Википедиа:Ноорог

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Википедиа:Ноорог</title>
    <ns>4</ns>
    <id>908</id>
    <revision>
      <id>872126</id>
      <parentid>866841</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T13:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cheggy Ganbold</username>
        <id>107846</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Монгол улсын гавьяат тээвэрчин</comment>
      <origin>872126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="k1rfu94pu5nbm57gjidj84wcyuohcdi" xml:space="preserve">Ядамжавын Ганболд</text>
      <sha1>k1rfu94pu5nbm57gjidj84wcyuohcdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улсын Их Хурал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1945</id>
    <revision>
      <id>872152</id>
      <parentid>868292</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T01:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>АИХ</comment>
      <origin>872152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101463" sha1="jk3p4iowejhipe1qk7y16xenrue4qbs" xml:space="preserve">{{Short description|Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага}}
{{Хууль тогтоох байгууллага
| нэр                       = Монгол Улсын Их Хурал&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ}}
| уг_нутгийн_нэр            = 
| одоогийн_ээлжийн_нэр      = 
| сүлд_зураг                = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg
| сүлд_зургийн_хэмжээ       = 100px
| хэдэн_танхимтай           = Нэг танхим
| дарга1            = 
| сонгууль1          =
| дарга_эсвэл2       = Дэд дарга нар
| дарга2            =
| нам2             = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])&lt;br /&gt;[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] ([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])
| дарга_эсвэл3       = 
| дарга3            = 
| нам3             = 
| сонгууль3          = 
| гишүүний_тоо            = 126
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = 2025 Mongolian State Great Khural.svg
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ     = 280px
| өнгөрсөн_сонгууль1     = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны 6-р сарын 28]]
|seats1={{ubl|class=nowrap
| '''[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Эрх баригч]] (79)'''
| {{Color box|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (68)
| {{Color box|#6D3290|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН Нам]] (7)
| {{Color box|#066B55|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] (4)
| '''[[Сөрөг хүчин (улс төр)|Сөрөг хүчин]] (47)'''
| {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42)
| {{Color box|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4)
| {{Color box|{{party color|Бие даагч}}|border=darkgray}} [[Бие даагч|Нам бус]] (1)
}}
| session_room       = Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg
| хуран_чуулах_газар      = Нэгдсэн хуралдааны &quot;Их Хуралдай&quot; танхим&lt;br&gt;[[Төрийн ордон]], [[Улаанбаатар]]
| цахим_хаяг            = [http://www.parliament.mn/ www.parliament.mn]
|foundation={{Start date and age|df=yes|1992|7|20}}|одоогийн_бүрэн_эрх=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх]]|ирэх_сонгууль1=2028 оны 6-р сар|term_length=4 жил; дахин сонгогдох боломжтой|voting_system1=Холимог тогтолцоо:
*78 суудал тойргоос
*48 суудал жагсаалтаар|seats1_title=Нам эвсэл|preceding=[[Ардын Их Хурал]]&lt;br&gt;[[Улсын Бага Хурал]]|дарга_эсвэл1=[[Улсын Их Хурлын дарга]]|нам1=[[Сандагийн Бямбацогт]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}{{Монгол улсын улс төр}}
'''Монгол Улсын Их Хурал''' бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд [[Хууль тогтоох эрх мэдэл|хууль тогтоох эрх мэдлийг]] гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=1992-01-13 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}&lt;/ref&gt; [[Монгол улс|Монгол Улсын]] Их Хурал нэг танхимтай бөгөөд 126 гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын сонгуулийг сонгуулийн холимог тогтолцоогоор явуулна. Улсын Их Хурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар сонгоно. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, 4 жилийн хугацаагаар сонгоно.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Монголын парламентын түүх ==

=== Их хуралдай ===
[[1206 он]]д [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг [[Чингис хаан]]д өргөмжилсөн юм. Чингис хааныг [[Хамаг Монгол]]ын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан [[Их Хуралдай]] хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын Их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн гэсэн чухал асуудлыг шийдвэрлэдэг байв.

=== 1914.04.12 ===
Улсын Дээд, Доод хурал байгуулагдав. 1915 оны 12-р сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба ([[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]]) хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв.

=== 1924.11.08 ===
[[File:Анхдугаар_үндсэн_хуулийг_хэлэлцэн_батласан_Улсын_анхдугаар_их_хурал.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D1%8D%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D1%85_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB.png|left|thumb|245x245px|Улсын Анхдугаар Их Хурал.&lt;br&gt;1924 он.]]
[[Ардын Их Хурал|Улсын Анхдугаар хурал]] нээгдэв. 1924 оны 11-р сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар Их Хурлаар 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 анхны Үндсэн хуулийг баталжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Тус Үндсэн хуульд &quot;БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино&quot; гэж заажээ. Ийнхүү [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонгон байгуулсан түүхтэй.

=== 1940 он 6-р сар ===
Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас 3 жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна гэж тогтсон байв.

=== 1960.07.13 ===
[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү [[Ардын Их Хурал]] хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй байв.

=== БНМАУ-ын Бага Хурал (1990-1992) ===
Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц]] өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсэж байгуулагдан улс төрийн олон намын тогтолцооны эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990 оны 7-р сарын 29]]-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй.
[[Файл:People's Grand Khural 1990.jpg|thumb|270x270px|Зүүнээс баруун: [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], [[Даваадоржийн Ганболд|Да.Ганболд]], [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;1990 оны 6-р сар.]]
1990 оны 9-р сарын 03-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдыг]] томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв.

Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] (МСДН), Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан]] (МАХН), Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Бяраагийн Чимидийг]] (МАХН) тус тус сонгожээ.[[Файл:State Baga Khural in session, 1990.png|thumb|Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулганы нээлт.&lt;br&gt;1990 оны 9-р сар.|270x270px]]БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 1990 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон байна. Үүнд, МАХН-аас 31, МоАН-аас 13, МҮДН-аас 3, МСДН-аас 3 депутат тус тус сонгогдсон бөгөөд нөхөн сонгуулиар 9 гишүүнийг сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурал нь бүтцийн хувьд 5 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулав.

Үүнд: 

# Төрийн байгуулалтын байнгын хороо,
# Хууль зүйн байнгын хороо,
# Эдийн засгийн байнгын хороо,
# Нийгмийн бодлогын байнгын хороо,
# Эмэгтэйчүүд, хүүхэд, залуучуудын асуудлын байнгын хороо.
Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэлжээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ. 

Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ. 

Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. 

Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (1992-1996) ===
[[Файл:Members of the 1st State Great Khural.jpg|thumb|270x270px|Анхдугаар Улсын Их Хурлын гишүүд.&lt;br&gt;1992 он.]]
'''[[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлыг]]''' сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ. 

Улсын Бага Хурлын 1992 оны 4-р сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль- сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна.

Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд: 

# Байгаль орчныг хамгаалах байнгын хороо, 
# Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байнгын хороо, 
# Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороо, 
# Дотоод асуудлын байнгын хороо 
# Төсөв, санхүү, мөнгө, зээлийн бодлогын байнгын хороо, 
# Хурал, захиргааны байнгын хороо, 
# Хууль зүйн байнгын хороо, 
# Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороо, 
# Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, 
# Эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн бодлогын байнгын хороо тус тус ажиллажээ. 

1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна. 

Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно. 

=== 1996-2000 ===
Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын &quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд,

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн хороо
# Нийгмийн бодлогын хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхын саналаар Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханы]] Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхын нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 %-ийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ.

=== 2000-2004 ===
[[Файл:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн танхим.&lt;br&gt;2000 он.]]
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв. 

Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ. 

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав.

2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ. 

Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ. Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна. 

=== 2004-2008 ===
Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв.

2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно.

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна. 

=== 2008-2012 ===
Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна.

Улсын Их Хуралд олонхын суудал авсан Монгол Ардын Нам [[Монголын намын жагсаалт|/тухайн үеийн МАХН]]/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов.

2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм.

2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил (2009.12.10), Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгуулагдсаны 20 жил (2010.10.20), Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил (2011.12.28), Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил (2012.01.13)-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав (2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09). Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан.

=== 2012-2016 ===
[[File:Mongolian_parliament_members.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_parliament_members.jpg|thumb|277x277px|УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт.&lt;br&gt;2014 оны 3-р сар.]]
Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 6-р сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ.

Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм.

Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав.

Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. 

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал 2013 оны 8 дугаар сард Өргөдлийн байнгын хороог шинээр байгуулснаар найман Байнгын хороотой ажиллав. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Өргөдлийн хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай, Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна.

=== 2016-2020 ===
Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 6-р сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав. Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар (2016.05.05.) Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм. Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.

Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна. 

42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй. Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа.

=== 2020-2024 ===
Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам)-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентын байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав.
* Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо
* Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо
* Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хороо
* Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороо
* Инновац, цахим бодлогын байнгын хороо
* Нийгмийн бодлогын байнгын хороо
* Төрийн байгуулалтын байнгын хороо
* Төсвийн байнгын хороо
* Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хороо
* Хууль зүйн байнгын хороо
* Эдийн засгийн байнгын хороо

Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 7 сарын 5-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 7 сарын 6-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон.

=== 2024-2028 ===
Монгол Улсын Үндсэн хуульд 2023 онд оруулсан өөрчлөлтөөр УИХ-ын гишүүдийн тоог 126 болгосон бөгөөд 2024 оны УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дүнгээр байгуулагдсан 126 гишүүн бүхий парламент анхны бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж байна.
== Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуулиас ==
Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2019 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Монгол Улсын Их Хурлын Сонгуулийн тухай хуулийг баталсан юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2019-12-20 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН СОНГУУЛИЙН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/14869 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}&lt;/ref&gt;

Сонгуулийн тухай хуульд зарчмын шинжтэй хэд хэдэн томоохон өөрчлөлт орсон. Тухайлбал,

* Улсын Их Хурлын сонгуулийг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуультай хамт явуулах,
* Өмнө нь тус тусдаа зохицуулалттай байсан Улсын Их Хурлын, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын, Аймаг, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг нэгдсэн нэг хуулиар зохицуулах,
* Сонгогчдын саналын хуудсыг сонгуулийн хэсгийн хороодын 50 хүртэл хувьд техникийн тооллого хийх,
* Өмнө нь байсан 48:28 гэсэн тогтолцоо буюу 48 нь тойргоос, 28 нь намын жагсаалтаар сонгогддог тогтолцоог хэвээр үлдээх,
* Сонгогч намын нэр дугуйлахдаа хүнээ харж сонголтоо хийх,
* Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх хугацаа дээд тал нь 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгдсэн байх,
* Орон нутгийн сонгууль 100 хувь мажоритар тогтолцоогоор явагдах,
* Төрийн жинхэнэ болон төрийн үйлчилгээний албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, дэд дарга, захирал, дэд захирал нь орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчид нэр дэвших бол 3 сарын өмнө ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх. Харин төрийн үйлчилгээний жирийн албан хаагчид үндсэн үүрэгт ажлаа хийж байгаад сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Бүрэн эрх ==
[[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|270x270px|Монгол Улсын Их Хурал нь [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] байрлана]]
'''Хууль тогтоох бүрэн эрх'''

* Хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
* Төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох
* Төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох
* Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах
* Нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох
* Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах
* Гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах зэрэг болно.

'''Сонгох, томилох эрх:'''

* Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно.
* Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах
* Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх
* Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах
* Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах зэрэг болно.

'''Хянан шалгах бүрэн эрх:'''

* Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах.
== Бүтэц ==
Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын Их Хурал нэг танхимтай, 126 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурваас доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог.

Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно.

=== Дарга ===
{{Main|Улсын Их Хурлын дарга}}
[[Файл:Sandagiin Byambatsogt, official portrait as Chairman of the State Great Khural.jpg|thumb|Одоогийн Улсын Их Хурлын дарга: [[Сандагийн Бямбацогт]]]]
[[Улсын Их Хурлын дарга]] нь УИХ-ын үйл ажиллагааг гүйцэтгэдэг, төлөөлдөг, нэгдсэн хуралдаан, чуулганыг даргалдаг юм. УИХ-ын даргыг УИХ-д суудалтай нам эвсэл нэр дэвшүүлж, хэлэлцүүлэггүйгээр сонгох бөгөөд гишүүн саналаа илээр гаргаж, хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхын санал авснаар сонгогддог.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-05-16 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140610916031 |access-date=2026-09-03 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам эвсэл
|-
!1
|[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|1990 - 1992
| bgcolor=&quot;#2554A7&quot; |
|[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
|-
!2
|[[Нацагийн Багабанди]]||1992 - 1996
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
!3
|[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]||1996 - 2000
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]]
|-
!4
|[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]
|2000 - 2001
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
!5
|[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]||2001 - 2004
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
!6
|[[Намбарын Энхбаяр]]||2004 - 2005
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
!7
|[[Цэндийн Нямдорж]]||2005 - 2007
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
!8
|[[Данзангийн Лүндээжанцан]]||2007 - 2008
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]]
|-
!9
|[[Дамдины Дэмбэрэл]]||2008 - 2012
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
!10
|[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2012 - 2016
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
|-
!11
|[[Миеэгомбын Энхболд]]||2016 - 2019
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
!12
|[[Гомбожавын Занданшатар]]||2019 - 2024
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
!13
|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|2024 - 2025
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
!14
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2025 - 2026
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
!15
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2026 - одоог хүртэл
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|}

=== Дэд дарга ===
Улсын Их Хурлын дэд даргыг Улсын Их Хурлын тухайн сонгуулийн дүнд бий болсон нам, эвслийн бүлэг тус бүрээс нэр дэвшүүлэн, илээр санал хурааж сонгоно. Хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх дэмжсэн бол Улсын Их Хурлын дэд даргыг сонгох тухай тогтоол баталсанд тооцно. УИХ-ын тухай хуулийн 45 дугаар зүйлд заасны дагуу гишүүний бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлсэн, 9 дүгээр зүйлд заасны дагуу гишүүний бүрэн эрх нь дуусгавар болсноос гадна өөрийнх нь хүсэлтээр, эсхүл нэр дэвшүүлсэн нам, эвслийн бүлгийн хүсэлтээр Улсын Их Хурлын дэд даргыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлж, огцруулна.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Д/д
!Нэр
!Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |УИХ-ын бүлэг
|-
!1
|[[Жамбын Гомбожав]]
|1992 - 1996
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |2
|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]
|1996 - 1998
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]]
|-
|[[Догсомын Ганболд]]
|1998 - 2000
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]]
|-
!3
|[[Жамсрангийн Бямбадорж]]
|2000 - 2004
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
! rowspan=&quot;3&quot; |4
|[[Данзангийн Лүндээжанцан]]
|2004 - 2007
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|[[Долоонжингийн Идэвхтэн]]
|2007 - 2008
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|[[Санжаасүрэнгийн Оюун]]
|2004 - 2005
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Эх орон–Ардчилал Эвсэл|Эх орон–Ардчилал]] [[Эх орон–Ардчилал Эвсэл|эвсэл]]
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |5
|[[Гаваагийн Батхүү]]
|2008 - 2012
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
|-
|[[Нямаагийн Энхболд]]
|2008 - 2012
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]]
|-
! rowspan=&quot;3&quot; |6
|[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|2012 - 2016
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
|-
|[[Миеэгомбын Энхболд]]
|2012 - 2016
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|[[Логийн Цог]]
|2012 - 2016
|
|МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвсэл
|-
! rowspan=&quot;3&quot; |7
|[[Цэндийн Нямдорж]]
|2016 - 2017
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]
|2017 - 2020
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|[[Ядамсүрэнгийн Санжмятав]]
|2016 - 2020
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
|-
! rowspan=&quot;3&quot; |8
|[[Төмөрбаатарын Аюурсайхан]]
|2020 - 2023.02.06
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|[[Лхагвын Мөнхбаатар]]
|2023.02.06 - 2024
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|[[Салдангийн Одонтуяа]]
|2020 - 2024
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
|-
! rowspan=&quot;3&quot; |9
|[[Хүрэлбаатарын Булгантуяа]]
|2024 - 2025.11.12
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]]
|2025.11.12 - одоог хүртэл
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]]
|2024 - одоог хүртэл
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
|[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
|}

=== УИХ-ын даргын дэргэдэх Зөвлөл ===
Нам, эвслийн бүлэг, Байнгын хороодын үйл ажиллагаа, УИХ-ын хяналт шалгалтын ажлыг уялдуулан зохицуулах, нам, эвслийн бүлэг, Байнгын хороодын саналыг харгалзан ээлжит болон ээлжит бус чуулганаар хэлэлцэх асуудлын дараалал тогтоох, тухайн долоо хоногт чуулганы хуралдаанаар хэлэлцэх асуудлын тов, дараалал, хууль тогтоомжийн төслийг нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх хугацааг хэлэлцүүлгийн үе шат бүрээр тогтоох, Улсын Их Хурлын төсөв болон Улсын Их Хурлын дотоод үйл ажиллагаатай холбогдолтой бусад асуудлыг зөвшилцөх чиг үүрэг бүхий Зөвлөл Улсын Их Хурлын даргын дэргэд ажиллана.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд УИХ-ын дарга, дэд дарга, нам, эвслийн бүлгийн дарга, Байнгын хороодын дарга, УИХ-д суудалтай бөгөөд нам, эвслийн бүлэг байгуулаагүй нам, эвслийн төлөөлөл болох гишүүн, УИХ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар орно.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
:

== Үйл ажиллагаа ==

* '''Анхдугаар чуулган:''' Ээлжит сонгуулийн санал хураалт явуулсан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхийлөгч зарлигаар товлон зарлаж хуралдуулна.
* '''Ээлжит чуулган:''' Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулган 10 дугаар сарын 1-ний өдрөөс дараа оны 02 дугаар сарын 10-ны хооронд, хаврын ээлжит чуулган 04 дүгээр сарын 05-ны өдрөөс өмнө мөн оны 07 дугаар сарын 01-ний хооронд тус тус хуралдана.
* '''Ээлжит бус чуулган:''' Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс дээшихийн шаардлагаар эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар хуралдуулна.
* '''Онцгой чуулган:''' Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш 72 цагийн дотор хуралдуулна.

[[Файл:The Plenary session hall of the State Great Hural.JPG|thumb|302x302px|Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдааны &quot;Их Хуралдай&quot; танхим. 2013 он.]]

=== Чуулганы зохион байгуулалт ===

==== Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан ====

:Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан нь Улсын Их Хурлын чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын нийт буюу 126 гишүүний олонх буюу 64-өөс дээш гишүүний ирцээр бүрддэг бөгөөд долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гарагт хуралддаг.

==== Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдаан ====

:Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдааныг Монгол Улсын түүх, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалтай салшгүй холбоотой түүхэн ой, үйл явдлыг тэмдэглэх, гадаад орны өндөр хэмжээний зочин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлэхэд зориулж Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар зарлан хуралдуулдаг.

==== Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан ====

:Улсын Их Хурлын төрийн бодлогын салбар чиглэлээр дагнасан Байнгын хороодтой байх бөгөөд түүнийг 10-19 гишүүний бүрэлдэхүүтэйгээр байгуулж, долоо хоногийн Мягмар, Лхагва гарагт хуралдуулдаг. Дэд хорооны хувьд Байнгын хорооны харъяанд тухайн хорооны эрхлэх асуудлын тодорхой хэсгийг дагнан хариуцдаг бол Түр хороог Улсын Их Хурлын тогтоолоор тодорхой асуудлыг шалган судалж, санал боловсруулах, дүнг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах үүрэгтэйгээр байгуулан ажиллулдаг.

==== Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан ====

:Улсын Их Хурлын сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хуралд 8-аас доошгүй суудал авсан нам, эвсэл бүлэг байгуулдаг бөгөөд бүлгийн хуралдааныг долоо хоног бүрийн Даваа гарагт зохион байгуулдаг.

=== Түүхэн бүрэлдэхүүн ===
:

{{legend2|lightblue|үнэмлэхүй олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightgreen|олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightyellow|ихэнх/эвсэл|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightpink|хамгийн том цөөнх|border=1px solid #AAAAAA}}
&lt;div style=&quot;overflow-x:auto;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot; text-align:center&quot;
|- align=center
!Сонгууль
!Бүтэц&lt;br&gt;{{small|(эхлэх үед)}}
!Дарга
!Ерөнхий сайд
!Сөрөг хүчний удирдагч
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}; width:30px;&quot;| [[Монгол Ардын Нам|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МАХН&lt;br&gt;МАН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}; width:30px;&quot;| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МоАН&lt;br&gt;АХ Эвсэл&lt;br&gt;АН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:purple; width:30px;&quot;| &lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;{{small|''Гурав дахь хүчин''}}&lt;/span&gt;
!! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}}; width:30px;&quot;| {{small|''Бие даагч''}}
|-
| align=center| [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]]
| &lt;small&gt;([[Улсын Бага Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;13&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;6&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;31&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 50
|party3       = 31
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 6
|partycolor2  = Purple
|party1       = 13
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
----
&lt;small&gt;([[Ардын Их Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;57&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;357&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 430
|party3       = 357
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 58
|partycolor2  = Purple
|party1       = 16
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Дашийн Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; | [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1990-91)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1991-92)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''УБХ(31)&lt;br&gt;АИХ(357)'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| УБХ(13)&lt;br&gt;АИХ(16)
| УБХ(6)&lt;br&gt;АИХ(19)
| УБХ(-)&lt;br&gt;АИХ(38)
|-
| align=center| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;70&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 70
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 4
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Нацагийн Багабанди]]
| align=left| [[Пунцагийн Жасрай]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; |[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Даваадоржийн Ганболд]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992-96)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1996)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]→[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot; | '''70'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 4
| 1
| 1
|-
| align=center| [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;50&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;25&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 25
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 1
|partycolor2  = Purple
|party1       = 50
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(1996-98)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(1998)}}&lt;br&gt;[[Жанлавын Наранцацралт]]&lt;br&gt;{{small|(1998-99)}}&lt;br&gt;''[[Ням-Осорын Туяа]]''&lt;br&gt;{{small|(1999)}}&lt;br&gt;[[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(1999-00)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]])}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1996-97)}}&lt;br&gt;[[Нацагийн Багабанди]]&lt;br&gt;{{small|(1997)}}&lt;br&gt;[[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1997-00)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 25
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''50'''
| 1
| -
|-
| align=center| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;72&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 72
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 1
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]&lt;br&gt;{{small|(2000-01)}}&lt;br&gt;[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]&lt;br&gt;{{small|(2001-04)}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=left| [[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(2000)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2000-2002)}}&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(2002-2004)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''72'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 1
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;35&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;37&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 37
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 4
|partycolor2  = Purple
|party1       = 35
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(2004-05)}}&lt;br&gt;[[Цэндийн Нямдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2005-07)}}&lt;br&gt;[[Данзангийн Лүндээжанцан]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2004-06)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}&lt;br&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2006-07)}}&lt;br&gt;[[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| {{n/a}}
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''37'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''35'''
| 1
| 3
|-
| align=center| [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;28&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;45&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 45
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 28
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Дамдины Дэмбэрэл]]
| align=left| [[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2008-09)}}&lt;br&gt;[[Сүхбаатарын Батболд]]&lt;br&gt;{{small|(2009-12)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]])}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2008)}}&lt;br&gt;[[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2008-12)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''45'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 28
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;33&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;27&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 27
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 33
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Зандаахүүгийн Энхболд]]
| align=left| [[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2012-14)}}&lt;br&gt;''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]&lt;br&gt;''{{small|(2014) ([[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]])}}&lt;br&gt;[[Чимэдийн Сайханбилэг]]&lt;br&gt;{{small|(2014-16)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| align=left| [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]&lt;br&gt;{{small|(2012-13)}}&lt;br/&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2013-16)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 27
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''33'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''13'''
| 3
|-
| align=center| [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;9&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;65&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 65
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 9
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2016-19)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2019-20)}}
| align=left| [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]&lt;br&gt;{{small|(2016-17)}}&lt;br&gt;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2017-20)&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''65'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 9
| 1
| 1
|-
| align=center| [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;11&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;62&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 62
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 11
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Гомбожавын Занданшатар]]
| align=left| [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2020-21)}}&lt;br&gt;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2021-24)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''62'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 11
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]]
|&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;42&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;68&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 126
|party3       = 69
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 42
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Сандагийн Бямбацогт]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')}}
| align=left|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| align=left|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]&lt;br&gt;{{small|(2023-25)}}&lt;br&gt;[[Одонгийн Цогтгэрэл]]&lt;br&gt;{{small|(2025-''одоо'')}}&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''68'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;|42
| 16
| 0
|}&lt;/div&gt;

== Хууль тогтоох үйл ажиллагаа ==
:[[Файл:1) The Chair of the President of Mongolia 2) The Chair of the Chairman of the State Great Hural of Mongolia 3) The Chair of the Prime Minister of Mongolia.JPG|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим. Зүүнээс баруун: [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] суудал, УИХ-ын даргын суудал, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдын]] суудал]]'''''Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?'''''
:- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
:- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 
:- Монгол Улсын Засгийн газар   
                             
:'''ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ'''

:'''''Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ.
:- Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана.  
:
:'''''Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана.  
:- Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. 
:
:'''''Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' 
:- Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж, эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана.
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. 
:
:'''''Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ.   
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. 
:- Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ.

== Улсын Их Хурлын Тамгын газар ==
Монгол Улсад анх 1990 онд хууль тогтоох, төрийн эрх барих дээд байгууллага буюу байнгын ажиллагаатай парламент болсон Улсын Бага Хурал байгуулагдсанаар парламентад хууль тогтоох бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь бүх талын зөвлөгөө өгч, туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх мэргэжсэн төрийн захиргааны байгууллага болох Тамгын газрын эхлэл тавигджээ. БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг &quot;Тамгын газар&quot; хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ. БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд &quot;Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна&quot; гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна. Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна. &quot;Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламентын Тамгын газар&quot; номыг [http://www.parliament.mn/news/parliament25/categories/3366/pages/24971 эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} уншина уу.

'''Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Д/д
!Нэр
!Ажилласан хугацаа
|-
! 1 
| [[Бяраагийн Чимид]]
&lt;small&gt;(УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга)&lt;/small&gt; 
| 1990 - 1992
|-
! 2 
| [[Намсрайн Ренчиндорж]] || 1992 - 1996
|-
! 3 
| [[Логийн Цог]]|| 1996 - 1999
|-
! 4 
| [[Баасангомбын Энэбиш]]|| 1999 - 2001
|-
!5
|[[Дааданхүүгийн Батбаатар]]
|2001-2003
|-
! 6 
| [[Намсрайжавын Лувсанжав]]|| 2003 - 2008
|-
! 7 
| [[Данзангийн Сандаг-Очир]]|| 2008.05.20 - 2008.09.25
|-
! 8 
| [[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]]|| 2008.09.25 - 2012.11.08
|-
! 9 
| [[Бямбадоржийн Болдбаатар]]|| 2012.11.08 - 2016.07.21
|-
!10 
| [[Цэдэвийн Цолмон]]|| 2016.07.21 - 2019.05.09
|-
!11 
| [[Лувсандоржийн Өлзийсайхан]]  || 2019.05.09 - 2023.11.30
|-
!12 
| [[Дамдины Энхбат]]  || 2023.11.30 - 2024.07.09
|-
!13 
| [[Барсүрэнгийн Баасандорж]]|| 2024.07.09 - 2025.11.29
|-
!14
|[[Лувсандоржийн Өлзийсайхан]]
|2025.11.29 - одоог хүртэл
|}

Улсын Их Хурлын Тамгын газрын гол үйл ажиллагааг хуулийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслийн эхийг барих, хэлэлцэн батлуулах асуудлаар мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Хууль, эрх зүйн нэгж эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш анх Зөвлөгчдийн товчоо гэсэн нэртэйгээр Тамгын газрын бүтцэд ажиллаж эхэлсэн бол 1994 оноос Хуулийн хэлтэс, 2008 оноос Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэс, 2013 оноос Хууль зүйн үйлчилгээний хэлтэс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2020 онд шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудад үүрэг, оролцоог нь илүү өргөтгөж өгсөнтэй холбоотойгоор Хууль, эрх зүйн газар болон өргөжин ажиллаж байна.

'''2020 оноос хойших Хууль, эрх зүйн газрын дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Д/д
!Нэр
!Ажилласан хугацаа
|-
! 1 
| [[Эрдэнийн Түвшинжаргал]] || 2020 - 2021
|-
! 2 
| [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2023
|-
! 3 
| [[Нэргүйн Мягмар]] || 2023 - 2024
|-
! 4 
| [[Чулуунбаатарын Дондогмаа]] || 2024 - 2025
|-
!5 
| [[Хаш-Эрдэнийн Сүрэнхорол]] || 2025 - 2026
|-
!6
|[[Шаравын Хишигсүрэн]]
|2026 - одоог хүртэл
|}Улсын Их Хурлын Тамгын газрын бас нэгэн чухал үйл ажиллагаа болох УИХ-ын чуулганы хуралдааныг Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн дагуу бэлтгэл хангаж, зохион байгуулах  чиг үүргийг Хуралдаан зохион байгуулах нэгж эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш Хуралдаан зохион байгуулах хэлтсийг хамгийн анх байгуулсан ба Тамгын газрын ууган нэгжүүдийн нэг юм. Уг нэгж нь алба, хэлтсийн хэлбэрээр өргөжин ажилласаар ирсэн ба 2025 оноос газар болгон өргөтгөсөн байна. 

'''2020 оноос хойших Хуралдаан зохион байгуулах хэлтэс, газрын дарга нар:''' 
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Д/д
!Нэр
!Ажилласан хугацаа
|-
! 1 
| [[Эрдэнийн Түвшинжаргал|Загдсүрэнгийн Нямцогт]] || 2020 - 2021
|-
! 2 
| [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2021 - 2022
|-
! 3 
| [[Дамдины Энхбат]] || 2022 - 2023
|-
! 4 
| [[Намсрайн Наранцогт]] || 2023 - 2025
|-
!5 
| [[Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ]] || 2025 - одоог хүртэл
|}

== Цахим хуудас ==
* [http://www.parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20141211044616/http://www.parliament.mn/who?type=3 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд 2016-2020]
*ВИДЕО: Төрийн ордны танилцуулгыг [https://www.youtube.com/watch?v=SfD0ui5xM3w эндээс] үзнэ үү.
*360&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;: Төрийн ордны цахим хуудсаар аялаарай. [https://web.archive.org/web/20150710111151/http://tour.parliament.mn/ Эндээс] үзнэ үү.
*Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ: Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992. [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 Эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} үзнэ үү.

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;
[[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал| ]]
[[Ангилал:Монголын улс төр]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:Азийн парламент|Монгол Улсын Их Хурал]]
[[Ангилал:Парламент улс орноор|Монгол Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>jk3p4iowejhipe1qk7y16xenrue4qbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Голомт банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3460</id>
    <revision>
      <id>872191</id>
      <parentid>839389</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11237" sha1="h5ee269dmwjpme2yurz617lwum9i3gk" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын банк}}
{{Инфобокс компани
| name = Голомт банк
| logo = Eng logo new.png
| native_name_lang = Mongolian
| image = Head Office of Golomt Bank.jpg
| image_caption = Голомт банкны Төв байр
| type = Хувьцаат компани
| traded_as = MSE - GLMT
| industry = Арилжааны банк
| founded = {{Start date|1995|03|06}}
| hq_location_city    = [[Улаанбаатар]]
| hq_location_country =[[Монгол]]
| num_locations = 400
| key_people = Като Норихико(Гүйцэтгэх захирал), Г.Ганболд(ТУЗ-ийн дарга)
| net_income_year = 33.8 сая USD(2022)
| assets = 2.6 тэрбум USD(2022)
| equity = 250 сая USD(2022)
| owner = Golomt Financial group(77.195) Swiss-MO Investment LTD(5.21%)
}}

'''Голомт банк''' нь Монгол Улсын ууган [[арилжааны банк]]&lt;nowiki/&gt;уудын нэг бөгөөд ТОП  банкнуудын нэг юм. 1995 онд үүсгэн байгуулагдсан. 2025 оны байдлаар нийт 2,800 ажилтан, 100 гаруй салбар нэгжтэй, 1 сая гаруй харилцагчтайгаар системийн 21.6 хувийг дангаараа бүрдүүлэн тэргүүлэгч банк болон өргөжжээ.

== Түүх ==
Голомт банк нь 1995 оны 3-р сарын 6-ны өдөр 4 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр үүсгэн байгуулагдсан Монголын ууган арилжааны банкуудын нэг юм. Анх 400 сая төгрөгийн дүрмийн сантай байгуулагдаж байсан Голомт банк системийн 21.6 хувийг дангаар бүрдүүлж байна.

* 1999 онд олон улсын төлбөрийн картын системийг Монгол Улсад анхлан нэвтрүүлж, Mastercard Worldwide байгууллагын гишүүн болсноор Голомт нэрийн Mastercard картыг зах зээлд анхлан нэвтрүүлсэн.
* 2000 онд олон улсын VISA International байгууллагын гишүүн болж, Голомт нэрийн VISA картыг зах зээлд анхлан нэвтрүүлсэн.
* 2010 онд эх газрын Хятадаас гадна олон улсын зах зээлд UnionPay юанийн картыг анхлан нэвтрүүлсэн.
* American Express® картыг Монголд хүлээн авах, гаргах эрхтэй цор ганц банк
* 2013 онд ухаалаг гар утсанд суурилсан Монголын хамгийн анхны банк санхүүгийн аппликэйшн СМАРТ БАНК үйлчилгээний 2.0 хувилбарыг нэвтрүүлсэн. 
* 2016 онд American Express® Green Card болон Зэс кредит картыг зах зээлд нэвтрүүлэв.
* 2017 онд SocialPay дижитал хэтэвчийг санал болгосон нь өнөөдөр банк санхүүгийн салбарт хамгийн өргөн хэрэглэгдэж, жил ирэх тусам олон талаар өргөжин, цар хүрээгээ тэлсээр байгаа Монголын финтекийн салбарт тэргүүлэгч аппликэйшний нэг болсон юм.
* 2021 онд өндөр сегментийн харилцагчдад зориулсан “Si” дебит болон кредит картыг зах зээлд шинээр нэвтрүүлсэн.
* 2023 онд SocialPay аппликэйшнийг дахин загварчилж, 3.0 хувилбарыг хэрэглээнд нэвтрүүлсэн.
* 2024 онд олон улсын төлбөр тооцооны шийдэл Apple Pay-г Монголд анхлан нэвтрүүлсэн. 
* 2024 онд олон улсын зах зээлд 400 сая ам.долларын бондыг амжилттай босгож, олон улсын зах зээл дэх хувийн хэвшлийн сүүлийн жилүүдэд тасраад байсан үйл ажиллагааг сэргээсэн.  

