргүүн зэргийн тайж, ноён. # '''Чогдон тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Чогдоны Цогт''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Цогтын Чадраабал''' — Хантайшир уулын хошууны тэргүүн зэргийн тайж, ноён (Тэргүүн баян). # '''Чадраабалын Содномдорж тайж''' — Тэргүүн зэргийн тайж. # '''Хатан С.Галиндив''' — Содномдорж тайжийн 12 хүүхдийн ууган охин. [[Файл:Image 3811fd28.jpg|alt=Genealogical Lineage up to 1929|thumb|'''1929 оны хүртэл ураг гарлын түүхэн хэлхээ "Гүндэл ураг"''']] === Засагт хан аймгийн ноёд, тайж нарын гэрийн үеийн бичиг (Гүндэл ураг) === == Түүхэн үүрэг == С.Галиндив нь урьд өмнө Засагт ханы ордонд хатан сууж байсан тул цаг төр солигдож, засаг захиргааны бүтэц өөрчлөгдсөн ч ард олон болон албан бичигт "Хатан" хэмээн хүндэтгэгдэн бичигдэж үлджээ. Хант засаг унаж, язгууртнуудын хөрөнгийг хураах үеэр буюу 1929 оны хүн амын албан ёсны бүртгэлд одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг суманд дөтгөөр (4-р) зэргийн тайж Г.Гончигсүрэн-тэй өрх тусгаарлан амьдарч байсан нь архивын баримтад тэмдэглэгдэн үлдсэн байна.<ref name=":2" /> == Эх сурвалж == {{Ишлэлүүд}} kt1fxpwk1tqprpaxiipclllqo50yi6c 0 148696 872052 2026-09-27T12:40:17Z Egzs 88168 [[ЗХУ-ын Коммунист нам]] руу чиглүүлэгдлээ 872052 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ЗХУ-ын Коммунист нам]] evfg9l99b0jpbhlb18dshg65k2tv9ot 10 148697 872064 2026-09-27T20:57:43Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{#Invoke:String|replace|{{{1|}}}|([0-9])%s*[-–]%s*([0-9])|%1–%2|plain=false}}<noinclude> {{documentation|content= This template is used to remove spaces, and format dashes, in some numeric spans. == Example == <code>50 - 60</code> &rarr; {{format numeric span|50 - 60}} [[Category:Mathematical formatting templates]] }}</noinclude>" 872064 wikitext text/x-wiki {{#Invoke:String|replace|{{{1|}}}|([0-9])%s*[-–]%s*([0-9])|%1–%2|plain=false}}<noinclude> {{documentation|content= This template is used to remove spaces, and format dashes, in some numeric spans. == Example == <code>50 - 60</code> &rarr; {{format numeric span|50 - 60}} [[Category:Mathematical formatting templates]] }}</noinclude> 6yjthe39dr0mqzckopm0f7dufutzj3f 10 148698 872069 2026-09-27T22:06:01Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{{won|0}}}–{{{lost|0}}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude>" 872069 wikitext text/x-wiki {{{won|0}}}–{{{lost|0}}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> q137tyup7d0pz6oqr7gaspsyv0vor97 0 148699 872075 2026-09-28T01:03:42Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Өвөр Монголын Аж үйлдвэрийн их сургууль''' (хятадаар 内蒙古工业大学, англиар ''Inner Mongolia University of Technology'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд байрладаг, инженерийн чиглэлийн сургалт, судалгаа давамгайлсан их сургууль юм. Төв нь [[Хөх хот|Хөх хотод]] байр..." 872075 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын Аж үйлдвэрийн их сургууль''' (хятадаар 内蒙古工业大学, англиар ''Inner Mongolia University of Technology'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд байрладаг, инженерийн чиглэлийн сургалт, судалгаа давамгайлсан их сургууль юм. Төв нь [[Хөх хот|Хөх хотод]] байрладаг. Тус сургууль бакалавр, магистр, докторын түвшний сургалт явуулдаг.<ref name="taniltsuulga">{{Cite web |title=学校简介 |url=https://www.imut.edu.cn/xxgl/xxjj1.htm |access-date=2026-09-28 |website=内蒙古工业大学 |language=zh}}</ref> == Түүх == Сургуулийн эхлэл нь 1951 онд байгуулагдсан Сүйюань мужийн аж үйлдвэрийн ахлах сургуулиас үүдэлтэй. 1958 онд Цинхуа их сургууль зэрэг сургуулийн дэмжлэгтэйгээр Өвөр Монголын технологийн дээд сургууль байгуулагдаж, бакалаврын сургалт явуулж эхэлжээ. 1983 онд тус сургуулийн харьяаллыг Машин үйлдвэрлэлийн яамнаас Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд шилжүүлсэн. 1984 онд магистрын зэрэг олгох эрх авч, 1993 онд одоогийн нэрээ авсан. Докторын зэрэг олгох эрхийг 2003 онд авчээ.<ref name="taniltsuulga" /> == Сургалт, судалгаа == Сургууль нь инженерчлэлээс гадна байгалийн ухаан, менежмент, эрх зүй, хүмүүнлэгийн ухаан, эдийн засаг, урлагийн чиглэлээр сургалт явуулдаг. Хөх хот дахь Шинэ хот, Жиньчуань болон Ордос дахь Жүнгэр, Канбаши гэсэн дөрвөн кампустай.<ref name="taniltsuulga" /> Судалгааны чиглэлд салхи, нарны эрчим хүч ашиглах технологи, эрчим хүч хадгалах технологи, хөнгөн металлын материал зэрэг багтдаг. Сургуулийн Сэргээгдэх эрчим хүчний сургууль нь Ордост байрлаж, бүс нутгийн сэргээгдэх эрчим хүчний салбарт шаардлагатай инженер, судлаач бэлтгэх зорилготой.<ref>{{Cite web |date=2023-12-21 |title=Executive Dean and Vice Dean Sought for IMUT College of Renewable Energy |url=https://www.imut.edu.cn/info/1048/22761.htm |access-date=2026-09-28 |website=Inner Mongolia University of Technology |language=en}}</ref> == Монгол Улстай холбоо == Монгол Улсын Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль 2013 онд нийтэлсэн Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны тэтгэлэгт сургалтын мэдээлэлдээ тус сургуулийг бакалаврын түвшинд суралцах боломжтой сургуулиудын нэгээр нэрлэсэн байдаг.<ref>{{Cite web |title=БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны их сургуульд оюутан, магистрант, докторант суралцуулах тухай |url=https://www.must.edu.mn/mn/news/3401 |access-date=2026-09-28 |website=Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль |language=mn}}</ref> == Гадаад холбоос == * [https://www.imut.edu.cn/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} 09yyck9tbu6gxu7pvdplkuw1xfk23ko 0 148700 872076 2026-09-28T01:05:14Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Өвөр Монголын Санхүү, эдийн засгийн их сургууль''' (хятадаар 内蒙古财经大学, англиар ''Inner Mongolia University of Finance and Economics'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны [[Хөх хот|Хөх хотод]] байрладаг, эдийн засаг, менежментийн чиглэлээр дагнан хөгжсөн их сургууль юм...." 872076 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын Санхүү, эдийн засгийн их сургууль''' (хятадаар 内蒙古财经大学, англиар ''Inner Mongolia University of Finance and Economics'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны [[Хөх хот|Хөх хотод]] байрладаг, эдийн засаг, менежментийн чиглэлээр дагнан хөгжсөн их сургууль юм. Бакалавр болон магистрын түвшний сургалт явуулдаг.<ref name="taniltsuulga">{{Cite web |title=内蒙古财经大学：学校简介 |url=https://yz.chsi.com.cn/sch/schoolInfo--schId-677501,categoryId-677503.dhtml |access-date=2026-09-28 |website=中国研究生招生信息网 |language=zh}}</ref> == Түүх == Тус сургууль 1960 онд Өвөр Монголын санхүү, эдийн засгийн дээд сургууль нэрээр байгуулагджээ. 1962 онд санхүү, худалдааны удирдах ажилтны сургалтын байгууллага, 1965 онд санхүү, худалдааны сургууль болсон. 1979 онд бакалаврын элсэлтээ сэргээж, 1980 онд Өвөр Монголын санхүү, эдийн засгийн дээд сургууль нэрээр дахин байгуулагдсан.<ref name="taniltsuulga" /> 2000 онд Өвөр Монголын эдийн засгийн удирдлагын боловсон хүчний дээд сургуультай нэгдсэн. Улмаар 2006 онд санхүү, татварын мэргэжлийн сургууль болон үйлдвэрлэл, худалдааны захиргааны сургууль түүнд нэгджээ. 2012 онд БНХАУ-ын Боловсролын яамны зөвшөөрлөөр одоогийн нэрээ авсан.<ref name="taniltsuulga" /><ref>{{Cite web |date=2020-09-08 |title=他山之石丨内蒙古财经大学：民族财经人才培养60年 |url=https://www.csdp.edu.cn/article/6465.html |access-date=2026-09-28 |website=教育部学校规划建设发展中心 |language=zh}}</ref> == Сургалт == Эдийн засаг, менежмент нь сургуулийн гол чиглэл юм. Мөн байгалийн ухаан, эрх зүй, инженерчлэл, хүмүүнлэгийн ухааны хөтөлбөрүүдтэй.<ref name="taniltsuulga" /> Монгол Улсын Боловсролын яам тус сургуулийг 2024–2025 оны хичээлийн жилийн Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны засгийн газрын тэтгэлэгт хамрагдах сургуулиудын жагсаалтад оруулж, олон улсын эдийн засаг, худалдаа болон аялал жуулчлалын менежментийн хөтөлбөрүүдийг дурдсан байна.<ref>{{Cite web |title=2024–2025 оны хичээлийн жилээс БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны их, дээд сургуулийн бакалаврын хөтөлбөрт суралцуулах тэтгэлэг зарлагдлаа |url=https://moe.gov.mn/post/155698 |access-date=2026-09-28 |website=Монгол Улсын Боловсролын яам |language=mn}}</ref> == Монгол Улстай хамтын ажиллагаа == 2024 оны аравдугаар сард Монгол Улсын [[Санхүү, эдийн засгийн их сургууль|Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн]] оюутнууд тус сургуулийн урилгаар Хөх хотод богино хугацааны солилцооны хөтөлбөрт оролцжээ.<ref>{{Cite web |title=Өвөр Монголын СЭЗИС-ийн урилгаар Монголын СЭЗИС-ийн бакалаврын хөтөлбөрийн оюутны төлөөлөл БНХАУ-тай танилцах солилцооны хөтөлбөрт амжилттай хамрагдаад ирлээ |url=https://ufe.edu.mn/widgetDetail/1446 |access-date=2026-09-28 |website=Санхүү, эдийн засгийн их сургууль |language=mn}}</ref> == Гадаад холбоос == * [https://www.imufe.edu.cn/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} 6qizddfye4ovgorim1u09813jokbvau 0 148701 872077 2026-09-28T01:07:21Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Или групп''' (хятадаар 伊利集团; албан ёсны нэр нь 内蒙古伊利实业集团股份有限公司) нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Хөх хот|Хөх хотод]] төвтэй сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч компани юм. Компанийн хувьцаа Шанхайн хөрөн..." 872077 wikitext text/x-wiki '''Или групп''' (хятадаар 伊利集团; албан ёсны нэр нь 内蒙古伊利实业集团股份有限公司) нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Хөх хот|Хөх хотод]] төвтэй сүүн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч компани юм. Компанийн хувьцаа [[Шанхайн хөрөнгийн бирж|Шанхайн хөрөнгийн биржид]] 600887 кодоор арилжаалагддаг.<ref name="tailan">{{Cite web |title=内蒙古伊利实业集团股份有限公司2025年年度报告 |url=https://financialfilings.com/filings/inner-mongolia-yili-industrial-group-coltd/annual-report/2026/41783932/ |access-date=2026-09-28 |publisher=内蒙古伊利实业集团股份有限公司 |language=zh}}</ref> == Түүх == Компанийн өмнөх байгууллага нь 1956 онд Хөх хотод байгуулагдсан үнээ маллах хоршооны бүлэг байв.<ref>{{Cite web |title=Into Yili |url=https://www.yili.com/en/about |access-date=2026-09-28 |website=Yili |language=en}}</ref> Одоогийн хувьцаат компани 1993 оны зургаадугаар сарын 4-нд байгуулагдсан. Хувьцааг нь 1996 оны гуравдугаар сарын 12-ноос Шанхайн хөрөнгийн биржид арилжаалж эхэлжээ.<ref name="tailan" /> == Үйл ажиллагаа == Компанийн бүтээгдэхүүнийг шингэн сүү, хуурай сүү болон бусад сүүн бүтээгдэхүүн, мөн зайрмаг зэрэг хүйтэн амттан гэсэн үндсэн бүлгүүдэд ангилдаг. Эдгээр ангиллыг компани 2025 оны жилийн тайландаа тусад нь мэдээлсэн байна.<ref name="tailan" /> == Гадаад холбоос == * [https://www.yili.com/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} 4i66mklr9c31yqoiceegkbx7u13es4e 0 148702 872078 2026-09-28T01:09:38Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Хятадын Умардын газрын ховор элементийн компани''' (хятадаар 中国北方稀土（集团）高科技股份有限公司, англиар ''China Northern Rare Earth (Group) High-Tech Co., Ltd.'') нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Бугат]] хотод төвтэй, газрын ховор элемен..." 872078 wikitext text/x-wiki '''Хятадын Умардын газрын ховор элементийн компани''' (хятадаар 中国北方稀土（集团）高科技股份有限公司, англиар ''China Northern Rare Earth (Group) High-Tech Co., Ltd.'') нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Бугат]] хотод төвтэй, газрын ховор элементийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг хувьцаат компани юм. Хувьцаа нь [[Шанхайн хөрөнгийн бирж|Шанхайн хөрөнгийн биржид]] 600111 кодоор арилжаалагддаг.<ref name="tailan">{{Cite web |title=中国北方稀土（集团）高科技股份有限公司2025年度报告 |url=https://money.finance.sina.com.cn/corp/view/vCB_AllBulletinDetail.php?id=12108527&stockid=600111 |access-date=2026-09-28 |publisher=中国北方稀土（集团）高科技股份有限公司 |language=zh}}</ref> == Түүх == Тус компани нь Бугатын төмөрлөгийн группийн харьяа газрын ховор элементийн үйлдвэрүүд болон хүдэр баяжуулах үйлдвэрийн нэг хэсгийг түшиглэн 1997 онд хувьцаат компани болон байгуулагджээ. Мөн оны есдүгээр сарын 24-нд Шанхайн хөрөнгийн биржид бүртгэгдсэн.<ref name="tailan" /> == Үйл ажиллагаа == Компанийн үндсэн үйл ажиллагаанд газрын ховор элементийн баяжмал, боловсруулсан бүтээгдэхүүн болон шинэ материал үйлдвэрлэх, худалдах ажил багтдаг. Мөн газрын ховор элементийг ашигласан бүтээгдэхүүн хөгжүүлэх, холбогдох технологи дамжуулах чиглэлээр ажилладаг.<ref name="tailan" /> Компанийн төв байр Бугат хотын Газрын ховор элементийн өндөр технологийн аж үйлдвэрийн хөгжлийн бүсэд байрладаг.<ref name="tailan" /> == Гадаад холбоос == * [https://www.reht.com/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} paqw559xhl22jwe5sfhluhg6itbyd57 0 148703 872079 2026-09-28T01:10:36Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Бугат Дунхэ олон улсын нисэх буудал''' (хятадаар 包头东河国际机场; IATA: '''BAV''', ICAO: '''ZBOW''') нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Бугат хот|Бугат хотод]] үйлчилдэг иргэний нисэх буудал юм. Тус буудал Бугат хотын Дунхэ дүүрэ..." 872079 wikitext text/x-wiki '''Бугат Дунхэ олон улсын нисэх буудал''' (хятадаар 包头东河国际机场; IATA: '''BAV''', ICAO: '''ZBOW''') нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Бугат хот|Бугат хотод]] үйлчилдэг иргэний нисэх буудал юм. Тус буудал Бугат хотын Дунхэ дүүрэгт байрладаг.<ref name="port">{{Cite web |title=包头空运口岸 |url=https://www.caop.org.cn/kaifangkouan/yunshufangshi/kongyunkouan/2021-11-02/313.html |access-date=2026-09-28 |website=中国口岸协会 |language=zh}}</ref> == Түүх == Нисэх буудлын эхлэл 1934 онд тавигдсан. Тухайн үед Хятадын тээврийн яам, Германы ''Lufthansa'' компанийн хамтарсан Евразийн агаарын тээврийн компани уг буудлыг байгуулжээ. 1956 онд Бугатын иргэний нисэхийн өртөө байгуулагдсан.<ref name="port" /> 2014 оны арванхоёрдугаар сард шинэ зорчигчийн терминал ашиглалтад орсон. 2016 онд Бугат–Улаанбаатар чиглэлийн олон улсын нислэг нээгдсэн. Өмнө нь «Бугат Эрлибан» нэртэй байсан нисэх буудлыг 2018 онд «Бугат Дунхэ» болгон өөрчилжээ.<ref name="port" /><ref>{{Cite web |date=2018-03-23 |title=包头二里半机场正式更名为“包头东河机场” |url=https://www.cah.com.cn/content/2018/03-23/20763.html |access-date=2026-09-28 |website=首都机场集团 |language=zh}}</ref> == Дэд бүтэц == Хятад улсын Боомтын холбооны танилцуулгад нисэх зурвасыг 2800 метр урт, зорчигчийн терминалуудыг дотоодын болон олон улсын зориулалттай гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="port" /> == Эшлэл == {{Reflist}} 2yas9jcwesrvu1y9fufx0254i2pbcuv 0 148704 872080 2026-09-28T01:12:04Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Бугатын газрын ховор элементийн судалгааны хүрээлэн''' (хятадаар 包头稀土研究院, англиар ''Baotou Research Institute of Rare Earths'') нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Бугат хот|Бугат хотод]] байрладаг, газрын ховор элементийн нөөц..." 872080 wikitext text/x-wiki '''Бугатын газрын ховор элементийн судалгааны хүрээлэн''' (хятадаар 包头稀土研究院, англиар ''Baotou Research Institute of Rare Earths'') нь БНХАУ-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Бугат хот|Бугат хотод]] байрладаг, газрын ховор элементийн нөөц, боловсруулалт, материалын хэрэглээг судалдаг байгууллага юм. Хүрээлэнгийн судалгаанд [[Баян-Овоогийн уурхай|Баян-Овоогийн]] ордын нөөцийг ашиглах технологи, газрын ховор элементийн металлурги, шинэ материал болон тэдгээрийн үйлдвэрлэлийн хэрэглээ багтдаг.<ref name="taniltsuulga">{{Cite web |title=包头稀土研究院 |url=https://www.hzbgxt.cn/intorduce_baotou |access-date=2026-09-28 |website=杭州包钢稀土科技发展有限责任公司 |language=zh}}</ref> == Түүх == Хүрээлэнг байгуулах бэлтгэл 1960 онд эхэлж, 1963 онд Бугатын металлургийн судалгааны хүрээлэн нэрээр албан ёсоор байгуулагдсан. Эхэндээ БНХАУ-ын Металлургийн аж үйлдвэрийн яаманд харьяалагдаж байв. Тухайн үеийн зорилгын нэг нь Баян-Овоогийн ордын газрын ховор элементийг олборлож, боловсруулах арга боловсруулах явдал байлаа.<ref name="taniltsuulga" /><ref name="huo">{{Cite journal |last=Huo |first=Zhijie |year=2019 |title=The Creation and Early Development of the First Rare Earth Production Plant in China (1953–1963) |url=https://jdn.ucas.ac.cn/english/browse/latestview/id/432 |journal=Journal of Dialectics of Nature |volume=41 |issue=3 |pages=82–88 |doi=10.15994/j.1000-0763.2019.03.009 |access-date=2026-09-28}}</ref> 1992 онд хүрээлэнг Бугатын төмөрлөгийн компанийн тогтолцоонд шилжүүлсэн. 2007 онд Бугатын газрын ховор элементийн компанид нэгтгэгдсэн бөгөөд уг компани хожим [[Хятадын Умардын газрын ховор элементийн компани]] нэртэй болсон. Хүрээлэнгийн харьяаллын зохион байгуулалт үүнээс хойш мөн өөрчлөгдсөн: 2026 онд нийтэлсэн байгууллагын танилцуулгад 2023 оноос Бугатын төмөрлөгийн групп хүрээлэнг шууд удирдах болсон гэжээ.<ref name="taniltsuulga" /><ref name="taniltsuulga2026">{{Cite web |title=包头稀土研究院2026年春季校园招聘简章 |url=https://jdjyw.jlu.edu.cn/portal/recruit/details?id=7383f76d71de471391e83214b9403212 |access-date=2026-09-28 |website=吉林大学就业网 |language=zh}}</ref> == Судалгааны чиглэл == Хүрээлэн газрын ховор элементийн хүдрийг баяжуулах, металлыг ялган гаргах, материалын шинж чанарыг сайжруулах болон үйлдвэрлэлд хэрэглэх технологийг судалдаг. Мөн үйлдвэрлэлийн явц дахь байгаль орчны асуудал, бүтээгдэхүүний найрлага ба чанарыг шинжлэх аргууд түүний ажлын хүрээнд ордог.<ref name="taniltsuulga" /> Байгууллагын танилцуулгад нөөц ба экологийн орчин, металл материал, газрын ховор элементийн функциональ материал, соронзон материалын судалгааны нэгжүүдийг нэрлэсэн байдаг. Судалгааны үр дүнг туршилтын үйлдвэрлэлд шилжүүлэх зориулалттай баазтай бөгөөд Тяньжин, Ханжоу хотод салбар байгууллагууд ажилладаг.<ref name="taniltsuulga" /> == Судалгааны дэд бүтэц, хэвлэл == Хүрээлэнгийн харьяанд Баян-Овоогийн газрын ховор элементийн нөөцийн судалгаа, иж бүрэн ашиглалтын лаборатори зэрэг судалгааны платформ бий. Түүнчлэн газрын ховор элементийн материалын шинжилгээ, үнэлгээ болон технологи хөгжүүлэх чиглэлийн платформуудад оролцдог.<ref name="taniltsuulga2026" /> Хүрээлэн ''稀土'' («Газрын ховор элемент»), ''稀土信息'' («Газрын ховор элементийн мэдээлэл») болон англи хэлний ''China Rare Earth Information'' зэрэг салбарын хэвлэлийг гаргах ажилд оролцдог.<ref name="taniltsuulga" /> == Ач холбогдол == Хятадын анхны газрын ховор элементийн үйлдвэрүүдийн хөгжлийн тухай судалгаанд 1963 онд байгуулагдсан Бугатын металлургийн судалгааны хүрээлэнг үйлдвэрлэлийн технологи боловсруулахад оролцсон байгууллага гэж тэмдэглэжээ. Иймээс хүрээлэнгийн түүх Баян-Овоогийн ордын ашиглалт болон Бугат хотод газрын ховор элементийн боловсруулах үйлдвэрлэл хөгжсөн явцтай холбоотой.<ref name="huo" /> == Эшлэл == {{Reflist}} jaslnayzq5iilfsg33sezo3wjfaa6vq 0 148705 872081 2026-09-28T01:13:08Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Хөх хотын метроны 1-р шугам''' (хятадаар 呼和浩特地铁1号线) нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны [[Хөх хот|Хөх хотын]] метроны шугам юм. 2019 оны арванхоёрдугаар сарын 29-нд нээгдсэнээр Өвөр Монголд ашиглалтад орсон анхны метроны шугам болжээ.<ref name="neelt">{{Cite ne..." 872081 wikitext text/x-wiki '''Хөх хотын метроны 1-р шугам''' (хятадаар 呼和浩特地铁1号线) нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны [[Хөх хот|Хөх хотын]] метроны шугам юм. 2019 оны арванхоёрдугаар сарын 29-нд нээгдсэнээр Өвөр Монголд ашиглалтад орсон анхны метроны шугам болжээ.<ref name="neelt">{{Cite news |date=2019-12-29 |title=呼和浩特进入地铁时代，轨道交通1号线开通初期运营 |language=zh |work=央广网 |url=https://m.cnr.cn/neimenggu/xw/tp/20191229/t20191229_524917364.html |access-date=2026-09-28}}</ref><ref>{{Cite news |date=2019-12-29 |title=Inner Mongolia's first subway line opens |language=en |work=Xinhua |url=https://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664545_2.htm |access-date=2026-09-28}}</ref> == Чиглэл == Шугам Хөх хотыг баруунаас зүүн тийш дайран өнгөрч, баруун үзүүр дэх Или эрүүл мэндийн хөндийн өртөөг зүүн үзүүр дэх Баян (нисэх буудал) өртөөтэй холбодог. Эхний ээлжийн шугам 21.719 км урт, нийт 20 өртөөтэй. Эдгээрээс 16 нь газар доорх, гурав нь өргөгдсөн замын, нэг нь газрын түвшний өртөө юм.