=== Дижитал банк ===
2002 онд Монгол Улсад анхлан нэвтрүүлж байсан Интернэт банкны үйлчилгээ нь тасралтгүй шинэчлэгдэн сайжирч, 2020 онд 5.0 хувилбараа харилцагчдадаа хүргэсэн. Тус шинэчлэлийн хүрээнд банкны дижитал сувгууд болох '''[https://egolomt.mn/login/iframe/en Интернэт банк,] [https://egolomt.mn/login/iframe/en Смарт банк], [https://socialpay.mn/ SocialPay]''' үйлчилгээнүүд шинэ шатанд гарсан юм.

* 73% - Нийт харилцагчдын 73% нь банкны үйлчилгээг дижитал сувгуудаар авдаг.
* 97% - Нийт харилцагчийн гүйлгээний 97% нь дижитал сувгаар хийгддэг.

=== Байгууллагын банк ===
=== Жижиг, дунд бизнесийн банк ===
Голомт банк нь дотоодод үйл ажиллагаа эрхэлж буй жижиг, дунд бизнес эрхлэгчдийн 26 хувьд бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ хүргэн ажиллаж байгаа.

* “Women Оwned” тохирлын тэмдэгт 

Бизнес эрхлэгч эмэгтэйчүүдийг дэмжих зорилгоор МҮХАҮТ-тай хамтран гаргасан “Women Owned” тохирлын тэмдэгтийг албан ёсоор 2023 онд олон нийтэд танилцуулж, заах зээлд хэрэглээнд нэвтрүүлсэн. Ингэснээр Голомт банк энэ төрлийн тохирлын тэмдгийг Монгол Улсад гаргаж буй анхны байгууллага болсон. “Women Owned” тохирлын тэмдгийг бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээндээ байршуулснаар тухайн бизнесийн үйл ажиллагааг эмэгтэй хүн эрхлэн явуулдаг гэдгийг шууд илэрхийлнэ.

=== Иргэдийн банк ===
Голомт банк харилцагч төвтэй банкны үйлчилгээ буюу хадгаламж, харилцах, дижитал банк, зээл, картын бүтээгдэхүүн, гадаад төлбөр тооцоо, даатгал зэрэг олон төрлийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг Монгол Улсын өнцөг булан бүрд суугаа нэг сая гаруй харилцагчдаа салбар тооцооны төвүүд болон цахим сувгуудаараа хүргэн ажилладаг.

2024 онд Банкны системд:
* Орон сууцны зээл - 24.3%
* Иргэдийн зээл - 17.7%
* Иргэдийн эх үүсвэр - 17.0%-ийг тус тус бүрдүүллээ. 

== Хувьцаа эзэмшигчид ==
2024 онд Голомт банкны хувьцаа эзэмшигчдийн бүрэлдэхүүн:

* Голомт Файнэншил групп ХХК - 77.20%
* Свисс-Мо Инвестмэнт Эй Жи - 5.21%
* Бодь Интернэшнл ХХК - 3.42%
* Голомт Инвестмэнт Лимитэд - 2.57%
* Олон нийт - 11.60%

=== ТУЗ-ийн бүрэлдэхүүн ===

# ТУЗ-ийн дарга - Хатагтай Ч.Мөнхцэцэг
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён Ж.Үнэнбат
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён Д.Мөнхтөр
# ТУЗ-ийн гишүүн - Ноён О.Ганжолоо
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Жэймс Б.Двайер
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Александр Пикер
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён В.Ван Свитен Роберт
# ТУЗ-ийн хараат бус гишүүн - Ноён Ханс Холзхакер

== Олон улсын хамтын ажиллагаа ==
* Дэлхийн 230 гаруй банк санхүүгийн байгууллагуудтай холбоотой ажилладаг.
* 15 [[валют]]&lt;nowiki/&gt;аар гадаад төлбөр тооцоог гүйцэтгэдэг.
* Олон улсад нэр хүндтэй 100 гаруй банк санхүүгийн байгууллагуудтай хамтран ажилладаг.

'''Гадаад худалдааны санхүүжилт:'''

* Импорт &amp; Экспортын аккредитив
* Стандбай аккредитив
* Гадаад баталгаа
* Гадаад инкасс
* Гадаад худалдааны зээл
* ECA 
* Факторингийн үйлчилгээ
Голомт банк 2023 онд Монгол Улсын банкны системийн нийт гадаад төлбөр тооцооны гүйлгээний 32 хувийг дангаар хийж гүйцэтгэсэн тухай SWIFT олон улсын байгууллагын тайланд дурджээ.

=== Худалдааны санхүүжилтийн түнш байгууллагууд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Commerzbank AG, Frankfurt am Main
|-
|Deutsche Bank AG, Frankfurt am Main
|-
|Atlantic Forfaitierungs AG, Zurich Switzerland
|-
|[[Азийн хөгжлийн банк]]
|-
|Industrial &amp; Commercial Bank of China
|-
|Baoshang Bank, China
|-
|The Export-Import Bank of the ROC, Taiwan
|-
|BHF-Bank AG, Frankfurt am Main
|-
|The Export-Import Bank of Korea, Seoul
|-
|Nordea Bank Denmark
|-
|Unicredit Bank
|-
|Hungarian EXIM Bank
|-
|BGK, Bank Gospodarstwa Krajowego
|-
|Vnesheconom Bank
|-
|International Investment Bank, Russia
|-
|SACE, Italy
|-
|CSOB, Czech
|-
|Kuveyt Türk Katılım Bankası, Turkey
|-
|RosExim, Russia
|}

== Шагнал ==
{{commonscat}}
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Банк&quot; 2024, 2022, 2021, 2018, 2014,2012, 2011, 2009, 2004 - The Banker /[https://www.ft.com/ Financial Times]/
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Банк&quot; 2023, 2015, 2013, 2012 – [https://gfmag.com/ Global Finance]
* “Монгол Улсын Шилдэг Банк” 2023, 2011 - [https://www.euromoney.com/ Euromoney]
* “Монгол Улсын Шилдэг SME Банк” 2022, 2021 - [https://www.euromoney.com/asiamoney/ Asiamoney]
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Дижитал банк&quot; 2024, 2023, 2022, 2021, 2020, 2019, 2015, 2014, 2013, 2012 - [https://gfmag.com/ Global Finance]
* &quot;Монгол Улсын Шилдэг Байгууллагын Банк&quot; 2021 - [https://www.globalbankingandfinance.com/ Global Banking &amp; Finance Review]
* &quot;Ажиллахад хамгийн таатай газар&quot; батламж 2025, 2024, 2023, 2022 - [https://www.greatplacetowork.com/ Great Place to Work]

[[Ангилал:Голомт банк| ]]
[[Ангилал:1995 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>h5ee269dmwjpme2yurz617lwum9i3gk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэлхий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3589</id>
    <revision>
      <id>872154</id>
      <parentid>871853</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38048" sha1="m1ma3mbn3uvjpe0wkyl658chomfv9ln" xml:space="preserve">{{Инфобокс Гараг
| bgcolour=#c0c0ff
| name = дэлхий
| symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]]
| image     = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]]
| caption = 
| epoch = [[J2000.0]]
| apoapsis = 152,097,701&amp;nbsp;км &lt;br /&gt;1.0167103335&amp;nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]]
| periapsis = 147,098,074&amp;nbsp;км &lt;br /&gt; 0.9832898912&amp;nbsp;А.Н.
| semimajor = 149,597,887.5&amp;nbsp;км &lt;br /&gt; 1.0000001124&amp;nbsp;А.Н.
| eccentricity = 0.016710219
| inclination = 1°34'43.3&quot;&lt;ref name=Allen294&gt;{{cite book
 | title=Allen's Astrophysical Quantities
 | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.
 | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460
 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA294
 | pages=294}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]]
| asc_node = 348.73936°
| arg_peri = 114.20783°
| period = 365.256366&amp;nbsp;өдөр&lt;br /&gt; 1.0000175&amp;nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]]
| avg_speed = 29.783&amp;nbsp;км/с &lt;br /&gt; 107,218&amp;nbsp;км/цаг
| satellites = 1&amp;nbsp;([[Сар]])
| physical_characteristics = yes
| flattening = 0.0033528&lt;ref name=iers/&gt;
| equatorial_radius = 6,378.1&amp;nbsp;км&lt;ref name=iers&gt;{{cite conference
 | а.н.thor=IERS Working Groups
 | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard
 | title=General Definitions and Numerical Standards
 | year=2003
 | booktitle=IERS Technical Note No. 32
 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures
 | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776
 | accessdate=2008-08-03
 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20131213022556 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-09-29 02:15:41 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
| polar_radius = 6,356.8&amp;nbsp;км&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Anny
 | last=Cazenave
 | editor=Ahrens, Thomas J.
 | year=[[1995]]
 | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms
 | title=Global earth physics a handbook of physical constants
 | publisher=American Geophysical Union
 | location=Washington, DC
 | isbn=0-87590-851-9
 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf
 | accessdate=2008-08-03
 | format=PDF
 | archive-date=2006-10-16
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
| mean_radius = 6,371.0&amp;nbsp;км&lt;ref&gt;{{cite book
 | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000
 | title=Handbook of Chemistry and Physics
 | edition=81st | publisher=CRC
 | isbn=0849304814 }}&lt;/ref&gt;
| circumference = 40,075.02&amp;nbsp;км&amp;nbsp;([[экватор]]ын)&lt;br /&gt;40,007.86&amp;nbsp;км&amp;nbsp;([[уртрагийн]])&lt;br /&gt;40,041.47&amp;nbsp;км&amp;nbsp;(дундаж)
| surface_area = 510,072,000&amp;nbsp;км²&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02
 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1)
 | publisher=University of British Columbia, Okanagan
 | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html
 | accessdate=2007-11-26
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cia&gt;{{cite web
 | author=Staff
 | date=2008-07-24
 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 | title=World
 | work=The World Factbook
 | publisher=Central Intelligence Agency
 | accessdate=2008-08-05
 | archive-date=2010-01-05
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
148,940,000&amp;nbsp;км²&amp;nbsp;- хуурай газар &amp;nbsp;&amp;nbsp;(29.2 %)&lt;br /&gt;
361,132,000&amp;nbsp;км²&amp;nbsp;- ус &amp;nbsp;(70.8 %)
| volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| mass = 5.9736{{e|24}}&amp;nbsp;кг&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;&gt;{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| density = 5.5153&amp;nbsp;г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²&lt;ref name=&quot;yoder12&quot;&gt;Yoder, C. F. (1995) p. 12.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;0.99732&amp;nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']]
| escape_velocity = 11.186&amp;nbsp;км/с&amp;nbsp;
| sidereal_day = 0.99726968&amp;nbsp;өдөр&lt;ref name=Allen296&gt;{{cite book
 | title=Allen's Astrophysical Quantities
 | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.
 | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460
 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA296
 | pages=296}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;23{{smallsup|ц}}&amp;nbsp;56{{smallsup|м}}&amp;nbsp;4.100{{smallsup|с}}
| rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с)
| axial_tilt = 23.439281°
| albedo = 0.367&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;/&gt;
| atmosphere = yes
| temperatures = yes
| temp_name1 = [[Кельвин]]
| min_temp_1 = 184&amp;nbsp;K
| mean_temp_1 = 287&amp;nbsp;K
| max_temp_1 = 331&amp;nbsp;K
| temp_name2 = [[Цельс]]
| min_temp_2 = −89&amp;nbsp;°C
| mean_temp_2 = 14&amp;nbsp;°C
| max_temp_2 = 57.7&amp;nbsp;°C
| surface_pressure = 101.3&amp;nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]])
| atmosphere_composition = 78.08%&amp;nbsp;[[Азот]] (N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;br /&gt; 20.95%&amp;nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;br /&gt; 0.93%&amp;nbsp;[[Аргон]]&lt;br /&gt; 0.038%&amp;nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]&lt;br /&gt; 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;/&gt;
|note=no
}}

'''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн&lt;ref name=&quot;age_earth&quot;&gt;{{cite book  | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}&lt;/ref&gt; бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).&lt;ref&gt;This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.&lt;/ref&gt;. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно&lt;ref&gt;Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.&lt;/ref&gt;.

[[Дэлхий судлал|'''Дэлхийн судлал''']] (геономи) бол Дэлхий гаригийг (хэвлий болон гадаргуу) физик болон бүтцийн талыг судалдаг байгалийн шинжлэх ухаан юм.

Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно.

== Дэлхийн үүсэл ==
4.57 тэрбум жилийн өмнө&lt;ref name=&quot;age_earth&quot; /&gt; Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет (&quot;Тейя&quot; гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг&lt;ref&gt;{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation  | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}&lt;/ref&gt;. 

Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&amp;nbsp;°C (212&amp;nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ&lt;ref&gt;{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм&lt;ref&gt;{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}&lt;/ref&gt;. 

Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн бүтэц ==
[[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай (&quot;Хөрст гариг&quot;) бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. 

=== Химийн найрлага ===
Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt; [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм&lt;ref&gt;{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

[[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. 

{| {{prettytable}} 
|+ Ф.Кларкийн хүснэгт &lt;br /&gt;(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд)
!Найрлага
!Химийн томъёо
!Тархалт
|-
|[[Цахиурын исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|59.71%
|-
|[[Хөнгөнцагааны исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|15.41%
|-
|[[Кальцийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|CaO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4.90%
|-
|[[Магнийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|MgO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4.36%
|-
|[[Натрийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3.55%
|-
|[[Төмрийн (II) исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|FeO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3.52%
|-
|[[Калийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2.80%
|-
|[[Төмрийн (III) исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2.63%
|-
|[[Ус]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1.52%
|-
|[[Титаний давхар исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|TiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0.60%
|-
|[[Фосфорийн тавч исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0.22%
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Нийт
!style=&quot;text-align: right;&quot;|99.22%
|}

=== Дэлхийн дотоод бүтэц ===
[[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц  (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]]
Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: 
* Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]],
* Түүний дотор талд шингэн [[манти]], 
* [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], 
* Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. 

Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай&lt;ref&gt;{{cite book
  | first=Toshiro
  | last=Tanimoto
  | editor=Thomas J. Ahrens
  | year=1995
  | title=Crustal Structure of the Earth
  | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants
  | publisher=American Geophysical Union
  | location=Washington, DC
  | id=ISBN 0-87590-851-9
  | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
  | accessdate=2007-02-03
  | archive-date=2006-10-16
  | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
  | url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt;
. 

{| {{prettytable}} class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=2 style=&quot;width: 33%;&quot;|Гүн
!rowspan=2 valign=&quot;bottom&quot;|Үе давхрага
!rowspan=2 style=&quot;width: 15%;&quot;|Нягт&lt;br /&gt;гр/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
|-
!Километр
!Миль
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–60
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–37
|[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг)
|style=&quot;text-align: center;&quot;|—
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–35
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–22
|... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг)
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 2.2–2.9
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|35–60
|style=&quot;text-align: center;&quot;|22–37
|... Мантийн дээд хэсэг
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 3.4–4.4
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|35–2890
|style=&quot;text-align: center;&quot;|22–1790
|[[Манти]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 3.4–5.6
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|100–700
|style=&quot;text-align: center;&quot;|62–435
|... [[Астеносфери]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|—
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|2890–5100
|style=&quot;text-align: center;&quot;|1790–3160
|[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 9.9–12.2
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|5100–6378
|style=&quot;text-align: center;&quot;|3160–3954
|[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 12.8–13.1
|}

==== Цөм ====
*

Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг.

==== Манти ====
[[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм  &lt;/br&gt;A: [[Мохийн зааг]]  &lt;/br&gt; B: [[Гутенбергийн зааг]]  &lt;/br&gt;C: [[Лехманий зааг]]]]
* ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]''

Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&amp;nbsp;°C-900&amp;nbsp;°C (932&amp;nbsp;°F-1,652&amp;nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&amp;nbsp;°C (7,200&amp;nbsp;°F) байна.
Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана.

==== Царцдас ====
* ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]''

Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний &lt; 1% эзлэнэ.

=== Тектоникийн плит ===
* ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]''

[[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна.
=== Дэлхийн гадаргуу ===
Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ&lt;ref name=&quot;Pidwirny2006&quot;&gt;{{cite web
  | last = Pidwirny
  | first = Michael
  | year = 2006
  | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html
  | title = Fundamentals of Physical Geography
  | edition = 2nd Edition
  | publisher = PhysicalGeography.net
  | accessdate = 2007-03-19 }}&lt;/ref&gt;. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна&lt;ref name=&quot;ngdc2006&quot;&gt;{{cite web
 | author =Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F.
 | date =2006-07-07
 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML
 | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data
 | publisher =NOAA/NGDC
 | accessdate =2007-04-21
 | archive-date =2011-08-11
 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110811221210/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML
 | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана&lt;ref&gt;{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. 

Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь  8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг&lt;ref name=&quot;hr_mill&quot;&gt;{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Усан мандал ===
Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд &quot;Цэнхэр Гариг&quot; гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)&lt;ref name=&quot;rain.org&quot;&gt;{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = &quot;Deep Ocean Studies&quot; | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02
}}&lt;/ref&gt;. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. 

[[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century&quot; Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. 

Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно&lt;ref&gt;{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14
}}&lt;/ref&gt;. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм&lt;ref&gt;{{cite web
 | first =Sharron
 | last =Sample
 | date =June 21, 2005
 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 | title =Sea Surface Temperature
 | publisher =NASA
 | accessdate =2007-04-21
 | archive-date =2007-04-29
 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 | url-status =dead
 }}&lt;/ref&gt;.

=== Агаар мандал ===
* ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]''

Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон  маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ&lt;ref name=&quot;atmosphere&quot;&gt;{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&amp;nbsp;°C байдаг.

== Сар ==
* ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]''

Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг

== Дэлхийн эргэлт ба орбит ==

Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. 

Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно.

== Нийгмийн газарзүй ==
Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа&lt;ref&gt;Currently it is closer to 6.6&amp;nbsp;billion than 6.5&amp;nbsp;billion.  It will reach 6.6&amp;nbsp;billion in June 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LiveScience&quot;&gt;
{{cite news
  | first= Leonard
  | last= David
  | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html
  | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday
  | work= Live Science
  | date= [[2006-02-24]]
  | accessdate= 2006-04-02
}}
&lt;/ref&gt; бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг&lt;ref&gt;{{cite web
  | а.н.thor=Staff
  | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm
  | title = World Population Prospects: The 2006 Revision
  | publisher = United Nations
  | accessdate = 2007-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)&lt;ref&gt;{{cite journal
  | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A.
  | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification
  | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions
  | year=2007
  | volume=4
  | pages=439-473
  | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439
  | accessdate=2007-03-31 }}&lt;/ref&gt;, өндөр уулс (27%) зэрэг)&lt;ref&gt;{{cite web
  | а.н.thor = Staff
  | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml
  | title = Themes &amp; Issues
  | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity
  | accessdate = 2007-03-29
  }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна.

== Мөн үзэх ==
* [[Нарны аймаг]]

== Цахим холбоос ==
* [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia]
* [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program]
* [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory]
* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration]
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars]
* [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa]
* [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space
* [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth
* [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk)
* [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications.
* [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research &amp; Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science.
* [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Нарны аймаг}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Дэлхий| ]]
[[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]]
[[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]]</text>
      <sha1>m1ma3mbn3uvjpe0wkyl658chomfv9ln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нүүрс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4349</id>
    <revision>
      <id>872178</id>
      <parentid>871986</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T03:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33935" sha1="ilnwbqfd1dvsu5w4fb1edzjzhtf4goj" xml:space="preserve">[[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]]
{{Хадмал
|монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]]
|кирилл_буриад =
|кирилл_монгол =нүүрс
|кирилл_халимаг =нүүрсн
}}
[[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] 
'''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн &quot;&quot; шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана.

Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text=&quot;Human Impacts on Climate&quot;|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008&lt;/ref&gt;. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ялгардаг байна&lt;ref&gt; The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide:

* Nat gas: 5,840.07
* Petroleum: 10,995.47
* Coal: 11,357.19
For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]&lt;/ref&gt;.

Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна.

== Нэршил ==
[[Англи хэл]]ний ''&quot;Coal&quot;'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''&lt;ref&gt;''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition&lt;/ref&gt;) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] (&quot;carbon&quot;) гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг &quot;Модны нүүрс&quot; (&quot;Charcoal&quot;) гэж нэрлэнэ.

== Нүүрсний төрөлүүд ==
* [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. 
* [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. 
* [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ.

== Нүүрсний хэрэглээ ==
=== Түлшинд хэрэглэх ===
Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна.

Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html&lt;/ref&gt;.

=== Коксжуулах ===
[[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 &lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна.

=== Хийжүүлэх ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна.

Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм.

=== Шингэрүүлэх ===
Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. 

Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна.

Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') &quot;Бергиус&quot; технологийг Германд боловсруулсан&lt;ref&gt;Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany &lt;/ref&gt; ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи&lt;ref&gt;{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}&lt;/ref&gt;, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. 

NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, ба CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; гаргаж авна &lt;ref&gt;{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&amp;nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&amp;nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. 

Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. 

Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна.


== Сөрөг нөлөө ==
=== Нүүрсний уурхай, олборлолт ===
[[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]]

[[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв.

=== Нүүрсийг шатаах ===
Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), азотын исэлүүд (NO&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. 

Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна&lt;ref&gt;http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf&lt;/ref&gt;. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2013-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). 

Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно.

== Энергийн хэмжээ ==
Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна.

Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна&lt;ref&gt;A similar result, using a lightbulb instead, see&lt;br /&gt;{{cite web
  | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year?
  | work = Howstuffworks
  | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm
  | accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм.

== Нүүрстөрөгчийн хэмжээ ==
Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol&lt;suр&gt;-1&lt;/suр&gt; = 1/24kmol, 1 mol N&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt; -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болно.

1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) үүсгэж байна&lt;ref&gt;[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Emissions Report&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Нүүрсний гүний шаталт ==
Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийн 2-3% юм. 

АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. 

Австралийн &quot;Шатаж буй уул&quot;-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&amp;ParkKey=N0503&amp;Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн нүүрсний нөөц ==
[[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]]

[[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул &lt;ref&gt;Sustainable Energy&quot; 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4&lt;/ref&gt;, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл &lt;ref&gt;BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview&lt;/ref&gt;, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. 

Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. 

{| {{prettytable}}  
|+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'''
|-
| width=&quot;100pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан)
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' 
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' 
| width=&quot;100pt&quot;|'''Нийт''' 
|- 
|[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994
|- 
|[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010
|- 
|[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500
|- 
|[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396
|- 
|[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090
|- 
|[[Герман]] ||23000||||43000||66000
|- 
|[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520
|- 
|[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153
|- 
|[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000
|- 
|[[Польш]] ||20300||||1860||22160
|}

== Нүүрс экспортлогч орнууд ==
{| {{prettytable}}
|+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf &lt;/ref&gt;
|-
| width=&quot;130pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2003'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2004''' 
|- 
| [[Австрали]] 
| 238.1 
| 247.6 
|-
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] 
| 43.0 
| 48.0
|- 
| [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] 
| 78.7 
| 74.9 
|-
| [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] 
| 41.0 
| 55.7 
|-
| [[Польш]] 
| 16.4 
| 16.3 
|-
| [[Канад]] 
| 27.7 
| 28.8 
|-
| [[Хятад]] 
| 103.4 
| 95.5 
|-
| [[Өмнөд Америк]]
| 57.8 
| 65.9 
|-
| [[Индонез]] 
| 107.8 
| 131.4 
|-
| '''Нийт''' 
| '''713.9''' 
| '''764.0''' 
|}

[[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]]

== Бусад холбоотой сэдвүүд ==
* [[Шатах ашигт малтмал]]
* [[Дэлхийн дулаарал]] 
* [[Газрын тос]]
* [[Геологи]]
* [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар
* [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн
* [https://web.archive.org/web/20130120062548/http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] 
* [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи
** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] 
* [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах
* [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас
* [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ 
* [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK]

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]]
[[Ангилал:Нүүрс| ]]
[[Ангилал:Нүүрсний уурхай]]
[[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]]</text>
      <sha1>ilnwbqfd1dvsu5w4fb1edzjzhtf4goj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ренчиний Чойном</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4674</id>
    <revision>
      <id>872125</id>
      <parentid>869795</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T13:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52014-23</username>
        <id>107845</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уран бүтээлээс * iig ustgaad zugeer Кавказ bolgoson</comment>
      <origin>872125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22464" sha1="aocc3xf3hyowmis2fgmsu7sjmkfyohi" xml:space="preserve">{{Инфобокс Зохиолч
| нэр                    = Ренчиний Чойном
| зураг                  =
| хэмжээ                 = 250px
| зургийн тайлбар        =
| нууц нэр               = 
| жинхэнэ нэр            = Чойном
| төрсөн огноо           = 1936 оны 2 сарын 10
| төрсөн газар           = Хэнтий аймаг, Дархан сум
| нас барсан огноо       = 1979 оны 4 сарын 24 /43 настай байсан/
| нас барсан газар       = 
| мэргэжил               = Яруу найрагч, сийлбэрч, зураач, ая зохиогч
| гарал үүсэл            = 
| яс үндэс               = 
| иргэний харъяалал      = Монгол улс
| боловсрол              = 
| төрөл                  = Яруу найрагч
| субъект                = 
| урсгал                 = 
| хамтрагч               = 
| залгамжлагч            = 
| шагналууд              = Монгол улсын төрийн шагнал
| гарын үсэг             = 
| вэбсайт                =  
}}
'''Ренчиний Чойном''' (1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Дархан сум|Дархан сумын]] нутагт төрсөн 1979 оны 4-р сарын 24-нд Улаанбаатарт нас барсан) - Монголын алдартай [[яруу найрагч]] байсан бөгөөд түүнд [[1990]] онд [[Монгол Улс]]ын [[төрийн шагнал]]ыг нэхэн олгосон юм.

&quot;Гал морин цаг&quot;, &quot;Залуу нас&quot;, &quot;Сүмтэй бударын чулуу&quot;, &quot;Тал&quot;, &quot;Улаан дэвтэр&quot;, &quot;Хүн&quot;, &quot;Эрх чөлөө&quot; зэрэг яруу найргийн бүтээл туурвиж байсан. 

== Намтар ==
Р.Чойном Монгол Улсын Хэнтий аймгийн Дархан сумын нутаг Бор ухаа гэдэг газар 1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр эцэг Ренчиний 31-ний, эх Рэгзэний 26-ны жил дээр төржээ. Эцэг нь 1943 онд Чойномыг 7 настай байхад [[сүрьеэ]] өвчнөөр нас барсан байна. Эцэг эхээсээ тэрбээр Чойномусурияа нэрийг өргөмжлөн авсан хэдийч хожим 1951 онд товчлон Чойном гэж хэлж бичих болсноор олны дунд Чойном нэрээрээ үлдэж алдаршсан болно.
 
Р.Чойном 1946 онд Дархан сумын бага сургуульд орж суралцаад 4-р ангийг 1950 онд онц дүнтэй төгссөн боловч дунд сургуулийн 6-р ангид суралцаж байгаад өвчний улмаас цаашид суралцаж чадаагүй байна. Түүний олж авсан боловсрол мэдлэгийн түвшин энэ ажгуу. Гэвч тэрээр өөрийн хичээл зүтгэл, авьяас билгийнхээ хүч чадлаар бие дааж зохих хэмжээний боловсрол мэдлэг эзэмшиж, орос, казак, монголоор бичсэн ямар ч ном зохиолыг уншиж судалж, казак монгол бичгээр шүлэг туурвилаа бичдэг, зураг зурж, баримал сийлбэр бүтээдэг, хөгжмийг нотоор тоглож, түүнийг сурах зөвлөмж бичиж, зарим шүлэг зохиолд ая зохиож явсан нэгэн бээр билээ.

1953 онд [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] МАХН-ын хороо, “Ардын Депутат”-уудын хурлын гүйцэтгэх хорооны [[“Урагшаа” сонин|“Урагшаа” сонины]] газарт үсэг өрөгч, бичгийн машины бичээчээр орж хөдөлмөрийн мөр хөөж эхэлжээ.

1956 онд нийслэл [[Улаанбаатар]] хотноо нүүж ирээд Хотын Урчуудын Эвлэлийн Хороонд дагалдан барималчнаар ажилласан,

1957 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Урчуудын Эвлэлийн Хорооны зургийн тасагт зураачаар ажилласан,

1958 онд Ясны сүрьеэгийн больницод 2 жил орчим хэвтэж эмчлүүлсэн,

1960 онд Хотын Соёлын ордонд зураачаар ажилласан мөн ондоо Монголын эрдэм дэлгэрүүлэх нийгэмлэгт, “Шинжлэх ухаан амьдрал” сэтгүүлийн хэвлэх газар зураачаар ажилласан.

Р.Чойном 1969 оны 8-р сарын 6-нд Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам (НАХЯ)-нд дайчлагдан баривчлагдаж мөрдөгдсөн. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засаг төрийг бусниулан доройтуулах буюу сулруулах зорилгоор төрийн эсрэг чиглэсэн шүлгүүдийг зориуд бичиж харлуулсан гэдэг нэрийдлээр баривчлагдан шийтгэгдэж, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] [[Хажуу-Улаан]] дахь засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн колонид 4-н жил хорих ял эдэлжээ. 

1973 онд суллагдаад 1976 он хүртэл [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Батноров сум|Батноров суманд]] нутаг заагдсан.

1976 онд Улаанбаатар хот руу орох зөвшөөрөл авч, 1979 он хүртэл найз нөхдийн гэр орноор хэсүүчлэн амьдарч байжээ.

1979 оны 4-р сарын 24-нд 43 настай байхдаа Дэмбэрэл гэж зураачийн гэрт байхад нь бие нь муудаж эмнэлэгт хүргэгдээд тэр шөнөдөө сүрьеэ өвчнөөр нас баржээ.

== А.Далхжавын дурсамж ==

Ренчиний бутач хөвүүн ямбатнуудтай үзэлцэхээр гэрээ орхихдоо дөнгөж 23-тай байлаа. 1959 оны намрын халуун өдрүүд. Сургуулийн оюутан сурагчид цугларч Улаанбаатар хот хөл хөдөлгөөнд дарагдаж энд тэндгүй хүүхэд багачуудын хөгжилтэй дуун цангинаж байсан цаг. 

Би Архангай аймгаас ХААДС-д суралцахаар нийслэлд ирээд Шар ажаа хэмээн энхрийлдэг Доржпалам эгчийндээ түр амьдарч байв. Шар ажаагийнх ам бүл олуулаа ч бид хоёр (би авгайтайгаа хамт ирсэн)-ыг тээршаахгүй, байгаагаа хуваан идэж, багталцахаараа бор хоногийг өнгөрүүлж байлаа. Шар ажаагийн хоёр том хүү нь эхнэр хүүхэдтэй боловч орон байргүй, бас л нэг дороо амьдарч бужигналдана. Тэднийх &quot;100 айл&quot;-ын нийтийн орон сууцны ганц өрөөнд багтаж ядан байх. &quot;100 айл&quot;-ын орон сууцыг хятад ажилчид барьж дуусгаад ашиглалтад ороход энэ байрыг хуваарилан өгсөн аж. 

1950-аад оны сүүлчээр хятад ажилчид ёстой л гамин цэрэг шиг орж ирж манай орны хөдөө аж ахуйн нэгдэл, сангийн аж ахуй, хаана л бол хаана шоргоолж мэт үймсэн. Удалгүй 1960 он гэхэд тар нь танигдаж түнжин хагараад буцацгаасан түүхтэй. Тэдний нэг хэсэг барилгачид одоогоор бол хороолол маягийн &quot;100 айл&quot;-ын сууцыг тэнд барьсан хэрэг. 

Шар ажаагийнх &quot;100 айл&quot;-ын орон сууцны хамгийн урд нүүрний зэрэгцээ хоёр цагаан байшингийн зүүн талынхад байдаг. Тэр байр ганц орцтой. Орцоор оронгуут үргэлжилсэн урд хонгил (коридор) угтаж баруун тийш эргэсэн хонгилын нэг дэх хаалганд Шар ажаагийнх, зүүн тийш эргэсэн хонгилын гурав дахь хаалганд Шар бандийнх сууна. Шар банди ээжтэйгээ хоёул амьдарна. Би хөдөөнийх учир хүн танихгүй, элдэв хүмүүстэй нийлээд гадуур явдаггүй, нас бие ч 25 хүрчихсэн, ухаан санаа тогтсон эр хүн байжээ. Орох гарахад байнга тааралддаг Шар бандийг би биш тэр байрныхан бүгд андахгүй Шар банди л гэдэг. Зарим нь &quot;Дэлдэн&quot; гэж дуудна. Удалгүй Шар бандитай танилцаж сүрхий дотносож үерхлээ. Бид хамтдаа хот руу явна. Автобусгүй учраас &quot;100 айл&quot;-аас хотын төв рүү ямагт явган явдагсан. Сэлбийн гол ширүүн урсгалтай, эргээ шахсан их устай, ёроолын чулуунууд нь өнгө алаглан гэрэлтэж харагддаг, тунгалаг гэж янзтай. Бид орой бүр цугларч Сэлбийн голын зүлэг хайрган дээр сууцгаан ажил амьдралын зам мөр, хайр сэтгэл, уй гашуу, баяр хөөр, дуу шүлэг гээд юу эсийг хамаг ярьж залуу насны цог хиймориор хөгжилдөнө. 

Шар банди их хөгжилтэй, аливаа юмыг ярихдаа ногоон нүдээ гурвалжлуулан инээж байгаад &quot;ёстой үзүүлнэ ээ&quot; л гэх. Тэгээд шүлгээ уншина даа. Түүний шүлэг найраг нь хайр сэтгэл, тэмцлээр бялхан цалгиж байдагсан. Нэг өдөр намайг дуудаж байна. Гэрт нь орвол чи ингээд сууж бай. Би зурна гээд &quot;Акварель&quot; усан будаг, бийрээ бариад зурж эхлэв. Барагцаалбал 10 гаруй минут болсон санагдана. Үнэхээр адилхан зурж билээ. Энэ зургийг 1975 он хүртэл нандигнан хадгалсан боловч өөрийн гэх орох оронгүй, хот тойроод олон удаа нүүж явахдаа &quot;40 мянгат&quot;-ын байрын нэг айлынд хоёр шуудай номтойгоо орхисон санагдана. Би ном цуглуулах өвчтэй байв. Гэвч амьдралын бэрхшээлд хавчигдан номоо авч явах арга ухаанаа олохгүй, айл айлын хашаа байшинд авдар саваар нь орхисоор хоосорсон. Ядуугийн зовлон, тарчигхан улсын иргэн ийм байдаг хойно доо яая гэхэв. Тэр зургийг алга болгосондоо их харамсаж халаглах юмаа. Зургийн зүүн доод өнцөгт Р.Чойном гэж мутрын үсгээ зурсан нь надад дахиад олдохгүй дурсгал, түүх өгүүлсэн таталбар байсныг хожуу сэхээрлээ. 

Р.Чойном үерхэхэд их эелдэг, ааш зан нийтлэг, алиа хошин ярих дуртай, дэлдэн чихтэй, ёстой л &quot;Шар банди&quot; байсансан. Монхордуу агаад унжуу хамрын дорх эрээн бараан алагласан живэр сахал нь түүний махлаг бус гонзгойвтор царайг улам ч чимнэ. Бидний үерхэл богинохон хугацаанд гал дөл шиг маналзаад өнгөрсөн. Удалгүй хичээл эхэлж ихэнх оюутнууд нөгөө муу хадаастай модон хайрцгаа чирээд нэгдэл, сангийн аж ахуйд тариа ногоо хураах, хадлан дарш бэлтгэхээр явцгааж, би Max комбинатын мал нядалгааны ажилд гарснаас гадна Зайсан толгойн зүүн талд дан бүрээстэй, шалгүй бор гэр барьж оюутан амьдралын хүнд бэрх хэдий ч хөгжилтэй сайхан дөрвөн жилийг даван туулах гараагаа эхэлсэн юм. 

Р.Чойном бид хоёр мартагдашгүй тэр намрын нар шарсан аагим халуун өдрүүд, уйтан бороо зүсэрч манан будан хөвөрсөн сэрүүн өдрүүд, &quot;100 айл&quot;-ын шавар намгийн дунд нэгэн зуур шүлгээ бичиж, уншиж, зургаа зурж, сайхан үерхээд аадрын цахилгаан мэт газар тэнгэрийн савслагаар атиралдан зурайсаар алсын алсад одсон. Тэртээх он жилүүдэд бороо зүсрэн хэд хоногоор орж шавар шавхай шагай татаж, муу үг бардаг байсан бол өдгөө уй салхитай ширүүн аадар дүрсхийгээд өнгөрдөг гажиг цаг уур илт мэдрэгддэг болжээ. 

Р.Чойномын ээж нь намхан нуруутай, тачирхан шаргал үсээ хоёр салаалж гөрөөд унжуулна. Тэр нь унжаад байх ч үгүй хоёр мөрөн дээрээ сарвайж харагддагсан. Өрөөндөө тавилга гээд байх юмгүй, хоол унд бялхаад байдаггүй, жирийн нэг айл. Харин ном дэвтэр энд тэндгүй, ундуй сундуй, уншиж бичиж байгаад дэлгээтэй орхисон ном дэвтэр нь ор дэр, авдар шүүгээн дээр байх. Шүлэг найраглалаа дэвтэрт бичихээсээ илүү хэсэг бусаг цаасан дээр ар өвөргүй цоохорлоод хэд нугалбарлан аль нэг халаасандаа хийчихнэ. Энэ талаас нь харвал &quot;салан банди&quot; гэлтэй. Гэвч тиймгүй шүү. Няхуур нямбайг эрхэмлэнэ. Ээж нь сүрхий цэвэрч, гэр орондоо цэвэр сайхан сууж байхдаа Шар бандийгаа л гэж амь тавина. Мань нөхөр гэртээ ирэхтэй үгүйтэй хонож өнжих удаатайг хэлэх үү. Дандаа л хүү үзэгдэв үү, төдийд өдийд гарсан юмсан, алга аа л гэнэ. 

&quot;Эхийн сэтгэл үрд, үрийн сэтгэл ууланд&quot; гэгчээр Шар банди ч ямбатнуудтай үзэлцэнэ ээ гээд бачимдаж явахдаа дөнгөж 23 настай байж дээ. Харгис хатуу цагийн мөрдлөг хавчлагад өртөж, үнэн үг, шулуун шударга ухаан бодлоороо өөнтөглүүлэн байцаагдаж &quot;сууж&quot; байсан үе. Бас хайр дурлалдаа шатаж явсан нас. Ээж нь болохоор миний хүү цай хоолоо идэж уу гээд айдас хүйдэс, дарамт дарангуйлалд хальширч харшсан ёлтгор нүдээ анивчиж суудагсан. Р.Чойном нь &quot;Буриад&quot; найраглалын зарим хэсгийг, аль 1950 оны сүүлчээр биччихсэн уншиж байсан юм шүү дээ.

: Аяа хөөрхий Сэмжүүхэй
: Алтан Ононы Сэмжүүхэй
: Аашны чинь хөөрхөнд би чинь
: Арга ч үгүй дассан юмсан
: Хайр хайрынхаа илчинд
: Хайлах шахам шатаж байлаа
: Самрын боргоцой шиг жаахан басган
: Сайхан байж билээ гээд уншихад нь 

&quot;Самрын боргоцой ч арай дэндэж байна аа, сарлагийн торой гэвэл үнэнд ойртох байлгүй&quot; гээд инээлдэнэ.

: Чингэлэгтэй тэрэгний арал сандайлж
: Чийрэг бөгөөд зузаан уруулаар
: Чимээ ихээр үнсэлдэж байсан
: Натгар жаахан Сэмжүүхэй минь
: Намайг мартаад хэнийг таалах нь энэ вэ 

гээд улам хөгжөөж байснаа больчихоод одоогийнхоор бол улс төржиж эхэлнэ.

: Ураг сайхан Монголынхоо алдар, түүх хоёрыг
: Улаан бүслүүрт малгайтай цагдаа нарын дундаас
: Удам хойчийн үрсдээ монгол сэтгэлээр хүргэх гэж
: Уушгийн гурван судсаа тасартал би дуулна аа 

гээд нүд нь цог шиг гялалзаж, rap нь агаарт цацлан онгод хийморь нь дүрэлздэг ийм л Шар банди миний сэтгэл зүрхэнд үлдсэн. Анд нөхөр минь хүйтэн жадны үзүүрийг сөрөн зогсож, шүлэг найргаа тэрлэж, үг үзгээ хурцалж гэрэлт ирээдүй рүү тэмүүлсээр хөх тэнгэрийн уудамд халин шунгасныг санахуйяа бэрх. 

&quot;100 айл&quot; зуун жилийн дараа цэцэглэн хөгжсөн хятад хороолол буюу вант улс болж Шар банди буюу Р.Чойномын сураг алдарч амьдран сууж, зохиол бүтээл туурвиж байсан цагаан байшингаас нүдэнд өртөх хагархай тоосго ч үгүй болсон байхаас эмээн зүрхшээж энэ дурсамжийг бичиж сууна. 

Гэвч цаг үеэс түрүүлэн цацал цацлаар өргөсөн сүүн бүтээлээрээ, шударга үнэний дуу хоолойгоороо хойч үеэ сэрээсэн алдар нэр нь Онон, Хэрлэн лугаа омог их Монгол орондоо мөнхөрсөн бөлгөө. Сэтгэл амирлъяюу. 
Р.Чойням нь Монголын утга зохиолын томоохон тэсрэлт хийсэн, оюуны цар хүрээ нь давсан яруу найрагч билээ.

Р.Чойномын дурсалд зориулж &quot;Оюухай&quot; хэмээх яруу найргийн наадам Хэнтий аймагт 2013 оноос хойш жил бүр амжилттай зохион байгуулж ирсэн байна.

== Гэр бүл ==
Лхагважав гэж эмэгтэйтэй анх сууж Эрдэмном гэж охинтой болсон.

Нина гэж эмэгтэйтэй дэр нийлүүлж Хулан гэдэг охинтой болжээ.

Сүүлд Туул гэдэг хүнтэй суугаад Ч.Мөнхтэмүүлэн гэж охинтой болсон байна. Зохиолчийн зээ хүүг О.Энх-Амгалан гэдэг байна. 

== Уран бүтээлээс ==
* Зүүд
* Хүн /1964/
*Гэрээслэл
* Ээждээ айлгаж хэлсэн үгс
* Зарим заримдгуудад зориулсан шүлэг
* Бяцхан сургаал-1
* Залуу нас /найраглал, 1961/
* Архи
* Дэгжин бүсгүйн цүнхэнд
* Бяцхан сургаал-2
* Бяцхан сургаал-3
* Уншигч танаа
* Манцуйтай жаал
* Захидал
* Анхан өлгийнөөсөө гарахад
* Бяцхан сургаал-4
* Аавын хүү нэгэнт доройтсон бол
* Хүн танаа
* Ямар ч хүн хэрвээ
* Шулмас хийгээд бурхан гэдгийг чинь
* Yхэл
* Алдаа
* Толь
* Бүсгүй таньд
* Маргааш
* Жаргал зовлон
*Миний шүтээн
*Диваажин
*Миний Монгол
*Азийн тухай бардамнал
*Кавказ
*Монгол бүсгүй
*Эрх чөлөө

== Эх сурвалж ==
*2006, Утга зохиол урлаг сонин
*[https://web.archive.org/web/20210126022322/http://www.sonin.mn/?p=3444 sonin.mn]

==Гадны холбоос==
[https://web.archive.org/web/20111102185143/http://www.elibrary.mn/index.php?module=book&amp;bid=47 Сүмтэй бударын чулуу] - elibrary.mn

{{DEFAULTSORT:Чойном, Ренчиний}}
[[Ангилал:1936 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1979 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>aocc3xf3hyowmis2fgmsu7sjmkfyohi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872128</id>
      <parentid>872125</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T14:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22503" sha1="p6wtpdsj3uaj8eodibbc3dtqljk4vom" xml:space="preserve">{{Инфобокс Зохиолч
| нэр                    = Ренчиний Чойном
| зураг                  =
| хэмжээ                 = 250px
| зургийн тайлбар        =
| нууц нэр               = 
| жинхэнэ нэр            = Чойном
| төрсөн огноо           = 1936 оны 2 сарын 10
| төрсөн газар           = Хэнтий аймаг, Дархан сум
| нас барсан огноо       = 1979 оны 4 сарын 24 /43 настай байсан/
| нас барсан газар       = 
| мэргэжил               = Яруу найрагч, сийлбэрч, зураач, ая зохиогч
| гарал үүсэл            = 
| яс үндэс               = 
| иргэний харъяалал      = Монгол улс
| боловсрол              = 
| төрөл                  = Яруу найрагч
| субъект                = 
| урсгал                 = 
| хамтрагч               = 
| залгамжлагч            = 
| шагналууд              = Монгол улсын төрийн шагнал
| гарын үсэг             = 
| вэбсайт                =  
}}
'''Ренчиний Чойном''' (1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Дархан сум|Дархан сумын]] нутагт төрсөн 1979 оны 4-р сарын 24-нд Улаанбаатарт нас барсан) - Монголын алдартай [[яруу найрагч]] байсан бөгөөд түүнд [[1990]] онд [[Монгол Улс]]ын [[төрийн шагнал]]ыг нэхэн олгосон юм.

&quot;Гал морин цаг&quot;, &quot;Залуу нас&quot;, &quot;Сүмтэй бударын чулуу&quot;, &quot;Тал&quot;, &quot;Улаан дэвтэр&quot;, &quot;Хүн&quot;, &quot;Эрх чөлөө&quot; зэрэг яруу найргийн бүтээл туурвиж байсан. 

== Намтар ==
Р.Чойном Монгол Улсын Хэнтий аймгийн Дархан сумын нутаг Бор ухаа гэдэг газар 1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр эцэг Ренчиний 31-ний, эх Рэгзэний 26-ны жил дээр төржээ. Эцэг нь 1943 онд Чойномыг 7 настай байхад [[сүрьеэ]] өвчнөөр нас барсан байна. Эцэг эхээсээ тэрбээр Чойномусурияа нэрийг өргөмжлөн авсан хэдийч хожим 1951 онд товчлон Чойном гэж хэлж бичих болсноор олны дунд Чойном нэрээрээ үлдэж алдаршсан болно.
 
Р.Чойном 1946 онд Дархан сумын бага сургуульд орж суралцаад 4-р ангийг 1950 онд онц дүнтэй төгссөн боловч дунд сургуулийн 6-р ангид суралцаж байгаад өвчний улмаас цаашид суралцаж чадаагүй байна. Түүний олж авсан боловсрол мэдлэгийн түвшин энэ ажгуу. Гэвч тэрээр өөрийн хичээл зүтгэл, авьяас билгийнхээ хүч чадлаар бие дааж зохих хэмжээний боловсрол мэдлэг эзэмшиж, орос, казак, монголоор бичсэн ямар ч ном зохиолыг уншиж судалж, казак монгол бичгээр шүлэг туурвилаа бичдэг, зураг зурж, баримал сийлбэр бүтээдэг, хөгжмийг нотоор тоглож, түүнийг сурах зөвлөмж бичиж, зарим шүлэг зохиолд ая зохиож явсан тал бүрийн авьяастай нэгэн бээр билээ.

1953 онд [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] МАХН-ын хороо, “Ардын Депутат”-уудын хурлын гүйцэтгэх хорооны [[“Урагшаа” сонин|“Урагшаа” сонины]] газарт үсэг өрөгч, бичгийн машины бичээчээр орж хөдөлмөрийн мөр хөөж эхэлжээ.

1956 онд нийслэл [[Улаанбаатар]] хотноо нүүж ирээд Хотын Урчуудын Эвлэлийн Хороонд дагалдан барималчнаар ажилласан,

1957 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Урчуудын Эвлэлийн Хорооны зургийн тасагт зураачаар ажилласан,

1958 онд Ясны сүрьеэгийн больницод 2 жил орчим хэвтэж эмчлүүлсэн,

1960 онд Хотын Соёлын ордонд зураачаар ажилласан мөн ондоо Монголын эрдэм дэлгэрүүлэх нийгэмлэгт, “Шинжлэх ухаан амьдрал” сэтгүүлийн хэвлэх газар зураачаар ажилласан.

Р.Чойном 1969 оны 8-р сарын 6-нд Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам (НАХЯ)-нд дайчлагдан баривчлагдаж мөрдөгдсөн. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засаг төрийг бусниулан доройтуулах буюу сулруулах зорилгоор төрийн эсрэг чиглэсэн шүлгүүдийг зориуд бичиж харлуулсан гэдэг нэрийдлээр баривчлагдан шийтгэгдэж, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь аймгийн]] [[Хажуу-Улаан]] дахь засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн колонид 4-н жил хорих ял эдэлжээ. 

1973 онд суллагдаад 1976 он хүртэл [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Батноров сум|Батноров суманд]] нутаг заагдсан.

1976 онд Улаанбаатар хот руу орох зөвшөөрөл авч, 1979 он хүртэл найз нөхдийн гэр орноор хэсүүчлэн амьдарч байжээ.

1979 оны 4-р сарын 24-нд 43 настай байхдаа Дэмбэрэл гэж зураачийн гэрт байхад нь бие нь муудаж эмнэлэгт хүргэгдээд тэр шөнөдөө сүрьеэ өвчнөөр нас баржээ.

== А.Далхжавын дурсамж ==

Ренчиний бутач хөвүүн ямбатнуудтай үзэлцэхээр гэрээ орхихдоо дөнгөж 23-тай байлаа. 1959 оны намрын халуун өдрүүд. Сургуулийн оюутан сурагчид цугларч Улаанбаатар хот хөл хөдөлгөөнд дарагдаж энд тэндгүй хүүхэд багачуудын хөгжилтэй дуун цангинаж байсан цаг. 

Би Архангай аймгаас ХААДС-д суралцахаар нийслэлд ирээд Шар ажаа хэмээн энхрийлдэг Доржпалам эгчийндээ түр амьдарч байв. Шар ажаагийнх ам бүл олуулаа ч бид хоёр (би авгайтайгаа хамт ирсэн)-ыг тээршаахгүй, байгаагаа хуваан идэж, багталцахаараа бор хоногийг өнгөрүүлж байлаа. Шар ажаагийн хоёр том хүү нь эхнэр хүүхэдтэй боловч орон байргүй, бас л нэг дороо амьдарч бужигналдана. Тэднийх &quot;100 айл&quot;-ын нийтийн орон сууцны ганц өрөөнд багтаж ядан байх. &quot;100 айл&quot;-ын орон сууцыг хятад ажилчид барьж дуусгаад ашиглалтад ороход энэ байрыг хуваарилан өгсөн аж. 

1950-аад оны сүүлчээр хятад ажилчид ёстой л гамин цэрэг шиг орж ирж манай орны хөдөө аж ахуйн нэгдэл, сангийн аж ахуй, хаана л бол хаана шоргоолж мэт үймсэн. Удалгүй 1960 он гэхэд тар нь танигдаж түнжин хагараад буцацгаасан түүхтэй. Тэдний нэг хэсэг барилгачид одоогоор бол хороолол маягийн &quot;100 айл&quot;-ын сууцыг тэнд барьсан хэрэг. 

Шар ажаагийнх &quot;100 айл&quot;-ын орон сууцны хамгийн урд нүүрний зэрэгцээ хоёр цагаан байшингийн зүүн талынхад байдаг. Тэр байр ганц орцтой. Орцоор оронгуут үргэлжилсэн урд хонгил (коридор) угтаж баруун тийш эргэсэн хонгилын нэг дэх хаалганд Шар ажаагийнх, зүүн тийш эргэсэн хонгилын гурав дахь хаалганд Шар бандийнх сууна. Шар банди ээжтэйгээ хоёул амьдарна. Би хөдөөнийх учир хүн танихгүй, элдэв хүмүүстэй нийлээд гадуур явдаггүй, нас бие ч 25 хүрчихсэн, ухаан санаа тогтсон эр хүн байжээ. Орох гарахад байнга тааралддаг Шар бандийг би биш тэр байрныхан бүгд андахгүй Шар банди л гэдэг. Зарим нь &quot;Дэлдэн&quot; гэж дуудна. Удалгүй Шар бандитай танилцаж сүрхий дотносож үерхлээ. Бид хамтдаа хот руу явна. Автобусгүй учраас &quot;100 айл&quot;-аас хотын төв рүү ямагт явган явдагсан. Сэлбийн гол ширүүн урсгалтай, эргээ шахсан их устай, ёроолын чулуунууд нь өнгө алаглан гэрэлтэж харагддаг, тунгалаг гэж янзтай. Бид орой бүр цугларч Сэлбийн голын зүлэг хайрган дээр сууцгаан ажил амьдралын зам мөр, хайр сэтгэл, уй гашуу, баяр хөөр, дуу шүлэг гээд юу эсийг хамаг ярьж залуу насны цог хиймориор хөгжилдөнө. 

Шар банди их хөгжилтэй, аливаа юмыг ярихдаа ногоон нүдээ гурвалжлуулан инээж байгаад &quot;ёстой үзүүлнэ ээ&quot; л гэх. Тэгээд шүлгээ уншина даа. Түүний шүлэг найраг нь хайр сэтгэл, тэмцлээр бялхан цалгиж байдагсан. Нэг өдөр намайг дуудаж байна. Гэрт нь орвол чи ингээд сууж бай. Би зурна гээд &quot;Акварель&quot; усан будаг, бийрээ бариад зурж эхлэв. Барагцаалбал 10 гаруй минут болсон санагдана. Үнэхээр адилхан зурж билээ. Энэ зургийг 1975 он хүртэл нандигнан хадгалсан боловч өөрийн гэх орох оронгүй, хот тойроод олон удаа нүүж явахдаа &quot;40 мянгат&quot;-ын байрын нэг айлынд хоёр шуудай номтойгоо орхисон санагдана. Би ном цуглуулах өвчтэй байв. Гэвч амьдралын бэрхшээлд хавчигдан номоо авч явах арга ухаанаа олохгүй, айл айлын хашаа байшинд авдар саваар нь орхисоор хоосорсон. Ядуугийн зовлон, тарчигхан улсын иргэн ийм байдаг хойно доо яая гэхэв. Тэр зургийг алга болгосондоо их харамсаж халаглах юмаа. Зургийн зүүн доод өнцөгт Р.Чойном гэж мутрын үсгээ зурсан нь надад дахиад олдохгүй дурсгал, түүх өгүүлсэн таталбар байсныг хожуу сэхээрлээ. 

Р.Чойном үерхэхэд их эелдэг, ааш зан нийтлэг, алиа хошин ярих дуртай, дэлдэн чихтэй, ёстой л &quot;Шар банди&quot; байсансан. Монхордуу агаад унжуу хамрын дорх эрээн бараан алагласан живэр сахал нь түүний махлаг бус гонзгойвтор царайг улам ч чимнэ. Бидний үерхэл богинохон хугацаанд гал дөл шиг маналзаад өнгөрсөн. Удалгүй хичээл эхэлж ихэнх оюутнууд нөгөө муу хадаастай модон хайрцгаа чирээд нэгдэл, сангийн аж ахуйд тариа ногоо хураах, хадлан дарш бэлтгэхээр явцгааж, би Max комбинатын мал нядалгааны ажилд гарснаас гадна Зайсан толгойн зүүн талд дан бүрээстэй, шалгүй бор гэр барьж оюутан амьдралын хүнд бэрх хэдий ч хөгжилтэй сайхан дөрвөн жилийг даван туулах гараагаа эхэлсэн юм. 

Р.Чойном бид хоёр мартагдашгүй тэр намрын нар шарсан аагим халуун өдрүүд, уйтан бороо зүсэрч манан будан хөвөрсөн сэрүүн өдрүүд, &quot;100 айл&quot;-ын шавар намгийн дунд нэгэн зуур шүлгээ бичиж, уншиж, зургаа зурж, сайхан үерхээд аадрын цахилгаан мэт газар тэнгэрийн савслагаар атиралдан зурайсаар алсын алсад одсон. Тэртээх он жилүүдэд бороо зүсрэн хэд хоногоор орж шавар шавхай шагай татаж, муу үг бардаг байсан бол өдгөө уй салхитай ширүүн аадар дүрсхийгээд өнгөрдөг гажиг цаг уур илт мэдрэгддэг болжээ. 

Р.Чойномын ээж нь намхан нуруутай, тачирхан шаргал үсээ хоёр салаалж гөрөөд унжуулна. Тэр нь унжаад байх ч үгүй хоёр мөрөн дээрээ сарвайж харагддагсан. Өрөөндөө тавилга гээд байх юмгүй, хоол унд бялхаад байдаггүй, жирийн нэг айл. Харин ном дэвтэр энд тэндгүй, ундуй сундуй, уншиж бичиж байгаад дэлгээтэй орхисон ном дэвтэр нь ор дэр, авдар шүүгээн дээр байх. Шүлэг найраглалаа дэвтэрт бичихээсээ илүү хэсэг бусаг цаасан дээр ар өвөргүй цоохорлоод хэд нугалбарлан аль нэг халаасандаа хийчихнэ. Энэ талаас нь харвал &quot;салан банди&quot; гэлтэй. Гэвч тиймгүй шүү. Няхуур нямбайг эрхэмлэнэ. Ээж нь сүрхий цэвэрч, гэр орондоо цэвэр сайхан сууж байхдаа Шар бандийгаа л гэж амь тавина. Мань нөхөр гэртээ ирэхтэй үгүйтэй хонож өнжих удаатайг хэлэх үү. Дандаа л хүү үзэгдэв үү, төдийд өдийд гарсан юмсан, алга аа л гэнэ. 

&quot;Эхийн сэтгэл үрд, үрийн сэтгэл ууланд&quot; гэгчээр Шар банди ч ямбатнуудтай үзэлцэнэ ээ гээд бачимдаж явахдаа дөнгөж 23 настай байж дээ. Харгис хатуу цагийн мөрдлөг хавчлагад өртөж, үнэн үг, шулуун шударга ухаан бодлоороо өөнтөглүүлэн байцаагдаж &quot;сууж&quot; байсан үе. Бас хайр дурлалдаа шатаж явсан нас. Ээж нь болохоор миний хүү цай хоолоо идэж уу гээд айдас хүйдэс, дарамт дарангуйлалд хальширч харшсан ёлтгор нүдээ анивчиж суудагсан. Р.Чойном нь &quot;Буриад&quot; найраглалын зарим хэсгийг, аль 1950 оны сүүлчээр биччихсэн уншиж байсан юм шүү дээ.

: Аяа хөөрхий Сэмжүүхэй
: Алтан Ононы Сэмжүүхэй
: Аашны чинь хөөрхөнд би чинь
: Арга ч үгүй дассан юмсан
: Хайр хайрынхаа илчинд
: Хайлах шахам шатаж байлаа
: Самрын боргоцой шиг жаахан басган
: Сайхан байж билээ гээд уншихад нь 

&quot;Самрын боргоцой ч арай дэндэж байна аа, сарлагийн торой гэвэл үнэнд ойртох байлгүй&quot; гээд инээлдэнэ.

: Чингэлэгтэй тэрэгний арал сандайлж
: Чийрэг бөгөөд зузаан уруулаар
: Чимээ ихээр үнсэлдэж байсан
: Натгар жаахан Сэмжүүхэй минь
: Намайг мартаад хэнийг таалах нь энэ вэ 

гээд улам хөгжөөж байснаа больчихоод одоогийнхоор бол улс төржиж эхэлнэ.

: Ураг сайхан Монголынхоо алдар, түүх хоёрыг
: Улаан бүслүүрт малгайтай цагдаа нарын дундаас
: Удам хойчийн үрсдээ монгол сэтгэлээр хүргэх гэж
: Уушгийн гурван судсаа тасартал би дуулна аа 

гээд нүд нь цог шиг гялалзаж, rap нь агаарт цацлан онгод хийморь нь дүрэлздэг ийм л Шар банди миний сэтгэл зүрхэнд үлдсэн. Анд нөхөр минь хүйтэн жадны үзүүрийг сөрөн зогсож, шүлэг найргаа тэрлэж, үг үзгээ хурцалж гэрэлт ирээдүй рүү тэмүүлсээр хөх тэнгэрийн уудамд халин шунгасныг санахуйяа бэрх. 

&quot;100 айл&quot; зуун жилийн дараа цэцэглэн хөгжсөн хятад хороолол буюу вант улс болж Шар банди буюу Р.Чойномын сураг алдарч амьдран сууж, зохиол бүтээл туурвиж байсан цагаан байшингаас нүдэнд өртөх хагархай тоосго ч үгүй болсон байхаас эмээн зүрхшээж энэ дурсамжийг бичиж сууна. 

Гэвч цаг үеэс түрүүлэн цацал цацлаар өргөсөн сүүн бүтээлээрээ, шударга үнэний дуу хоолойгоороо хойч үеэ сэрээсэн алдар нэр нь Онон, Хэрлэн лугаа омог их Монгол орондоо мөнхөрсөн бөлгөө. Сэтгэл амирлъяюу. 
Р.Чойням нь Монголын утга зохиолын томоохон тэсрэлт хийсэн, оюуны цар хүрээ нь давсан яруу найрагч билээ.

Р.Чойномын дурсалд зориулж &quot;Оюухай&quot; хэмээх яруу найргийн наадам Хэнтий аймагт 2013 оноос хойш жил бүр амжилттай зохион байгуулж ирсэн байна.

== Гэр бүл ==
Лхагважав гэж эмэгтэйтэй анх сууж Эрдэмном гэж охинтой болсон.

Нина гэж эмэгтэйтэй дэр нийлүүлж Хулан гэдэг охинтой болжээ.

Сүүлд Туул гэдэг хүнтэй суугаад Ч.Мөнхтэмүүлэн гэж охинтой болсон байна. Зохиолчийн зээ хүүг О.Энх-Амгалан гэдэг байна. 

== Уран бүтээлээс ==
* Зүүд
* Хүн /1964/
*Гэрээслэл
* Ээждээ айлгаж хэлсэн үгс
* Зарим заримдгуудад зориулсан шүлэг
* Бяцхан сургаал-1
* Залуу нас /найраглал, 1961/
* Архи
* Дэгжин бүсгүйн цүнхэнд
* Бяцхан сургаал-2
* Бяцхан сургаал-3
* Уншигч танаа
* Манцуйтай жаал
* Захидал
* Анхан өлгийнөөсөө гарахад
* Бяцхан сургаал-4
* Аавын хүү нэгэнт доройтсон бол
* Хүн танаа
* Ямар ч хүн хэрвээ
* Шулмас хийгээд бурхан гэдгийг чинь
* Yхэл
* Алдаа
* Толь
* Бүсгүй таньд
* Маргааш
* Жаргал зовлон
*Миний шүтээн
*Диваажин
*Миний Монгол
*Азийн тухай бардамнал
*Кавказ
*Монгол бүсгүй
*Эрх чөлөө

== Эх сурвалж ==
*2006, Утга зохиол урлаг сонин
*[https://web.archive.org/web/20210126022322/http://www.sonin.mn/?p=3444 sonin.mn]

==Гадны холбоос==
[https://web.archive.org/web/20111102185143/http://www.elibrary.mn/index.php?module=book&amp;bid=47 Сүмтэй бударын чулуу] - elibrary.mn

{{DEFAULTSORT:Чойном, Ренчиний}}
[[Ангилал:1936 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1979 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>p6wtpdsj3uaj8eodibbc3dtqljk4vom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6386</id>
    <revision>
      <id>872179</id>
      <parentid>871987</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T03:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26166" sha1="6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Оманы Султант Улс
| common_name            = Оман
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}&lt;br /&gt;''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}''
| image_flag             = Flag of Oman.svg
| flag_type              = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = National emblem of Oman.svg
| symbol_type            = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}&lt;br /&gt;&quot;[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]&quot;&lt;br /&gt;&quot;Султаны ёсолгоо&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}}
| image_map              = File:Oman (better) (orthographic projection).svg
| map_caption            = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон)
| capital                = [[Маскат]]
| coordinates            = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{tree list}}
*88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
**47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]]
**35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] 
**6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]]
*5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] 
*3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]]
*2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2020
| demonym                = [[Оманчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]]
| leader_name1           = [[Хейсам бен Тарик]]
| leader_title2          = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Тейязин бин Хейсам]]
| legislature            = [[Оманы Зөвлөл]]
| upper_house            = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]]
| lower_house            = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]]
| sovereignty_type       = Түүх
| established_event1     = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл
| established_date1      = 130
| established_event2     = Аль-Жуланда
| established_date2      = 629
| established_event3     = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| established_date3      = 751
| established_event4     = [[Набаны улс]]
| established_date4      = 1154
| established_event5     = [[Португалын Оман]]
| established_date5      = 1507–1656
| established_event6     = [[Ярубын улс]]
| established_date6      = 1624
| established_event7     = [[Аль-Саид]]ын угсаа
| established_date7      = 1744
| established_event8     = [[Маскат-Оман]]
| established_date8      = 1 сарын 8, 1856 он
| established_event9     = [[Жабал-Ахдарын дайн]]
| established_date9      = 1954–1959
| established_event10    = [[Дофарын бослого]]
| established_date10     = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11
| established_event11    = Оманы Султант Улс
| established_date11     = 8 сарын 9, 1970 он
| established_event12    = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]]
| established_date12     = 10 сарын 7, 1971 он
| established_event13    = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date13     = 1 сарын 6, 2021 он&lt;ref&gt;{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}&lt;/ref&gt;
| area_km2               = 309,500
| area_rank              = 70
| area_sq_mi             = 119,498 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = бага
| population_estimate    = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}}
| population_census      = 2,773,479&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics &amp; Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN_Population|Year}}
| population_estimate_rank = 125
| population_census_year = 2010
| population_density_km2 = 15
| population_density_sq_mi = 40 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 177
| GDP_PPP                = {{increase}} $165.947&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=449&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 78
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $35,286
| GDP_PPP_per_capita_rank = 71
| GDP_nominal            = {{increase}} $110.127&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf9&gt;{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=NGDPD,&amp;sy=2022&amp;ey=2022&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1  |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 66
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416
| GDP_nominal_per_capita_rank = 55
| Gini                   = 30.75 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.816 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 54
| currency               = [[Оманы риал]]
| currency_code          = OMR
| time_zone              = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]]
| utc_offset             = +4
| date_format            = өө.сс.жжжж
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[+968]]
| cctld                  = [[.om]], [[عمان.]]
| official_website       = [http://www.oman.om www.oman.om]
}}

'''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс'''  ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) —  [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм.

Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог.

309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. 

Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм.

Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм.

{{Олон нэр
|хэл1           = Монгол‎‎ бичиг
|бичиг1         = Оман &lt;sup&gt;кирил&lt;/sup&gt;
|хэл2           = [[латин үсэг|Араб үсэг]]
|бичиг2         = عمان &lt;sup&gt;араб&lt;/sup&gt; → ''Уман'' 
|хэл3           = [[латин үсэг|Латин үсэг]]
|бичиг3         = Oman &lt;sup&gt;англи&lt;/sup&gt;
|хэл4           = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]]
|бичиг4         = Оман &lt;sup&gt;орос&lt;/sup&gt; 
|тэмдэглэл      = 
}}

== Газар зүй ==

Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]]
[[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]]

=== Байрлал ===
Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. 