<ref name="neelt" /> Зүүн хэсэгтээ [[Хөх хотын зүүн өртөө|Хөх хотын зүүн төмөр замын өртөө]] болон нисэх буудал хүрэх боломж олгодог. Хотын төвийн Шиньхуа талбайн өртөөнд метроны 2-р шугамд шилжин сууж болно. Энэ шилжин суух боломж 2-р шугам 2020 оны аравдугаар сард нээгдсэнээр бий болжээ.<ref name="neelt" /><ref name="hoyor">{{Cite news |date=2020-10-01 |title=呼和浩特地铁2号线开通初期运营 |language=zh |work=新华网 |url=https://www.xinhuanet.com/politics/2020-10/01/c_1126567911.htm |access-date=2026-09-28}}</ref> == Барилга, ашиглалтад оруулсан нь == Хөх хотын метроны сүлжээг төлөвлөх ажил 2012 оны сүүлээр эхэлсэн. 1-р шугамын эхний ээлжийн барилгын ажил 2016 оны дөрөвдүгээр сарын 1-нд эхэлжээ. 2018 оны арваннэгдүгээр сард хонгилуудыг хооронд нь холбож дуусгасан бол 2019 оны наймдугаар сард төмөр замыг бүхэлд нь тавьж дууссан. Тухайн оны есдүгээр сард туршилтын хөдөлгөөн эхэлж, арванхоёрдугаар сарын 29-нд зорчигч тээвэрлэх эхний шатны үйл ажиллагаа нээгдсэн.<ref name="neelt" /> Нээлтийн ёслол Хөх хотын зүүн өртөөнд болж, анхны зорчигчийн галт тэрэг тэндээс хөдөлсөн. 1-р шугам ашиглалтад орсноор хотын метроны сүлжээний суурь тавигдсан бөгөөд дараа жил нь нээгдсэн 2-р шугамтай Шиньхуа талбайд холбогджээ.<ref name="neelt" /><ref name="hoyor" /> == Техникийн үзүүлэлт == Шугамд зургаан вагоноос бүрдсэн, В төрлийн галт тэрэг ашиглахаар төлөвлөсөн бөгөөд галт тэрэгний ашиглалтын дээд хурд 80 км/цаг. Баруун хэсэгт нь галт тэрэгний бааз, зүүн хэсэгт нь зогсоол байгуулсан. Галт тэрэгнүүдийг 1500 вольтын тогтмол гүйдлийн дээд цахилгаан шугамаас тэжээдэг.<ref name="neelt" /> == Эшлэл == {{Reflist}} 650y6fdgrbzi4yceqx48xl0n0tvi4hh 0 148706 872082 2026-09-28T01:15:55Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Дайхай нуур''' (хятадаар: 岱海, ''Dàihǎi'') нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын]] [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Улаанцав]] хотын Лянчэн шяньд орших, гадагш урсгалгүй нуур юм. Хагарлын гаралтай хот..." 872082 wikitext text/x-wiki '''Дайхай нуур''' (хятадаар: 岱海, ''Dàihǎi'') нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын]] [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Улаанцав]] хотын Лянчэн шяньд орших, гадагш урсгалгүй нуур юм. Хагарлын гаралтай хотгорт тогтсон энэ нуурын усны түвшин хур тунадас, ууршилт, сав газрын усны хэрэглээнээс ихээхэн хамаардаг.<ref name="PLOS">{{cite journal |last=Ren |first=Y. |year=2022 |title=Impacts of climate and human activities on Daihai Lake in a typical semi-arid watershed, Northern China |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0266049 |journal=PLOS ONE |doi=10.1371/journal.pone.0266049 |etal=yes}}</ref> == Газар зүй ба усны горим == Дайхайн сав газар Өвөр Монголын өндөрлөгийн хагас хуурай бүсэд оршино. Сав газрын талбайг судалгааны арга, зааг тогтоолтоос хамааран ойролцоогоор 2,300–2,340 км² гэж тооцжээ. Хойд талаараа Манхан уул, өмнөд талаараа Матоу уулын орчим дахь өндөрлөгөөр хүрээлэгддэг. Өвөл нь урт, хүйтэн, зун нь богино, дулаан байдаг.<ref name="hydro">{{cite journal |year=2022 |title=Hydrochemical evaluation of water quality and its influencing factors in a closed inland lake basin of Northern China |url=https://www.frontiersin.org/journals/ecology-and-evolution/articles/10.3389/fevo.2022.1005289/full |journal=Frontiers in Ecology and Evolution |doi=10.3389/fevo.2022.1005289}}</ref><ref name="ice">{{cite journal |year=2025 |title=Long-Term Lake Ice Evolution in a Large Endorheic Lake Undergoing Accelerated Shrinkage in a Semiarid Region of China |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2024WR038954 |journal=Water Resources Research |doi=10.1029/2024WR038954}}</ref> Нуур гадагш урсдаг голгүй тул түүнд орсон ус гол төлөв ууршилтаар алдагдана. Ийм нөхцөлд нуурын хэмжээ багасахад давс болон бусад ууссан бодисын агууламж нэмэгдэх хандлагатай. Дайхайг судалгааны бүтээлүүдэд давсархаг нуур гэж тодорхойлдог.<ref name="hydro" /> Нуурын талбай, гүн нь хугацааны явцад их өөрчлөгдсөн учир хуучин эх сурвалжид дурдсан хэмжээг өнөөгийн тогтмол үзүүлэлт гэж үзэх боломжгүй. == Нуурын агшилт == 1960–2015 оны өөрчлөлтийг судалсан нэгэн бүтээлд Дайхайн усан гадарга 100.73 км²-ээр багасаж, 2015 онд 1960 оны талбайнхаа 37.09 хувьтай тэнцэх хэмжээнд хүрсэн гэж тооцжээ. Мөн энэ хугацаанд нуурын усны эзлэхүүн ойролцоогоор 1.29 тэрбум м³-ээс 390 сая м³ болж буурсан байна.<ref name="wetland">{{cite journal |year=2020 |title=Effects of climate variability and land use/land cover change on the Daihai wetland of central Inner Mongolia over the past decades |url=https://jms.imde.ac.cn/article/doi/10.1007/s11629-020-6108-1 |journal=Journal of Mountain Science |doi=10.1007/s11629-020-6108-1}}</ref> Агшилтад уур амьсгалын хэлбэлзэл болон хүний үйл ажиллагаа хоёулаа нөлөөлжээ. Усны балансад хийсэн судалгаагаар сүүлийн жилүүдийн усны хорогдолд хүний үйл ажиллагаа, түүний дотор сав газрын ус ашиглалт, томоохон хувь нэмэр оруулсан гэж дүгнэсэн. Гэхдээ судалгаанууд өөр өөр хугацаа, аргаар тооцдог тул нөлөөллийн хувийг бүх үеийн өөрчлөлтөд адилхан хэрэглэх нь зохимжгүй.<ref name="PLOS" /><ref name="runoff">{{cite journal |year=2021 |title=Changes in Runoff Volumes of Inland Terminal Lake: A Case Study of Lake Daihai |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2021EA001954 |journal=Earth and Space Science |doi=10.1029/2021EA001954}}</ref> Нуурын эртний эрэг, тунадасны үе давхаргыг шинжлэх замаар өнгөрсөн үеийн усны түвшинг сэргээн судалдаг. Дайхайн тухай ийм судалгаа нь [[Холоцен|Холоцены]] үед Зүүн Азийн зуны муссон болон бүс нутгийн чийглэг байдал хэрхэн өөрчлөгдсөнийг тайлбарлахад хэрэглэгдэж байна.<ref name="paleo">{{cite journal |year=2022 |title=Abrupt Contraction of the Indo-East Asian Monsoons Ended the Holocene Humid Period |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL100137 |journal=Geophysical Research Letters |doi=10.1029/2022GL100137}}</ref> == Экологийн нөхөн сэргээлт == Нуурын агшилтыг сааруулахын тулд сав газрын ус ашиглалтыг зохицуулах, нуурт экологийн зориулалтаар ус нийлүүлэх, эргийн намгархаг газрыг сэргээх арга хэмжээ авчээ. 2024 онд Дайхайд 23.26 сая м³ ус нөхөн нийлүүлсэн тухай мэдээлсэн байна.<ref name="replenishment">{{cite web |date=2025-05-22 |title=内蒙古“一湖两海”生态补水成效显著 |url=https://nm.people.com.cn/n2/2025/0522/c192247-41235814.html |website=人民网 |language=zh}}</ref> 2026 оны зургаадугаар сард нийтэлсэн мэдээгээр нуурын усан гадарга 65.2 км² болж, бүртгэгдсэн шувууны зүйлийн тоо нөхөн сэргээлтийн өмнөх 68-аас 111-д хүрсэн байна. Мөн [[Дорно дахины өрөвтас]] Дайхайн эрэгт үүрлэж, үр төлөө бойжуулсан тухай мэдээлжээ.<ref name="birds">{{cite web |date=2026-06-13 |title=内蒙古凉城：岱海漾清波 白鹳筑新巢 |url=https://www.forestry.gov.cn/lyj/1/sddfdt/20260613/676288.html |website=国家林业和草原局 |language=zh}}</ref> Эдгээр тоо нь тухайн үед хийсэн хэмжилт, бүртгэлийн дүн бөгөөд нуурын талбай улирал, жилээс хамааран өөрчлөгдөнө. == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [[d:Q1157539|Дайхай нуур — Викиөгөгдөл]] ssgy1ui0x5bsgco5l7sliq0iplx6yig 0 148707 872083 2026-09-28T01:17:35Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Янфү хийд''' (хятадаар: 延福寺, ''Yánfú Sì''; мөн '''Вангийн сүм''' гэж нэрлэдэг) нь [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Алшаа аймаг|Алшаа аймгийн]] [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн хошууны]] Баянхотод орших [[Төвөдийн буддизм|Төвөдийн буддын шашны]] хийд ю..." 872083 wikitext text/x-wiki '''Янфү хийд''' (хятадаар: 延福寺, ''Yánfú Sì''; мөн '''Вангийн сүм''' гэж нэрлэдэг) нь [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Алшаа аймаг|Алшаа аймгийн]] [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн хошууны]] Баянхотод орших [[Төвөдийн буддизм|Төвөдийн буддын шашны]] хийд юм. Алшаагийн вангийн өргөөтэй түүхэн холбоотой уг хийд нь тус нутгийн томоохон шашны байгууламжуудын нэг байжээ.<ref name="local">{{cite web |date=2024-01-02 |title=延福寺 |url=https://www.alszq.gov.cn/art/2024/1/2/art_2164_238889.html |website=Алшаа зүүн хошууны Ардын засгийн газар |language=zh}}</ref> == Түүх == Янфү хийдийг [[Чин улс|Чин улсын]] Юнжэн хааны үед, 1730-аад оны эхээр байгуулжээ. Алшаа зүүн хошууны засаг захиргааны танилцуулгад байгуулагдсан оныг 1731 гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="local" /> Харин Өвөр Монголын орон нутгийн түүхийн байгууллагын нийтлэлд 1733 он гэж бичсэн тул эх сурвалжуудын он цагийн зөрүүг харгалзан үзэх шаардлагатай.<ref name="gazetteer">{{cite web |date=2022-03-22 |title=延福寺 |url=https://www.nmgqq.com.cn/quqinggailan/neimengguyinxiang/wenwuguji/2022-03-22/24123.html |website=Өвөр Монголын намын түүх, орон нутгийн түүхийн цахим хуудас |language=zh}}</ref> Хийд Баянхот дахь Вангийн өргөөний гудамжны хойд талд байрладаг. Нутгийн захиргааны тайлбараар Алшаа хошууны вангийн гэр бүлийн шүтээний газар байсан учраас «Вангийн сүм» хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Тус хийдийг хуучин Алшаа хошууны найман том хийдийн нэг гэж үздэг.<ref name="local" /> Хийд олон үе шаттайгаар өргөжсөн. Орон нутгийн засаг захиргааны нийтэлсэн түүхэн тоо баримтад, 1930-аад оны сүүл гэхэд олон дуган, лам нарын байр болон бусад барилга бүхий томоохон цогцолбор болсон гэжээ. [[Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгалын]] үед барилга байгууламж, шашны эд зүйлс нь ихээхэн сүйдэж, хожим засварлан сэргээсэн байна.<ref name="local" /> == Барилга, эд өлгийн зүйл == Янфү хийд нь Баянхотын түүхэн суурьшлын нэг хэсэг юм. Хийдийн цогцолборт мөргөлийн дуганууд, шашны хурал номын зориулалттай барилгууд, хонх болон хэнгэрэгний асар багтдаг.