=== Газрын тогтоц ===
Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. 

Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. 

=== Цаг уур ===
Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. 

Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг.

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам
|-
| 1950 ||  456,000
|-
| 1970 || 732,000
|-
| 1990 || 1,868,000
|-
| 2010 || 2,782,000
|-
| 2016 || 4,550,538
|}
[[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]]

Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба (&quot;цэвэр арабууд&quot;) болон Муста-Ариба (&quot;холимог арабууд&quot;). 

Оман улсад 2021 оны байдлаар  3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. 

Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. 

Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. 

[[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]]
[[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]]
=== Ард түмэн ===
Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. 

=== Хэл бичиг ===
Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй.

=== Шашин шүтлэг ===

Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. 

Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. 

=== Хот суурин ===
[[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]]
Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: 
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Маскат]] (797,000 хүнтэй)
* [[Сиб]] (237,816)
* [[Салала]] (163,140)
* [[Баушар]] (159,487)
||
* [[Сухар]] (108,274)
* [[Сувайк]] (107,143)
* [[Ибри]] (101,640)
* [[Сахам]] (89,327)
|}

== Түүх ==
=== Эртний үе ===
[[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]]
Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. 

[[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. 

Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. 

НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв.

=== Дотор Оман ===
[[Зураг:Maskat &amp; Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]]
7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. 

Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв.

Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. 

=== Эргийн Оман ===
[[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]]
1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. 

Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. 

Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан.

Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв.

1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав.

=== Нэгдсэн улс ===
[[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]]
1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон.

Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон.

Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна.

Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ.

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Оман| ]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дамдины Сүхбаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7278</id>
    <revision>
      <id>872204</id>
      <parentid>871783</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T09:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>зураг</comment>
      <origin>872204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40248" sha1="quq9rchromwt56uh48co04fuxjl9ggm" xml:space="preserve">{{Ялгах|хүнийг|бусад [[Сүхбаатар (салаа утга)|Сүхбаатараас]]}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
|name =  Дамдины Сүхбаатар
|image = Sukhe-bator.jpg
|caption = Д.Сүхбаатар. 1920-1923 оны үеэр.
|birth_date = 1893 оны 2 сарын 2
|death_date = 1923 оны 2 сарын 20&lt;br&gt;(30 насалсан)&lt;ref name=&quot;мттт&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/627 Монголын түүхийн тайлбар толь]&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[Их хүрээ]]{{efn|(одоогийн [[Улаанбаатар]])}}, [[Ар Монгол]], [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин гүрэн]]
| death_place = [[Нийслэл хүрээ]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол]]
| resting_place = [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар]]
| citizenship = {{Flagicon|Богд Хаант Монгол Улс}} [[Богд Хаант Монгол Улс]]
| branch = {{Flagicon|Богд Хаант Монгол Улс}} [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс#Зэвсэгт хүчин|Богд хааны шадар цэрэг]]&lt;br /&gt;[[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Ардын журамт цэрэг]] 
| serviceyears = 1911–1923
| rank = [[БНМАУ-ын баатар цол|Улсын баатар]]
| office = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Цэргийн яамны сайд]]
| term_start = 1921 оны 7 сарын 11
| term_end = 1922
| predecessor = ''Албан тушаал бий болсон''
| successor = [[Хатанбаатар Магсаржав]]
| office1 = [[Ардын түр засгийн газар|Ардын журамт цэргийн Бүх цэргийн жанжин]]
| term_start1 = 1921 оны 3 сарын 13
| term_end1 = 1923 оны 2 сарын 20
| predecessor1 = ''Албан тушаал бий болсон''
| successor1 = [[Солийн Данзан]]
| battles = [[1918 оны байлдаан]], &lt;br /&gt;[[Ардын хувьсгал]]
{{bulleted list
| [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан]]
| [[Монгол дахь Зөвлөлтийн интервенц|Нийслэл хүрээг чөлөөлсөн нь]]
}}
| awards = «Монгол Улсын баатар»&lt;br /&gt;[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[:ru:Орден Красного Знамени|«Улаан тугийн одон»]]
}}
'''Дамдины Сүхбаатар''' (*[[1893 он]]ы [[2 сарын 2]]-нд төрсөн - [[1923 он]]ы [[2 сарын 20]]-нд нас барсан) нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монголын ардын нам, төрийг]] үүсгэн байгуулагчдын нэг, Төрийн зүтгэлтэн, Ардын засгийн газрын Цэргийн яамны сайд, бүх цэргийн жанжин байсан хүн юм.

== Товч намтар ==
* 1893.02.02-нд ядуу ард Дамдины гэр бүлд төрсөн. 15 настайдаа бичиг үсэг суржээ.
* 1911 онд цэргийн албанд орж, пулемёт сумийн даргаар ажилласан.
* 1918 онд эх орноо гаднын түрэмгийлэлээс чөлөөлөх дайнд оролцож баатар цолоор шагнагдав.
* 1919 оны Ардын хувьсгалын удирдагчдын нэг, оросын хувьсгалчидтай холбоо тогтооход онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн. 
* 1921.03.01-нд [[МАН|Монгол Ардын Намын]] анхдугаар Их хуралд төлөөлөгчөөр оролцжээ.
* 1921.11 сард [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д очиж хоёр улсын хоорондох найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурж, Зөвлөлтийн удирдагч Владимир Ильич Ленинтэй уулзав.
* 1922.07 сард Цэргийн яамны сайд, Бүх Цэргийн жанжнаар томилогдсон.
* 1923.02.20-нд 30 настайдаа таалал төгссөн. (Хорлогдож нас барсан гэж үздэг).

== Бага залуу нас ==
[[МАН|Монгол Ардын Нам]], [[Ардын түр засгийн газар|ардын засаг төрийг]] үүсгэн байгуулагчдын нэг, цэргийн жанжин, Монголын ард түмний гарамгай хүү Дамдины Сүхбаатар 1893 оны 2-р сарын 2-нд тэр үеийн Маймаа (одоогийн Амгаланбаатар) хотноо ядуу ард Дамдины гэрт төржээ. Д.Сүхбаатар багадаа харц ардын хүнд бэрх амьдралыг биеэр туулан, бусдад зарагдаж зах дээрээс мах үүрэх, мод түлээ зөөх, улаа нэхэх зэрэг ажил хийж ар гэрийнхээ ядуу амь зуулгад тусалдаг байв. Д.Сүхбаатарын балчир ахуйд ард олны хүүхдийг сурган хүмүүжүүлэх улсын сургууль байсангүй. Иймээс Д.Сүхбаатар бага насандаа сургуульд сурч чадсангүй. Харин эцэг нь хүүгээ эрдэм номтой хүн болгохыг хичээж 1907 онд гүн С. Жамъянд шавь оруулан [[монгол бичиг]], тоо заалгаж байв.

Д.Сүхбаатар 19 настайдаа 1912 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо Өргөгдсөн Монгол улсын]] цэргийн албанд дайчлагдан Хужирбулангийн цэргийн дарга нар бэлтгэх сургуульд амжилттай суралцаж пулемёт бууны сумангийн жагсаалын дарга болжээ. Д.Сүхбаатарт орчин үеийн цэргийн тактикаар хэрхэн байлдах, пулемёт буугаар хэрхэн буудах зэрэг цэргийн эрдмийг тэр үед Хужирбулангийн цэргийн сургуульд сургагч багшаар ажиллаж байсан [[Оросын эзэнт гүрэн|хаант Орос улсын]] цэргийн офицер, монголчуудын дунд &quot;сахалт&quot; хэмээн алдаршсан Васильев гэдэг хүн сайтар зааж сургасан ажээ. Энэ үеэр Д.Сүхбаатар [[Улаанбаатар|Их хүрээний]] ядуу ард Нэмэндэйн охин [[Сүхбаатарын Янжмаа|Янжмаатай]] айл гэр болжээ. Д.Сүхбаатар цэрэг эрстэй итгэмжит сайн нөхрийн ёсоор харилцаж, цэргийн эрдэм эзэмшихэд нь туслахыг туйлаа эрхэмлэдэг байлаа. Иймээс цэргүүд Д.Сүхбаатарыг чин сэтгэлээс хүндэлдэг байснаар үл барам түүний удирдлагаар тэмцэлд эрслэн босож байв.

Тухайлбал 1914 оны зун Хужирбулангийн цэргүүд хоолонд ялзарсан мах өгсний эсрэг шаардлага тавьж, эсэргүүцэн тэмцээд дийлж байжээ. Д.Сүхбаатар Богд хаант Монгол улсын цэргийн албанд зүтгэж байхдаа улс орныхоо тусгаар тогтнолыг харийн дайснаас хамгаалсан тулалдаанд хэдэнтээ оролцож гарамгай гавьяа байгуулж явжээ.

== Нийгмийн бүтээн байгуулалт ==
[[Зураг:YanjmaaAndSukhbaatar.jpg|thumb|200px|Д.Сүхбаатар ба түүний гэргий [[Сүхбаатарын Янжмаа|Янжмаа]]. 1923 он.]]

Д.Сүхбаатар олон хошуу нутгаас дайчлагдан ирсэн ядуу залуусын хамт цэргийн алба хааж байхдаа гадаадын булаан эзлэгчдийн дарлал доромжлолыг үл зөвшөөрч, тэрхүү зовлон зүдгүүрээс улс орноо хэрхэн ангижруулах арга замыг сүвэгчлэн эрэх болжээ. Д.Сүхбаатарын үзэл бодолд нийслэл Хүрээнд ажиллаж байсан монголын тэргүүний сэхээтэн [[Солийн Данзан]], [[Догсомын Бодоо]] болон нийслэл Хүрээний орос хэвлэлийн газар ажиллаж байсан М. И. Кучеренко, Я. В. Гембаржевский нарын зэрэг оросын хувьсгалчид их нөлөө үзүүлж тэдэнтэй нягт холбоо тогтоон ажиллах болжээ.

Д.Сүхбаатар 1918 оноос эхлэн Нийслэл хүрээний Монгол хэвлэлийн хороонд үсэг өрөгчөөр ажилласнаар тус орны гадаад дотоод байдал, засаг төрийн бодлоготой нэлээд тодорхой танилцах бололцоотой болжээ. Орос оронд болсон [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалын]] үзэл санаагаар зоригжсон ард ангийн тэргүүний хүмүүс улс орныхоо тусгаар тогтнолыг Хятадын түрэмгийлэн эзлэгчдээс хамгаалахын тулд өөрсдийн хүчийг хамтатган, нэгэн байгууллагад нэгдэхийн чухлыг ойлгож зорилго нэгт хань нөхдөө эрэлхийлж байжээ.

1919 оны 10-р сард нийслэл Хүрээг [[Гамин цэрэг|Хятадын гамин цэрэг]] [[Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл|түрэмгийлэн эзэлж]] Богд хаант монгол төрийг устгаж монгол цэргийн зэвсгийг хурааж [[Богд хаан|Богд хааныг]] гэрийн хорионд оруулж улс орны байдал хүнд хэцүү болов. Тэр үеийн монголын төрийн зүтгэлтнүүд, лам хувраг, ард иргэд хятадын гамин цэргийн түрэмгийлэлд ихэд дургуйцэж тусгаар тогтносон Монгол улсаа дахин сэргээх арга замыг эрэлхийлж байв. 

Үүний илрэл нь Нийслэл хүрээнд Бодоо, Данзан нарын анх байгуулсан Хүрээний ба Консулын гэсэн эх оронч хоёр нууц бүлэг үүссэн явдал байв. Д.Сүхбаатар эх оронч нууц бүлгийг санаачлан байгуулагчдын нэг байв. 1920 оны 6 дугаар сарын 25-нд хоёр бүлгийн хамтарсан хурал болж, тус хоёр бүлгийг нэг байгууллага болгон нэгтгэж “[[Монгол Ардын Нам]]” гэж нэрлэхээр тогтжээ. Энэ хурал дээр Д. Сүхбаатар хэлэхдээ: {{Эшлэл|Манай намын нөхөд эв санаа нэгтэй, сахилга бат сайтай, нийтийн төлөө үнэнчээр зүтгэхдээ амь бие үл хайхрах, өөрсдийн нууцыг бусдад задруулахгүй гэж нэг намд багтсан нэгэн тангаргатан болох бидэнд хатуугаар сахиж явах нэг тангараг заавал байх хэрэгтэй |Autor = Д. Сүхбаатар
|Quelle = Намын бүлгүүдийн хамтарсан хуралд хэлсэн үг}} гэжээ.

Тэрхүү тангараг нь тус эх оронч байгууллагын дагаж мөрдөх мөрийн хөтөлбөр “Намын хүмүүсийн дагаж явах тангаргийн бичиг” байсан юм. Нууц хоёр бүлгийн дотор янз бүрийн үзэл санаатай хүмүүс оролцсон учир тэд ард түмний тэмцлийн зорилгыг өөр өөрөөр ойлгож байв. Нууц бүлгийн хамгийн гол зорилго бол эх орноо хятадын түрэмгийлэгчдээс чөлөөлөх явдал байлаа.


1920 оны хавар Д.Сүхбаатар хэдийгээр эцэг нь хүнд өвчтэй байсан боловч арга буюу орхин гэр орноо зарж хөл залгах унаа бэлдээд ард түмний их хэргийн төлөө Зөвлөлт Орос улсын зүг зорьжээ. Ийнхүү явахынхаа өмнө тэмцэл, үйл ажиллагааныхаа гол шугамыг тодорхойлж өөрийн эцэгт {{Эшлэл|Миний бие, амь биеийг хайрлахгүй ард түмний эрх чөлөөг мандуулах үйл хэрэгт оролцон зүтгэхээр шийдвэрлэсэн |Autor = Д. Сүхбаатар}} гэж хэлж байв. Хятадын гамин цэргүүд монгол-оросын хилийг чандлан сэргийлж байснаас болж Д. Сүхбаатар энэ удаа хил нэвтэрч амжаагүй бөгөөд харин 1920 оны зун хоёр дахь удаагийн явалтаар зорилгоо биелүүлж чадсан юм. Тэд [[Эрхүү]] хотноо Коминтерний Дорно Дахины нарийн бичгийн дарга нарын газрын удирдах ажилтан нартай удаа дараа учирч Монгол Ардын Намын нэрийн өмнөөс Зөвлөлт орос улсын засгийн газарт хандан тусламж гуйх тухай бичиг үйлдэж түүндээ хувьсгалт байгууллагаас нэн даруй гүйцэтгэх чухал асуудлыг тодорхойлон бичжээ. Зөвлөлт Орос улсад очсон ардын намын Данзан, Лосол, Чагдаржав нар Омскоор дамжин [[Москва]] хот орж тэнд Зөвлөлт Оросын ГЯЯ-ны сайд [[Георгий Чичерин]]&lt;nowiki/&gt;тэй уулзжээ. Харин Д. Сүхбаатар, Х. Чойбалсан нар бэлтгэл ажлаа хангах зорилгоор Эрхүү хотод үлджээ. Ардын намынхан Орос улсад очоод улс орноо хятадын цэргээс чөлөөлөхийн тулд зэвсэг гуйж оронд нь зөвлөлт засгийг улс орондоо тогтоох тохиролцоо хийсэн гэдэг. Гэвч сүүлдээ зөвхөн зэвсэг гуйх бус, улаан орос цэрэг гуйх болсон нь тусгаар тогтнолооо дөнгөж олоод байсан Богд хаант Монгол улсын хувьд тусгаар тогтнолоо алдах аюул болно гэдгийн тэр үед хэн ч яахин мэдэх билээ.

=== Ардын хувьсгал ===
1921 оны 2-р сарын 24-ний өдөр хаант Орос цэргийн жанжин, азийн морин дивизийн командлагч, хошууч генерал [[Барон Унгерн фон Штернберг]] гамин цэргээс монголыг чөлөөлөх зорилгоор дүн өвлийн хүйтэн цагт нийслэл Хүрээ рүү довтолж, арван мянган хятад цэргийн эсрэг мянга хүрэхгүй цөөн цэрэгтэйгээр зоригтой тулалдаж Богд хааныг гамин цэргийн гэрийн хорионоос чөлөөлж нийслэл Хүрээг гамин цэргээс чөлөөлөв. [[Богд хаан]]&lt;nowiki/&gt;ыг дахин хаан ширээнд залж Монгол улс дахин тусгаар тогтнолоо сэргээв. Богд хаан монголын тусгаар тогтнолыг дахин сэргээсэн гавьяатай Барон Унгернд Улсыг мандуулагч их баатар цол олгов. Барон Унгерн удалгүй өмнө зүг довтолж Чойрт байрлаж байсан гамин цэргийг ялж 1921 оны дөрөвдүгээр сар гэхэд монголын нутгийг хятадын гамин цэргээс бүрэн чөлөөлөв. Харин нийслэл Хүрээнээс Барон Унгерний цэрэгт ялагдаж зугтаасан гамин цэрэг Оросын нутгаар дамжиж зугтаахаар хойд зүгт явж [[Хиагт]] хотод бүгсэн байлаа. Энэ үед Д. Сүхбаатар монголын дотоод дахь бодит байдлыг мэдэж, ард түмнийг дарлал зовлонгоос бүрэн ангижруулах их хэргийг эхлэх цаг нэгэнт болсон гэж үзээд намын анхдугаар их хурлыг яаралтай хуралдуулж, монголын ард түмний хувьсгалт тэмцлийг зохион байгуулж удирдах улс төрийн дайчин байгууллага МАХН-ыг жинхэнэ ёсоор байгуулах бүх бэлтгэл ажлыг шууд гардан удирдсан юм.
[[Файл:Mongolian Revolutionaries.jpg|left|thumb|274x274px|Д.Сүхбаатар ардын намын бусад гишүүд, Оросын төлөөлөгч нарын хамт. 1921 он.]]
Үүний хамт намын бодлогыг олон түмэнд таниулах, ухуулах хуудас болон намын анхны дайчин хэвлэл “[[Монголын үнэн]]” сониныг хилийн чанадад хэвлүүлэн монгол нутагт нууцаар нэвтрүүлэх, партизан цэрэг элсүүлэх зэрэг асар их ажлыг зохион байгуулж байв. 1921 оны 2-р сарын есөнд болсон хувьсгалчдын зөвлөлгөөнөөр ардын журамт цэргийг байгуулах ажлыг түргэтгэх, зэвсэгт тэмцэлд идэвхтэй бэлтгэх зорилгын үүднээс Д. Сүхбаатарыг журамт цэргийн жанжнаар томилсон байна. 1921 оны 3-р сарын 1-3 ны өдөр хуралдсан Монгол Ардын Намын анхдугаар их хурал Монгол орны улс төрийн байдлын тухай хэлэлцэж, намын Хөтөлбөрийг батлан бүх ард түмний зэвсэгт бослогыг бэлтгэн явуулах, [[Монголын Ардын Арми|Ардын журамт цэргийн]] штаб байгуулах, Монгол Ардын Намын Төв Хороог сонгон нам байгуулах тухай асуудал хэлэлцжээ.

Их хурал Ардын журамт цэргийн жанжнаар Д. Сүхбаатарыг томилсон юм. 1921 оны 3-р сарын 13-нд [[Дээд Шивээ]] хотноо “Монгол Ардын засгийн хэргийг бүгд түр захиран шийтгэх газар” гэдэг нэртэйгээр Монгол Ардын Түр засгийн газрыг МАН-ын удирдлагаар байгуулсан байна. Түүний бүрэлдхүүнд Д. Сүхбаатар оржээ. 1921 оны 3-р сарын 18-ны шөнө Хиагт хотноо бүгж байсан гамин цэргийн гол хүчийг бут цохиж Хиагт хотыг гамин цэргээс чөлөөлж ард түмний зэвсэгт бослогын том ялалт, ардын хувьсгалын эхлэлт болжээ. Монголд ийнхүү хоёр засгийн газар байгуулагдав. Нэг нь саяхан дахин сэргээн байгуулагдсан хууль ёсны Богд хаант Монгол улсын Засгийн газар, нөгөө нь Дээд Шивээ хотноо байгуулагдсан Монгол Ардын Түр засгийн газар байлаа.
[[Файл:Sukhbaatar and Choibalsan.jpg|thumb|234x234px|Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан ба В.А.Хува, 1921 он.]]
Хиагтыг хятадын гамин цэргээс чөлөөлөх тэмцэлд Д. Сүхбаатарын зохион байгуулах ур чадвар улам тодорч чин зоригт авьяаслаг жанжин болохоо илтгэн харуулсан юм. Д. Сүхбаатараар удирдуулсан ардын журамт цэрэг болон Нейман, [[Пётр Щетинкин|Пётр Щетинкинаар]] удирдуулсан [[Улаан Арми|улаан армийн]] олон мянган орос цэргүүд 1921 оны 7-р сарын 6-нд Нийслэл Хүрээнд орж ирэв. 1921 оны 7-р сарын 8-ны өдөр МАН-ын төв хорооны өргөтгөсөн хурал болж хууль ёсны Богд хаант монгол төрийг халж, засгийн бүх эрхийг Ардын түр засгийн газарт шилжүүлэхээр шийдвэрлэжээ. 1921 оны 8-р сарын 10-нд Богд хаант Монгол улсын засгийн газрыг татан буулгаж, Ардын түр засгийн газрыг өргөтгөн Ардын байнгын засгийн газар болгон байгуулж Ардын засгийн анхны Ерөнхий сайдаар Д.Бодоог томилж, Д. Сүхбаатарыг Ардын засгийн газрын Цэргийн яамны тэргүүн сайд бөгөөд Бүх цэргийн жанжнаар томилжээ.

1921 оны 8-р сарын 11-нд тусгаар тогтносон Монгол улсыг байгуулсан тухай түмэнд тунхаглан зарлажээ. 1921 оны 11-р сард байгуулагдсан Монгол Зөвлөлтийн ард түмний найрамдлын хэлэлцээр бол их бага үндэстний хооронд жинхэнэ тэгш эрх, бие биеэ хүндэтгэх, харилцан туслах зарчмын үндсэн дээр байгуулагдсан олон улсын ач холбогдол бүхий түүхэн бичиг баримт мөн юм. Гэвч цаашид дөнгөж байгуулагдсан Ардын нам засаг Коминтерний тулгалтад орж хүнд хэцүү байдалд орж байлаа. Удалгүй Коминтерний шахалтаар ардын засгийн ерөнхий сайд, бусад сайд нар төдийгүй хуучин Богд хаант төрийн зүтгэлтнүүд, лам хутагт хувилгаад нарыг ямар ч үндэслэлгүй цаазаар авах хорт ажиллагаа эхэлсэн юм. Ардын засгийн анхны ерөнхий сайд Бодоо улс орноо Англи, Япон улсын адил хэмжээт эрхт хаант засаглалтай Үндсэн хуульт улс байгуулах төлөвлөгөөтэй байсан боловч 1922 онд амь насаа алдсан юм.

Гэвч эцэстээ Монгол улс Коминтерний заавраар зөвлөлтийн загвараар байгуулсан улс болох нь тодорхой болсон юм. 1922 онд Цэргийн жанжин Д. Сүхбаатарын тушаалаар Монгол улсын Ерөнхий сайд байсан Д.Бодоо, Чагдаржав болон Богд хаант төрд зүтгэж байсан бусад 15 түшмэдийг Шар хаданд цаазлан хороожээ. Д.Сүхбаатар 1923 онд үл мэдэгдэх шалтгаанаар нас баржээ. 1924 онд Ардын намын анхны дарга, Сангийн сайд Солийн Данзан цаазаар авхуулжээ. Энэ бүх хорт ажиллагааны цаана Коминтерний төлөөлөгч [[Элбэгдорж Ринчино]] байсан хэмээн түүхчид үздэг.

== Нас барсан нь ==
[[Файл:SukhbaatarSquare.jpg|thumb|right|Түүний нэрээр нэрлэгдсэн [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Баруун-Урт|Баруун-Урт хот]] дахь Сүхбаатарын талбай|335x335px]]
Монгол Ардын Нам төрийг үндэслэн байгуулагчдын нэг, улсын баатар, цэргийн жанжин Д.Сүхбаатар ийнхүү нам ард түмнийхээ үйл хэрэгт зүтгэхийн үлгэрийг үзүүлж Ардын хувьсгалын ололтыг хамгаалан тэмцсээр 1923 оны 2-р сарын 20-нд таалал төгсчээ. Энэ цаг үе их ээдрээтэй хүнд хэцүү цаг үе байлаа. Ардын хувьсгал ялаад дөнгөж ганц жилийн дараа 1922 онд Монгол улсын Ерөнхий сайд Д.Бодоо болон Чагдаржав, [[Да лам Пунцагдорж]] нарыг ямар ч үндэслэлгүй, ямар ч шүүхгүйгээр шууд буудан хороов. Дараа нь ардын засгийн сайд, ардын намын анхны дарга С.Данзанг ямар ч үндэслэлгүй буруутган цаазаар авав. 

Түүхчид Д.Сүхбаатарын нас барсан шалтгааныг хоёр янзаар тайлбарладаг. Нэг таамаглал нь Хүрээнд байрлаж байсан оросын улаан цэргүүд нийслэл Хүрээнд хүн алж хүрээ талж, хүчирхийлэл үйлдэж байсан тул Д.Сүхбаатар Монголд орж ирсэн оросын улаан цэргийн тоог 500 болтол нь цөөрүүлэх санал гаргасан нь оросын улаан комиссаруудын дургүйг хүргэж тэд Сүхбаатарт эм хэмээн хортой үрэл өгч хөнөөсөн гэдэг таамаг байдаг. Нөгөө таамаглал нь ханиад хүрч, хатгаа аваад хүндэрсний улмаас нас барсан гэж үздэг. Аль ч таамаг нь албан ёсоор батлагдаагүй бөгөөд Монголын зарим уран сайхны кинонууд дээр хорлогдож нас барж буйгаар дүрслэн гардаг. Тэрхүү социализмын нэг үзэл суртал ноёрхсон цаг үеийн кинонууд дээр Богд гэгээнтэн нэгэн ламаар дамжуулан Сүхбаатарт эм гээд хортой үрэл өгч хөнөөсөн гэдэг нь огт худал гүтгэлэг юм. Богд гэгээн Сүхбаатар хоёр эртнээс Хужир булангийн сургууль төгсөж Богд хаант Монгол төрийн цэргийн бага дарга байх цагаас нь эхлэн найрсаг дотно харилцаатай байсан гэдэг. Д. Сүхбаатар насан эцэслэхийнхээ өмнө {{Эшлэл|Эрхэм нөхөд та бүхэн одоогийн явуулан буй намын бодлого ба засгийн хэрэг явдлыг уг зорилгод нийлүүлж, ард түмний эрх чөлөөг мандуулж, аливаа дотоод, гадаадын эзэрхэг харгисуудын гар савраас ангижруулан ард түмнийг асран хамгаалах гэгээн замыг удирдан жолоодохыг эрхэмлэ! Миний бие алтан амийг алдавч ариун санаат нөхөд минь залгамжилж, элдэвт хичээн зүтгэж ардын төрийг мандуул! 
|Autor = Д. Сүхбаатар
|Quelle = гэрээслэл}} хэмээн гэрээсэлжээ. Улаантнууд түүнийг нас барснаас хойш элдэв худал домог зохиож, нам төрийг үндэслэгч суут ард түмний удирдагч байсан мэтээр хэт дөвийлгөж байсан. Тэр туурга тусгаар Монгол улсынхаа төлөө зүтгэсэн эрэлхэг зоригтой цэргийн жанжин байсан.  

[[Файл:5 Tögrög - recto 1941.png|250px|thumb|1941 оны Монгол улсын 5 төгрөгийн тэмдэгт. Баруун талд Сүхбаатарын гэрэл зураг байна.]]
== Шигтгээ ==
1922 онд Сэцэн хан аймгийн Ёст бэйс Доржжавын хошууны бүх хүний нэр, овог, нас, өрх ам, малын тоог тодорхойлсон бүртгэлээс...

Сайд жанжин Сүхбаатар, ургийн овог Хайс, нас 28. Өрх 3. Лам Дэндэв нас 33, хар Рэнчин нас 31 /зарим номонд Аранжин гэж ташаарсан нь буй/, хөвгүүн Төмөр нас 3, эх Ханджав нас 62, ноёхон Янжин нас 30, эм Мандал нас 35, хүүхэн Долгор нас 21, Оюун 6 настай, ам 9. Адуу 11, үхэр 10, хонь 10 гэж бүртгэгдсэн байна. 

== Урлагийн бүтээлүүд ==
* [[Сүхбаатар (кино)]]. Уран сайхны кино
* [[Мандах нарны туяа]]. Уран сайхны кино
* [[Долоон бурхан харвадаггүй]]. Уран сайхны кино зэрэг олон бүтээлүүд бий

== Түүнчлэн үзэх ==
* [[Ардын хувьсгал]]
* [[Монгол Ардын Нам]]
* [[Анхны долоо]]

== Гадаад орнууд дахь дурсгал ==

=== ОХУ-д: ===

* Сүхбаатарын нэрээр : ЗХУ-ын Эх орны дайны үед 112 дугаар Улаан тугийн одонт танкийн бригадын &quot;[[Хувьсгалт Монгол танкийн бригад|Хувьсгалт Монгол]]&quot; /Революционная Монголия/ танкийн цувааны Т-34 , сүүлд Владимир хотод байралдаг ОХУ-ын Зэвсэгт хүчний — ''44 дүгээр Бердичевын гвардийн танкийн хороо.'' 
* [[Москва]] хотын «Метрополь» зочид буудлын хананд Д.Сүхбаатарт зориулсан дурсгалын самбар байдаг. 
* Хиагт хотод Сүхбаатарын гэр музей байдаг. 
* '''''Д.Сүхбаатарын нэрээр дараах хотуудын гудамжийг нэрлэсэн байна''''':
** [[Барнаул]] хот
** [[Эрхүү]] хот
** [[Курган]] хот
** Эрхүү мужийн Ново-Ленино хот
** [[Улаан-Үд]] хот
** Новоя-Курба хот /Буриадын Заиграевский дүүрэг/ 
** [[Элст|Элстэй]] хот

=== Киргиз Улс: ===

* [[Бишкек]] хот

=== Казахстан Улс: ===

* [[Алматы]] хот
* [[Тараз]] хот
* [[Шымкент]] хот

==Журмын нөхдөд хандаж хэлсэн үг==
{{Эшлэл|Манай цөөн ядуулаг Монгол улс, энэ зүйл их хэргийг оролдон тэнгэрийн дор, дэлхийн дээр эрдэмтэн хүний биеийг олж төрсөн нь гайхамшиг зохиол, эхийн хэвлийгээс гарч нялх нялзрайгаас эцэг эхийн хүмүүжүүлэн тэжээх, асралд дэгжиж өдрийг түлхэн өссөөр бие тэгшрэн, санаа олж хүмүүжсэний хойно, хэдий мэргэн, мунхаг адилгүй хүчирхэг буурай өөр боловч, аливаа хүн сурах чиглэлийг эрхэм болговол хандах зүг өвсбээн /аяндаа/ тогтоно. Эв санал нэгдвэл орчлонгийн түмэн бодисыг гийгүүлэн авч хүчтэнийг хураан чадна. Түүнчлэн бидний улс эв саналыг нэгтгэн нийт нэгэн хүчийг нийлүүлэн нэгэн зэргээр зориглон хөдөлбөл үл хүрэх газаргүй бөгөөд мэдэхгүй ба чадахгүй гэх явдал огт үгүй болж гадаад дотоодын эзэрхэгийн савраас гарч, учрах зовлонгүй болж болохыг дан ганц бидний сэтгэлийн чин зориг мэднэ. Ташаагүй үнэн болохыг би батлан өгүүлнэ.||Autor = Д. Сүхбаатар|Quelle = Журмын нөхдөд хандаж хэлсэн үг}}

== Эшлэл ==
{{Notelist}}{{reflist}}

==Цахим холбоос==
{{commons|1=Category:Damdin Sükhbaatar|2=Дамдины Сүхбаатар}}

{{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}}
{{Navbox
|name  = Монголын Улсын баатрууд
|title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|bodyclass = hlist

|list1  = 
*[[Дамдины Сүхбаатар]]&lt;!-- (1936.02.21) --&gt;
*[[Хатанбаатар Магсаржав]]&lt;!-- (1936 он) --&gt;
*[[Шагдарын Гонгор]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Лодонгийн Дандар]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Цэндийн Олзвой]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Хорлоогийн Чойбалсан]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Сангийн Дампил]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дашийн Данзанваанчиг]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Самданжамцын Лхагвадорж]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Баянбалын Тэгшээ]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Ворошилов, Климент Ефремович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Хорлоогийн Дамба]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Титов, Герман Степанович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жадамбын Нэхийт]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Николаев, Андриян Григорьевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Беляев, Павел Иванович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Баясгалангийн Бадам]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жуков, Георгий Константинович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Чойн Дугаржав]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Даржаагийн Хаянхярваа]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Пунцагийн Чогдон]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Конев, Иван Степанович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Плиев, Исса Александрович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Судец, Владимир Александрович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Горбатко, Виктор Васильевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Түвдэнгийн Бор]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Бэгзийн Гиваан]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Рукавишников, Николай Николаевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дуламдоржийн Самдан]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дүгэрийн Гуулин]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Гомбын Цэнд]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Батын Дорж]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Федюнинский, Иван Иванович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Магсарын Жанчив]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Брежнев, Леонид Ильич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Косыгин, Алексей Николаевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Норпилийн Жамбаа]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Самдангийн Төмөрбаатар]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Мазимын Экей]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Бутачийн Цог]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жанибеков, Владимир Александрович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Коваленок, Владимир Васильевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Савиных, Виктор Петрович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дамдины Намнан]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Энхийн Шийлэг]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Ванчинжавын Шарав]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Түүвэйн Дүүдэй]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дугарын Гунгаа]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Ундрахын Доржпалам]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]]
&lt;/noinclude&gt;
[[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]]
[[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]]
{{DEFAULTSORT:Сүхбаатар, Дамдины}}
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]]
[[Ангилал:Ардын хувьсгал]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Хувьсгалч]]
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1893 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1923 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>quq9rchromwt56uh48co04fuxjl9ggm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872205</id>
      <parentid>872204</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T09:25:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>872205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40755" sha1="k13nx247gbm9i5ubk9ol0o2k0d7pgqv" xml:space="preserve">{{Ялгах|хүнийг|бусад [[Сүхбаатар (салаа утга)|Сүхбаатараас]]}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
|name =  Дамдины Сүхбаатар
|image = Sukhe-bator.jpg
|caption = Д.Сүхбаатар. 1920-1923 оны үеэр.
|birth_date = 1893 оны 2 сарын 2
|death_date = 1923 оны 2 сарын 20&lt;br&gt;(30 насалсан)&lt;ref name=&quot;мттт&quot;&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/627 Монголын түүхийн тайлбар толь]&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[Их хүрээ]]{{efn|(одоогийн [[Улаанбаатар]])}}, [[Ар Монгол]], [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин гүрэн]]
| death_place = [[Нийслэл хүрээ]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол]]
| resting_place = [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар]]
| citizenship = {{Flagicon|Богд Хаант Монгол Улс}} [[Богд Хаант Монгол Улс]]
| branch = {{Flagicon|Богд Хаант Монгол Улс}} [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс#Зэвсэгт хүчин|Богд хааны шадар цэрэг]]&lt;br /&gt;[[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Ардын журамт цэрэг]] 
| serviceyears = 1911–1923
| rank = [[БНМАУ-ын баатар цол|Улсын баатар]]
| office = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Цэргийн яамны сайд]]
| term_start = 1921 оны 7 сарын 11
| term_end = 1922
| predecessor = ''Албан тушаал бий болсон''
| successor = [[Хатанбаатар Магсаржав]]
| office1 = [[Ардын түр засгийн газар|Ардын журамт цэргийн Бүх цэргийн жанжин]]
| term_start1 = 1921 оны 3 сарын 13
| term_end1 = 1923 оны 2 сарын 20
| predecessor1 = ''Албан тушаал бий болсон''
| successor1 = [[Солийн Данзан]]
| battles = [[1918 оны байлдаан]], &lt;br /&gt;[[Ардын хувьсгал]]
{{bulleted list
| [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан]]
| [[Монгол дахь Зөвлөлтийн интервенц|Нийслэл хүрээг чөлөөлсөн нь]]
}}
| awards = «Монгол Улсын баатар»&lt;br /&gt;[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[:ru:Орден Красного Знамени|«Улаан тугийн одон»]]
}}
'''Дамдины Сүхбаатар''' (*[[1893 он]]ы [[2 сарын 2]]-нд төрсөн - [[1923 он]]ы [[2 сарын 20]]-нд нас барсан) нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монголын ардын нам, төрийг]] үүсгэн байгуулагчдын нэг, Төрийн зүтгэлтэн, Ардын засгийн газрын Цэргийн яамны сайд, бүх цэргийн жанжин байсан хүн юм.

== Товч намтар ==
* 1893.02.02-нд ядуу ард Дамдины гэр бүлд төрсөн. 15 настайдаа бичиг үсэг суржээ.
* 1911 онд цэргийн албанд орж, пулемёт сумийн даргаар ажилласан.
* 1918 онд эх орноо гаднын түрэмгийлэлээс чөлөөлөх дайнд оролцож баатар цолоор шагнагдав.
* 1919 оны Ардын хувьсгалын удирдагчдын нэг, оросын хувьсгалчидтай холбоо тогтооход онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн. 
* 1921.03.01-нд [[МАН|Монгол Ардын Намын]] анхдугаар Их хуралд төлөөлөгчөөр оролцжээ.
* 1921.11 сард [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д очиж хоёр улсын хоорондох найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурж, Зөвлөлтийн удирдагч Владимир Ильич Ленинтэй уулзав.
* 1922.07 сард Цэргийн яамны сайд, Бүх Цэргийн жанжнаар томилогдсон.
* 1923.02.20-нд 30 настайдаа таалал төгссөн. (Хорлогдож нас барсан гэж үздэг).

== Бага залуу нас ==
[[МАН|Монгол Ардын Нам]], [[Ардын түр засгийн газар|ардын засаг төрийг]] үүсгэн байгуулагчдын нэг, цэргийн жанжин, Монголын ард түмний гарамгай хүү Дамдины Сүхбаатар 1893 оны 2-р сарын 2-нд тэр үеийн Маймаа (одоогийн Амгаланбаатар) хотноо ядуу ард Дамдины гэрт төржээ. Д.Сүхбаатар багадаа харц ардын хүнд бэрх амьдралыг биеэр туулан, бусдад зарагдаж зах дээрээс мах үүрэх, мод түлээ зөөх, улаа нэхэх зэрэг ажил хийж ар гэрийнхээ ядуу амь зуулгад тусалдаг байв. Д.Сүхбаатарын балчир ахуйд ард олны хүүхдийг сурган хүмүүжүүлэх улсын сургууль байсангүй. Иймээс Д.Сүхбаатар бага насандаа сургуульд сурч чадсангүй. Харин эцэг нь хүүгээ эрдэм номтой хүн болгохыг хичээж 1907 онд гүн С. Жамъянд шавь оруулан [[монгол бичиг]], тоо заалгаж байв.

Д.Сүхбаатар 19 настайдаа 1912 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо Өргөгдсөн Монгол улсын]] цэргийн албанд дайчлагдан Хужирбулангийн цэргийн дарга нар бэлтгэх сургуульд амжилттай суралцаж пулемёт бууны сумангийн жагсаалын дарга болжээ. Д.Сүхбаатарт орчин үеийн цэргийн тактикаар хэрхэн байлдах, пулемёт буугаар хэрхэн буудах зэрэг цэргийн эрдмийг тэр үед Хужирбулангийн цэргийн сургуульд сургагч багшаар ажиллаж байсан [[Оросын эзэнт гүрэн|хаант Орос улсын]] цэргийн офицер, монголчуудын дунд &quot;сахалт&quot; хэмээн алдаршсан Васильев гэдэг хүн сайтар зааж сургасан ажээ. Энэ үеэр Д.Сүхбаатар [[Улаанбаатар|Их хүрээний]] ядуу ард Нэмэндэйн охин [[Сүхбаатарын Янжмаа|Янжмаатай]] айл гэр болжээ. Д.Сүхбаатар цэрэг эрстэй итгэмжит сайн нөхрийн ёсоор харилцаж, цэргийн эрдэм эзэмшихэд нь туслахыг туйлаа эрхэмлэдэг байлаа. Иймээс цэргүүд Д.Сүхбаатарыг чин сэтгэлээс хүндэлдэг байснаар үл барам түүний удирдлагаар тэмцэлд эрслэн босож байв.

Тухайлбал 1914 оны зун Хужирбулангийн цэргүүд хоолонд ялзарсан мах өгсний эсрэг шаардлага тавьж, эсэргүүцэн тэмцээд дийлж байжээ. Д.Сүхбаатар Богд хаант Монгол улсын цэргийн албанд зүтгэж байхдаа улс орныхоо тусгаар тогтнолыг харийн дайснаас хамгаалсан тулалдаанд хэдэнтээ оролцож гарамгай гавьяа байгуулж явжээ.

== Нийгмийн бүтээн байгуулалт ==
[[Зураг:YanjmaaAndSukhbaatar.jpg|thumb|200px|Д.Сүхбаатар ба түүний гэргий [[Сүхбаатарын Янжмаа|Янжмаа]]. 1923 он.]]

Д.Сүхбаатар олон хошуу нутгаас дайчлагдан ирсэн ядуу залуусын хамт цэргийн алба хааж байхдаа гадаадын булаан эзлэгчдийн дарлал доромжлолыг үл зөвшөөрч, тэрхүү зовлон зүдгүүрээс улс орноо хэрхэн ангижруулах арга замыг сүвэгчлэн эрэх болжээ. Д.Сүхбаатарын үзэл бодолд нийслэл Хүрээнд ажиллаж байсан монголын тэргүүний сэхээтэн [[Солийн Данзан]], [[Догсомын Бодоо]] болон нийслэл Хүрээний орос хэвлэлийн газар ажиллаж байсан М. И. Кучеренко, Я. В. Гембаржевский нарын зэрэг оросын хувьсгалчид их нөлөө үзүүлж тэдэнтэй нягт холбоо тогтоон ажиллах болжээ.

Д.Сүхбаатар 1918 оноос эхлэн Нийслэл хүрээний Монгол хэвлэлийн хороонд үсэг өрөгчөөр ажилласнаар тус орны гадаад дотоод байдал, засаг төрийн бодлоготой нэлээд тодорхой танилцах бололцоотой болжээ. Орос оронд болсон [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалын]] үзэл санаагаар зоригжсон ард ангийн тэргүүний хүмүүс улс орныхоо тусгаар тогтнолыг Хятадын түрэмгийлэн эзлэгчдээс хамгаалахын тулд өөрсдийн хүчийг хамтатган, нэгэн байгууллагад нэгдэхийн чухлыг ойлгож зорилго нэгт хань нөхдөө эрэлхийлж байжээ.

1919 оны 10-р сард нийслэл Хүрээг [[Гамин цэрэг|Хятадын гамин цэрэг]] [[Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл|түрэмгийлэн эзэлж]] Богд хаант монгол төрийг устгаж монгол цэргийн зэвсгийг хурааж [[Богд хаан|Богд хааныг]] гэрийн хорионд оруулж улс орны байдал хүнд хэцүү болов. Тэр үеийн монголын төрийн зүтгэлтнүүд, лам хувраг, ард иргэд хятадын гамин цэргийн түрэмгийлэлд ихэд дургуйцэж тусгаар тогтносон Монгол улсаа дахин сэргээх арга замыг эрэлхийлж байв. 

Үүний илрэл нь Нийслэл хүрээнд Бодоо, Данзан нарын анх байгуулсан Хүрээний ба Консулын гэсэн эх оронч хоёр нууц бүлэг үүссэн явдал байв. Д.Сүхбаатар эх оронч нууц бүлгийг санаачлан байгуулагчдын нэг байв. 1920 оны 6 дугаар сарын 25-нд хоёр бүлгийн хамтарсан хурал болж, тус хоёр бүлгийг нэг байгууллага болгон нэгтгэж “[[Монгол Ардын Нам]]” гэж нэрлэхээр тогтжээ. Энэ хурал дээр Д. Сүхбаатар хэлэхдээ: {{Эшлэл|Манай намын нөхөд эв санаа нэгтэй, сахилга бат сайтай, нийтийн төлөө үнэнчээр зүтгэхдээ амь бие үл хайхрах, өөрсдийн нууцыг бусдад задруулахгүй гэж нэг намд багтсан нэгэн тангаргатан болох бидэнд хатуугаар сахиж явах нэг тангараг заавал байх хэрэгтэй |Autor = Д. Сүхбаатар
|Quelle = Намын бүлгүүдийн хамтарсан хуралд хэлсэн үг}} гэжээ.

Тэрхүү тангараг нь тус эх оронч байгууллагын дагаж мөрдөх мөрийн хөтөлбөр “Намын хүмүүсийн дагаж явах тангаргийн бичиг” байсан юм. Нууц хоёр бүлгийн дотор янз бүрийн үзэл санаатай хүмүүс оролцсон учир тэд ард түмний тэмцлийн зорилгыг өөр өөрөөр ойлгож байв. Нууц бүлгийн хамгийн гол зорилго бол эх орноо хятадын түрэмгийлэгчдээс чөлөөлөх явдал байлаа.
1920 оны хавар Д.Сүхбаатар хэдийгээр эцэг нь хүнд өвчтэй байсан боловч арга буюу орхин гэр орноо зарж хөл залгах унаа бэлдээд ард түмний их хэргийн төлөө Зөвлөлт Орос улсын зүг зорьжээ. Ийнхүү явахынхаа өмнө тэмцэл, үйл ажиллагааныхаа гол шугамыг тодорхойлж өөрийн эцэгт {{Эшлэл|Миний бие, амь биеийг хайрлахгүй ард түмний эрх чөлөөг мандуулах үйл хэрэгт оролцон зүтгэхээр шийдвэрлэсэн |Autor = Д. Сүхбаатар}} гэж хэлж байв. Хятадын гамин цэргүүд монгол-оросын хилийг чандлан сэргийлж байснаас болж Д. Сүхбаатар энэ удаа хил нэвтэрч амжаагүй бөгөөд харин 1920 оны зун хоёр дахь удаагийн явалтаар зорилгоо биелүүлж чадсан юм. Тэд [[Эрхүү]] хотноо [[Коминтерн|Коминтерний]] Дорно Дахины нарийн бичгийн дарга нарын газрын удирдах ажилтан нартай удаа дараа учирч Монгол Ардын Намын нэрийн өмнөөс Зөвлөлт орос улсын засгийн газарт хандан тусламж гуйх тухай бичиг үйлдэж түүндээ хувьсгалт байгууллагаас нэн даруй гүйцэтгэх чухал асуудлыг тодорхойлон бичжээ. Зөвлөлт Орос улсад очсон ардын намын Данзан, Лосол, Чагдаржав нар [[Омск|Омскоор]] дамжин [[Москва]] хот орж тэнд Зөвлөлт Оросын ГЯЯ-ны сайд [[Георгий Чичерин|Георгий Чичеринтэй]] уулзжээ. Харин Д. Сүхбаатар, Х. Чойбалсан нар бэлтгэл ажлаа хангах зорилгоор Эрхүү хотод үлджээ. Ардын намынхан Орос улсад очоод улс орноо хятадын цэргээс чөлөөлөхийн тулд зэвсэг гуйж оронд нь зөвлөлт засгийг улс орондоо тогтоох тохиролцоо хийсэн гэдэг. Гэвч сүүлдээ зөвхөн зэвсэг гуйх бус, улаан орос цэрэг гуйх болсон нь тусгаар тогтнолооо дөнгөж олоод байсан Богд хаант Монгол улсын хувьд тусгаар тогтнолоо алдах аюул болно гэдгийн тэр үед хэн ч яахин мэдэх билээ.

=== Ардын хувьсгал ===
{{Гол|Ардын хувьсгал}}
1921 оны 2-р сарын 24-ний өдөр хаант Орос цэргийн жанжин, азийн морин дивизийн командлагч, хошууч генерал [[Барон Унгерн фон Штернберг]] гамин цэргээс монголыг чөлөөлөх зорилгоор дүн өвлийн хүйтэн цагт нийслэл Хүрээ рүү довтолж, арван мянган хятад цэргийн эсрэг мянга хүрэхгүй цөөн цэрэгтэйгээр зоригтой тулалдаж Богд хааныг гамин цэргийн гэрийн хорионоос чөлөөлж нийслэл Хүрээг гамин цэргээс чөлөөлөв. [[Богд хаан]]&lt;nowiki/&gt;ыг дахин хаан ширээнд залж Монгол улс дахин тусгаар тогтнолоо сэргээв. Богд хаан монголын тусгаар тогтнолыг дахин сэргээсэн гавьяатай Барон Унгернд Улсыг мандуулагч их баатар цол олгов. Барон Унгерн удалгүй өмнө зүг довтолж Чойрт байрлаж байсан гамин цэргийг ялж 1921 оны дөрөвдүгээр сар гэхэд монголын нутгийг хятадын гамин цэргээс бүрэн чөлөөлөв. Харин нийслэл Хүрээнээс Барон Унгерний цэрэгт ялагдаж зугтаасан гамин цэрэг Оросын нутгаар дамжиж зугтаахаар хойд зүгт явж [[Хиагт]] хотод бүгсэн байлаа. Энэ үед Д. Сүхбаатар монголын дотоод дахь бодит байдлыг мэдэж, ард түмнийг дарлал зовлонгоос бүрэн ангижруулах их хэргийг эхлэх цаг нэгэнт болсон гэж үзээд намын анхдугаар их хурлыг яаралтай хуралдуулж, монголын ард түмний хувьсгалт тэмцлийг зохион байгуулж удирдах улс төрийн дайчин байгууллага МАХН-ыг жинхэнэ ёсоор байгуулах бүх бэлтгэл ажлыг шууд гардан удирдсан юм.
[[Файл:Mongolian Revolutionaries.jpg|left|thumb|274x274px|Д.Сүхбаатар ардын намын бусад гишүүд, Оросын төлөөлөгч нарын хамт. 1921 он.]]
Үүний хамт намын бодлогыг олон түмэнд таниулах, ухуулах хуудас болон намын анхны дайчин хэвлэл “[[Монголын үнэн]]” сониныг хилийн чанадад хэвлүүлэн монгол нутагт нууцаар нэвтрүүлэх, партизан цэрэг элсүүлэх зэрэг асар их ажлыг зохион байгуулж байв. 1921 оны 2-р сарын есөнд болсон хувьсгалчдын зөвлөлгөөнөөр ардын журамт цэргийг байгуулах ажлыг түргэтгэх, зэвсэгт тэмцэлд идэвхтэй бэлтгэх зорилгын үүднээс Д. Сүхбаатарыг журамт цэргийн жанжнаар томилсон байна. 1921 оны 3-р сарын 1-3 ны өдөр хуралдсан Монгол Ардын Намын анхдугаар их хурал Монгол орны улс төрийн байдлын тухай хэлэлцэж, намын Хөтөлбөрийг батлан бүх ард түмний зэвсэгт бослогыг бэлтгэн явуулах, [[Монголын Ардын Арми|Ардын журамт цэргийн]] штаб байгуулах, Монгол Ардын Намын Төв Хороог сонгон нам байгуулах тухай асуудал хэлэлцжээ.

Их хурал Ардын журамт цэргийн жанжнаар Д. Сүхбаатарыг томилсон юм. 1921 оны 3-р сарын 13-нд [[Дээд Шивээ]] хотноо “Монгол Ардын засгийн хэргийг бүгд түр захиран шийтгэх газар” гэдэг нэртэйгээр Монгол [[Ардын түр засгийн газар|Ардын Түр засгийн газрыг]] МАН-ын удирдлагаар байгуулсан байна. Түүний бүрэлдхүүнд Д. Сүхбаатар оржээ. 1921 оны 3-р сарын 18-ны шөнө Хиагт хотноо бүгж байсан гамин цэргийн гол хүчийг бут цохиж Хиагт хотыг гамин цэргээс чөлөөлж ард түмний зэвсэгт бослогын том ялалт, ардын хувьсгалын эхлэлт болжээ. Монголд ийнхүү хоёр засгийн газар байгуулагдав. Нэг нь саяхан дахин сэргээн байгуулагдсан хууль ёсны Богд хаант Монгол улсын Засгийн газар, нөгөө нь Дээд Шивээ хотноо байгуулагдсан Монгол Ардын Түр засгийн газар байлаа.
[[Файл:Sukhbaatar and Choibalsan.jpg|thumb|234x234px|Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан ба В.А.Хува, 1921 он.]]
Хиагтыг хятадын гамин цэргээс чөлөөлөх тэмцэлд Д. Сүхбаатарын зохион байгуулах ур чадвар улам тодорч чин зоригт авьяаслаг жанжин болохоо илтгэн харуулсан юм. Д. Сүхбаатараар удирдуулсан ардын журамт цэрэг болон Нейман, [[Пётр Щетинкин|Пётр Щетинкинаар]] удирдуулсан [[Улаан Арми|улаан армийн]] олон мянган орос цэргүүд 1921 оны 7-р сарын 6-нд Нийслэл Хүрээнд орж ирэв. 1921 оны 7-р сарын 8-ны өдөр МАН-ын төв хорооны өргөтгөсөн хурал болж хууль ёсны Богд хаант монгол төрийг халж, засгийн бүх эрхийг Ардын түр засгийн газарт шилжүүлэхээр шийдвэрлэжээ. 1921 оны 8-р сарын 10-нд Богд хаант Монгол улсын засгийн газрыг татан буулгаж, Ардын түр засгийн газрыг өргөтгөн Ардын байнгын засгийн газар болгон байгуулж Ардын засгийн анхны Ерөнхий сайдаар Д.Бодоог томилж, Д. Сүхбаатарыг Ардын засгийн газрын [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Цэргийн яамны]] тэргүүн сайд бөгөөд Бүх цэргийн жанжнаар томилжээ.

1921 оны 8-р сарын 11-нд тусгаар тогтносон Монгол улсыг байгуулсан тухай түмэнд тунхаглан зарлажээ. 1921 оны 11-р сард байгуулагдсан Монгол Зөвлөлтийн ард түмний найрамдлын хэлэлцээр бол их бага үндэстний хооронд жинхэнэ тэгш эрх, бие биеэ хүндэтгэх, харилцан туслах зарчмын үндсэн дээр байгуулагдсан олон улсын ач холбогдол бүхий түүхэн бичиг баримт мөн юм. Гэвч цаашид дөнгөж байгуулагдсан Ардын нам засаг Коминтерний тулгалтад орж хүнд хэцүү байдалд орж байлаа. Удалгүй Коминтерний шахалтаар ардын засгийн ерөнхий сайд, бусад сайд нар төдийгүй хуучин Богд хаант төрийн зүтгэлтнүүд, лам хутагт хувилгаад нарыг ямар ч үндэслэлгүй цаазаар авах хорт ажиллагаа эхэлсэн юм. Ардын засгийн анхны ерөнхий сайд Бодоо улс орноо Англи, Япон улсын адил хэмжээт эрхт хаант засаглалтай Үндсэн хуульт улс байгуулах төлөвлөгөөтэй байсан боловч 1922 онд амь насаа алдсан юм.

Гэвч эцэстээ Монгол улс Коминтерний заавраар зөвлөлтийн загвараар байгуулсан улс болох нь тодорхой болсон юм. 1922 онд Цэргийн жанжин Д. Сүхбаатарын тушаалаар Монгол улсын Ерөнхий сайд байсан Д.Бодоо, Д.Чагдаржав болон Богд хаант төрд зүтгэж байсан бусад 15 түшмэдийг Шар хаданд цаазлан хороожээ. Д.Сүхбаатар 1923 онд үл мэдэгдэх шалтгаанаар нас баржээ. 1924 онд Ардын намын анхны дарга, Сангийн сайд [[Солийн Данзан]] цаазаар авхуулжээ. Энэ бүх хорт ажиллагааны цаана Коминтерний төлөөлөгч [[Элбэгдорж Ринчино]] байсан хэмээн түүхчид үздэг.

== Нас барсан нь ==
[[Файл:SukhbaatarSquare.jpg|thumb|right|Түүний нэрээр нэрлэгдсэн [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Баруун-Урт|Баруун-Урт хот]] дахь Сүхбаатарын талбай|335x335px]]
Монгол Ардын Нам төрийг үндэслэн байгуулагчдын нэг, улсын баатар, цэргийн жанжин Д.Сүхбаатар ийнхүү нам ард түмнийхээ үйл хэрэгт зүтгэхийн үлгэрийг үзүүлж Ардын хувьсгалын ололтыг хамгаалан тэмцсээр 1923 оны 2-р сарын 20-нд таалал төгсчээ. Энэ цаг үе их ээдрээтэй хүнд хэцүү цаг үе байлаа. Ардын хувьсгал ялаад дөнгөж ганц жилийн дараа 1922 онд Монгол улсын Ерөнхий сайд Д.Бодоо болон Чагдаржав, [[Да лам Пунцагдорж]] нарыг ямар ч үндэслэлгүй, ямар ч шүүхгүйгээр шууд буудан хороов. Дараа нь ардын засгийн сайд, ардын намын анхны дарга С.Данзанг ямар ч үндэслэлгүй буруутган цаазаар авав. 

Түүхчид Д.Сүхбаатарын нас барсан шалтгааныг хоёр янзаар тайлбарладаг. Нэг таамаглал нь Хүрээнд байрлаж байсан оросын улаан цэргүүд нийслэл Хүрээнд хүн алж хүрээ талж, хүчирхийлэл үйлдэж байсан тул Д.Сүхбаатар Монголд орж ирсэн оросын улаан цэргийн тоог 500 болтол нь цөөрүүлэх санал гаргасан нь оросын улаан комиссаруудын дургүйг хүргэж тэд Сүхбаатарт эм хэмээн хортой үрэл өгч хөнөөсөн гэдэг таамаг байдаг. Нөгөө таамаглал нь ханиад хүрч, хатгаа аваад хүндэрсний улмаас нас барсан гэж үздэг. Аль ч таамаг нь албан ёсоор батлагдаагүй бөгөөд Монголын зарим уран сайхны кинонууд дээр хорлогдож нас барж буйгаар дүрслэн гардаг. Тэрхүү социализмын нэг үзэл суртал ноёрхсон цаг үеийн кинонууд дээр Богд гэгээнтэн нэгэн ламаар дамжуулан Сүхбаатарт эм гээд хортой үрэл өгч хөнөөсөн гэдэг нь огт худал гүтгэлэг юм. Богд гэгээн Сүхбаатар хоёр эртнээс Хужир булангийн сургууль төгсөж Богд хаант Монгол төрийн цэргийн бага дарга байх цагаас нь эхлэн найрсаг дотно харилцаатай байсан гэдэг. Д. Сүхбаатар насан эцэслэхийнхээ өмнө {{Эшлэл|Эрхэм нөхөд та бүхэн одоогийн явуулан буй намын бодлого ба засгийн хэрэг явдлыг уг зорилгод нийлүүлж, ард түмний эрх чөлөөг мандуулж, аливаа дотоод, гадаадын эзэрхэг харгисуудын гар савраас ангижруулан ард түмнийг асран хамгаалах гэгээн замыг удирдан жолоодохыг эрхэмлэ! Миний бие алтан амийг алдавч ариун санаат нөхөд минь залгамжилж, элдэвт хичээн зүтгэж ардын төрийг мандуул! 
|Autor = Д. Сүхбаатар
|Quelle = гэрээслэл}} хэмээн гэрээсэлжээ. Улаантнууд түүнийг нас барснаас хойш элдэв худал домог зохиож, нам төрийг үндэслэгч суут ард түмний удирдагч байсан мэтээр хэт дөвийлгөж байсан. Тэр туурга тусгаар Монгол улсынхаа төлөө зүтгэсэн эрэлхэг зоригтой цэргийн жанжин байсан.  

[[Файл:5 Tögrög - recto 1941.png|250px|thumb|1941 оны Монгол улсын 5 төгрөгийн тэмдэгт. Баруун талд Сүхбаатарын гэрэл зураг байна.]]
== Шигтгээ ==
1922 онд Сэцэн хан аймгийн Ёст бэйс Доржжавын хошууны бүх хүний нэр, овог, нас, өрх ам, малын тоог тодорхойлсон бүртгэлээс...

Сайд жанжин Сүхбаатар, ургийн овог Хайс, нас 28. Өрх 3. Лам Дэндэв нас 33, хар Рэнчин нас 31 /зарим номонд Аранжин гэж ташаарсан нь буй/, хөвгүүн Төмөр нас 3, эх Ханджав нас 62, ноёхон Янжин нас 30, эм Мандал нас 35, хүүхэн Долгор нас 21, Оюун 6 настай, ам 9. Адуу 11, үхэр 10, хонь 10 гэж бүртгэгдсэн байна. 

== Урлагийн бүтээлүүд ==
* [[Сүхбаатар (кино)]]. Уран сайхны кино
* [[Мандах нарны туяа]]. Уран сайхны кино
* [[Долоон бурхан харвадаггүй]]. Уран сайхны кино зэрэг олон бүтээлүүд бий

== Түүнчлэн үзэх ==
* [[Ардын хувьсгал]]
* [[Монгол Ардын Нам]]
* [[Анхны долоо]]

== Гадаад орнууд дахь дурсгал ==
[[Файл:A memorial plaque dedicated to Damdiny Sukhbaatar in Moscow.jpg|thumb|[[Орос|ОХУ]]-ын нийслэл [[Москва]] хотын «Метрополь» зочид буудлын хананд Д.Сүхбаатарт зориулсан дурсгалын самбар. 2009 он.]]

=== ОХУ-д: ===

* Сүхбаатарын нэрээр : ЗХУ-ын Эх орны дайны үед 112 дугаар Улаан тугийн одонт танкийн бригадын &quot;[[Хувьсгалт Монгол танкийн бригад|Хувьсгалт Монгол]]&quot; /Революционная Монголия/ танкийн цувааны Т-34 , сүүлд Владимир хотод байралдаг ОХУ-ын Зэвсэгт хүчний — ''44 дүгээр Бердичевын гвардийн танкийн хороо.'' 
* [[Москва]] хотын «Метрополь» зочид буудлын хананд Д.Сүхбаатарт зориулсан дурсгалын самбар байдаг. 
* Хиагт хотод Сүхбаатарын гэр музей байдаг. 
* '''''Д.Сүхбаатарын нэрээр дараах хотуудын гудамжийг нэрлэсэн байна''''':
** [[Барнаул]] хот
** [[Эрхүү]] хот
** [[Курган]] хот
** Эрхүү мужийн Ново-Ленино хот
** [[Улаан-Үд]] хот
** Новоя-Курба хот /Буриадын Заиграевский дүүрэг/ 
** [[Элст|Элстэй]] хот

=== Киргиз Улс: ===

* [[Бишкек]] хот

=== Казахстан Улс: ===

* [[Алматы]] хот
* [[Тараз]] хот
* [[Шымкент]] хот

==Журмын нөхдөд хандаж хэлсэн үг==
{{Эшлэл|Манай цөөн ядуулаг Монгол улс, энэ зүйл их хэргийг оролдон тэнгэрийн дор, дэлхийн дээр эрдэмтэн хүний биеийг олж төрсөн нь гайхамшиг зохиол, эхийн хэвлийгээс гарч нялх нялзрайгаас эцэг эхийн хүмүүжүүлэн тэжээх, асралд дэгжиж өдрийг түлхэн өссөөр бие тэгшрэн, санаа олж хүмүүжсэний хойно, хэдий мэргэн, мунхаг адилгүй хүчирхэг буурай өөр боловч, аливаа хүн сурах чиглэлийг эрхэм болговол хандах зүг өвсбээн /аяндаа/ тогтоно. Эв санал нэгдвэл орчлонгийн түмэн бодисыг гийгүүлэн авч хүчтэнийг хураан чадна. Түүнчлэн бидний улс эв саналыг нэгтгэн нийт нэгэн хүчийг нийлүүлэн нэгэн зэргээр зориглон хөдөлбөл үл хүрэх газаргүй бөгөөд мэдэхгүй ба чадахгүй гэх явдал огт үгүй болж гадаад дотоодын эзэрхэгийн савраас гарч, учрах зовлонгүй болж болохыг дан ганц бидний сэтгэлийн чин зориг мэднэ. Ташаагүй үнэн болохыг би батлан өгүүлнэ.||Autor = Д. Сүхбаатар|Quelle = Журмын нөхдөд хандаж хэлсэн үг}}

== Эшлэл ==
{{Notelist}}{{reflist}}

==Цахим холбоос==
{{commons|1=Category:Damdin Sükhbaatar|2=Дамдины Сүхбаатар}}

{{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}}
{{Navbox
|name  = Монголын Улсын баатрууд
|title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]]
|state = {{{state|autocollapse}}}
|bodyclass = hlist

|list1  = 
*[[Дамдины Сүхбаатар]]&lt;!-- (1936.02.21) --&gt;
*[[Хатанбаатар Магсаржав]]&lt;!-- (1936 он) --&gt;
*[[Шагдарын Гонгор]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Лодонгийн Дандар]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Цэндийн Олзвой]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Хорлоогийн Чойбалсан]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Сангийн Дампил]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дашийн Данзанваанчиг]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Самданжамцын Лхагвадорж]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Баянбалын Тэгшээ]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Ворошилов, Климент Ефремович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Хорлоогийн Дамба]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Титов, Герман Степанович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жадамбын Нэхийт]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Николаев, Андриян Григорьевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Беляев, Павел Иванович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Баясгалангийн Бадам]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жуков, Георгий Константинович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Чойн Дугаржав]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Даржаагийн Хаянхярваа]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Пунцагийн Чогдон]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Конев, Иван Степанович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Плиев, Исса Александрович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Судец, Владимир Александрович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Горбатко, Виктор Васильевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Түвдэнгийн Бор]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Бэгзийн Гиваан]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Рукавишников, Николай Николаевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дуламдоржийн Самдан]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дүгэрийн Гуулин]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Гомбын Цэнд]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Батын Дорж]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Федюнинский, Иван Иванович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Магсарын Жанчив]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Брежнев, Леонид Ильич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Косыгин, Алексей Николаевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Норпилийн Жамбаа]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Самдангийн Төмөрбаатар]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Мазимын Экей]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Бутачийн Цог]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жанибеков, Владимир Александрович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Коваленок, Владимир Васильевич]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Савиных, Виктор Петрович]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дамдины Намнан]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Энхийн Шийлэг]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Ванчинжавын Шарав]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Түүвэйн Дүүдэй]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Дугарын Гунгаа]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
*[[Ундрахын Доржпалам]]&lt;!-- (1979 он) --&gt;
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]]
&lt;/noinclude&gt;
[[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]]
[[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]]
{{DEFAULTSORT:Сүхбаатар, Дамдины}}
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]]
[[Ангилал:Ардын хувьсгал]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Хувьсгалч]]
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1893 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1923 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>k13nx247gbm9i5ubk9ol0o2k0d7pgqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индонез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8249</id>
    <revision>
      <id>872155</id>
      <parentid>871858</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65741" sha1="i8yaf7vqmnrbgjsd8sommx880qxza2n" xml:space="preserve">{{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс
| common_name = Индонез
| native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}}
| image_flag = Flag of Indonesia.svg
| flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга &lt;br /&gt;(Сүлд)]]
| national_motto = &lt;br&gt;{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])&lt;br&gt;&quot;Олон янз байдалд эв нэгдэл&quot;
| other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}&lt;br /&gt;(Таван зарчим) 
| other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал:
| national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}&lt;br /&gt;&quot;Их Индонез&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital = [[Жакарта]]
| largest_city = [[Жакарта]]
| coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}}
| languages_type = Албан ёсны хэл
| languages = [[Индонез хэл]]&lt;!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--&gt;
| languages2_type = Орон нутгийн хэл
| languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;/&gt;
| ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]&lt;ref name=&quot;BPS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;
| religion_year = 2018
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], &lt;br&gt;болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}}
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;RELIGION&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Индонезчүүд‎]]
| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1 = [[Прабово Субианто]]
| leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}}
| leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]]
| leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}}
| leader_name3 = [[Пуан Махарани]]
| leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}}
| leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]]
| legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ)
| upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ)
| lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ)
| sovereignty_type = Тусгаар тогтнол
| sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])&lt;!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --&gt;
| established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]]
| established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он
| established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]]
| established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он
| area_km2 = 1,904,569&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 14
| area_sq_mi = 735,358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 
| area_data2 = 4.85
| population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 270,203,917&lt;ref name=&quot;2020census&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 4
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 143
| population_density_sq_mi = 371
| population_density_rank = 90
| GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&amp;sy=2020&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_rank = 7
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 98
| GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_rank = 16
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 112
| Gini = 37.9
| Gini_year = 2021
| Gini_change = increase &lt;!--/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.705
| HDI_year = 2021
| HDI_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 114
| currency = [[Индонез рупиа]] (Rp)
| currency_code = IDR
| time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]]
| utc_offset = +7 - +9
| date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ
| drives_on = зүүн
| calling_code = [[+62]]
| cctld = [[.id]]
}}

[[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu&lt;/ref&gt; [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. 