<ref name="local" /> Орон нутгийн захиргааны мэдээлэлд тус хийдэд 1768 онд цутгасан хүрэл хүжний сав, 1790 онд цутгасан хонх хадгалагдаж буйг дурджээ.<ref name="local" /> Янфү хийдийг тойрсон Динъюаньин хэмээх хуучин хот, түүний доторх вангийн өргөө болон бусад барилга нь Алшаагийн улс төр, шашин, суурин газрын түүхийг хамтад нь илэрхийлдэг. 2006 онд '''Динъюаньин'''-ийг Хятадын улсын хамгаалалтад авсан соёлын дурсгалын зургаа дахь жагсаалтад оруулсан. Тус жагсаалтад Янфү хийдийг дангаар нь бус, Динъюаньин нэрээр бүртгэсэн болно.<ref name="heritage">{{cite web |date=2006 |title=国务院关于核定并公布第六批全国重点文物保护单位的通知 |url=https://www.neac.gov.cn/seac/xxgk/200606/1073187.shtml |website=Хятадын Үндэстний хэргийн хороо |language=zh}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [[d:Q15906040|Янфү хийд — Викиөгөгдөл]] ibl12lnevmhf3q5cukcwnuuj47554sb 0 148708 872084 2026-09-28T01:18:25Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Бугат–Ланьжөүгийн төмөр зам''' (хятадаар: 包兰铁路, ''Bāolán tiělù'') нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятадын]] [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Бугат хот|Бугат хотоос]] [[Ганьсү]] мужийн [[Ланьжөү]] хот хүртэл үргэлжлэх, ойролцоогоор 990 км урт төмө..." 872084 wikitext text/x-wiki '''Бугат–Ланьжөүгийн төмөр зам''' (хятадаар: 包兰铁路, ''Bāolán tiělù'') нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятадын]] [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Бугат хот|Бугат хотоос]] [[Ганьсү]] мужийн [[Ланьжөү]] хот хүртэл үргэлжлэх, ойролцоогоор 990 км урт төмөр зам юм. Зам Өвөр Монгол, [[Ниншя]], Ганьсүг дайран өнгөрч, Хятадын хойд болон баруун хойд нутгийг холбодог.<ref name="length">{{cite web |title=1958年7月27日 包兰铁路通车 |url=https://www.yantian.gov.cn/ytdayszxxw/lsjt/content/post_11735548.html |website=Яньтянь дүүргийн архив, орон нутгийн түүхийн цахим хуудас |language=zh}}</ref> Төмөр зам 1958 онд ашиглалтад орсон. Түүний Ниншя дахь хэсэг [[Тэнгэр цөл|Тэнгэр цөлийн]] нүүдэг элстэй газрыг дайрдаг бөгөөд элсэн шуурганаас замыг хамгаалах арга боловсруулсан нь Хятадын цөлжилтийн судалгааны нэгэн чухал жишээ болжээ.<ref name="cas">{{cite web |date=2024-09-13 |title=治沙“中国方案”，从沙坡头出发 |url=https://www.cas.cn/zt/sszt/75yq/zlzq/202409/t20240913_5031725.shtml |website=Хятадын Шинжлэх ухааны академи |language=zh}}</ref> == Чиглэл == Зам Бугатаас баруун тийш гарч, Өвөр Монголын [[Баяннуур хот|Баяннуур]], [[Үхай хот|Үхай]] орчмоор дайран Ниншяд орно. Улмаар [[Иньчуань]], Жүнвэйгээр дамжин Ганьсүгийн Ланьжөү хотод хүрдэг.<ref name="route">{{cite web |date=2018-08-01 |title=Feature: China's first railway through desert marks 60th anniversary |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/01/c_137360664.htm |website=Xinhua |language=en}}</ref> Бугатад зүүн чиглэлийн төмөр замын сүлжээтэй, Ланьжөөд баруун хойд нутгийг зорих бусад шугамтай холбогдоно. Шугамын уртын тухай эх сурвалжуудад 990 болон 995 км гэсэн хоёр тоо тааралддаг. Энэ өгүүлэлд 990 км гэсэн хэмжээг хэрэглэсэн бөгөөд төмөр замын нийт уртыг тооцох эхлэл, төгсгөлийн цэгээс шалтгаалан зөрүү гарч болно.<ref name="length" /> == Барилга ба элсний нүүдэлтэй тэмцсэн нь == Бугат–Ланьжөүгийн төмөр замыг 1950-иад онд барьж, 1958 онд хөдөлгөөнд оруулжээ. Хамгийн төвөгтэй хэсгүүдийн нэг нь Ниншягийн Шапотоу орчим байв. Энд хөдөлгөөнт элсэн манхан замыг дарж, галт тэрэгний хөдөлгөөнд саад учруулах эрсдэлтэй байсан тул төмөр замын барилга, ашиглалттай зэрэгцэн элс тогтоох судалгаа хийсэн байна.<ref name="cas" /> Хятадын Шинжлэх ухааны академийн мэдээлснээр Шапотоу орчимд 1955 оноос элсний хөдөлгөөн, ургамал ургах нөхцөлийг судалжээ. Судлаачид сүрэл болон бусад материалаар газрын гадаргад дөрвөлжин хашлага хийж, тэдгээрийн дотор элс тогтоох ургамал тарьсан. Туршилтаар тал бүр нь нэг метр орчим хэмжээтэй дөрвөлжин хашлага үр дүнтэй болохыг тогтоосон байна.<ref name="cas" /><ref name="station">{{cite web |title=宁夏沙坡头沙漠生态系统国家野外科学观测研究站 |url=https://spd.cern.ac.cn/content?id=36165 |website=Хятадын экосистемийн ажиглалт, судалгааны сүлжээ |language=zh}}</ref> Энэ хамгаалалт нь зөвхөн төмөр замын даланг элсэнд дарагдахаас сэргийлэхэд чиглээгүй. Элсний гадаргыг тогтворжуулсны дараа ургамал суулгах боломж бүрдсэнээр төмөр замын дагуу хамгаалалтын зурвас бий болгожээ. Шапотоуд хийсэн туршилт, ажиглалт цаашдаа хуурай бүсийн элс тогтоох судалгааны суурь болсон.<ref name="cas" /> == Ач холбогдол == Бугат–Ланьжөүгийн шугам нь Өвөр Монголын баруун хэсгийг Ниншя, Ганьсүтэй төмөр замаар холбодог. Мөн уг замын бүтээн байгуулалт цөл дундуур төмөр зам ашиглахад тулгардаг инженерийн болон байгаль орчны асуудлыг судлах шаардлагыг бий болгосон. Шапотоуд хөгжүүлсэн сүрлэн дөрвөлжин хашлагын арга нь энэ түүхтэй салшгүй холбоотой.<ref name="station" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [[d:Q4857486|Бугат–Ланьжөүгийн төмөр зам — Викиөгөгдөл]] oocjh0ss5k7x3yfcdsxhzdecydiv1vm 0 148709 872085 2026-09-28T01:21:21Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Эрээн боомт''' (хятадаар: 二连浩特口岸, ''Èrliánhàotè kǒu'àn'') нь [[Монгол Улс|Монгол Улстай]] хиллэдэг [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Эрээн хот]] дахь хилийн боомт юм. Монголын талын [[Замын-Үүд]] боомттой залгадаг бөгөөд авто зам, төмөр замын хил нэ..." 872085 wikitext text/x-wiki '''Эрээн боомт''' (хятадаар: 二连浩特口岸, ''Èrliánhàotè kǒu'àn'') нь [[Монгол Улс|Монгол Улстай]] хиллэдэг [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Эрээн хот]] дахь хилийн боомт юм. Монголын талын [[Замын-Үүд]] боомттой залгадаг бөгөөд авто зам, төмөр замын хил нэвтрүүлэх хэсэгтэй. Хоёр улсын иргэдийн зорчих хөдөлгөөн, худалдаа, түүнчлэн Монголын нутгаар дамжих олон улсын ачаа тээвэрт чухал байр эзэлдэг.<ref name="treaty">{{cite web |title=中华人民共和国政府和蒙古国政府关于中蒙边境口岸及其管理制度的协定 |url=https://www.fmprc.gov.cn/web/wjb_673085/zfxxgk_674865/gknrlb/tywj/tyqk/200904/t20090402_9867368.shtml |website=БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яам |language=zh}}</ref><ref name="city">{{cite web |date=2026-04-03 |title=口岸动态 |url=https://www.elht.gov.cn/mobile/c/2026-04-03/113637.shtml |website=Эрээн хотын Ардын засгийн газар |language=zh}}</ref> Энэ өгүүлэл нь Эрээн '''хотын тухай бус''', хотод байрлах хилийн боомт, түүний тээврийн үүргийн тухай өгүүлнэ. == Байршил ба хил залгаа боомт == Эрээн нь Монгол, Хятадын хилийн Хятадын талд, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] Замын-Үүдтэй өөд өөдөөсөө байрладаг. Хоёр улсын хилийн боомтын тухай хэлэлцээрт Эрээн–Замын-Үүдийн авто замын болон төмөр замын гарцыг тусад нь нэрлэж, 815 дугаар хилийн тэмдгийн орчимд байгааг тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="treaty" /> Эрээн–Замын-Үүд бол Монголын хойд, өмнөд чиглэлийн төмөр замыг Хятадын сүлжээтэй холбодог гарц юм. Энэ замаар Монгол, Хятадын хоорондын ачаанаас гадна Монголын нутгаар дамжин Орос болон бусад чиглэлд зорчих олон улсын галт тэрэгний ачаа тээвэрлэгддэг.<ref name="railway">{{cite web |date=2025-11-14 |title=Замын Үүд - Эрээн өртөөний 1435 мм царигтай 2 дахь замыг хамтран барих асуудлыг хэлэлцлээ |url=https://railway.gov.mn/n/185 |website=Монгол Улсын Төмөр замын газар |language=mn}}</ref> == Түүх == Эрээн дэх төмөр замын боомт 1950-иад оны дунд үеэс Монгол, Хятадын олон улсын төмөр замын хөдөлгөөнд ашиглагдаж эхэлжээ. Эрээн хотын захиргааны түүхэн танилцуулгад 1956 оны нэгдүгээр сард Бээжин–Улаанбаатар–Москвагийн олон улсын галт тэрэг явж эхэлсэнтэй хамтатган төмөр замын боомт нээгдсэнийг дурдсан байна.<ref name="history">{{cite web |date=2023-11-15 |title=畅游二连 |url=https://www.elht.gov.cn/mobile/c/2023-11-15/93988.shtml |website=Эрээн хотын Ардын засгийн газар |language=zh}}</ref> Авто замын боомт 1992 онд нээгдэж, хожим зорчигч болон ачаа тээврийн урсгалыг тусгаарлан зохион байгуулах болсон.<ref name="road">{{cite web |title=二连浩特市：口岸高质量发展新变化 |url=https://www.nmxhq.gov.cn/eportal/ui?articleKey=731f9dc8a8ea473abdc6235656def47b&columnId=50fdb61ff91f4c68ad2c7a3fc5cecb96&pageId=6d4a786c2987477a9497764e53c05a6a |website=Шилийнгол аймгийн захиргаа |language=zh}}</ref> Хилээр нэвтрэх цагийн хуваарь, зорчих нөхцөл нь хоёр улсын шийдвэрээр өөрчлөгдөж болдог. Тухайлбал, 2024 оны дөрөвдүгээр сарын 1-нээс есдүгээр сарын 30-ныг хүртэл авто замын боомтын ачаа тээврийн хэсгийг туршилтаар хоногийн 24 цагаар ажиллуулжээ.<ref name="hours">{{cite web |title=ЗАМЫН-ҮҮД ЭРЭЭН АВТОЗАМЫН БООМТ 24 ЦАГААР АЖИЛЛАЖ ЭХЭЛЛЭЭ |url=https://mrt.gov.mn/i/4017 |website=Монгол Улсын Зам, тээврийн яам |language=mn}}</ref> == Төмөр замын тээвэр == Монгол, Хятадын төмөр замын сүлжээ өөр өөр царигтай тул Замын-Үүд–Эрээн чиглэлийн ачаа тээвэрт вагон солих, ачаа шилжүүлэн ачих зэрэг зохион байгуулалт шаардлагатай. Монгол Улсын Төмөр замын газрын 2025 оны арваннэгдүгээр сарын мэдээллээр хоёр өртөө хоорондоо өргөн царигийн хоёр, 1435 мм-ийн царигтай нэг замаар холбогдож байв. Тухайн үед өдөрт дунджаар өргөн царигийн 16, нарийн царигийн долоон галт тэрэг солилцож байсан гэж тус байгууллага мэдээлжээ.<ref name="railway" /> 2025 онд Замын-Үүд–Эрээн төмөр замын боомтоор нийт 15.5 сая тонн ачаа нэвтрүүлсэн тухай Монгол Улсын Засгийн газар мэдээлсэн. Ачаа тээврийн өсөлтөөс шалтгаалан 1435 мм-ийн царигтай хоёр дахь холболтын зам барих асуудлыг хоёр тал хэлэлцэж эхэлсэн байна. Энэ нь төлөвлөж, хэлэлцэж буй нэмэлт холболт бөгөөд 2025 оны тээврийн тоонд аль хэдийн ашиглалтад орсон зам гэж тооцогдохгүй.<ref name="second">{{cite web |year=2026 |title=Ноолуурын үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай Засгийн газрын тогтоол батлагдлаа |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27491 |website=Монгол Улсын Засгийн газар |language=mn}}</ref> Эрээнээр Хятад–Европын чиглэлийн чингэлгийн галт тэрэг мөн дамждаг. Эдгээр галт тэрэг Монголын нутгаар дамжин явах тул боомтын төмөр замын ажил нь зөвхөн хоёр талын худалдаанаас гадна дамжин өнгөрөх тээвэртэй холбоотой.<ref name="freight">{{cite web |date=2025-08-03 |title=China-Mongolia border port handles milestone 20,000 China-Europe freight trains |url=https://english.news.cn/20250803/5e1f32fe47c24c9fa7ce16c4b7571929/c.html |website=Синьхуа |language=en}}</ref> == Авто замын тээвэр ба зорчигчдын хөдөлгөөн == Авто замын хэсгээр суудлын автомашин, автобус, ачааны автомашин нэвтэрдэг. Монголын талд Замын-Үүдийн авто замын боомтын зорчигч, ачаа тээврийн байгууламжийг өргөтгөж, урсгалуудыг тусад нь зохион байгуулах ажил хийжээ.<ref name="customs">{{cite web |date=2024-03-25 |title=Шинэ сэргэлтийн бодлогын хүрээнд Замын-Үүд боомтын өргөтгөл дуусаж, хүчин чадал нь 5 дахин нэмэгдэж олон улсын стандартад хүрч байна |url=https://customs.gov.mn/2024/03/25/%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%8D-%D1%81%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%8D%D0%BB%D1%82%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%8B%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D1%80%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B4-%D0%B7%D0%B0%D0%BC/ |website=Монгол Улсын Гаалийн ерөнхий газар |language=mn}}</ref> Боомтын хөдөлгөөнд хил, гааль, тээвэр, орон нутгийн байгууллагуудын уялдаа нөлөөлдөг. Монгол Улсын Засгийн газар 2026 оны нэгдүгээр сард Замын-Үүд боомтын үйл ажиллагаанд оролцдог байгууллагуудын зохицуулалтыг сайжруулах үүрэг өгсөн байна.<ref name="coordination">{{cite web |date=2026-01-15 |title=Замын-Үүд боомтыг цэгцэлж нэгдсэн удирдлага, зохицуулалтаар хангаж ажиллахыг Ерөнхий сайд үүрэг болголоо |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27423 |website=Монгол Улсын Засгийн газар |language=mn}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [[d:Q58375631|Эрээн боомт — Викиөгөгдөл]] aqu6i443omc1n0bpvrnzr3eblv4104b 0 148710 872086 2026-09-28T01:22:24Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Сэхээ боомт''' (хятадаар: 策克口岸, ''Cèkè kǒu'àn'') нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум]] дахь [[Шивээхүрэн боомт|Шивээхүрэн боомттой]] хил залгадаг, [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] Алшаа аймаг|Алшаа ай..." 872086 wikitext text/x-wiki '''Сэхээ боомт''' (хятадаар: 策克口岸, ''Cèkè kǒu'àn'') нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгийн]] [[Гурвантэс сум]] дахь [[Шивээхүрэн боомт|Шивээхүрэн боомттой]] хил залгадаг, [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Алшаа аймаг|Алшаа аймгийн]] [[Эзнээ хошуу|Эзнээ хошуунд]] орших хилийн боомт юм. Монголын [[Нарийнсухайт|Нарийнсухайтын]] бүлэг ордоос олборлосон нүүрсийг Хятад руу гаргахад энэ гарц чухал үүрэгтэй.<ref name="mongolborder">{{cite web |title=Хилийн боомт, орон нутаг |url=https://immigration.gov.mn/mn/boomt/ |website=Монгол Улсын Гадаадын иргэн, харьяатын газар |language=mn}}</ref><ref name="mining">{{cite web |date=2025-03-31 |title=Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Ц.Туваан, төр засгийн холбогдох албаныхан Шивээхүрэн боомт, Нарийнсухайтын бүлэг ордод ажиллалаа |url=https://invest.mrpam.gov.mn/news/aj-uildver-erdes-bayalgiin-said-ts-tuvaan-tur-zasgiin-kholbogdokh-albanykhan-shiveekhuren-boomt-nariinsukhaityn-buleg-ord-gurvan-tes-xxxv-talbaid-ajillalaa |website=Монгол Улсын Ашигт малтмал, газрын тосны газар |language=mn}}</ref> Сэхээ нь Алшаа аймаг дахь Монгол Улстай хиллэдэг худалдаа, тээврийн гол гарцын нэг юм. Боомтын ойролцоох Сэхээ гацаа болон хилийн шалган нэвтрүүлэх байгууламжийг ялгаж ойлгох хэрэгтэй: гацаа нь засаг захиргааны суурин, боомт нь хилээр зорчигч, бараа, тээврийн хэрэгсэл нэвтрүүлэх байгууламж юм. == Байршил ба тээврийн чиглэл == Хилийн Монголын талд Шивээхүрэн боомт, түүний цаана Нарийнсухайтын бүлэг орд байрлана. Монголын Гадаадын иргэн, харьяатын газар Шивээхүрэнгийн хил залгаа Хятадын боомтыг «Сэхээ» гэж нэрлэдэг.<ref name="mongolborder" /> Иймээс Монголын хэвлэл, байгууллагын мэдээлэлд хоёр талыг хамтад нь '''Шивээхүрэн–Сэхээ''' гэж бичих нь түгээмэл. Нарийнсухайтын нүүрсийг боомт хүртэл тээвэрлэн, хил нэвтрүүлсний дараа Хятадын талын тээврийн сүлжээнд нийлүүлдэг. Энэ чиглэлийн ачааны үндсэн хэсгийг нүүрс бүрдүүлдэг ч хилээр нэвтрэх барааны төрөл зөвхөн нүүрсээр хязгаарлагдахгүй.<ref name="mine">{{cite web |date=2025-03-31 |title=Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Ц.Туваан, төр засгийн холбогдох албаныхан Шивээхүрэн боомт, Нарийнсухайтын бүлэг ордод ажиллалаа |url=https://invest.mrpam.gov.mn/news/aj-uildver-erdes-bayalgiin-said-ts-tuvaan-tur-zasgiin-kholbogdokh-albanykhan-shiveekhuren-boomt-nariinsukhaityn-buleg-ord-gurvan-tes-xxxv-talbaid-ajillalaa |website=Монгол Улсын Ашигт малтмал, газрын тосны газар |language=mn}}</ref> == Нүүрсний экспорт == Монгол Улсын Ашигт малтмал, газрын тосны газрын 2025 оны мэдээллээр Нарийнсухайтын бүлэг ордод ажиллаж буй дотоод, гадаадын хөрөнгө оруулалттай найман аж ахуйн нэгж Шивээхүрэнгийн боомтоор нүүрс экспортолж байв. Тэд 2024 онд энэ боомтоор нийт 24 сая тонн нүүрс гаргасан гэж тус байгууллага мэдээлжээ.<ref name="mining" /> Энэ нь '''Монголын талаас гаргасан нүүрсний хэмжээ''' бөгөөд Сэхээ боомтоор нэвтэрсэн бүх төрлийн ачааны статистиктай шууд адилтгаж болохгүй. Хятадын талын мэдээллээр 2025 оны арванхоёрдугаар сарын 9-ний байдлаар Сэхээ боомтын тухайн жилийн нийт ачаа нэвтрүүлэлт 30 сая тонныг давжээ.<ref name="cargo2025">{{cite web |date=2025-12-11 |title=捷报频传！策克口岸通关过货量突破3000万吨大关 |url=https://inews.nmgnews.com.cn/system/2025/12/11/030277725.shtml |website=Өвөр Монголын мэдээний сүлжээ |language=zh}}</ref> 2026 оны зургаадугаар сарын эцсээр тухайн жилийн нэвтрүүлэлт 20 сая тоннд хүрсэн тухай мөн мэдээлсэн байна.<ref name="cargo2026">{{cite web |date=2026-07-02 |title=策克口岸过货量突破2000万吨 |url=https://nm.cnr.cn/gstjnmg/20260702/t20260702_527685717.shtml |website=Хятадын төв радио |language=zh}}</ref> Эдгээр нь өөр өөр жилийн, өөр өөр хугацааны дүн юм. == Төмөр замын холболт == Монголын талд Шивээхүрэн орчимд 1435 мм-ийн царигтай төмөр зам болон ачаа шилжүүлэн ачих терминал барьжээ. Монгол Улсын Зам, тээврийн яамны мэдээллээр 6.96 км үндсэн зам, салбар замууд, чингэлэг шилжүүлэн ачих талбай бүхий уг байгууламжийн Монгол дахь хэсгийг байнгын ашиглалтад хүлээн авсан.<ref name="railbuilt">{{cite web |title=Шивээхүрэн-Сэхээ боомтын хил дамнасан төмөр замыг байнгын ашиглалтад орууллаа |url=https://mrt.gov.mn/i/4347 |website=Монгол Улсын Зам, тээврийн яам |language=mn}}</ref> Монгол дахь зам, терминал баригдсан нь хил дамнасан төмөр замын бүх холболт ашиглалтад орсон гэсэн үг биш. Хоёр улсын талын төмөр замыг холбох асуудлаар хэлэлцээ үргэлжилж буйг Монгол Улсын Зам, тээврийн яам 2025 онд мэдээлсэн бөгөөд Шивээхүрэн–Сэхээг холбох ажлыг Засгийн газрын 2024–2028 оны төслүүдэд тусгасан байна.<ref name="negotiation">{{cite web |title=Б.Артур: Шивээхүрэн-Сэхээ боомтыг төмөр замаар холбох хэлэлцээрийн саналыг Хятад талд тавьсан |url=https://mrt.gov.mn/i/4629 |website=Монгол Улсын Зам, тээврийн яам |language=mn}}</ref><ref name="plan">{{cite web |title=Гашуунсухайт-Ганцмод боомтын төмөр зам төслийн хэлэлцээр байгуулах тухай |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27126 |website=Монгол Улсын Засгийн газар |language=mn}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [[d:Q14249856|Сэхээ орчмын гацаа, боомттой холбогдох Викиөгөгдлийн төсөл]] c9prmw1xogovmviqah9hyipmw6dalyj 0 148711 872087 2026-09-28T01:23:41Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Урадын өмнөд хошуу–Ганцмодын хурдны зам''' (хятадаар: 乌拉特前旗—甘其毛都高速公路) нь [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Баяннуур хот|Баяннуур хотын]] нутагт төлөвлөж, хэсэгчлэн барьж буй Хятадын '''G0616''' дугаартай хурдны зам юм. Замын хойд үзүүр..." 872087 wikitext text/x-wiki '''Урадын өмнөд хошуу–Ганцмодын хурдны зам''' (хятадаар: 乌拉特前旗—甘其毛都高速公路) нь [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Баяннуур хот|Баяннуур хотын]] нутагт төлөвлөж, хэсэгчлэн барьж буй Хятадын '''G0616''' дугаартай хурдны зам юм. Замын хойд үзүүр нь Монгол Улсын [[Гашуунсухайт боомт|Гашуунсухайт боомттой]] хил залгаа [[Ганцмод боомт|Ганцмод боомтод]] хүрнэ. Иймээс Монголын [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь аймгаас]] Хятад руу гарч буй нүүрсний цаашдын авто тээвэртэй шууд холбоотой дэд бүтэц юм.<ref name="ganhai">{{cite web |date=2025-01-01 |title=“口岸高速”甘海高速通车运营 |url=https://nm.people.com.cn/BIG5/n2/2025/0101/c347196-41094795.html |website=Ардын сүлжээ, Өвөр Монголын суваг |language=zh}}</ref> '''2026 оны есдүгээр сарын байдлаар G0616-ийн бүх чиглэл нэвт ашиглалтад ороогүй.''' Ганцмодоос Хайлюйтүг хүрэх хойд хэсэгт хөдөлгөөн нээсэн бол Хайлюйтүгээс Улаан уулын чиглэлийн өмнөд хэсгийг барьж байна.<ref name="ganhai" /><ref name="south">{{cite web |date=2026-08-20 |title=G0616乌拉山至海流图高速公路开工 |url=https://nm.people.com.cn/n2/2026/0820/c196689-41672993.html |website=Ардын сүлжээ, Өвөр Монголын суваг |language=zh}}</ref> == Чиглэл == G0616 нь Баяннуурын өмнөд хэсгийн [[Урадын өмнөд хошуу|Урадын өмнөд хошуунаас]] хойд зүгт, Урадын дундад хошууны Хайлюйтү сууринг дайран Ганцмодын боомт хүрэхээр төлөвлөгдсөн. Өмнөд үзүүртээ Бээжин–Төвөдийн G6 хурдны замтай холбогдохоор зураг төсөлд тусгажээ.<ref name="design">{{cite web |title=G0616乌拉山至海流图段高速公路项目工可报告成功获批 |url=https://nmgjtjt.com/site1/jtyw/6885ab7adfdc5ad85e3e3830.shtml |website=Өвөр Монголын тээврийн групп |language=zh}}</ref> Барилгын ажлыг хоёр үндсэн хэсэгт хуваан хэрэгжүүлж байна: {| class="wikitable" !Хэсэг !