[[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. 

Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ.

Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,&lt;ref name=economist1&gt;{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Asia&quot;&gt;{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан.

== Нэр ==
Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot;&gt;{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}&lt;/ref&gt;  1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.&lt;ref name=&quot;JIAEA_1&quot;&gt;{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}&lt;/ref&gt; Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.&lt;ref name = &quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&amp;nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}&lt;/ref&gt; 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot; /&gt;. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ.

==Түүх==
[[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим &quot;[[Жава хүн]]&quot; гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}&lt;/ref&gt; Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. &quot;Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ&quot; гэх судалгаа байдаг.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7&lt;/ref&gt; М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 8–9&lt;/ref&gt; М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 15–18&lt;/ref&gt; Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4&lt;/ref&gt;

[[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]]
[[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] 
[[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 22–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 3&lt;/ref&gt; [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}&lt;/ref&gt; 

Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 3–14&lt;/ref&gt; Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 12–14&lt;/ref&gt; Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 22–24&lt;/ref&gt; Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ.

[[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.&lt;ref&gt;Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}&lt;/ref&gt; Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot;&gt;Ricklefs (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}&lt;/ref&gt; Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot;&gt;{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reid (1973), p. 30&lt;/ref&gt; Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.&lt;ref&gt;[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by &quot;Free Choice&quot;]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.&lt;/ref&gt;

Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг  эвлэрүүлэн намжааж байв.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 237–280&lt;/ref&gt; 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?&lt;ref&gt;{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}&lt;/ref&gt;), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 107–109&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290&lt;/ref&gt; Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.&lt;ref&gt;US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 163&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt; Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt;

[[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.&lt;ref&gt;{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}&lt;/ref&gt; 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}&lt;/ref&gt;  Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== Төр засаг==
[[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]]
Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.&lt;ref&gt;In 1998, 1999, 2000 and 2001&lt;/ref&gt; Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}&lt;/ref&gt; Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.&lt;ref&gt;(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&amp;nbsp;– The Executive Power, Art. 7.&lt;/ref&gt;

Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.&lt;ref&gt;{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')&lt;ref name=&quot;USSTATE&quot;&gt;{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}&lt;/ref&gt; 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.&lt;ref&gt;Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)&lt;/ref&gt; ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.&lt;ref&gt;Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== Орон нутаг ==
{{Индонезийн газрын зураг}}
Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. 
* I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай.
* II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна.
* III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''&lt;br&gt;гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. 

===33 муж===
Онцгой эрхтэй таван мужийг &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;-оор тэмдэглэв.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
'''[[Суматра]] арлын 10 муж'''
* [[Аче]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; (''Aceh'')
* [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'')
* [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'')
* [[Риау]] ''(Riau)''
* [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'')
* [[Жамби]] (''Jambi'')
* [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'')
* [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'')
* [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') 
* [[Лампунгг]] (''Lampung'')
'''[[Жава]] арлын 6 муж'''
* [[Жакарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Jakarta'')
* [[Бантен]] (''Banten'')
* [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'')
* [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'')
* [[Иогякарта|Иогякарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Yogyakarta'')
* [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'')
'''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж'''
* [[Бали]] (''Bali'')
* [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'')
* [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') 
{{Col-break}}

'''[[Калимантан]] арлын 4 муж'''
* [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'')
* [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'')
* [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'')
* [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'')
'''[[Сулавеси]] арлын 6 муж'''
* [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara)
* [[Горонтало]] (''Gorontalo'')
* [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'')
* [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'')
* [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'')
* [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'')
'''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' 
* [[Малуку]] (''Maluku'')
* [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'')
'''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж'''
* [[Өрнөд Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua Barat'')
* [[Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua'')
{{Col-end}}

==Газар орон==
[[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]]

[[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=536&amp;S=PPPWGT-PPPPC&amp;RequestTimeout=120&amp;CMP=0&amp;x=45&amp;y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}&lt;/ref&gt; Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot;&gt;{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}&lt;/ref&gt;

1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.&lt;ref name=&quot;ciarank&quot;&gt;{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population density&amp;nbsp;– Persons per&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}&lt;/ref&gt; Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot;&gt;{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}&lt;/ref&gt; Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

[[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]]
 
[[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&amp;rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}&lt;/ref&gt; Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж&lt;ref&gt;{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}&lt;/ref&gt;

Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.&lt;ref&gt;{{cite web
|title =About Jakarta And Depok
|work =University of Indonesia
|publisher =University of Indonesia
|url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|accessdate =24 April 2007
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|archivedate =4 Тавдугаар сар 2006
|url-status =live
}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Хүн ам==
:''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]''
[[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]]
2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}&lt;/ref&gt; жилд 1.9%-иар өсч байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&amp;catid=30:english-news&amp;Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}&lt;/ref&gt; Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot; /&gt; Жава аралд оршин суудаг.&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;/&gt; [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations&lt;/ref&gt;

Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title=&quot;Bahasa Indonesia&quot; and languages of Indonesia |work=UNIBZ&amp;nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}&lt;/ref&gt; Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}&lt;/ref&gt; Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад &quot;Индонез&quot; [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.&lt;ref name=&quot;RICKLEFS_256&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 256&lt;/ref&gt; Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.&lt;ref&gt;Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration &amp; Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team &amp; Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&amp;nbsp;KB}}&lt;/ref&gt; Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт&lt;ref&gt;Schwarz (1994), pp. 53, 80–81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237&lt;/ref&gt; зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.&lt;ref&gt;{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}&lt;/ref&gt; 

[[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;


Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.&lt;ref name=&quot;Yang&quot;&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}&lt;/ref&gt; 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.&lt;ref name=&quot;csi&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}&lt;/ref&gt; бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 28, 62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}&lt;/ref&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Индонез&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;5/'&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
[...]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Зүүлтийн тайлбар==
{{лавлах холбоос|3}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|Indonesia|Индонез}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Индонез| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>i8yaf7vqmnrbgjsd8sommx880qxza2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Словак хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8627</id>
    <revision>
      <id>872181</id>
      <parentid>872016</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T04:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12260" sha1="mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00" xml:space="preserve">{{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Словак хэл
| altname          = 
| nativename       = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}}
| pronunciation    = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}}
| states           = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &amp;#124; Покрајинска влада }}&lt;/ref&gt;
| ethnicity        = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]]
| speakers         = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая
| date             = 2011–2021
| ref              = e25
| speakers2        = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая&lt;ref name=e25/&gt;
| speakers_label   = Ярилцагчид
| script           = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])&lt;br/&gt;[[Словак брайл үсэг]]&lt;br/&gt;[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]])
| familycolor      = Энэтхэг-Европ
| fam2             = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]]
| fam3             = [[Слав хэлнүүд|Слав]]
| fam4             = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]]
| fam5             = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]]
| dia1             = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]]
| dia2             = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]]
| dia3             = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}&lt;/ref&gt;
| nation           = {{SVK}}&lt;br&gt;''{{EU}}''&lt;br&gt;{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| minority         = {{CZE}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &amp;#124; Vláda ČR }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;{{POL}}&lt;ref name=&quot;7th EFNIL&quot;&gt;{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{HUN}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--Not stated--&gt;|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{CRO}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ROM}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}&lt;/ref&gt; 
| agency           = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]]
| iso1             = sk
| iso2b            = slo
| iso2t            = slk
| iso3             = slk
| glotto           = slov1269
| glottorefname    = Slovak
| lingua           = 53-AAA-db &lt; [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]&lt;br/&gt;(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs)
| notice           = IPA
| map              = Idioma eslovaco.PNG
| mapcaption       = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}}
}}

'''Словак хэл'''  (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK.

Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. 

Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий.

Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг.

== Словак утга зохиолын хэл ==
Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]&lt;nowiki/&gt;тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. 

== Үгсийн сан ==
Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд  хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. 

== Дүрэм ==
Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй.

2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй.

== Аялга ==
Ерөнхийд нь 3 ангилж болно:

* Зүүн Словак аялга
* Төв Словак аялга
* Баруун Словак аялга

{{Словак хэлний цагаан толгой}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Wikipedia|sk}}

[[Ангилал:Словак хэл| ]]
[[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]]
[[Ангилал:Дан ганц хэл]]
[[Ангилал:Словакийн хэл]]
[[Ангилал:Чехийн хэл]]
[[Ангилал:Унгарын хэл]]
[[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]]
[[Ангилал:Сербийн хэл]]
[[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]]</text>
      <sha1>mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серена Уильямс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9028</id>
    <revision>
      <id>872143</id>
      <parentid>662314</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T23:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11707" sha1="kxie1tgvir0630usl81ptj0b2cff8fx" xml:space="preserve">{{short description|Америкийн теннисчин (1981 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс теннисчин
| name                          = Серена Уильямс
| fullname                      = Серена Жамека Уильямс
| image                         = Serena-Smiling-2020.png
| image_upright                 = .8
| caption                       = Уильямс [[2020 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|2020 оны АНУ-ын нээлттэйд]]
| country                       = {{USA}}
| residence                     = [[Палм Бич Гарденс, Флорида]], АНУ&lt;ref name=profile&gt;{{WTA|id=230234&lt;!-- was 9044 --&gt;|name=Serena Williams}}&lt;/ref&gt;
| birth_date                    = {{birth date and age|1981|9|26}}
| birth_place                   = [[Сагино, Мичиган]], АНУ
| height                        = {{convert|1.75|m}}&lt;ref name=profile/&gt;
| turnedpro                     = 1995 оны 10 сар
| retired                       = 2022–2026
| plays                         = Баруун гар (хоёр гараар арын цохилт)
| careerprizemoney              = [[Америк доллар|US$]]94,816,730&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf.|title=wtatennis.com|date=2019-04-29|access-date=2026-09-27|archive-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325162206/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf.|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| website                       = {{URL|https://www.serenawilliams.com}}
| singlesrecord                 = {{теннисийн амжилт|won=858|lost=156}}
| singlestitles                 = 73 (ерөнхий чансаанд 5-р байр)
| highestsinglesranking         = [[ЭТХ-ны чансааны нэгдүгээрт бичигдэж байсан эмэгтэй теннисчдийн жагсаалт|'''1''']] (2002 оны 7 сарын 8)
| currentsinglesranking         = 1221 (2026 оны 8 сарын 31)
| AustralianOpenresult          = '''А''' ([[2003 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2003]], [[2005 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2005]], [[2007 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2007]], [[2009 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2009]], [[2010 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2010]], [[2015 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2015]], [[2017 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2017]])
| FrenchOpenresult              = '''А''' ([[2002 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2002]], [[2013 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2013]], [[2015 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2015]])
| Wimbledonresult               = '''А''' ([[2002 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2002]], [[2003 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2003]], [[2009 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2009]], [[2010 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2010]], [[2012 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2012]], [[2015 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2015]], [[2016 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2016]])
| USOpenresult                  = '''А''' ([[1999 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1999]], [[2002 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2002]], [[2008 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2008]], [[2012 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2012]], [[2013 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2013]], [[2014 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2014]])
| Othertournaments              = yes
| GrandSlamCupresult            = '''А''' ([[Их Дуулгын Цом#Эмэгтэй 3|1999]])
| Olympicsresult                = '''А''' ([[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2012]])
| WTAChampionshipsresult        = '''А''' (2001, 2009, 2012, 2013, 2014)
| doublesrecord                 = {{теннисийн амжилт|won=193|lost=35}}
| doublestitles                 = 23
| highestdoublesranking         = [[ЭТХ-ны хосын төрлийн чансааг тэргүүлж байсан теннисчдийн жагсаалт|'''1''']] (2010 оны 6 сарын 21)
| currentdoublesranking         = 579 (2026 оны 8 сарын 31)
| AustralianOpenDoublesresult   = '''А''' ([[2001 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2001]], [[2003 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2003]], [[2009 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2009]], [[2010 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2010]])
| FrenchOpenDoublesresult       = '''А''' ([[1999 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|1999]], [[2010 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2010]])
| WimbledonDoublesresult        = '''А''' ([[2000 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2000]], [[2002 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2002]], [[2008 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2008]], [[2009 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2009]], [[2012 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2012]], [[2016 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2016]])
| USOpenDoublesresult           = '''А''' ([[1999 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|1999]], [[2009 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2009]])
| OthertournamentsDoubles       = yes
| OlympicsDoublesresult         = '''А''' ([[Теннис 2000 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|2000]], [[Теннис 2008 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|2008]], [[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|2012]])
| WTAChampionshipsDoublesresult = SF (2009)
| Mixed                         = yes
| mixedrecord                   = 27–4 (87.1%)
| AustralianOpenMixedresult     = F ([[1999 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1999]])
| FrenchOpenMixedresult         = F ([[1998 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1998]])
| WimbledonMixedresult          = '''А''' ([[1998 оны Вимблдоны АШТ – Холимог хос|1998]])
| USOpenMixedresult             = '''А''' ([[1998 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1998]])
| Team                          = yes
| FedCupresult                  = '''А''' ([[1999 оны Холбооны Цом|1999]]), 17–3
| HopmanCupresult               = '''А''' ([[2003 оны Хопманы Цом|2003]], [[2008 оны Хопманы Цом|2008]])
| medaltemplates-expand         = yes
| medaltemplates                = 
{{МедальСпорт|Эмэгтэйчүүдийн [[теннис]]}}
{{МедальУлс|{{USA}}}}
{{МедальТэмцээн|[[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}}
{{МедальАлт | [[2000 оны Зуны Олимп|2000 Сидней]] | [[Теннис 2000 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|Хос]]}}
{{МедальАлт | [[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]] | [[Теннис 2008 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|Хос]]}}
{{МедальАлт | [[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]] | [[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн  ганцаарчилсан|Ганцаарчилсан]]}}
{{МедальАлт | [[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]] | [[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|Хос]]}}
| module                        = {{Инфобокс хүн
|embed = yes
|signature = SerenaWilliamsSignature.png
}}
}}

'''Серена Жэймка Виллиамс''' ({{Lang-en|Serena Jameka Williams}}; 1981 оны есдүгээр сарын 26-нд төрсөн) нь [[АНУ]]-ын теннисчин эмэгтэй. 12 удаа [[Гранд Слэм (теннис)|Гранд Слэмийн]] ганцаарчилсан төрлийн аварга болж байсан бөгөөд [[Сиднейн олимп|Сидней]] болон [[Бээжингийн олимп]]уудад теннисний эмэгтэйчүүдийн хосолсон төрөлд алтан медаль хүртэж байсан. Тэрбээр дэлхийд бас нэгт жагсаж байсан өөр нэг эмэгтэй теннисчин [[Венус Виллиамс]]ын дүү юм. Эгч дүү Виллиамс нар [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Флорида]] муж улсын [[Палм Бич Гарденс]]эд Серенагийн сүйт хархүү рэп дуучин/продюсер М.Вайтын хамт амьдардаг. 


{{DEFAULTSORT:Виллиамс, Серена}}
[[Ангилал:АНУ-ын теннисчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Теннисний олимпын аварга]]
[[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>kxie1tgvir0630usl81ptj0b2cff8fx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Унгар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9091</id>
    <revision>
      <id>872184</id>
      <parentid>866689</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T05:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29408" sha1="bk2nqbfz5bvmnyj383x8iybzuzfbnbo" xml:space="preserve">{{short description|Европ дахь улс}}
{{about|улсын|хэрэглээг|Унгар (салаа утга)}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Унгар&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠤᠩᠭᠠᠷ|size=1em}}&lt;/span&gt;
| common_name            = Унгар
| native_name            = {{native name|hu|Magyarország}}
| image_flag             = Flag of Hungary.svg
| flag_type              = [[Унгарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of Hungary.svg
| symbol_type            = [[Унгарын төрийн сүлд|Сүлд]]
| symbol_width           = 50px
| national_motto         = 
| national_anthem        = {{native name|hu|&quot;[[Унгарын төрийн дуулал|Himnusz]]&quot;|italics=no}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|title=The Story Behind the Hungarian National Anthem|publisher=Jules S. Vállay|access-date=8 May 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075407/http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;({{Lang-mn|&quot;Төрийн дуулал&quot;}})&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;padding-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Hungarian national anthem, performed by the United States Navy Band (1997 arrangement).mp3]]&lt;/div&gt;
| image_map              = EU-Hungary.svg
| map_caption            = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=Европын Холбоо |subregion_color=ногоон |legend=EU-Hungary.svg}}
| capital                = [[Будапешт]]
| coordinates            = {{Coord|47|26|N|19|15|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Унгар хэл]]&lt;ref name=&quot;Flaw&quot; /&gt;
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
| 98.3% [[Унгарчууд‎]]
  | 3.2% [[Унгар дахь цыганууд|Цыганууд]]
  | 1.8% [[Унгарын германчууд|Германчууд]]
  | 0.4% [[Унгар дахь румынчууд‎|Румынчууд‎]]
  | 1% тунхаглаагүй&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;Унгарт хүмүүс олон угсаатан сонгож чадах тул нийлбэр нь 100% давж болно.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;census 2016&quot;&gt;{{cite book|last=Vukovich|first=Gabriella|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|title=Mikrocenzus 2016 – 12. Nemzetiségi adatok|trans-title=2016 microcensus – 12. Ethnic data|language=hu|work=Hungarian Central Statistical Office|location=Budapest|year=2018|access-date=10 January 2019|isbn=978-963-235-542-9}}&lt;/ref&gt;
 }}
| ethnic_groups_year     = 2022 тооллого
| religion_year          = 2011 тооллого
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;Census2011det&quot; /&gt;
| religion               = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |54.3% [[Христийн шашин|Христ]] |—39.0% [[Унгар дахь католик сүм|Католик]] |—11.8% [[Протестант урсгал|Протестант]] |—3.5% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] |18.2% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]] |0.3% [[Унгар дахь шашин шүтлэг|бусад]] |27.2% хариулаагүй}}
| demonym                = [[Унгарчууд‎]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Унгарын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Бака Андраш]]
| leader_title2          = [[Унгарын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Мадьяр Петер]]
| leader_title3          = [[Үндэсний Ассамблейн даргын жагсаалт (Унгар)|Үндэсний Ассамблейн дарга]]
| leader_name3           = [[Форстхоффер Агнеш]]
| legislature            = [[Үндэсний Ассамблей (Унгар)|Үндэсний Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Унгарын түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Унгарын гүнт улс]]
| established_date1      = 895&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia Americana: Heart to India|url=https://books.google.com/books?id=igzYAAAAMAAJ|volume=1|year=2006|publisher=Scholastic Library Pub.|isbn=978-0-7172-0139-6|page=581}}&lt;/ref&gt;
| established_event2     = [[Унгарын хаант улс|Христийн хаант улс]]
| established_date2      = 12 сарын 25, 1000 он&lt;ref&gt;University of British Columbia. Committee for Medieval Studies, [https://books.google.com/books?id=xV7xAAAAMAAJ Studies in medieval and renaissance history], Committee for Medieval Studies, University of British Columbia, 1980, p. 159&lt;/ref&gt;
| established_event3     = [[1222 оны Алтан бух]]
| established_date3      = 4 сарын 24, 1222 он
| established_event4     = {{nowrap|[[Мохачийн тулаан]]}}
| established_date4      = 8 сарын 29, 1526 он
| established_event5     = {{nowrap|[[Будагийн бүслэлт (1686)|Будаг чөлөөлөв]]}}
| established_date5      = 9 сарын 2, 1686 он
| established_event6     = {{nowrap|[[1848 оны Унгарын хувьсгал|1848 оны хувьсгал]]}}
| established_date6      = 3 сарын 15, 1848 он
| established_event7     = [[Австри-Унгар]]
| established_date7      = 3 сарын 30, 1867 он
| established_event8     = [[Трианоны гэрээ]]
| established_date8      = 6 сарын 4, 1920 он
| established_event9     = [[Унгарын түүх#Гуравдугаар бүгд найрамдах улс (1989 оноос)|Гуравдугаар бүгд найрамдах улс]]
| established_date9      = 10 сарын 23, 1989 он
| established_event10    = [[НАТО]]-д [[НАТО-гийн өргөтгөл#Вильнюсийн бүлгэм|нэгдэв]]
| established_date10     = 3 сарын 12, 1999 он
| established_event11    = [[Европын Холбоо]]нд [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|элсэв]]
| established_date11     = 5 сарын 1, 2004 он
| area_km2               = 93,030&lt;ref name=area&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|title=Hungary|publisher=CIA The World Factbook|access-date=27 March 2014|archive-date=12 Наймдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 108
| area_sq_mi             = 35,919 &lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 3.7&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |title=CIA World Factbook weboldal |access-date=3 June 2009 |archive-date=12 Наймдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = 9,678,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html|title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH)|website=www.ksh.hu|access-date=9 February 2022}}&lt;/ref&gt;||
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = 92
| population_density_km2 = {{#expr:9769526/93030 round 0}}
| population_density_sq_mi = {{#expr:9769526/35919 round 0}} &lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 78
| GDP_PPP                = {{increase}} $427 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOHU&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=944,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2024&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 54
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $43,907&lt;ref name=&quot;IMFWEOHU&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 42
| GDP_nominal            = {{increase}} $188 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOHU&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 58
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,385&lt;ref name=&quot;IMFWEOHU&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 57
| Gini                   = 28.3 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2020
| Gini_change            = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=eurogini&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.846 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021
| HDI_change             = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 46
| currency               = [[Унгарын форинт|Форинт]]
| currency_code          = HUF
| time_zone              = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset             = +1
| utc_offset_DST         = +2
| time_zone_DST          = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| date_format            = жжжж.сс.өө.
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Унгар дахь утасны дугаар|+36]]
| patron_saint           = [[Stephen I of Hungary|Saint Stephen]]
| cctld                  = [[.hu]]{{ref label|aaa|a}}
| footnote_a             = {{note|aaa}} [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг.
| today                  = 
}}
'''Унгар''' ({{lang-hu|Magyarország}}, ''Мажярорсааг''), албан ёсоор '''Унгар Улс''' нь [[Карпатын нам дор газар]]т орших [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]], [[Төв Европ|төв]] [[Европ]]ын [[улс]] юм. Хуурай газраар [[Австри]], [[Словак]], [[Украин]], [[Румын]], [[Серби]], [[Хорват]], [[Словени]] улсуудтай хиллэдэг. 2024 оны байдлаар 9,603,634 хүн амтай, 93,036 км² газар нутагтай улс. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Будапешт]]. 

Унгар улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[НАТО]], [[Европын Холбоо]] болон [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа Хөгжлийн Байгууллага|ЭЗХАХБ]]-ын гишүүн, [[Шенгений гэрээ|Шенгений гэрэнд]] нэгдсэн. [[Албан ёсны хэл]] нь [[Урал хэлний бүлэг|Урал хэлний бүлгийн]] [[Унгар хэл|унгар]] буюу мажяр хэл. Европын Холбооны 24 албан ёсны хэлний нэг боловч [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур]]т багтдаггүй.

== Түүх ==
235 оноос хойш Ромын эзэнт гүрэн бослого, өрсөлдөөн, эзэн хаадын хурдацтай өөрчлөлтөөс үүдэлтэй үймээн самууныг туулсан. Баруун Ромын эзэнт гүрэн 5-р зуунд герман овог аймгуудын нүүдэл, Карпийн шахалтын дор нуран унасан. Энэ үед Хүннү гүрнээс (370-469 он) Төв Европт олон нүүдэлчид ирсэн. Хүннү гүрний хамгийн хүчирхэг удирдагч нь [[Аттила хаан]] (434–453) байсан бөгөөд хожим Унгарын домогт гол дүр болсон хүн юм. Хүннү гүрэн задран унасны дараа Хүннү гүрний вассал байсан Зүүн Германы овог Гепидүүд Карпатын сав газарт өөрсдийн хаант улсаа байгуулсан нь Унгар байсан гэж үздэг. 

[[Кельтүүд|Кельт]] (НТӨ 450 оноос хойш) болон [[Эртний Ром|Ромын]] (НТӨ IX-IV зуун) үеэс хойш IX зууны сүүл үед мажааруудын удирдагч [[Арпад]] Унгар улсыг үндэслэн байгуулсан бөгөөд түүний гуч [[I Иштван]] 1000 онд [[Ром]]оос илгээсэн титмийг хүлээн авч хаан ширээнд суужээ. Унгарын Вант Улс дундаа бага сага тасалдалтай 946 жилийн турш оршин тогтносон. Зарим үед тус улс Өрнөдийн соёлын төвүүдийн нэг гэж тооцогдож байлаа. 

ХХ зуунд [[Унгарын хаант улс (1920–1946)]] залгаад дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа коммунист үе (1947-1989) тогтсон бөгөөд энэ үед гарсан [[1956 оны Унгарын хувьсгал]], 1989 онд Австритай залгаа хилээ нээж социалист орнуудын эвслийн бутралыг түргэсгэсэн зэрэг нь олон улсын анхаарлыг татсан юм. 

Одоо тус улс нь Парламентын Бүгд найрамдах засаглалтай (1989 оноос хойш). Өнөөдөр Унгар улс өндөр орлоготой эдийн засаг&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120630221216/web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html%23High_income World Bank Country Classification], 2007&lt;/ref&gt; болсон бөгөд зарим эдийн засгийн үзүүлэлтээрээ бүс нутагтаа тэргүүлдэг&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.amcham.hu/events/2008/20060326ICEG/Panel%201/Presentation_Retfalvi.pdf |title=PowerPoint bemutató&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=2008-09-14 |archive-date=2015-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914211037/http://www.amcham.hu/events/2008/20060326ICEG/Panel%201/Presentation_Retfalvi.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Тус улсын одоогийн зорилго нь [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-гийн стандартаар (тус улсын [[Хүний хөгжлийн индекс|ХХИ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://duihk.hu/fileadmin/user_upload/Dokumente/Wirtschaftsinfos/HU/Foerdermittel/2006-10-25_NFT2_en.pdf |title=Microsoft Word - NHDP_HU_NSRF_en_r1.doc&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=2008-09-14 |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527200119/http://duihk.hu/fileadmin/user_upload/Dokumente/Wirtschaftsinfos/HU/Foerdermittel/2006-10-25_NFT2_en.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; дэлхийд 36-д орох бөгөөд улам бүр өссөөр байгаа билээ) хөгжингүй улс болоход оршино.

Унгар нь сүүлийн арван жилд дэлхийн хамгийн их жуулчид очдог 15 газрын нэг байсан&lt;ref&gt;[http://index.hu/gazdasag/vilag/szmturizm07/ Index - Miért menjünk Magyarországra? Miért menjünk Szlovákiába?&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mth.gov.hu/download.php?ctag=download&amp;docID=185 |title=Archive copy |access-date=2008-09-14 |archive-date=2007-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423123629/http://www.mth.gov.hu/download.php?ctag=download&amp;docID=185 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Нийслэл [[Будапешт]] хот нь дэлхийн хамгийн үзэсгэлэнтэй хотуудын нэг гэж тооцогддог&lt;ref&gt;http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/400bis.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldheritagesite.org/sites/budapest.html Будапешт Дунай мөрний эрэг, Буда цайз, Андрасси өргөн чөлөөний хамт Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн - Зураг, мэдээлэл, аялал жуулчлалын сурвалжилгууд&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;. Тус улсад дэлхийн хоёр дахь том халуун  [[Хэвиц нуур]], Төв Европын хамгийн том [[Балатон нуур]], Европ дахь хамгийн том байгалийн хээр байдаг.

== Хүн ам ==
2024 оны байдлаар Унгарын хүн ам 9,603,634 байв. Хүн амын дийлэнх нь унгарууд (8,314,029 буюу 2011 оны хүн амын 83.7%) юм.

2011 оны хүн амын тооллогоор (хүмүүс гарал үүслээ олон үндэстнээр зааж болох тул эцсийн тооллого 100%-иас давсан) Унгарын хамгийн чухал үндэсний цөөнх нь германчууд (29,647 буюу 0.3%), цыганууд (131,951 буюу 1.3%), румынчууд (26,345 буюу 0.3%), словакууд (26,345 буюу 0.3%), хорватууд (23,561 буюу 0.2%), сербичүүд (0.2%) юм. Судалгаанд оролцогчдын 1,455,883 нь (тухайн үеийн хүн амын 14.7%) гарал үүслээ заагаагүй байна.

Хөрш зэргэлдээ орнуудад, ялангуяа Словак, Украин, Румын (Трансильвани), Серби (Воеводина), Хорват зэрэг улсуудад Унгарын томоохон нийгэмлэгүүд байдаг.

Унгарын томоохон хотууд — [[Дебрецен]], [[Сегед]], [[Мишкольц]], [[Печ]] болон бусад. 

== Төрийн тогтолцоо ==
Унгар бол парламентын Бүгд найрамдах улс юм. Хууль тогтоох байгууллага нь ард түмнээс 4 жилийн хугацаатай сонгогддог Төрийн чуулган ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Országgyűlés'')  юм. Төрийн тэргүүн Ерөнхийлөгч нь Төрийн чуулганаар 5 жилийн хугацаатай сонгогддог (''elnök'') юм. Гүйцэтгэх засаглал нь Унгарын Засгийн газар бөгөөд Ерөнхий сайд (''Miniszterelnök'') болон сайд нараас бүрддэг. Төрийн  чуулганаар томилогдон түүний өмнө хариуцлага хүлээдэг байна. Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага нь Унгарын Үндсэн хуулийн шүүх юм.

2010 оноос хойш [[Орбан Виктор]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна.

==Орон нутаг ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background-color:#ffd700;text-align:left&quot;
! Газар (орон) &lt;br&gt; [[Зураг:HU NUTS 1.png|120px]]
! Муж (бүс) &lt;br&gt; [[Зураг:HU NUTS 2.png|120px]]
! Аймаг (хошуу) &lt;br&gt; [[Зураг:HU NUTS 3.png|120px]]
! Хүн ам &lt;br&gt; (2012)
|-
| rowspan=2 | [[Төв Унгар]] &lt;br&gt; (Унгарын төв газар)
| rowspan=2 | [[Төв Унгар]] &lt;br&gt; (Унгарын төв муж)
| [[Зураг:Coa Hungary Town Budapest big.svg |18px]] [[Будапешт]] || 1,740,041
|-
| [[Зураг:FLAG-Pest-megye.svg|18px]] [[Пешт]] || 1,245,048
|-
| rowspan=9 | [[Дунантуль]]  &lt;br&gt; (Дунайн цаад газар)
| rowspan=3 | [[Төв Дунантуль]]&lt;br&gt; (Дунайн цаад&lt;br&gt;газрын төв муж)
| [[Зураг:FLAG-Fejér-megye.svg|18px]] [[Фейер]] || 425,581
|-
| [[Зураг:FLAG-Komárom-Esztergom-megye.svg|18px]] [[Комаром-Эстергом]] || 310,200
|-
| [[Зураг:FLAG-Veszprém-megye.svg|18px]] [[Веспрем хошуу|Веспрем]] || 354,565
|-
| rowspan=3 | [[Өрнө Дунантуль]]&lt;br&gt; (Дунайн цаад&lt;br&gt;газрын өрнөд муж)
| [[Зураг:FLAG-Gyor-Moson-Sopron-megye.svg|18px]] [[Дьёр-Мошон-Шопрон]] || 451,827
|-
| [[Зураг:FLAG-Vas-megye.svg|18px]] [[Ваш]] || 256,458
|-
| [[Зураг:FLAG-Zala-megye.svg|18px]] [[Зала]] || 285,154
|-
| rowspan=3 | [[Өмнө Дунантуль]]&lt;br&gt; (Дунайн цаад&lt;br&gt;газрын өмнөд муж)
| [[Зураг:Baranya Flag(HUNGARY).png|18px]] [[Баранья]] || 388,907
|-
| [[Зураг:FLAG-Somogy-megye.svg|18px]] [[Шомодь]] || 315,850
|-
| [[Зураг:FLAG-Tolna-megye.svg|18px]] [[Тольна]] || 229,116
|-
| rowspan=9 | [[Умард Альфёльд хоёр]]&lt;br&gt; (Умард газар ба&lt;br&gt; Нам доор газар)
| rowspan=3 | [[Умар Унгар]] &lt;br&gt; (Унгарын умард муж)
| [[Зураг:FLAG-Borsod-Abauj-Zemplén-megye.svg|18px]] [[Боршод-Абауй-Земплен]] || 678,261
|-
| [[Зураг:FLAG-Heves-megye.svg|18px]] [[Хевеш]] || 305,336
|-
| [[Зураг:FLAG-Nograd.svg|18px]] [[Ноград]] || 198,933
|-
| rowspan=3 | [[Умар Альфёльд]] &lt;br&gt; (Умард нам доор газар)
| [[Зураг:Hajdú-Bihar Flag(HUNGARY).png|18px]] [[Хайду-Бихар]] || 538,037
|-
| [[Зураг:FLAG-Jasz-Nagykun-Szolnok.svg|18px]] [[Яс-Надькун-Сольнок]] || 383,128
|-
| [[Зураг:Flag-Szabolcs-Szatmar-Bereg-megye.svg|18px]] [[Сабольч-Сатмар-Берег]] || 551,871
|-
| rowspan=3 | [[Өмнө Альфёльд]] &lt;br&gt; (Өмнөд нам доор газар)
| [[Зураг:FLAG-Bacs-Kiskun-megye.svg|18px]] [[Бач-Кишкун]] || 522,312
|-
| [[Зураг:FLAG-Békés-megye.svg|18px]] [[Бекеш]] || 357,740
|-
| [[Зураг:Flag of Csongrad-Csanad megye.svg|18px]] [[Чонград]] || 419,366
|- style=&quot;background: #f0f0f0;&quot;
| 3 газар || 7 муж || 19 аймаг + Будапешт || 9,957,731
|}

== Эдийн засаг ==
Унгар бол дунд зэргийн хөгжсөн аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд зах зээлийн шилжилт хийж дууссан байна.