Тойм урт !2026 оны есдүгээр сарын байдал |- |Ганцмод–Хайлюйтү |131 км орчим |Үндсэн хурдны зам 2024 оны арванхоёрдугаар сард хөдөлгөөнд нээгдсэн<ref name="ganhai" /><ref name="northlength">{{cite web |date=2026-01-26 |title=2025年巴彦淖尔市完成交通运输投资50.6亿元 |url=https://inews.nmgnews.com.cn/system/2026/01/26/030300796.shtml |website=Өвөр Монголын мэдээний сүлжээ |language=zh}}</ref> |- |Хайлюйтү–Улаан уул |87.5 км орчим |2026 онд барилгын ажил үргэлжилж байсан<ref name="design" /><ref name="south" /> |} Энд дурдсан урт нь тухайн хэсгүүдийн төслийн хэмжээс юм. Дагалдах зам, уулзвар болон бусад байгууламжийн уртыг нэмж нийт хурдны замын урттай андуурч болохгүй. == Ганцмод–Хайлюйтүгийн хэсэг == Ганцмод боомтоос Хайлюйтү хүрэх хэсгийг орон нутгийн мэдээлэлд '''Ганхай хурдны зам''' гэж нэрлэдэг. Тус хэсгийн хоёр чиглэлийн зорчих хэсгийг 2024 оны арванхоёрдугаар сарын 30-нд нээсэн тухай Өвөр Монголын тээврийн байгууллага мэдээлжээ.<ref name="ganhai" /> 2025 оны эцсийн байдлаар үндсэн зам ашиглалтад байсан ч дагалдах замын ажил үргэлжилж байв.<ref name="northlength" /> Ганцмод нь Монголын Өмнөговь аймгийн [[Ханбогд сум]] дахь Гашуунсухайттай хил залгадаг. Энэ гарцаар нүүрс тээврийн автомашин олноор нэвтэрдэг тул боомтоос Баяннуурын дотоод чиглэлийн авто замд хүрэх хугацаа, тээврийн урсгалыг зохион байгуулах нь уг хурдны замын гол зориулалтын нэг юм.<ref name="ganhai" /> == Хайлюйтү–Улаан уулын хэсэг == Хайлюйтү–Улаан уулын хэсэг ойролцоогоор 87.5 км урт, хоёр чиглэлдээ нийт дөрвөн эгнээтэй байхаар төлөвлөгджээ. Өмнөд төгсгөлд нь G6 хурдны замтай уулзах бөгөөд баригдаж дууссаны дараа Ганцмодоос Баяннуурын өмнөд хэсэг хүртэл хурдны замын үргэлжилсэн холболт бүрдэнэ.<ref name="design" /> Өвөр Монголын тээврийн групп 2025 онд энэ хэсгийн төсөл батлагдсаныг мэдээлсэн. 2026 оны наймдугаар сард барилгын ажил эхэлсэн тухай мэдээлэл гарсан тул '''төлөвлөсөн бүх чиглэлийг 2024 онд нээгдсэн гэж үзэх нь буруу'''.<ref name="design" /><ref name="south" /> == Монголын худалдаатай холбогдох нь == Монголын нүүрс Гашуунсухайтаар хил давсны дараа Ганцмодын боомтоор дамжин Хятадын дотоодын тээврийн сүлжээнд ордог. G0616 нь энэ сүлжээний авто замын хэсгийг сайжруулах төсөл юм. Гэхдээ хурдны замын хүчин чадал нэмэгдэх нь дангаараа хилээр нэвтрэх автомашины тоо эсвэл Монголын нүүрсний экспорт тодорхой хэмжээгээр өснө гэсэн баталгаа биш; боомтын шалгалт, ложистик, зах зээлийн эрэлт зэрэг хүчин зүйл мөн нөлөөлнө.<ref name="ganhai" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [[d:Q113629287|Урадын өмнөд хошуу–Ганцмодын хурдны зам — Викиөгөгдөл]] ojviau5pk99klrop6udz97znf9ltflq 0 148712 872088 2026-09-28T01:25:38Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Линьхэ–Сэхээгийн төмөр зам''' (хятадаар: 临策铁路, ''Lín–Cè tiělù'') нь [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Баяннуур хот|Баяннуур хотын]] Линьхэ дүүргээс [[Алшаа аймаг|Алшаа аймгийн]] [[Эзнээ хошуу]] дахь [[Сэхээ боомт|Сэхээ боомтын]] чиглэлд тавьсан т..." 872088 wikitext text/x-wiki '''Линьхэ–Сэхээгийн төмөр зам''' (хятадаар: 临策铁路, ''Lín–Cè tiělù'') нь [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Баяннуур хот|Баяннуур хотын]] Линьхэ дүүргээс [[Алшаа аймаг|Алшаа аймгийн]] [[Эзнээ хошуу]] дахь [[Сэхээ боомт|Сэхээ боомтын]] чиглэлд тавьсан төмөр зам юм. Уг шугам Монгол Улсын [[Шивээхүрэн боомт|Шивээхүрэн боомтын]] эсрэг талд хүрдэг тул [[Нарийнсухайт|Нарийнсухайтын]] бүлэг ордоос экспортолсон нүүрсийг Хятадын төмөр замын сүлжээнд нийлүүлэхтэй холбоотой.<ref name="opening">{{cite news |date=2009-12-27 |title=连接华北与西北的重要通道临策铁路开通运营 |language=zh |website=Хятадын эдийн засгийн сүлжээ |url=https://www.ce.cn/cysc/jtys/tielu/200912/27/t20091227_19954278.shtml}}</ref><ref name="coal">{{cite web |date=2010-05-17 |title=内蒙古自治区临策铁路货物运输正式投入运营 |url=https://inews.nmgnews.com.cn/system/2010/05/17/010435587.shtml |website=Өвөр Монголын мэдээний сүлжээ |language=zh}}</ref> Энэ нь '''Монголын хил доторх төмөр зам биш''': Линьхэ–Сэхээгийн зам Хятадын нутагт байрлана. Монголын талын Шивээхүрэнгийн төмөр зам, хилийн холболтын төслийн явцыг түүнээс тусад нь авч үзэх шаардлагатай. == Чиглэл == Төмөр зам Линьхэ орчимд [[Бугат–Ланьжөүгийн төмөр зам|Бугат–Ланьжөүгийн төмөр замын]] сүлжээнээс салж, Өвөр Монголын баруун хэсгийн говь, цөлийг туулан Эзнээ хошуунд хүрдэг. Линьхэ–Сэхээ чиглэлийн уртыг ойролцоогоор 768 км гэж мэдээлжээ.<ref name="length">{{cite news |date=2009-12-28 |title=临策铁路通车 结束内蒙古西部无铁路历史 |language=zh |website=Хятадын төв радиогийн мэдээ, Sina дахь хуулбар |url=https://news.sina.com.cn/c/2009-12-28/150819354021.shtml}}</ref> Сэхээ орчимд импортын ачааг вагонд шилжүүлэн ачиж, Хятадын бусад хот руу төмөр замаар илгээх боломжтой болсон. Линьхэ–Сэхээгийн шугамыг Хами хүртэл үргэлжлэх өргөн хүрээний төмөр замын коридортой андуурч болохгүй. [[Шинжаан|Шинжааны]] Хами чиглэлийн дараагийн төмөр замыг тусад нь барьж, 2015 онд ашиглалтад оруулжээ.<ref name="hami">{{cite web |year=2023 |title=铁路+旅游让新疆美景串珠成链 |url=https://wlt.xinjiang.gov.cn/wlt/hydt/202303/dee465d009c74d0c8d48f08591ff701.shtml |website=Шинжааны соёл, аялал жуулчлалын газар |language=zh}}</ref> == Барилга, ашиглалт == Линьхэ–Сэхээгийн замын барилга 2000-аад оны хоёрдугаар хагаст өрнөж, 2009 оны арванхоёрдугаар сард үндсэн шугам холбогджээ.<ref name="length" /> 2010 оны тавдугаар сард ачааны галт тэрэгний хөдөлгөөн албан ёсоор эхэлсэн тухай тухайн үеийн мэдээнд дурдсан байна.<ref name="coal" /> Иймээс «2009 онд шугам холбогдсон» болон «2010 онд ачаа тээвэр эхэлсэн» гэсэн тэмдэглэлүүд нь бүтээн байгуулалтын өөр үе шатыг илэрхийлдэг. Төслийн гол зорилгуудын нэг нь Сэхээгийн боомтоор орж ирсэн нүүрс, бусад ашигт малтмалыг авто замаас төмөр замд шилжүүлэн, Хятадын дотоодын зах зээлд хүргэх явдал байв.<ref name="length" /> Гэхдээ шугам ашиглалтад орсон эхний жилүүдэд төлөвлөсөн хэмжээний нүүрс тогтмол тээвэрлэж чадаагүй. 2013 оны сурвалжилгад тээврийн эрэлт, гэрээний хэрэгжилт, элс шуурганы улмаас гарах арчлалтын зардлыг ашиглалтад тулгарсан хүндрэл хэмээн дурджээ.<ref name="problems">{{cite news |date=2013-05-28 |title=中蒙边贸铁路窘境：一条有煤运不出的煤炭专线 |language=zh |website=China News Service |url=https://www.chinanews.com/ny/2013/05-28/4862181.shtml}}</ref> == Элсний нүүдэл ба арчлалт == Замын урт хэсэг хүн ам сийрэг говь, элсэн бүсээр өнгөрдөг. Хөдөлгөөнт элс төмөр замыг дарах эрсдэлтэй учраас хамгаалалтын байгууламж барих, элс цэвэрлэх ажил нь шугамын ашиглалтын байнгын асуудал болсон.<ref name="problems" /> 2025 онд нийтэлсэн Линьхэ–Эзнээ хэсгийн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх төслийн байгаль орчны баримт бичигт үндсэн замын ойролцоогоор 685 км хэсэг, мөн Сэхээ рүү салаалдаг 63.9 км шугамыг хамруулжээ. Төсөлд хоёр дахь зам тавих, одоо байгаа замыг цахилгаанжуулах, ачааны хүнд галт тэргэнд тохируулан шинэчлэх ажлууд туссан байна. Эдгээр нь '''шинэчлэлийн төслийн үзүүлэлт''' бөгөөд бүх ажил аль хэдийн дууссаныг илэрхийлэхгүй.<ref name="upgrade">{{cite web |date=2025-03-03 |title=内蒙古自治区生态环境厅2025年3月3日拟审批项目（报告书）公示 |url=https://sthjt.nmg.gov.cn/wrfz2021/hpsp/npzxmgs_8092/202503/t20250303_2675014.html |website=Өвөр Монголын экологи, байгаль орчны газар |language=zh}}</ref> == Монгол Улстай холбогдох нь == Шивээхүрэн–Сэхээгээр хил давсан нүүрс Хятадын талд авто тээвэр, агуулах, шилжүүлэн ачих байгууламж болон төмөр замын сүлжээг дамжин цааш хүрдэг. Линьхэ–Сэхээгийн төмөр зам нь энэ хэлхээний Хятадын дотоод хэсэг юм. Монголын талд барьсан Шивээхүрэнгийн төмөр замын байгууламжийг хоёр улсын төмөр замыг хил дээр бүрэн холбосон эсэхээс тусад нь үнэлэх ёстой.<ref name="mongolianproject">{{cite web |title=Б.Артур: Шивээхүрэн-Сэхээ боомтыг төмөр замаар холбох хэлэлцээрийн саналыг Хятад талд тавьсан |url=https://mrt.gov.mn/i/4629 |website=Монгол Улсын Зам, тээврийн яам |language=mn}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [[d:Q802670|Линьхэ–Сэхээгийн төмөр замтай холбогдох Викиөгөгдлийн төсөл]] bxqx3e00chjwcrdv4h9u74seuzybulo 0 148713 872089 2026-09-28T01:27:17Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Монгол–Хятадын экспо''' (хятадаар: 中国—蒙古国博览会) нь Монгол Улс, БНХАУ-ын Засгийн газрын хамтран зохион байгуулдаг худалдаа, хөрөнгө оруулалт, соёлын олон улсын арга хэмжээ юм. Экспог 2015 оноос [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] Хөх хот|Хөх..." 872089 wikitext text/x-wiki '''Монгол–Хятадын экспо''' (хятадаар: 中国—蒙古国博览会) нь Монгол Улс, БНХАУ-ын Засгийн газрын хамтран зохион байгуулдаг худалдаа, хөрөнгө оруулалт, соёлын олон улсын арга хэмжээ юм. Экспог 2015 оноос [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын]] [[Хөх хот|Хөх хотод]] зохион байгуулж ирсэн. Үзэсгэлэн худалдаанаас гадна бизнесийн уулзалт, салбарын хэлэлцүүлэг, соёлын солилцооны хөтөлбөр багтдаг.<ref name="joint">{{cite web |date=2025-07-31 |title=Fifth Mongolia-China Expo to Be Held Late August in Hohhot |url=https://montsame.mn/en/read/375142 |website=МОНЦАМЭ |language=en}}</ref><ref name="ministry">{{cite web |date=2025-09-02 |title=第五届中蒙博览会圆满收官 |url=https://www.mct.gov.cn/wlbphone/wlbydd/xxfb/qglb/nmg/202509/t20250902_962005.html |website=БНХАУ-ын Соёл, аялал жуулчлалын яам |language=zh}}</ref> Монголын аж ахуйн нэгжүүдийн хувьд экспо нь хүнс, ноос ноолуур, хөнгөн үйлдвэрийн бүтээгдэхүүнээ Өвөр Монгол болон Хятадын бусад бүсийн худалдан авагчдад танилцуулах боломж олгодог. Харин Өвөр Монголын хувьд Монгол Улстай хийх худалдаа, хөрөнгө оруулалт, хүмүүс хоорондын харилцааг нэг дор төвлөрүүлдэг арга хэмжээ юм.<ref name="joint" /><ref name="commerce">{{cite web |year=2025 |title=商务部召开第五届中国—蒙古国博览会专题新闻发布会 |url=https://www.mofcom.gov.cn/xwfbzt/2025/swbzkdwjzgmggblhztxwfbh/index.html |website=БНХАУ-ын Худалдааны яам |language=zh}}</ref> == Үүсэл ба зохион байгуулалт == Анхдугаар экспо 2015 оны аравдугаар сарын 23–27-нд Хөх хотод болсон. МОНЦАМЭ агентлагийн тухайн үеийн сурвалжилгад Монголын 230 гаруй компанийн 350 гаруй төлөөлөгч оролцож, 600 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүн танилцуулсныг мэдээлжээ.<ref name="first">{{cite news |date=2015-10-27 |title=Монголын үйлдвэрлэгчид 2 тэрбум төгрөгийн 600 гаруй нэр төрлийн бүтээгдэхүүн танилцуулав |language=mn |website=МОНЦАМЭ |url=https://montsame.mn/mn/read/5344}}</ref> Экспог хоёр улсын засгийн газар хамтран зохион байгуулдаг. Монголын талаас оролцогч аж ахуйн нэгжүүдийг бүртгэх, үндэсний үзэсгэлэн бэлтгэх, төр болон хувийн хэвшлийн төлөөлөгчдийн ажлыг уялдуулах зэрэг бэлтгэл хийдэг. Жишээлбэл, 2025 оны тав дахь удаагийн экспод бэлтгэх ажлын хэсгийн бүрэлдэхүүнийг Монгол Улсын Засгийн газар баталж, бэлтгэл ажлыг Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам хариуцсан байна.<ref name="joint" /> Экспогийн үндсэн хэлбэр нь дараах чиглэлүүдийг хамардаг: * бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үзэсгэлэн; * худалдаа, хөрөнгө оруулалтын хэлэлцээ; * аж ахуйн нэгжүүдийн түнш хайх уулзалт; * соёл, хүмүүнлэгийн солилцоо.<ref name="joint" /> == Монголын оролцоо == Монголын үйлдвэрлэгчид эхний экспод сүү, цагаан идээ, ноос ноолуур, арьс шир, гар урлал зэрэг бүтээгдэхүүн танилцуулж байв.<ref name="first" /> Дараагийн экспод оролцогчдын хүрээ өргөжиж, хүнс, хөнгөн үйлдвэрээс гадна аялал жуулчлал, уул уурхай зэрэг салбарын төлөөлөгчид оролцсон. 2023 оны дөрөв дэх экспод Монгол Улсаас 500 гаруй аж ахуй эрхлэгч бараа, үйлчилгээгээ танилцуулсан тухай МОНЦАМЭ мэдээлжээ.<ref name="fourth">{{cite news |year=2023 |title=УИХ-ын Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хорооны гишүүд “Монгол-Хятадын экспо”-д оролцлоо |language=mn |website=МОНЦАМЭ |url=https://montsame.mn/mn/read/326141}}</ref> Монголын тал 2025 оны экспод үндэсний соёл, уламжлалыг танилцуулах тусгай павильон болон үйлдвэрлэгчдийн үзэсгэлэн гаргахаар төлөвлөсөн. Энэ нь экспо зөвхөн уул уурхайн том төслүүдийн хэлэлцээ биш, жижиг, дунд үйлдвэрлэгчдийн бараа бүтээгдэхүүнээ харуулах талбар болохыг илтгэнэ.<ref name="joint" /> == Тав дахь экспо == Тав дахь Монгол–Хятадын экспо 2025 оны наймдугаар сарын 25–29-нд Хөх хотод болжээ. Хятадын Соёл, аялал жуулчлалын яамны мэдээлснээр арга хэмжээ нь өндөр түвшний уулзалт, худалдаа эдийн засгийн хэлэлцээ, соёлын солилцоо, үзэсгэлэн гэсэн дөрвөн хэсэгтэй байв.<ref name="ministry" /> Зохион байгуулагчдын тайланд экспогийн үеэр 32 төслийн гэрээ, хэлцэл байгуулж, тэдгээрийн '''гэрээний нийт дүнг''' 65.86 тэрбум юань гэж мэдээлсэн. Гол үзэсгэлэнгийн байраар давхардсан тоогоор 325 мянган хүн орж, үзэсгэлэнгийн үеийн борлуулалтын дүн 252 сая юаньд хүрсэн гэжээ.<ref name="ministry" /> Гэрээний дүн нь төслүүдэд бодитоор оруулсан хөрөнгийн хэмжээтэй адил биш бөгөөд борлуулалтын дүнгээс тусдаа үзүүлэлт юм. == Ач холбогдол == Хөх хот Монгол Улстай худалдаа, тээвэр, соёлын харилцаа өрнүүлдэг Өвөр Монголын төв учраас экспо нь хоёр улсын байгууллага, үйлдвэрлэгч, худалдан авагчдыг уулзуулах тогтмол талбар болжээ. Түүнд бусад улс, бүс нутгийн аж ахуйн нэгжүүд мөн оролцдог: Хятадын Худалдааны яамны мэдээллээр 2023 оны дөрөв дэх экспод 35 улс, бүс нутгийн 3000 гаруй компани оролцсон байна.<ref name="commerce" /> == Эшлэл == {{reflist}} 5yhtkhssf5sppb2cd926ti7tz5iiima 0 148714 872090 2026-09-28T01:29:21Z Baatar.b.90 106205 Хуудас үүсгэв: "'''Өвөр Монголын соёлын өдрүүд''' (мөн '''«Хятад орныг танин мэдэх» Өвөр Монголын соёлын өдрүүд''' гэж нэрлэдэг) нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод зохион байгуулдаг Монгол, Хятадын соёлын солилцооны цуврал арга хэмжээ юм. Монгол Улсын соёлын асуудал..." 872090 wikitext text/x-wiki '''Өвөр Монголын соёлын өдрүүд''' (мөн '''«Хятад орныг танин мэдэх» Өвөр Монголын соёлын өдрүүд''' гэж нэрлэдэг) нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод зохион байгуулдаг Монгол, Хятадын соёлын солилцооны цуврал арга хэмжээ юм. Монгол Улсын соёлын асуудал эрхэлсэн яам, БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яам, Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газрын хэвлэл мэдээллийн алба хамтран зохион байгуулдаг. Хөтөлбөрт урлагийн тоглолт, үзэсгэлэн, кино үзвэр, ном хэвлэлийн солилцоо, дууны уралдаан, уламжлалт анагаах ухааны үзлэг зэрэг үйл ажиллагаа багтдаг.<ref name="duuren">{{cite web |date=2025-09-22 |title=Улаанбаатарт Өвөр Монголын долоо хоног болов |url=https://duuren.life/post/11872 |access-date=2026-09-28 |website=Duuren.Life |language=mn}}</ref><ref name="ergelt">{{cite web |date=2026-09-23 |title=“Хятадын кино долоо хоног” эхэллээ |url=https://ergelt.mn/news/23/single/60868 |access-date=2026-09-28 |website=Эргэлт |language=mn}}</ref> == Зохион байгуулалт == Соёлын өдрүүдийг Хятадын «Хятад орныг танин мэдэх» цуврал арга хэмжээний хүрээнд явуулдаг. Үндсэн үйл ажиллагаа нь Улаанбаатарт болдог ч зарим жилийн кино үзвэр зэрэг хөтөлбөр орон нутагт хүрдэг. Жил бүрийн хөтөлбөр ижил байдаггүй: тайзны тоглолт, кино, ном хэвлэлийн арга хэмжээний зэрэгцээ гэрэл зураг, гар урлалын үзэсгэлэн болон эрүүл мэндийн зөвлөгөөг зохион байгуулж иржээ.<ref>{{cite web |date=2024-11-05 |title=“Хятад орныг танин мэдэх нь: Өвөр монголын соёлын өдрүүд” Монгол Улсад нээлтээ хийв |url=https://mn.china-embassy.gov.cn/mn/sbjw/202412/t20241219_11503414.htm |access-date=2026-09-28 |publisher=БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яам |language=mn}}</ref><ref name="shuud">{{cite web |date=2026-09-24 |title=Улаанбаатарт Өвөр Монголын соёлын долоо хоног үргэлжилж байна |url=https://www.shuud.mn/a/562499 |access-date=2026-09-28 |website=Shuud.mn |language=mn}}</ref> Энэ арга хэмжээнд Монгол Улсын байгууллагууд зохион байгуулагчаар оролцохын зэрэгцээ хоёр талын уран бүтээлчид, хэвлэлийн салбарын төлөөлөгчид уулзаж, бүтээлээ танилцуулдаг. Монголын үзэгчдэд зориулсан тоглолт, үзвэр болон номын солилцоо нь хөтөлбөрийн тогтмол хэсэг юм.<ref name="duuren" /><ref name="shuud" /> == Зарим удаагийн хөтөлбөр == 2024 оны соёлын өдрүүд 11 дүгээр сарын 4-нд Улаанбаатарт нээгдсэн. Тухайн жилийн хөтөлбөрт Шаолины ушугийн тоглолт, бүтээлийн үзэсгэлэн, үнэ төлбөргүй кино үзвэр, монгол анагаах ухааны үзлэг багтжээ.<ref>{{cite web |date=2024-11-05 |title=“Хятад орныг танин мэдэх нь: Өвөр монголын соёлын өдрүүд” Монгол Улсад нээлтээ хийв |url=https://mn.china-embassy.gov.cn/mn/sbjw/202412/t20241219_11503414.htm |access-date=2026-09-28 |publisher=БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яам |language=mn}}</ref> 2025 онд 13 дахь удаагийн соёлын өдрүүд есдүгээр сарын 16–19-нд болсон. Үзэсгэлэн, урлагийн тоглолт, Монголын залуучуудын хятад дууны тэмцээн, ном хэвлэлийн солилцоо, кино үзвэр, уламжлалт анагаах ухааны үзлэг зэрэг нийт 18 үйл ажиллагаа зохион байгуулсан байна.<ref name="duuren" /><ref>{{cite web |date=2025-09-20 |title=第十三届“感知中国”—内蒙古文化周在乌兰巴托举办 |url=https://mn.china-embassy.gov.cn/chn/dssghd/202509/t20250923_11714322.htm |access-date=2026-09-28 |publisher=中华人民共和国驻蒙古国大使馆 |language=zh}}</ref> 2026 оны 14 дэх удаагийн соёлын өдрүүд есдүгээр сарын 22–25-нд Улаанбаатарт зохион байгуулагдсан. Хөтөлбөрт тоглолт, ном хэвлэлийн солилцоо, уран бичлэг, цаасан хайчилбарын үзүүлэн, соёлын бүтээлийн үзэсгэлэн багтжээ. Энэ удаагийн арга хэмжээтэй холбогдуулан Хятадын киноны долоо хоногийг Улаанбаатар болон орон нутагт зохион байгуулсан.<ref name="shuud" /><ref name="ergelt" /> == Мөн үзэх == * [[Монгол–Хятадын харилцаа]] * [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] == Эшлэл == {{reflist}} gwwvkgb021nfif9xkoainq11qgymw1x 0 148715 872091 2026-09-28T01:31:30Z Enhtuya.ao 106206 Хуудас үүсгэв: "'''Монгол, Хятадын хэвлэл мэдээллийн форум''' нь хоёр улсын сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд оролцдог салбарын уулзалт юм. 2010 онд эхэлсэн тус форумаар сэтгүүл зүйн хөгжил, хэвлэл мэдээллийн хамтын ажиллагаа, хамтарсан сурвалжилга зэрэг асуудлыг..." 872091 wikitext text/x-wiki '''Монгол, Хятадын хэвлэл мэдээллийн форум''' нь хоёр улсын сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд оролцдог салбарын уулзалт юм. 2010 онд эхэлсэн тус форумаар сэтгүүл зүйн хөгжил, хэвлэл мэдээллийн хамтын ажиллагаа, хамтарсан сурвалжилга зэрэг асуудлыг хэлэлцдэг. Монгол Улс болон БНХАУ-д ээлжлэн зохион байгуулж ирсэн бөгөөд БНХАУ-д болох үеийн үйл ажиллагаанд [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] чухал байр суурь эзэлдэг.<ref name="amlalt">{{cite web |date=2025-09-17 |title=Монгол, Хятадын хэвлэл мэдээллийн 15 дугаар форум боллоо |url=https://amlalt.mn/p/1003495 |access-date=2026-09-28 |website=Амлалт |language=mn}}</ref><ref name="zms">{{cite web |date=2026-09 |title=Соёлын хамтын ажиллагаа: Монгол-Хятадын хэвлэл мэдээллийн 16 дугаар форум |url=https://www.zms.mn/a/105060 |access-date=2026-09-28 |website=Зууны мэдээ |language=mn}}</ref> == Зохион байгуулалт == Форумыг Монголын Сэтгүүлчдийн Нэгдсэн Эвлэл болон Бүх Хятадын Сэтгүүлчдийн Холбоо хамтран зохион байгуулдаг. Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Засгийн газрын хэвлэл мэдээллийн алба зохион байгуулах ажилд оролцож ирсэн. Хуралдаанд хоёр улсын сонин, телевиз, мэдээллийн агентлаг болон бусад хэвлэл мэдээллийн байгууллагын төлөөлөл илтгэл тавьж, салбарын туршлагаа солилцдог.<ref name="amlalt" /><ref name="nppa">{{cite web |date=2026-09-09 |title=第十六届中蒙新闻论坛在呼和浩特举办 |url=https://www.nppa.gov.cn/xxfb/ywdt/202609/t20260909_1007411.html |access-date=2026-09-28 |publisher=国家新闻出版署 |language=zh}}</ref> Форумын хүрээнд байгууллага хоорондын хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулах, хамтарсан нэвтрүүлэг болон сурвалжилгын талаар хэлэлцэх зэрэг үйл ажиллагаа явагддаг. Форумын дараа зохион байгуулсан сэтгүүлчдийн танилцах аялал нь оролцогчдод газар дээрээс нь сурвалжлах боломж олгож байв.