Унгарын гол экспорт нь машин бүтээн байгуулалтын бүтээгдэхүүн болон бусад үйлдвэрийн бараа юм.

Унгарын гадаад худалдааны гол түнш нь Герман (2006 онд Унгарын худалдааны эргэлтийн 1/4-ээс илүү хувийг эзэлдэг).

Унгарын хамгийн том банк бол OTP банк юм.

Валют нь Унгарын форинт (forint) бөгөөд задгай мөнгө нь филер (fillér) юм. Форинтыг Унгарын Үндэсний Банк ([[Унгар хэл|унгар.]] Magyar Nemzeti Bank) гаргадаг.

2026 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн мэргэшсэн ажилчдын хувьд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 322,800 форинт буюу 1000 орчим америк доллар (цэвэр цалин 214,662 форинт), харин чадварлаг мэргэжлийн ажилчдын хувьд 373,200 форинт (цэвэр цалин 248,178 форинт) болсон.

Тус улс тогтвортой зах зээлийн эдийн засагт амжилттай шилжсэн. Инфляци бага (3.2%) байна. Тус улс нь Европын Холбооны нэгдсэн зах зээлийн гишүүн юм. Эдийн засгийн өсөлтийн хурд харьцангуй өндөр, улсын өр багатай.

=== Аж үйлдвэр ===

* Унгарын хамгийн том газрын тос, байгалийн хийн компани — MOL.
* Автомашин үйлдвэрлэл:
** Suzuki (Эстергом хотод);
** Audi (Дьёр хот) — хөдөлгүүр, Audi ТТ, «А3 седан»;
** Rába — автомашины эд ангийн үйлдвэр (Дьёр хот);
** Mercedes-Benz — Кечкемет хотод;
** Knorr-Bremse — Будапешт болон Кечкемет хотод.
* Химийн аж үйлдвэр:
** BorsodChem (Боршодхем);
** TVK.
* Эм зүйн аж үйлдвэр:
** Gedeon Richter;
** Egis.

Унгарын гадаад худалдаа Европын Холбооны улсууд руу голлон чиглэгдсэн байдаг. 2017 онд экспорт -$98,72 тэрбум, импорт — $93,28 тэрбум. Гол түншүүд:

* экспорт: Герман— 27,7%, Румын— 5,4%, Итали— 5,1%, Австри— 5%, Словак— 4,8%, Франц— 4,4%, Чех— 4,4%, Польш — 4,3%;
* импорт — Герман— 26,2%, Австри— 6,3%, Хятад — 5,9%, Польш— 5,5%, Словак— 5,3%, Нидерланд— 5%, Чех— 4,8%, Итали— 4,7%, Франц— 4%.

== Боловсролын тогтолцоо ==
Дээд боловсролын байгууллага — Их сургууль эрдмийн 3 шатлалтай — бакалавр (''alap''), магистр (''mester'') болон доктор (''doktor''); Дунд тусгай боловсролын байгууллагууд — мэргэжлийн сургуулиуд (''szakközépiskola''); ерөнхий дунд боловсролын байгууллагууд — гимнази (''gimnázium''); анхан шатны боловсролын байгууллагууд — бага сургуулиуд (''általános iskola''). 

Унгар улс дээд боловсролын эртний уламжлалтай: тус улсын их сургуулиудад дэлхийн хамгийн эртний их сургуулиудын нэг болох 1367 онд байгуулагдсан [[Печийн Их Сургууль]] багтдаг. [[Обудагийн Их Сургууль]] 1395 онд байгуулагдсан. Дэлхийн анхны технологийн хүрээлэн 1735 онд Селмекбан (Унгарын Вант Улс)-д байгуулагдсан бөгөөд одоогийн залгамжлагч нь [[Мишкольцын Их Сургууль]] юм. [[Будапештын технологи, эдийн засгийн их сургууль|Будапештын Технологи, Эдийн Засгийн Их Сургууль]] нь их сургуулийн статус, бүтэцтэй дэлхийн хамгийн эртний технологийн хүрээлэн гэж тооцогддог: түүний хууль ёсны өмнөх &quot;''Institutum Geometrico-Hydrotechnicum''&quot;-г 1782 онд Германы Эзэн хаан Лотарингийн II Иосеф байгуулсан.

== Тэмдэглэл ==
{{reflist|group=&quot;note&quot;}}

== Эшлэл ==
{{Reflist|3}}

== Цахим холбоос ==
* [http://www.parlament.hu/parl_en.htm Official site of the National Assembly]
* [http://www.magyarorszag.hu/english hungary.hu]
* [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Hungary:_Primary_Documents History of Hungary: Primary Documents]
* [https://web.archive.org/web/20141217082036/http://www.hungarianhistory.com/ History of Hungary – The Corvinus Library]
* [https://web.archive.org/web/20051127051117/http://www.bh.org.il/V-Exh/hungary/index.html In The Land of Hagar - The Jews of Hungary] – A Virtual Exhibition
* [https://web.archive.org/web/20001209172700/http://translations.bookfinder.hu/indexa.htm Translation of Hungarian literary works - a database]
* {{dmoz|Regional/Europe/Hungary|Hungary}}
* [https://web.archive.org/web/20081204115841/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm Agricultural land use profile]

{{Европ}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}}
[[Ангилал:Унгар| ]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Европын орон]]
[[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]]
[[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>bk2nqbfz5bvmnyj383x8iybzuzfbnbo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филиппин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9223</id>
    <revision>
      <id>872185</id>
      <parentid>872025</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T05:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29634" sha1="q70zlh3dp49wckrd8iabdbfh9qrvyfz" xml:space="preserve">{{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}}
{{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}&lt;/span&gt;
| common_name            = Филиппин
| native_name            = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}}
| image_flag             = Flag of the Philippines.svg
| flag_size              = 130
| flag_type              = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of the Philippines.svg
| symbol_type            = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&quot;Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө&quot;
| national_anthem        = &quot;{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}&quot;&lt;br /&gt;&quot;Шилмэл нутаг&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital                = [[Манила]] (''де-юре'')&lt;br /&gt;[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох &quot;Метро Манила&quot; гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}&lt;/ref&gt; Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'')
| largest_city           = [[Кесон хот]]&lt;!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
| official_languages     = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]]
| recognized_regional_languages = {{collapsible list
  | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;GMA-DepEd-7-Languages&quot; /&gt;
  | [[Акланон хэл]]
  | [[Бикол хэл]]
  | [[Варай хэл]]
  | [[Иватан хэл]]
  | [[Ибанаг хэл]]
  | [[Илокано хэл]]
  | [[Капампанган хэл]]
  | [[Кинарайа хэл]]
  | [[Магинданао хэл]]
  | [[Маранао хэл]]
  | [[Пангасинан хэл]]
  | [[Самбал хэл]]
  | [[Себуана хэл]]
  | [[Суригаонон хэл]]
  | [[Тагалог хэл]]
  | [[Таусуг хэл]]
  | [[Хилигайнон хэл]]
  | [[Чабакано хэл]]
  | [[Якан хэл]]
 | }}
| languages_type         = Үндэсний [[дохионы хэл]]
| languages              = [[Филиппиний дохионы хэл]]
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: &quot;Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой.&quot; гэж заасан байдаг&lt;ref name=&quot;GovPH-OfficialLanguage&quot; /&gt;}}
| languages2             = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]]
 &lt;!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--&gt;| languages2_sub         = yes
| ethnic_groups          = {{#invoke:list|unbulleted
  | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]]
  | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]]
  | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]]
  | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]]
  | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2010&lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot; /&gt;&lt;!-- using figures for 2010 given in the cited source--&gt;&lt;!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--&gt;
| demonym                = [[Филиппинчүүд‎]]&lt;br /&gt;
[[Пиной]]&lt;br /&gt;(''ярианы'')
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Бонгбонг Маркос]]&lt;!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title2          = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Сара Дутерте]]&lt;!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title3          = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]]
| leader_name3           = [[Мигз Зубири]]&lt;!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title4          = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]]
| leader_name4           = [[Мартин Ромуалдес]]&lt;!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title5          = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = [[Александр Гесмундо]]
| legislature            = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]]
| upper_house            = [[Филиппиний Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[АНУ]]-аас)
| established_event1     = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date1      = 6 сарын 12, 1898 он
| established_event2     = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]]
| established_date2      = 12 сарын 10, 1898 он
| established_event3     = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]]
| established_date3      = 11 сарын 15, 1935 он
| established_event4     = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]]
| established_date4      = 7 сарын 4, 1946 он
| established_event5     = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 2 сарын 2, 1987 он
| area_km2               = 300000
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991&quot;&gt;{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boquet-2017&quot;&gt;{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}}
| area_link              = Филиппиний газарзүй
| area_label             = Нийт
| area_rank              = 72
| area_sq_mi             = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 0.61&lt;ref name=&quot;CIAWorldFactBook&quot;&gt;{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (дотоод ус)
| area_label2            = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]]
| area_data2             = 298,170 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| population_census      = 109,035,343
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 336
| population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 37
| GDP_PPP                = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot;&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 29
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 117
| GDP_nominal            = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 36
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 124
| Gini                   = 41.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.699 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNDPOrg-HDI&quot;&gt;{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 116
| currency               = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]])
| currency_code          = PHP
| time_zone              = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]]
| utc_offset             = +08:00
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&amp;pg=PA716 716] |language=en }}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]]
| cctld                  = [[.ph]]
| religion               = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap;
  |
{{Tree list}}
* 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]]
** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]]
** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]]
{{Tree list/end}}
  |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]]
  |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]]
 }}
| religion_year          = 2015
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot;&gt;{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , &lt;small&gt;[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]&lt;/small&gt; ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс'''  (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. 

Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно.

1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text=&quot;Name Change for the Philippines&quot;|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].&lt;/ref&gt;, Филиппинд  [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. 

[[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot; /&gt;

2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна.  

Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-09-29 05:09:56 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.&lt;ref name=CIAfactbook /&gt;

== Нэрийн гарал үүсэл ==
Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.&lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}&lt;/ref&gt; Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.&lt;ref name=&quot;etymology&quot; /&gt;

[[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]]

== Улс төрийн тогтолцоо ==
1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм.

Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог.

== Гадаад харилцаа ==
Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон.

Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм.

Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг.

== Тэмдэглэл ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;
'''Албан ёсны'''
* [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites

'''Газрын зураг'''
* [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&amp;x=122915039&amp;z=6&amp;l=0&amp;m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia]
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;

'''Бусад'''
&lt;!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--&gt;
* [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad]
* [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines]
* [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos]
* [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]])
* [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor)
* [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&amp;A about the Philippines]

{{Ази}}

&lt;!--Categories--&gt;
&lt;!--Interwikis--&gt;

[[Ангилал:Филиппин| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]]
[[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>q70zlh3dp49wckrd8iabdbfh9qrvyfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бартан баатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10424</id>
    <revision>
      <id>872170</id>
      <parentid>854982</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T03:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1698" sha1="m44buq88y2vr06tjqev2bz7ztex2tgd" xml:space="preserve">[[Хиад Боржигин]]ы '''Бартан баатар''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠪᠠᠷᠲᠠᠨ&lt;br&gt;ᠪᠠᠭᠠᠲᠥᠷ}}, bartan bagatur) (1120?-1161?) нь [[Их Монгол Улс]]ыг үүсгэн байгуулагч [[Чингис хаан]]ы өвөг эцэг ба [[Хамаг Монгол]]ын [[Хабул хаан]]ы хоёр дахь хүү байжээ. Бартан баатрын гэргий &quot;Таргудын Жисүтэйн охин&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=. |first=Лувсанданзан |title=Алтан товч |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=40}}&lt;/ref&gt; Сунигул үжингээс (Сүчигэл үжин&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, Сайн марал хаяг&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=69 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан}}&lt;/ref&gt;) [[Мэнгэтү хиан]], [[Нэгүн тайш]], [[Есүхэй баатар]], [[Даридай отчигин]] гэсэн дөрвөн хөвүүн төрсний гурав дахь хүү Есүхэй баатар нь Чингис хааны эцэг билээ.

== Эшлэл ==

[[Ангилал:Монголын язгууртан]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:12-р зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Хиад боржигин]]
[[Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн]]
[[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1161 онд өнгөрсөн]]


{{stub}}</text>
      <sha1>m44buq88y2vr06tjqev2bz7ztex2tgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872171</id>
      <parentid>872170</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T03:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1723" sha1="a3lbfbm9x8bnyds9yx5pb5izjtqnamy" xml:space="preserve">[[Хиад Боржигин]]ы '''Бартан баатар''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠪᠠᠷᠲᠠᠨ&lt;br&gt;ᠪᠠᠭᠠᠲᠥᠷ}}, bartan bagatur) (1120?-1161?) нь [[Их Монгол Улс]]ыг үүсгэн байгуулагч [[Чингис хаан]]ы өвөг эцэг ба [[Хамаг Монгол]]ын [[Хабул хаан]]ы хоёр дахь хүү байжээ. Бартан баатрын гэргий &quot;Таргудын Жисүтэйн охин&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=. |first=Лувсанданзан |title=Алтан товч |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=40}}&lt;/ref&gt; Сунигул үжингээс (Сүчигэл үжин&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, Сайн марал хаяг&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=69 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан}}&lt;/ref&gt;) [[Мэнгэтү хиан]], [[Нэгүн тайш]], [[Есүхэй баатар]], [[Даридай отчигин]] гэсэн дөрвөн хөвүүн төрсний гурав дахь хүү Есүхэй баатар нь Чингис хааны эцэг билээ.

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

[[Ангилал:Монголын язгууртан]]
[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:12-р зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Хиад боржигин]]
[[Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн]]
[[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:1161 онд өнгөрсөн]]


{{stub}}</text>
      <sha1>a3lbfbm9x8bnyds9yx5pb5izjtqnamy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хас банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12108</id>
    <revision>
      <id>872195</id>
      <parentid>869002</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7436" sha1="rqygv2wtwnyhdy018voqacdv7dlpmb1" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[File:XacBank (Kharokhorin).jpg|thumb|Хас банкны Хархорин салбар]]

'''ХасБанк''' нь 2001 онд байгуулагдсан, Монгол Улсын арилжааны [[Банк]] юм. Монгол улсын банк санхүүгийн системд тогтвортой өсөлтийг бий болгож, үйл ажиллагаагаа өргөтгөж ирсэн бөгөөд өдгөө системийн хэмжээний 4 том банкны нэг болоод байна. 

ХасБанк нь Эх дэлхий, Эрдэнэт хүмүүн, Эрүүл ашгийг эрхэмлэсэн, санхүүгийн зах зээлд манлайлах үйлчилгээтэй тэргүүлэгч банк байх эрхэм зорилгыг өмнөө тавин Монгол орон даяар үйл ажиллагаа явуулж буй 71 салбар нэгж, бизнес үйлчилгээний төвүүд, тэдгээрт ажиллаж буй 1,400 мэргэшсэн ажилтан, 5,000 гаруй мерчант, 350 гаруй АТМ-аар дамжуулан 1 сая харилцагчдаа санхүүгийн цогц үйлчилгээг хүргэдэг.

ХасБанк 2013 онд Global Banking and Finance Review awards-аас Монгол улсын “Шилдэг Иргэдийн Банк”, 2013, 2016, 2017, 2019 онуудад The Banker сэтгүүлээс “Монгол Улсын Шилдэг Банк”, 2014, 2016, 2017, 2018, 2022 онуудад Global Finance сэтгүүлээс “Монгол улсын Шилдэг Банк”, Capital Finance International сэтгүүлээс “[[Ази]] тивийн шилдэг засаглалтай компани”, Global Banking and Finance Review awards-аас “ЖДБ-ийг дэмжигч Шилдэг банк” мөн Asia Money сэтгүүлээс &quot;ЖДБ эрхлэгчдэд ээлтэй банк&quot; шагналуудыг тус тус хүртсэн.

== Тэнгэр санхүүгийн нэгдэл ==
1998 онд НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөрөөс хэрэгжүүлж байсан “МикроСтарт” хэмээх төсөл нь Хөгжлийн Алтан Сан (ХАС) ХХК-ийн тулгын чулууг анх тавьсан юм. Тун удалгүй зургаан Төрийн Бус Байгууллага (ТББ)-тай нэгдэн Монгол улсын хамгийн анхны Банк Бус Санхүүгийн Байгууллага (ББСБ) үүсэн байгуулагдсан түүхтэй. 

Хэдийгээр бүхнийг эхнээс нь эхэлсэн ч тун богино хугацаанд буюу 2001 онд Говийн эхлэл ББСБ-тай нэгдэн ХасБанк нэрээр Монгол Улсын банк санхүүгийн салбарт, тэр дундаа бичил санхүүгийн секторт хүч түрэн орж ирсэн юм. Өдгөө тус банк нь Монгол Улсын бичил санхүүгийн салбарт тэргүүлэгч төдийгүй үйл ажиллагаандаа дэлхийн хэмжээний стандарт, загваруудыг нэвтрүүлэн бусдыгаа түүчээлэн ажиллаж байна.

ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл нь Монгол улсын анхдагч хоёр томоохон банк бус санхүүгийн байгууллага (ББСБ) болох Хөгжлийн Алтан Сан (ХАС) ХХК болон Говийн Эхлэл (ГЭ) ХХК 2001 оны 10 дугаар сарын 1-ний өдөр нэгдэж нийлснээр ХасБанкийг үүсгэн байгуулж, түүний албан ёсны толгой компани болсон түүхтэй. ХасБанкны 99.9 хувийг ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл эзэмшдэг. Эдгээр хоёр компани нь тухайн үеийн шилдэг ББСБ байсан бөгөөд жижиг дунд бизнес болоод бичил зээлийн чиглэлээр газар зүйн хувьд давхардалгүйгээр тус бүр үйл ажиллагаа явуулж байсан юм. Мөн түүнчлэн ХАС болон Говийн Эхлэл нь донор хандивлагч байгууллага болох НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр, АНУ-ын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлагийн төслийн санхүүжилттэй, Монголын болоод олон улсын төрийн бус байгууллагууд эрхэлсэн боловч мэргэшсэн удирдлагын багтай үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Эдүгээ ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл нь Монгол улсын банк, санхүүгийн салбарт тогтвортой байр суурь эзэлсэн хэд хэдэн охин компаниудаас бүрдэж байна.

2001 онд нэгдэж нийлэх үеэр ХАС нь жинхэнэ үйл ажиллагаа эрхэлсэн компани болж нэрээ ХасБанк хэмээн өөрчилсөн бөгөөд [[Монголбанк]] (Төв банк)-аас арилжааны банкны лиценз авсан бол Говийн Эхлэл нь нэрээ ХАС-ГЭ хэмээн өөрчилж тус банкны толгой компани болсон байна. Тухайн үед уг толгой компани нь өөрийн гэсэн тусгай үйл ажиллагаа эрхэлдэггүй, харин ХасБанкийг хөгжүүлэхэд анхаарлаа төвлөрүүлсэн олон янзын хувь нийлүүлэчдийн эрх ашгийг нэгтгэх зорилго бүхий байгууллага байжээ. Энэхүү зохион байгуулалтын бүтэц нь ХасБанканд хувь нийлүүлэн өмчлөх болон удирдан чиглүүлэх нөхцөлийг үүсгэн байгуулагч төрийн байгууллагуудад олгож байсан юм. Мөн түүнчлэн дотоодын хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгж байгууллага, гадаадын бичил санхүүгийн сангууд, улмаар олон улсын санхүүгийн байгууллагуудыг тус Банкны хувь нийлүүлэгч болоход тус дэм үзүүлжээ. Толгой компанийн бүтэц нь бүр анхнаас бусад ижил төрлийн бизнес болох лизинг, даатгалын чиглэлээр цаашид хөгжүүлэх боломжтой хэлбэрээр бүрдүүлжээ. Анх үүсгэн байгуулсан гэрээнд ХАС-ГЭ нь эрхэм зорилгоо &quot;санхүүгийн тогтвортой бөгөөд тулхтай компаниудын бүлэг байгуулах үүднээс хувь нийлүүлэгчдийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлэх&quot; хэмээн тодорхойлжээ.

{{commonscat}}

[[Ангилал:2001 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монголын банк]]</text>
      <sha1>rqygv2wtwnyhdy018voqacdv7dlpmb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хадгаламжийн банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15304</id>
    <revision>
      <id>872194</id>
      <parentid>863015</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1282" sha1="ac5w3pmoh0uujjny10t3qccm9d2qtby" xml:space="preserve">[[Монгол улс]]ын анхдагч арилжааны банкуудын нэг '''Хадгаламж банк''' нь орон сууц, нийтийн аж ахуй, нийгмийн халамж, тэтгэвэр, хадгаламжийн үйлчилгээг ард, иргэддээ 1940-өөд оноос хойш үзүүлж ирсэн &quot;Хадгаламжийн касс&quot; болон хуучнаар Ардын банкны суурин дээр 1996 онд төрийн өмчит хэлбэрээр үүсгэн байгуулагдсан [[арилжааны банк]] юм.

2009 оны 10 дугаар сард Монгол Шуудан Банкийг нэгтгэхээр болж, улмаар 2010 оны 4 дүгээр сарын 1-нд банкуудын үйл ажиллагааны бүтцийн өөрчлөлт амжилттай хэрэгжиж дууссан.

2011 оны 3 сарын 1-ний байдлаар 2000 орчим ажилтан, 400 гаруй салбар, тооцооны төвтэй.

==Гадны холбоос==
*[https://web.archive.org/web/20091021183232/http://www.savingsbank.mn/ Албан ёсны сайт]

[[Ангилал:Монголын банк]]


{{company-stub}}
{{Монгол улсад хамаарах}}</text>
      <sha1>ac5w3pmoh0uujjny10t3qccm9d2qtby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөрийн улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19373</id>
    <revision>
      <id>872182</id>
      <parentid>872022</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T04:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23545" sha1="r9iirh836pmgdrq99elcac6l9xirztq" xml:space="preserve">{{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}&lt;br /&gt;''Гүрканиян''
| national_motto         = &lt;br /&gt;[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}&lt;br /&gt;''Rāstī rustī''&lt;br /&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;
&quot;зөвт байдалд аврал оршдог&quot;
| conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн
| common_name            = Төмөрийн
| era                    = [[Дундад зууны сүүл үе]]
| status                 = [[Эмират]]
| government_type        = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| area_km2               = 
| year_start             = 1370
| date_start             = 
| year_end               = 1507
| event_pre              = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв
| date_pre               = 1363
| event_start            = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав
| event1                 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв
| date_event1            = 1380
| event2                 = [[Анкарагийн тулалдаан]]
| date_event2            = 7 сарын 20, 1402
| event3                 = [[Самарканд]]ын уналт
| date_event3            = 1505
| event_end              = [[Херат]]ын уналт
| event_post             = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]]
| date_post              = 1526
| image_coat             = &lt;!-- DO NOT REPLACE this documented &quot;Three annulets&quot; symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;Three annulets symbol of the Timurid Empire.png
| coa_size               = 100
| coat_alt               = Гурван цагираг сүлд
| symbol_type            = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн &quot;Гурван цагираг&quot; [[тамга]] тэмдэг.&lt;ref&gt;Coinage of Timur with &quot;Three annulets&quot; symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art &amp; Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&amp;pg=PA426 |language=en| quote=&quot;Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}&lt;/ref&gt;
| flag_border            = no
| image_map              = Timurid Empire (greatest extent).svg
| image_map_caption      = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг
| image_map_size         = 300
| demonym                = 
| p1                     = Цагаадайн Улс
| p2                     = Суфи гүрэн
| p3                     = Жалайрын улс
| p4                     = Курт улс
| p5                     = Музаффарид
| p6                     = Сарбадар
| p7                     = Марашичууд
| p8                     = Афрасияб
| p9                     = Кара-Коюнлу
| p10                    = Гүржийн хаант улс
| s1                     = Бухарын хант улс
| s2                     = Сефевийн улс
| s3                     = Хивын ханлиг
| s4                     = Кара-Коюнлу
| s5                     = Ак-Коюнлу
| s6                     = Их Могол Улс
| s7                     = Гүржийн хаант улс
| capital                = {{plainlist|
*[[Самарканд]] (1370–1405)
*[[Херат]] (1405–1507)}}
| common_languages       = {{plainlist|
*[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)&lt;ref&gt;
* Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 p.109]. &quot;In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian.&quot;
* B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. &quot;Timurids&quot; [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; &quot;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&quot;
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} &quot;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&amp;nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&amp;nbsp;...
* Robert Devereux (ed.) &quot;Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)&quot; Mir 'Ali Shir Nawāi;  Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: &quot;Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning  which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen.
* David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama.&quot;&lt;/ref&gt;
*[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)&lt;ref name=&quot;homelanguage&quot; /&gt;
* [[Араб хэл]] (шашин)&lt;ref name=&quot;EI - Manz2&quot; /&gt;}}
| religion               = ;{{nobold|Төрийн шашин}}
:{{hlist|[[Суннит Ислам]]}}
;{{nobold|Бусад шашин}}
:{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}}
| currency               = [[Танка (зоос)|Танка]]
| title_leader           = [[Төмөрийн династи|Эмир]]
| leader1                = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны)
| leader2                = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн)
| year_leader1           = 1370–1405
| year_leader2           = 1506–1507
| stat_year1             = 1405 тоо.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 4,400,000
}}

[[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]]
'''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой.

== Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал ==
Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.&lt;ref&gt;''&quot;Timur&quot;'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Consolidation &amp; expansion of the Indo-Timurids&quot;, Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])&lt;/ref&gt; Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.&lt;ref name=&quot;Iranica2&quot;&gt;B. Spuler, &quot;Central Asia in the Mongol and Timurid periods&quot;, published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''&quot;...&amp;nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ...&quot;''&lt;/ref&gt;. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.&lt;ref&gt;David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama&lt;/ref&gt;

Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;&gt;Д.Майдар, &quot;Чингис хаан ба Монголын их гүрэн&quot; 1969&lt;/ref&gt; Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;/&gt; Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан  [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд  байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг.

Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна.

== Байгуулагдсан нь ==
{{Гол|Доголон Төмөр}}
Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ.

1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]&lt;/ref&gt;

1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж  [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ.

Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Соёл ==
Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;M.S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''&quot;...&amp;nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;''&lt;/ref&gt; Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон&lt;ref&gt;[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Iranica2 /&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&amp;nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = &quot;...&amp;nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ...&quot; }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-09-29 04:56:23 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com]

[[Ангилал:Афганистаны түүх]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Төмөрийн улс| ]]
[[Ангилал:Исламын хант улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Перс]]
[[Ангилал:1370 он]]</text>
      <sha1>r9iirh836pmgdrq99elcac6l9xirztq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Форест Уитакер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19582</id>
    <revision>
      <id>872186</id>
      <parentid>872027</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T05:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12953" sha1="iipktczz7mjrgfdwe88eww6a2qz6tlm" xml:space="preserve">{{Инфобокс жүжигчин
| нэр                  = Форест Уитакер
| зураг                = Forest Whitaker.jpg
| зурагныхэмжээ        = 
| alt                  = 
| тайлбар              = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар.
| төрсөн нэр            = Форест Стивен Уитакер
| төрсөн огноо         = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}}
| төрсөн газар          = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| мэргэжил             = Жүжигчин, продюсер, найруулагч
| идэвхтэй жил         = 1982–одоо
| нөхөр                = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)&lt;br /&gt;Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй)
| дотнотүнш            = 
| website              = 
}}
'''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж&lt;ref name=&quot;Boston Globe&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 |wayback=20070515003811 |text=&quot;In general, he rules.&quot; |archiv-bot=2026-09-23 17:54:44 InternetArchiveBot }} ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml &quot;Forest Whitaker: The King Of The Oscars?&quot;] ''CBS News''. February 4, 2007.&lt;/ref&gt; байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; номинацаар тус тус хүртэж байв.

[[Оскарын шагнал|Оскарын]] &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm &quot;Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role.&quot;] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.&lt;/ref&gt;
== Намтар ==
Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features &quot;The bigger picture.&quot;] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.&lt;/ref&gt; бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html &quot;Forest Whitaker Biography (1961–).&quot;] ''FilmReference.com''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IAS&quot;&gt;{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}&lt;/ref&gt;

Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг&lt;ref&gt;{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг.

== Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь ==
Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн&lt;ref name=&quot;Longino&quot;&gt;Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text=&quot;The power of Forest Whitaker.&quot; |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.&lt;/ref&gt; [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}&lt;/ref&gt;, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм.

Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн &quot;Сүнст нохой&quot; хочитын дүрд тогложээ.&quot;&lt;ref&gt;Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html &quot;'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality.&quot;] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.&lt;/ref&gt;

Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ.

2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.&lt;ref name=&quot;PositiveKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SydneyKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Кино бүтээлүүд ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Жүжигчин
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! Он
! Монгол хэлээр
! Англи хэлээр
! Бүтээсэн дүр
|-
|[[1982]]
|[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]
|Fast Times at Ridgemont High
|Чарльз Жефферсон
|-
|rowspan=3|[[1986]]
|[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]]
|The Color of Money
|Амос
|-
|[[Хойд ба Өмнөд 2]]
|North and South, Book II
|Каффи
|-
|[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]]
|Platoon
|Үлэмж биет Харольд
|-
|[[1987]]
|[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]]
|Good Morning, Vietnam
|Эдвард Гэрлик
|-
|rowspan=2|[[1988]]
|[[Шувуу (кино)|Шувуу]]
|Bird
|[[Чарльз Паркер]]
|-
|[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]]
|Bloodsport
|Роулинс
|-
|[[1990]]
|[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]]
|Downtown
|Деннис Куррен
|-
|rowspan=2|[[1991]]
|
|Diary of a Hitman
|Деккер
|-
|
|A Rage in Harlem
|Жексон
|-
|rowspan=2|[[1992]]
|
|The Crying Game
|Жоди
|-
|
|Last Light
|Фред Уитмор
|-
|[[1993]]
|
|Body Snatchers
|хошууч Коллинз
|-
|rowspan=3|[[1994]]
|
|Blown Away
|Энтони Франклин
|-
|
|Prкt-а-Porter
|Си Бьянко
|-
|
|The Enemy Within
|хурандаа Маккензи Кейси
|-
|rowspan=2|[[1995]]
|
|Species
|Дэн Смитсон
|-
|
|Smoke
|Сайрус Кол
|-
|[[1996]]
|
|Phenomenon
|Нэйт Поуп
|-
|[[1999]]
|[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]]
|Ghost Dog: The Way of the Samurai
|Сүнст нохой
|-
|[[2000]]
|
|Battlefield Earth
|Кер
|-
|rowspan=2|[[2002]]
|[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]]
|Panic Room
|Бёрнхэм
|-
|[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]]
|Phone Booth
|ахмад Эд Рейми
|-
|rowspan=3|[[2005]]
|
|A Little Trip to Heaven
|Эбе Холт
|-
|
|American Gun
|Картер
|-
|
|Mary
|Тэд Янгер
|-
|rowspan=2|[[2006]]
|[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]]
|The Last King of Scotland
|[[Иди Амин]]
|-
|
|The Marsh
|Жеффри Хант
|-
|rowspan=2|[[2007]]
|
|The Air I Breathe
|
|-
|
|The Great Debaters
|Доктор Жеймс Фармер
|-
|rowspan=2|[[2008]]
|
|Vantage Point
|Ховард Льюис
|-
|
|Street Kings
|Ахмад Жек Уандер
|-
|[[2009]]
|
|Powder Blue
|Чарли
|-
|[[2010]]
|
|''Repo Men''
|Жейк
|-
|[[2010]]
|
|''The Experiment''
|Бэррис
|}

== Эшлэл ==

{{Reflist
| colwidth = 30em
| refs =
}}

== Холбоос ==
* {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}}
* [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])&lt;/span&gt; — &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']&lt;/span&gt;
* {{imdb|0001845}}
* {{tvtome person|61686}}
* [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda]

{{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}}
[[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Киноны продюсер]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:БАФТА шагналтан]]
[[Ангилал:Оскарын шагналтан]]
[[Ангилал:Эмми шагналтан]]
[[Ангилал:Техасын хүн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1961 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>iipktczz7mjrgfdwe88eww6a2qz6tlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төрийн банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20159</id>
    <revision>
      <id>872192</id>
      <parentid>869589</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5331" sha1="gsbkdjnole7b98nsyohco507lu417no" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын банк}}
{{Инфобокс байгууллага
| name                = Төрийн банк
| bgcolor             = 
| fgcolor             = 
| image               = State Bank (Mongolia) (Darkhan).jpg
| image_border        = 
| image_size          = 220px
| image_alt           = 
| caption             = 
| map                 = 
| map_size            = 
| map_alt             = 
| map_caption         = 
| abbreviation        = 
| formation           = 11 сарын 23, 2009
| extinction          = 
| type                = Арилжааны банк
| status              = 
| purpose             = 
| headquarters        = 
| location            = [[Улаанбаатар]] хот
| region_served       = Улс даяар
| num_members         = [[Монголбанк]]
| language            = 
| leader_title        = Гүйцэтгэх захирал
| leader_name         = Өлзийн Гантөр (2020 оноос)
| main_organ          = 
| parent_organization = 
| affiliations        = 
| num_staff           = 4,000
| num_volunteers      = 
| budget              = 
| website             = https://www.statebank.mn/
| remarks             = 
}}

'''Төрийн банк''' ХК нь олон улсын стандартад нийцсэн орчин үеийн банк, санхүүгийн цогц үйлчилгээг орон даяар саадгүй хүргэх, бүх талын хамтын ажиллагааг дээдлэх, харилцагчдынхаа бизнесийн үйл ажиллагааг тогтвортой явуулах нөхцөлийг бүрдүүлэх, санхүүгийн олон талт хэрэгцээг хангахад чиглэн, Монгол орон даяар 500 гаруй салбар нэгж, 350 АТМ, 8698 гаруй картаар үйлчлэгч байгууллагаар дамжуулан үндэсний хэмжээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

Өнгөрсөн оны санхүүгийн үзүүлэлтээр &quot;Төрийн банк&quot; ХК нь 5.4 их наяд төгрөгийн актив хөрөнгөтэй, өөрийн хөрөнгийн хүрэлцээний зохистой харьцаа, төлбөр түргэн гүйцэтгэх чадвар болон бусад үзүүлэлтээрээ Монголбанкнаас тогтоосон шалгуур үзүүлэлтүүдийг бүрэн хангаж ажиллаж байна. Төрийн Банк нь банкны салбарын зохистой бодлогын хэрэгжилтийг хангах ажлын хүрээнд эрсдэлийг бууруулахад чиглэсэн арга хэмжээг тогтмол авч хэрэгжүүлэн, Монгол Улсын банкны салбарын ТОП 5 банкны нэгээр дахин шалгарч, амжилтаа баталгаажууллаа.