<ref name="amlalt" /><ref name="ribo">{{cite web |date=2026-09-15 |title=“把中国的创新发展故事带回蒙古国”——第十六届中蒙新闻论坛侧记 |url=https://paper.people.com.cn/rmrbhwb/pad/content/202609/15/content_30181176.html |access-date=2026-09-28 |website=人民日报海外版 |language=zh}}</ref> == 2025 оны форум == 15 дахь удаагийн форум 2025 оны есдүгээр сарын 17-нд [[Улаанбаатар]] хотод болж, хиймэл оюун ухааны эрин үе дэх хоёр улсын хэвлэл мэдээллийн хамтын ажиллагааг сэдэв болгосон. Монгол, Хятадын хэвлэл мэдээллийн байгууллагын төлөөлөгчид илтгэл тавьж, хиймэл оюун ухааныг салбартаа ашиглах болон хамтран ажиллах боломжийг хэлэлцжээ. Форумын үеэр хэвлэл мэдээллийн солилцоо, хамтарсан нэвтрүүлэгтэй холбоотой гэрээнд гарын үсэг зурсан байна.<ref name="amlalt" /> == 2026 оны форум == 16 дахь удаагийн форум 2026 оны есдүгээр сарын 8-нд Өвөр Монголын [[Хөх хот|Хөх хотод]] болсон. Энэ удаагийн сэдэв нь хэвлэл мэдээллийн хариуцлага, хоёр орны иргэдийн харилцан ойлголцол, нөхөрлөлийг нэмэгдүүлэх тухай байв. Хоёр улсын хэвлэл мэдээллийн салбарын 120 гаруй төлөөлөгч оролцож, 14 төлөөлөгч илтгэл тавьжээ.<ref name="nppa" /><ref name="ribo" /> Форумын үеэр хоёр улсын хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж, «Монгол, Хятадын найрамдалт хэвлэл мэдээллийн бүтээлүүд — 2026» хөтөлбөрийг эхлүүлсэн. Дараа нь Монголын сэтгүүлчдийн төлөөлөгчид Өвөр Монгол болон Сычуань мужид танилцах, сурвалжлах аялал хийсэн байна.<ref name="ribo" /><ref>{{cite web |date=2026-09-08 |title=第十六届中蒙新闻论坛在呼和浩特举办 |url=https://www.nmgsb.com.cn/system/yaowen/2026/0ZU43G2026.html |access-date=2026-09-28 |website=内蒙古经济网 |language=zh}}</ref> == Мөн үзэх == * [[Монгол–Хятадын харилцаа]] * [[Монголын Сэтгүүлчдийн Нэгдсэн Эвлэл]] == Эшлэл == {{reflist}} cv5ee35b4mxb8s93rputafivav1rd1d 0 148716 872098 2026-09-28T02:58:36Z ~2026-51957-50 107827 Хуудас үүсгэв: "{{Infobox television|image=|caption=|genre=Анимаци<br>Адал явдал|based_on=''Блинки Билл'' — [[Дороти Уолл]]|writer={{ubl|Салли Фаррелл Оджерс|Сюзан Бийк|Жефф Бийк|Жон Палмер|Йорам Гросс|Кэрол Уитт|Дэвид Уитт|[[Хью Стаки]]|Рэй Ноуланд|Фил Сандерс|[[Ретт Уолтон]]|Жина Ронколи|Марям Мастер|Фион..." 872098 wikitext text/x-wiki {{Infobox television|image=|caption=|genre=Анимаци<br>Адал явдал|based_on=''Блинки Билл'' — [[Дороти Уолл]]|writer={{ubl|Салли Фаррелл Оджерс|Сюзан Бийк|Жефф Бийк|Жон Палмер|Йорам Гросс|Кэрол Уитт|Дэвид Уитт|[[Хью Стаки]]|Рэй Ноуланд|Фил Сандерс|[[Ретт Уолтон]]|Жина Ронколи|Марям Мастер|Фиона Келли|Стивен Дэвис|Фиона Бозич|Крис Филлипс|Лиза Хоппе|Мелани Александр|Энди Райан}}|director={{Plainlist| * [[Йорам Гросс]] (Улирал 1–2) * Дэвид Эванс (Улирал 3) * Гай Гросс (Телевизийн кино) }}|voices={{Plainlist| * [[Робин Мур]] * [[Кит Скотт]] * [[Сара Обри]] (Улирал 3 and Телевизийн кино) * Трой Планет (Улирал 3) * Ник Жаспризза (Улирал 3) * [[Дрю Форсайт]] (Улирал 3) * Рэйчел Кинг (Улирал 3) * [[Шэйн Уитингтон]] (Телевизийн кино) }}|theme_music_composer=[[Гай Гросс]]|open_theme={{ubl|"Hey, Hey, Blinky Bill" Bill” — Кит Скотт (Улирал 1)|“Hey, Hey, Blinky Bill” — Рик Херберт (Улирал 2-3)}}|end_theme={{ubl|I’m Blinky Bill (Улирал 1)|Yahoo Didgeridoo (Улирал 2)}}|composer={{ubl|Гай Гросс|Клайв Харрисон}}|country={{AUS}}|language=[[Англи хэл|Англи]]|num_seasons=3|num_episodes=78|list_episodes=|network={{ubl|[[Australian Broadcasting Corporation]] (1993–1995)|[[Seven Network]] (2004–2005)|ABC Kids (1993–2013)}}|producer={{ubl|Йорам Гросс (Улирал 1–2)|Мануэла Ламб (Улирал 3)|Родни Уитэм (Улирал 3)|Андре Куссмаул (Улирал 3)|Мартина Моснер (Улирал 3)|Гай Гросс (Телевизийн кино)}}|executive_producer={{ubl|Сандра Гросс (Улирал 1–3 ба телевизийн кино)|Тим Брук-Хант (Улирал 1–2)|Зигмунд Гревениг (Улирал 3)|Йорам Гросс (Улирал 3 ба телевизийн кино)|Жефф Уотсон (Улирал 3 ба телевизийн кино)}}|company={{ubl|[[Flying Bark Productions|Yoram Gross Film Studios]] (Улирал 1–2)|[[Flying Bark Productions|Yoram Gross-EM.TV]] (Улирал 3 ба Телевизийн кино)|[[Sport1 Medien|EM.TV]] ба [[Westdeutscher Rundfunk|WDR]]}}|runtime={{Plainlist| * 26 минут (Улирал 1–2) * 24 минут (Улирал 3) }}|first_aired={{Start date|1993|01|04|df=yes}}|last_aired={{End date |df=yes|2004|07|05}}}} '''''Блинки Биллийн адал явдал''''' ({{Lang-en|The Adventures of Blinky Bill}}) нь [[Австрали|Австралийн]] хүүхэлдэйн цуврал кино юм. Эхний анги нь 1993 оны 1 сарын 4-нд дэлгэцнээ гарсан. ABC телевизээр гарчээ. == Дүрүүд<ref>{{Cite web |title=Adventures of Blinky Bill |url=https://www.behindthevoiceactors.com/tv-shows/Adventures-of-Blinky-Bill/ |access-date=2026-09-28 |website=Behind The Voice Actors |language=en-US}}</ref> == * [[Робин Мур]] — Блинки Билл / Натси / Марсиа / Хатагтай Коала * [[Кит Скотт]] — Флап / Сплож / Уомбо / Ноён Коала / Хотын дарга Хотон / Дэнни Динго == Видео тоглоомууд == * ''Blinky Bill's Ghost Cave'' (1996) * ''Blinky Bill's Extraordinary Balloon Adventure'' (1997) * ''Blinky Bill and the Magician'' (1998) * ''Blinky Bill's Play & Learn'' (1999) * ''Blinky Bill's Cartoon Maker'' (2001) == Эшлэл == {{Reflist}} == Холбоос == * {{Imdb title|0343229}} * {{FilmAffinity|653638}} * {{TheTVDB|190451}} [[Ангилал:Австралийн телевизийн цуврал]] [[Ангилал:1990-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:2000-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:Хүүхдийн телевизийн цуврал кино]] [[Ангилал:Хөдөлгөөнт дүрст телевизийн цуврал кино]] [[Ангилал:Адал явдалт хүүхэлдэйн кино]] hp0w1e7thm6o8v90oddcee667mf3s4h 0 148717 872099 2026-09-28T03:03:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:William Boeing.jpg|thumb]] '''Уильям Эдвард Боинг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''William Edward Boeing''; 1881 оны 10-р сарын 1-нд АНУ-ын Мичиган мужийн [[Детройт]] хотод төрсөн — 1956 оны 9-р сарын 28-нд нас барсан) — америкийн нисэх онгоц үйлдвэрлэгч, америкийн нисэх онгоцны "[[Боинг]]" (''The Boein..." 872099 wikitext text/x-wiki [[Файл:William Boeing.jpg|thumb]] '''Уильям Эдвард Боинг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''William Edward Boeing''; 1881 оны 10-р сарын 1-нд АНУ-ын Мичиган мужийн [[Детройт]] хотод төрсөн — 1956 оны 9-р сарын 28-нд нас барсан) — америкийн нисэх онгоц үйлдвэрлэгч, америкийн нисэх онгоцны "[[Боинг]]" (''The Boeing Company'') компани үүсгэн байгуулагч. Тус компани одоо АНУ-ын долларын ханшаар хамгийн том экспортлогч бөгөөд дэлхийн хамгийн том сансрын хөлөг үйлдвэрлэгчдийн нэг юм. == Намтар == Уильям Боинг нь [[Мичиган]] мужийн Детройт хотод Австрийн Вена хотын Мари М. Ортманн, Германы Хоэнлимбург хотын чинээлэг уул уурхайн инженер Вильхельм Бёинг (''Böing,'' 1846–1890) нарын гэр бүлд төрсөн. Эцэг Вильхельм Бёинг 1868 онд АНУ руу цагаачилж, анх ажилчин хийж байжээ. Түүний АНУ руу нүүхэд эцэг нь дургүйцэж, санхүүгийн дэмжлэг аваагүй байна. Хожим нь тэрээр Норт Вудсын ойн талбай болон Миннесота мужийн Месаби нурууны төмрийн хүдрийн ашигт малтмалын эрхээс хөрөнгөжжээ. 1890 онд Уильямыг 8 настай байхад эцэг нь томуунаас болж нас барж, эх нь удалгүй Европ руу нүүжээ. Мари эх нь Уильям бага болон түүний эгчийг Швейцарийн Веви хотод сургуульд оруулжээ. АНУ руу буцаж ирээд Нью Хэмпшир мужийн Конкорд дахь Гэгээн Паулын сургуульд нэг жил бэлтгэл сургуульд суралцжээ. Уильям Боингийн эх 1898 онд дахин гэрлэж, [[Виржини]] руу нүүжээ. Тэрээр 1898 онд Коннектикут мужийн Нью Хейвен дэх [[Йелийн их сургууль|Йелийн их сургуульд]] элсэн орж, Шеффилдийн шинжлэх ухааны сургуулийн инженерийн тэнхимд суралцсан боловч 1903 онд сургуулиа орхиж, эцгийнхээ адил мод бэлтгэх бизнес эрхэлжээ. 1910 онд тэрээр нисэх онгоц үйлдвэрлэх сонирхолтой болж, Калифорни мужийн [[Лос-Анжелес]] хотод болсон анхны Америкийн агаарын шоунд оролцжээ. Тэрээр 1915 онд анхны онгоцоо нисгэж байсан. 1916 онд У.Боинг болон түүний найз, тэнгисийн цэргийн инженер Жорж Конрад Вестервелт нар "B&W" уснаас хөөрөх онгоцыг зохион бүтээжээ. Тэр жилийн сүүлээр тэд онгоц үйлдвэрлэх зорилгоор "The Pacific Aero Products Company"-г байгуулжээ. 1917 оны 4-р сарын 8-нд Америк [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайнд]] ороход Боинг компани нэрээ "The Boeing Compan" болгон өөрчилж, АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчинээс 50 онгоц захиалга авчээ. Дайны төгсгөлд Боинг компани агаарын шуудангийн гэрээнд үйлчлэх зорилгоор арилжааны онгоц үйлдвэрлэхэд анхаарлаа төвлөрүүлжээ. Энэ үед тус компани жинхэнэ утгаараа хөгжиж эхэлсэн юм. 1921 онд У.Боинг Берта Мари Поттер Пасчалл (1891–1977)-тай гэрлэжээ. Тэрээр өмнө нь үл хөдлөх хөрөнгийн зуучлагч Натаниэль Пасчаллтай гэрлэж байсан бөгөөд түүнээс Натаниэль "Нат" Пасчалл залуу, Крэнстон Пасчалл гэсэн хоёр хүү төрүүлжээ. Хосууд Уильям Э. Боинг залуу (1922–2015) хэмээх хүүтэй болсон. Дагавар хөвгүүд нисэхийн үйлдвэрлэлд хөл тавьжээ. Нат Пасчалл өрсөлдөгч Дуглас Эйркрайн компанийн борлуулалтын менежер байсан бөгөөд хожим нь энэ компани Макдоннелл Дуглас болжээ. Залуу Билл хувийн нисгэгч, аж үйлдвэрийн үл хөдлөх хөрөнгийн хөгжүүлэгч болсон. Удаан хугацаанд тэрээр компанийн ерөнхийлөгч, дараа нь Захирлуудын Зөвлөлийн даргаар ажилласан. Сүүлийн жилүүдэд тэрээр бизнесээсээ тэтгэвэрт гарч, морь үржүүлж эхэлжээ. 1935-1944 оны хооронд Уильям Боинг болон түүний эхнэр Берта нар Сиэтл хотын хязгаараас хойд зүгт Ричмонд Бийч, Ричмонд Хайтс, Иннис-Арден, Блю Ридж, Шоревью зэрэг ирээдүйн хорооллуудыг багтаасан томоохон газрыг хөгжлийн зориулалтаар хуваарилжээ. Боинг нар ялгаварлан гадуурхалтыг хангахын тулд өөрсдийн газарт арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах гэрээ байгуулж, уг өмчийг бүхэлд нь эсвэл хэсэгчлэн цагаан арьстанаас бусад хүмүүст худалдах, шилжүүлэх, түрээслэх, түрээслэхийг хориглосон. Хар арьст хүмүүс зөвхөн "цагаан арьстан хүний" гэрийн үйлчлэгчээр ажиллаж байсан тохиолдолд л тухайн газарт өмч эзэмшиж болно гэдэг байжээ. Амьдралынхаа төгсгөл хүртэл тэрээр хувьцаагаа зарж, Канадын эрэг орчим амьдарч байжээ. Уильям Боинг 1956 оны 9-р сарын 28-нд 74 насандаа нас барсан. Түүний ихэнх цагаа дарвуулт завиар аялж өнгөрөөсөн [[Британийн Колумби|Британийн Колумбын]] эргээс чандрыг цацсан байна. 8pcsps2b1xxxexiwl9a8q8xru9pedpv