&quot;Төрийн банк&quot; ХК нь Монгол улсын Банкны тухай хуулийн 17 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэг , Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн 2000 оны 375 тоот тушаалаар батлагдсан “Банк, түүний нэгж байгуулах зөвшөөрлийн журам”-ыг үндэслэн Монголбанкнаас 2009.11.23-ны өдөр олгогдсон “26” дугаар бүхий БАНКНЫ ЗӨВШӨӨРЛИЙН ГЭРЧИЛГЭЭТЭЙ болно.  

'''&quot;Төрийн банк&quot; ХК нь Монголбанкнаас олгосон зөвшөөрлийн дагуу дараах үйл ажиллагааг эрхэлдэг. Үүнд:'''

* Мөнгөн хадгаламж,
* Зээл,
* Төлбөр тооцоо,
* Гадаад валют худалдан авах, худалдах, хадгалах, хадгалуулах,
* Үнэт металл, эрдэнийн чулуу худалдан авах, худалдах, хадгалах, хадгалуулах,
* Үнэт зүйл хадгалах,
* Гадаад төлбөр тооцоо хийх,
* Үнэт цаас гаргах, худалдах, худалдах авах,
* Гадаад төлбөр тооцооны үйл ажиллагаа эрхлэх,
* Даатгалын зуучлалын үйлчилгээ,
* Эх үүсвэртэй баталгаа, батлан даалт гаргах,
* Эх үүсвэргүй баталгаа, батлан даалт гаргах.

&quot;Төрийн банк&quot; ХК нь Монгол улсын хэмжээнд  тэтгэвэр болон 100 гаруй төрлийн нийгмийн халамжийн мөнгө олгох ажлын 80 гаруй хувийг дангаар гүйцэтгэдэг. Бид '''Нэгдмэл байдал''', '''Багаар ажиллах''', '''Итгэл болон Хүндлэл''', '''Мэргэжлийн ёс зүй'''г баримтлан, улмаар бүх түвшинд хөгжил дэвшилттэй, урам зоригтойгоор ажиллахыг чиглэл болгон ажиллаж байна.

[[Ангилал:Монголын банк]]
[[Ангилал:2009 онд байгуулагдсан]]


{{company-stub}}
{{Монгол улсад хамаарах}}</text>
      <sha1>gsbkdjnole7b98nsyohco507lu417no</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 сарын 29</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22046</id>
    <revision>
      <id>872131</id>
      <parentid>832206</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T15:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3736" sha1="f9upht81g54quxhcp516syrj0qp134d" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|9 сарын}}
'''9 сарын 29''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 272 дахь ([[өндөр жил]] бол 273 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 93 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 642  — Арабууд Египтыг эзлэв: Амр ибн аль-Ас [[Александриа|Александриа хотыг]] эзлэв.
* 1916 — «Standard Oil» компани үүсгэн байгуулагч [[Жон Рокфеллер]] дэлхийн анхны тэрбумтан болсон.
* 1918 — Болгар [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|дэлхийн нэгдүгээр дайнд]] бууж өгсөн.
* 1923 — [[Палестин Улс|Палестин]] дахь Английн мандат хэрэгжиж эхэлсэн.
* 1943 — [[Токио]] хотын шүүх зөвлөлтийн тагнуулч [[Рихард Зорге|Рихард Зоргед]] цаазаар авах ял ноогдуулсан.
* 1968 — Испанийн тенор [[Пласидо Доминго]] «Метрополитен-опера»-д анх удаа тоголсон.
* 2001 — Оросын иргэдэд гадаадын банканд данс нээхийг зөвшөөрсөн.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
* 1547 — [[Мигель Сервантес|Мигель де Сервантес Сааведра]] (1616 онд нас барсан) Испанийн алдарт зохиолч.
* 1571 — [[Караважио|Микеланжело Меризи да Караважио]] (1610 онд нас барсан) Италийн уран зураач.
* 1912 ― [[Микеланжело Антониони]] (2007 онд нас барсан) италийн кино найруулагч ба зохиолч, [[Оскарын шагнал|Оскарын шагналтан]]. 
* 1936 — [[Силвио Берлускони]] (2023 онд нас барсан) италийн улс төрч, 3 удаа Италийн Ерөнхий сайд байсан.
* 1943 — [[Лех Валенса]], Польшийн улс төрч, 1983 оны Нобелийн энхтайвны шагналтан, 1990—1995 онд Польшийн Ерөнхийлөгч.
* 1976 — [[Андрей Шевченко]], Украины хөлбөмбөгчин, Украины шигшээ багийн дасгалжуулагч.
* [[1993]] - [[Vixx]] хамтлагийн гишүүн Lee Hong-Bin

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1902 — [[Эмиль Зола]] (1840 онд төрсөн) Францын зохиолч.
* 1913 — [[Рудольф Дизель]] (1858 онд төрсөн) Германы инженер, зохион бүтээгч.
* 1925 — [[Леон Буржуа]] (1851 онд төрсөн) Францын улс төрч, 1895—1896 онд Францын Ерөнхий сайд, 1920 онд Нобелийн энхтайвны шагнлтан.
* 1930 ― [[Илья Репин]] (1844 онд төрсөн) Оросын уран зураач.
* 2001 — Нгуен Ван Тхьеу (1923 онд төрсөн) вьетнамын генерал бөгөөд улс төрч, Өмнөд Вьетнамын Ерөнхийлөгч (1965—1975).
* 2011 -[[Татьяна Лиознова]] (1924 онд төрсөн) Зөвлөлтийн кино найруулагч болон зохиолч,  ЗХУ-ын Ардын жүжигчин.

== Тэмдэглэлт баярууд ==

----
{{Commonscat|29 September|9 сарын 29}}

[[Ангилал:Өдөр|0929]]
[[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#29]]</text>
      <sha1>f9upht81g54quxhcp516syrj0qp134d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 сарын 30</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22047</id>
    <revision>
      <id>872217</id>
      <parentid>596802</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T11:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3102" sha1="9wcb5mss4gjngqp232vlgvkgg054s5y" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|9 сарын}}
'''9 сарын 30''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 273 дахь ([[өндөр жил]] бол 274 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 92 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 1399 — [[IV Хенри]] Английн хаан ширээнд суусан.
* 1791 — [[Вольфганг Амадей Моцарт|Вольфганг Моцартын]] сүүлчийн дуурь болох &quot;Шидэт лимбэ&quot;-ийн нээлт [[Вена]] хотод болжээ.
* 1901 — Франц улсад цагт 36 км-ээс дээш хурдлах чадвартай тээврийн хэрэгслийг заавал бүртгэх журам батлагджээ.
* 1938 — Герман, Их Британи, Франц, Итали улсууд Судетийн нутгийг Германд шилжүүлэх тухай Мюнхений хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан.
* 1984 — БАМ буюу &quot;Байгал-Амарын төмөр зам&quot;-ын баруун зүүн шугамын холболт болсон. 
* 2015 — Сири дахь Оросын цэргийн ажиллагаа эхэлсэн.
* 2022 — Орос улс Украин руу довтлогоо: Орос улс Украины Донецк, Луганск, Запорожье, Херсон мужуудын зарим хэсгийг эзэлсэн.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==

* 1870 — [[Жан Батист Перрен]] (1942 онд нас барсан) францын физикч, Нобелийн шагналтан (1926).
* 1895 — [[Александр Василевский]] (1977 онд нас барсан) ЗХУ-ын Маршал, Жанжин штабын дарга, ЗХУ-ын хошой баатар. 

* [[1975 он|1975]] — Францын жүжигчин [[Марион Котийяр]]
* [[1917 он|1917]] — [[Юрий Любимов]] (2014 онд нас барсан) зөвлөлтийн болон оросын театрын найруулагч, жүжигчин, Таганка дахь театрын удирдагч, Оросын Ардын жүжигчин.
** [[Паг Жон-хи]] (1979 онд алуулсан) Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч (1963—1979).

* [[1932 он|1932]] — [[Ишихара Шинтаро]] (2022 онд нас барсан) Японы зохиолч болон улс төрч, [[Токио]] хотын дарга (1999—2012). 
* [[1964 он|1964]] — [[Моника Беллуччи]], италийн кино жүжигчин, загвар өмсөгч.

== Тэмдэглэлт баярууд ==

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1922 — [[Антонио Фаваро]] (1847 онд төрсөн) италийн математикч, шинжлэх ухааны түүхч.

----
{{Commonscat|30 September|9 сарын 30}}

[[Ангилал:Өдөр|0930]]
[[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#30]]</text>
      <sha1>9wcb5mss4gjngqp232vlgvkgg054s5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гэрэл зураг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22326</id>
    <revision>
      <id>872153</id>
      <parentid>871846</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24545" sha1="5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2" xml:space="preserve">[[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]]
'''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг.

Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм.

== Үгийн гарал зүй ==
Фотограф гэдэг үг нь Грекийн  φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; болон γραφή (''graphé'')  буюу зураг&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.&lt;ref&gt;Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph &quot;photograph&quot;]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
=== Анхны технологи ===
[[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]]
Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.&lt;ref&gt;Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&amp;pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&amp;pg=PA20&lt;/ref&gt; Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ.

=== Дундад зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html&lt;/ref&gt; ===
1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. 

Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. 

Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. 

=== 19-р зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ.

Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ.

Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм.

Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ.

Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн  негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна.

1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна.  

Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна.

=== Хар цагаан зураг ===
Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. 

=== Өнгөт зураг ===
1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879)  гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. 

Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй  &quot;''Agfacolor Neu&quot;'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. 

=== Дижитал гэрэл зураг  ===
1981 онд Японы [[Sony|&quot;Sony&quot;]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. 

Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. 

=== Нийлэг гэрэл зураг ===
Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.&lt;ref&gt;{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}&lt;/ref&gt;

== Камерны түүхэн хөгжил ==
&lt;!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер
File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910
File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922
File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932
File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&amp;nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]]
File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975
File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000.
File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000
File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010
&lt;/gallery&gt;

== Техникийн шинж чанар ==
Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.&lt;ref&gt;http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Гэрэл зураг| ]]
[[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]]
[[Ангилал:Уран сайхны арга техник]]
[[Ангилал:Хуулбарлах техник]]</text>
      <sha1>5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24173</id>
    <revision>
      <id>872149</id>
      <parentid>871830</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T01:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24364" sha1="mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh" xml:space="preserve">[[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн &quot;бурхангүй хүмүүс&quot; хэмээх Грек үг]]
'''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.&lt;ref name=Nielsen-EB/&gt; Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.&lt;ref name=RoweRoutledge/&gt;&lt;ref name=oxdicphil/&gt; Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.&lt;ref name=oxdicphil/&gt;&lt;ref name=religioustolerance/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}&lt;/ref&gt; Атеизмийн эсрэг&lt;ref name=reldef/&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt; Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ.

Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу &quot;бурхангүй&quot; хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. &lt;ref name=KArmstrong&gt;{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}}
&lt;/ref&gt;

Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй&lt;ref name=honderich/&gt;&lt;ref&gt;
Fales, Evan. &quot;Naturalism and Physicalism&quot;, in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}.
&lt;/ref&gt; байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}&lt;/ref&gt;

Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}}
&lt;/ref&gt; (Викка гэх мэт&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}}
&lt;/ref&gt;), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}
&lt;/ref&gt; байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt;

Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56|accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref name=&quot;Britannica demographics&quot;&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
* 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
&lt;/ref&gt; Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131
|title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll
|publisher=Financial Times/Harris Interactive
|date=2006-12-20
| accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref&gt;[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]&lt;/ref&gt;

== Үгний гарал болоод хэрэглээ ==
Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь &quot;бурхангүй&quot; хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг &quot;atheistic&quot; буюу &quot;атеист тал руугаа&quot; гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ.

Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ.

Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв.

18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. 

Зарим Атеистууд &quot;Атеизм&quot; хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо:

&lt;blockquote&gt;''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.&lt;/blockquote&gt;

=== Эерэг, сөрөг гэх ===
Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. 

=== Практик атейзм ===
Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа.

Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна.
*Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. 
*Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх.
*Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх.
*Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. 

=== Онолын атеизм ===
Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. 

== Ишлэл ==
{{Reflist|3
|refs=
&lt;ref name=Nielsen-EB&gt;
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., &quot;God&quot; is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition)
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;
{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of &quot;atheism&quot; is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology.
|accessdate=2011-04-09
|ref=harv}}
&lt;/ref&gt;
&lt;!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!!
&lt;ref name=agnosticism-contrast&gt;
*{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}}
*{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }}
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}

*{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}}

&lt;/ref&gt;
--&gt;
&lt;ref name=honderich&gt;
Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanism&quot;. ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=religioustolerance&gt;
[[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term &quot;Atheism&quot;] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&amp;ls=a &quot;atheism&quot;]) first list one of the more narrow definitions.
* {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams &amp; Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called &quot;atheistic&quot; because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means &quot;not theistic&quot;. The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]]
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oxdicphil&gt;
{{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}&lt;!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&amp;pg=PA27&amp;dq=%22atheism%22#v=onepage&amp;q=%22atheism%22&amp;f=false --&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Ангилал:Атеизм| ]]</text>
      <sha1>mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Володимир Зеленський</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25657</id>
    <revision>
      <id>872180</id>
      <parentid>795157</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T04:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewgrr</username>
        <id>107861</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>872180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11682" sha1="6efneil9ijbol1eps6epucesnx5l8df" xml:space="preserve">{{Инфобокс хувь хүн
| нэр                        = Владимир Александрович Зеленский
| зураг                      = Volodymyr Zelensky 2019 presidential inauguration 05 (cropped).jpg
| зурагны_дэвсгэр_тайлбар    = 220px
| тайлбар                    = Владимир Зеленский, 2019
| төрсөн_огноо               = {{birth date|1978|1|25}}
| төрсөн_газар               = [[Кривой Рог]], [[Украин]]
| үндэстэн                   = [[Украинчууд|Украин]]
| бусад_нэр                  = 
| юугаараа_алдаршсан         = 
| ажил_мэргэжил              = Украины ерөнхийлөгч
}}
'''Володимир Олександрович Зеленський''' ({{lang-ru|Владимир Александрович Зеленский (Volodymyr Drewzenskyi)}}, [[1978]] оны [[1 сарын 25]]-нд төрсөн) нь [[Украин]] улсын ерөнхийлөгч бөгөөд [[театр]], [[кино]] [[жүжигчин]]. Тэрээр 2019 оны 5 дугаар сарын 20-нд тангараг өргөж Украины Ерөнхийлөгч болсон. «Ард түмний үйлчлэгч» улс төрийн намыг үндэслэгч.

== Намтар ==
[[1978]] оны [[1 сарын 25]]-нд [[ЗХУ]]-ын Днепропетровск мужийн Кривой Рог хотод төрсөн.

Жүжигчин, найруулагч, продюсер Владимир Зеленский Украины хошин урлагийн жүжигчин, “Ард түмний үйлчлэгч” намаас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж 2019 онд Украйны Ерѳнхийлѳгч болж  тангаргаа ѳргѳсѳн билээ.  

Бага насаа Монголд өнгөрүүлсэн байна. Владимирын эцэг Александр Семёнович Зеленский нь математикч, программист мэргэжилтэй, техникийн ухааны доктор цолтой нэгэн бөгөөд Монголын [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэт УБҮ]]-д 20 гаруй жил ажилласан нэгэн аж. Эх Римма Владимировна Зеленская нь инженер мэргэжилтэй, мэргэжлээрээ 40 жил ажилласан гэж намтарт нь бичсэн байна. Өвөг эцэг Семён Иванович Зеленский (1924), украин үндэстэн 1941-1945 оны Эх орны дайнд оролцогч байсан.  

1982-1986 онуудад Владимир эцэг, эхийнхээ хамт Монголд амьдарчээ. Тэрбээр Эрдэнэт хотын зөвлөлтийн дунд сургуулийн нэгдүгээр ангид элсэн А үсэг заалгасан аж. Дараа нь 1986 онд төрөлх Кривой Рог хот  руугаа буцаж, 95 дугаар гимназийн англи хэлний гүнзгийрүүлсэн сургалттай ангийг дүүргэсэн байна. Багадаа сонгомол бөх, хүндийг өргөлтөөр хичээллэдэг, шуудангийн марк цуглуулдаг, сагсан бөмбөг, гар бөмбөг муугүй тоглож, дажгүй гэгч нь бүжиглэчихдэг сэргэлэн хүү байжээ. Бас бие даан гитар хөгжим сурч, сургуулийнхаа хамтлагт тоглодог байсан гэнэ. 

16 настайдаа Израилд суралцах тэтгэлэг авсан ч эцэг нь “Намайг үхсэний дараа л тийшээ яваарай” гээд болиулсан хэмээн намтарт нь бичжээ. 1995 онд аравдугаар ангиа 2 хичээл дээр сайн дүнтэй, бусад хичээл дээрээ онцсайн үнэлгээтэй төгсөж, Киевийн Олон улсын харилцааны их сургуульд элсэн суралцжээ. Мѳн төрөлх Кривой Рогийнхоо эдийн засгийн дээд сургууль, Киевийн үндэсний эдийн засгийн их сургуулийг хууль эрх зүйн мэргэжлээр дүүргэсэн байна.

== 2019 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үе ==
2018 оны 12 дугаар сард Владимир Зеленский Украйны сэтгүүлч Дмитрий Гордонтой хийсэн ярилцлагадаа өөрийн &quot;Ард түмний үйлчлэгч&quot; /Слуга народа/ намаа ирэх парламентын сонгуульд оролцох хүсэлтэй байгаагаа зарлав. 2018 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр, шинэ он гарахаас хэдхэн минутын өмнө Владимир Зеленский &quot;1 + 1&quot; телевизийн сувгаар украинчуудад хандан уриалга гаргаж, Украины ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцохоо мэдэгдэж, энэ нь Ерөнхийлөгч [[Петро Порошенко]]гийн шинэ жилийн уламжлалт мэндчилгээг тус телевизээр нэвтрүүлэхийг нь хоцроосон. Зеленский хожим үйл явдлыг санаатай биш, техникийн алдаанаас болсон гэж тайлбарласан. 

2019 оны 1 дүгээр сарын 21-нд &quot;Ард ​​түмний үйлчлэгч&quot; нам Владимир Зеленскийг Украины ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлэв. Нэгдүгээр сарын сүүлчээр Зеленский сонгуулийн өмнөх санал асуулгаар хамгийн түрүүнд гарч ирэв. Хоёрдугаар сар гэхэд Зеленскийн рейтинг 25-30%, 3 дугаар сарын дундуур 34% хүртэл өссөн байна. 3 дугаар сарын 31-нд Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн эхний шат явагдаж, хамгийн олон санал (30.24%) -ийг Владимир Зеленский авсан нь Ерөнхийлөгч Петро Порошенкогоос бараг хоёр дахин их байв. 

Зеленский Порошенкотой хамт орсон сонгуулийн хоёр дахь шатанд Украины Төв комиссын эцсийн дүнгээр нийт сонгогчдын 73.22% (13.5 сая санал) -ын дүнгээр ялалт байгуулав. 5 дугаар сарын 3-нд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялагчийн тухай мэдээллийг Дээд Рада &quot;Украины дуу хоолой&quot; сонин, Украины Сайд нарын танхимын &quot;Засгийн газрын шуудан&quot; сонинд нийтэлсэн байна.

Ерөнхийлөгчийн тангаргаа өргөсөн Зеленский шууд Парламентаа тараах шийдвэр гаргаж, Парламентын гишүүдийн халдашгүй байдлын хуулийг цуцалж, Ерөнхий прокурор, Батлан хамгаалахын сайд зэрэг нэлээд олон дарга нарыг огцруулах санал гаргасан. Тэрбээр: &quot;Би урьд нь та бүхнийг инээлгэхийн төлөө явж ирсэн. Тэгэх хэрэгтэй гэж итгэдэг байсан. Харин одоо та бүхнийг уйлахгүй байлгахын төлөө бүхнийг хийнэ!&quot; гэж ард түмэндээ хандаж хэлжээ.

== Тоглосон кинонууд ==

* 2004 — Өөрийн эрхгүй Казанова 
* 2004 — Шадар гурван цэрэг — ''д’Артаньян''
* 2006 — Цагдаагийн академи — ''Минаев''
* 2007 — Шинэ жилийн кино, буюу Музэйд өнгөрүүлсэн Шөнө — ''Вася Васильков''
* 2009 — Их хотод болсон дурлал — ''Игорь''
* 2009 — Яг л казакууд шиг… — ''Остап / Фандорин''
* 2010 — Их хотод болсон дурлал 2 — ''Игорь''
* 2011 — Ийм нэгэн явдал. Өнөө үе — ''Анатолий Ефремович Новосельцев''
* 2012 — Наполеоны эсрэг Ржевский — ''Наполеон''
* 2012 — Анхны 8 болзоо — ''Никита Андреевич Соколов''
* 2013 — Их хотод болсон дурлал 3 — ''Игорь''
* 2014 — Шинэ 8 болзоо — ''Никита Андреевич Соколов''
* 2015 — Ард түмний үйлчлэгч (сери) — ''Василий Петрович Голобородько, дунд сургуулийн түүхийн багш / Украины Ерөнхийлөгч''
* 2016 — Хамгийн сайхан 8 болзоо — ''Никита Андреевич Соколов''
* 2016 — Ард түмний үйлчлэгч 2 — ''Василий Петрович Голобородько, дунд сургуулийн түүхийн багш / Украины Ерөнхийлөгч''
* 2017 — Ард түмний үйлчлэгч (сери) — ''Василий Петрович Голобородько, Украины Ерөнхийлөгч,  Украины Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигч''
* 2018 — Би, чи тэр — ''Максим''
* 2019 — Ард түмний үйлчлэгч (Олон ангит) — ''Василий Петрович Голобородько, Украины Ерөнхийлөгч.'' 

== Гэр бүл ==
Дунд сургуульд зэргэлдээ ангид сурч байсан Елена Владимировна Кияшко гэж бүсгүйтэй 1996 онд ойр танилцаж 2003 оны 9 дүгээр сарын 6-нд гэрлэлтээ албан ёсоор батлуулжээ. Тэд анр хоёр хүүхэдтэй: охин Александра (2008), хүү Киррил (2013).

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Volodymyr Zelensky|Владимир Александрович Зеленский}}
* [https://web.archive.org/web/20110504210416/http://www.kvartal95.com/ru/dossier]
* [http://inter.ua/ru/faces/hosts/zelenskiy]
* [https://web.archive.org/web/20140706141603/http://kinofon.com.ua/people/267]

{{DEFAULTSORT:Зеленский, Владимир}}
[[Ангилал:Украины ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]]
[[Ангилал:Украины кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Украины жүжигчин]]
[[Ангилал:Украины кино зохиолч]]
[[Ангилал:Киноны продюсер]]
[[Ангилал:21-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:Ард түмний үйлчлэгч намын гишүүн]]
[[Ангилал:Киевийн уран бүтээлч]]
[[Ангилал:Украины их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]]
[[Ангилал:Украинчууд]]
[[Ангилал:1978 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>6efneil9ijbol1eps6epucesnx5l8df</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арилжааны банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27003</id>
    <revision>
      <id>872197</id>
      <parentid>872103</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3967" sha1="enpfj7bxkdc4cv9ca4vr63qh3a1yguv" xml:space="preserve">'''Арилжааны банк''' бол хувь нийлүүлэгчдийн болон хадагламжийн хөрөнгийг өсгөх зорилготой, ашгийн төлөө санхүүгийн байгууллага юм. Тэд хувь хүн болон хуулийн этгээдэд зээл олгож хүүгээс нь ашиг олох гол үйл ажиллагаатай. [[Монголын банкны жагсаалт#Арилжааны банк|Монгол дахь арилжааны банкууд]] ихэвчлэн нийтлэг үйл ажиллагаа явуулдаг.

== Түүх ==
Дэлхийн анхны арилжааны банк бол 1407 онд нээгдсэн Генуяа дахь Гэгээн Георгий (итал. Banco di San Giorgio) банк байсан. Өнөө хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж буй хамгийн ууган арилжааны банк бол 1472 онд байгуулагдсан италийн Монте дей Пасчи ди Сиена (итал. Banca Monte dei Paschi di Siena S.p.A. (MPS)) банк юм. 

== Үйл ажиллагааны онцлог ==
* хуулийн этгээд, иргэнд бэлэн мөнгөн болон баримт хэлбэрээр зээл олгох;
* валютын гүйлгээ (зөвхөн эрх бүхий банкууд);
* үнэт металлын гүйлгээний үйл ажиллагаа;
* хөрөнгийн зах зээл болон Forex дахь гүйлгээ эрхлэх;
* аж ахуйн нэгжийн тооцооны данс хөтлөх;
* гэмтсэн (урагдсан, шатсан, угаасан гэх мэт) мөнгөн дэвсгэртийг муудаагүй мөнгөөр ​​солих;
* моргейжийн бюу ипотекийн зээл олгох үйлдэл;
* автомашины зээл олгох зэрэг юм.

== Монгол дахь арилжааны банк ==
1990 онд улс төр, нийгэм, эдийн засагт шинэчлэл хийгдэж 1990 онд &quot;Аж ахуйн банк байгуулах болон түүний үйл ажиллагааны нийтлэг дүрэм&quot;, 1991 онд &quot;Банкны тухай хууль&quot; батлагдсанаар Монгол Улсад 2 шатлалт банкны тогтолцооны хөрс суурь тавигдаж анхны Арилжааны банкууд үүссэн. Банкны 2 шатлалтай тогтолцоонд шилжсэнээс хойш өдгөөг хүртэл арилжааны 31 банк байгуулагдаж, үйл ажиллагаа явуулснаас 17 банк нь өөрийн үйл ажиллагааны алдаа, эндэгдлээс шалтгаалан санхүү, төлбөрийн чадваргүй болон дампуурч, дүрмийн санг тогтоосон хэмжээнд хүргээгүй, бусад банктай нэгдэх, татан буугдах зэргээр үйл ажиллагаагаа зогсоож Монголбанкнаас олгосон тусгай зөвшөөрлийг хүчингүй болгосон байна.

2022 оны байдлаар нийт 11 арилжааны банк үйл ажиллагаагаа явуулж байгаагаас төрийн өмчийн /Төрийн банк/ нэг банк байна. Эдгээр банкны 1500 салбар, нэгжээр дамжуулан Монгол Улсын бүх аймаг, хот, сум, суурин газруудад үйлчилж байгаа бөгөөд тэдгээрт 13,564 ажиллагсад ажиллаж манай улсын аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдэд банкны үйлчилгээг хүргэж байна.

== Тэмдэглэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Зээлийн байгууллага]]</text>
      <sha1>enpfj7bxkdc4cv9ca4vr63qh3a1yguv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872198</id>
      <parentid>872197</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3985" sha1="bt10xmxdh6cyfnf28dljlfsbb3orbv6" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Арилжааны банк''' бол хувь нийлүүлэгчдийн болон хадагламжийн хөрөнгийг өсгөх зорилготой, ашгийн төлөө санхүүгийн байгууллага юм. Тэд хувь хүн болон хуулийн этгээдэд зээл олгож хүүгээс нь ашиг олох гол үйл ажиллагаатай. [[Монголын банкны жагсаалт#Арилжааны банк|Монгол дахь арилжааны банкууд]] ихэвчлэн нийтлэг үйл ажиллагаа явуулдаг.

== Түүх ==
Дэлхийн анхны арилжааны банк бол 1407 онд нээгдсэн Генуяа дахь Гэгээн Георгий (итал. Banco di San Giorgio) банк байсан. Өнөө хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж буй хамгийн ууган арилжааны банк бол 1472 онд байгуулагдсан италийн Монте дей Пасчи ди Сиена (итал. Banca Monte dei Paschi di Siena S.p.A. (MPS)) банк юм. 

== Үйл ажиллагааны онцлог ==
* хуулийн этгээд, иргэнд бэлэн мөнгөн болон баримт хэлбэрээр зээл олгох;
* валютын гүйлгээ (зөвхөн эрх бүхий банкууд);
* үнэт металлын гүйлгээний үйл ажиллагаа;
* хөрөнгийн зах зээл болон Forex дахь гүйлгээ эрхлэх;
* аж ахуйн нэгжийн тооцооны данс хөтлөх;
* гэмтсэн (урагдсан, шатсан, угаасан гэх мэт) мөнгөн дэвсгэртийг муудаагүй мөнгөөр ​​солих;
* моргейжийн бюу ипотекийн зээл олгох үйлдэл;
* автомашины зээл олгох зэрэг юм.

== Монгол дахь арилжааны банк ==
1990 онд улс төр, нийгэм, эдийн засагт шинэчлэл хийгдэж 1990 онд &quot;Аж ахуйн банк байгуулах болон түүний үйл ажиллагааны нийтлэг дүрэм&quot;, 1991 онд &quot;Банкны тухай хууль&quot; батлагдсанаар Монгол Улсад 2 шатлалт банкны тогтолцооны хөрс суурь тавигдаж анхны Арилжааны банкууд үүссэн. Банкны 2 шатлалтай тогтолцоонд шилжсэнээс хойш өдгөөг хүртэл арилжааны 31 банк байгуулагдаж, үйл ажиллагаа явуулснаас 17 банк нь өөрийн үйл ажиллагааны алдаа, эндэгдлээс шалтгаалан санхүү, төлбөрийн чадваргүй болон дампуурч, дүрмийн санг тогтоосон хэмжээнд хүргээгүй, бусад банктай нэгдэх, татан буугдах зэргээр үйл ажиллагаагаа зогсоож Монголбанкнаас олгосон тусгай зөвшөөрлийг хүчингүй болгосон байна.

2022 оны байдлаар нийт 11 арилжааны банк үйл ажиллагаагаа явуулж байгаагаас төрийн өмчийн /Төрийн банк/ нэг банк байна. Эдгээр банкны 1500 салбар, нэгжээр дамжуулан Монгол Улсын бүх аймаг, хот, сум, суурин газруудад үйлчилж байгаа бөгөөд тэдгээрт 13,564 ажиллагсад ажиллаж манай улсын аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдэд банкны үйлчилгээг хүргэж байна.

== Тэмдэглэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Зээлийн байгууллага]]</text>
      <sha1>bt10xmxdh6cyfnf28dljlfsbb3orbv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөрийн Ариунаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31332</id>
    <revision>
      <id>872174</id>
      <parentid>861125</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T03:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15938" sha1="005taw3mob0pf9dm9xunortgq81xwpq" xml:space="preserve">{{Дуучин25
| name              = Ариунаа
| бүтэн_нэр         = Төмөрийн Ариунаа
| төрсөн_өдөр       = {{bda|1967|3|15}}
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ)
| ажил_үйл          = Дуучин, Сайн санааны элч
| дуулдаг_хэл       = [[монгол хэл]]
| урсгал            = эстрад, поп
| танил_үе          = 1980-аад он — одоо
| хамтлаг           = 
| алдар_нэр         = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;[[Ардын Жүжигчин|МУАЖ]], '''НҮБ'''&lt;br&gt;[[Хүүхдийн сангийн элч]] (2021 оны 7 сарын 1 хүртэл)
| }}

'''Ариунаа ('''1967 оны 3-р сарын 15-нд Улаанбаатар хотод төрсөн)  [[Монгол улс|Монгол]] Улсын [[Ардын Жүжигчин]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=IKON.MN |first=П. Сайнжаргал |date=2026-07-06 |title=МУГЖ, дуучин Т.Ариунаа Монгол Улсын АРДЫН ЖҮЖИГЧИН цолыг хүртлээ |url=https://ikon.mn/n/3orb |access-date=2026-07-06 |website=ikon.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;, Поп дива [[дуучин]]. 

Түүний урлагийн зам 15 настайгаас нь эхлэсэн бөгөөд, анх &quot;Арванзургаан нас&quot; дуугаараа олон түмэнд танигдсан билээ. Тэрээр Болгар улсын Урлагийн Сургуульд (Консерватори) дуучин мэргэжлээр суралцан төгссөн. Ингээд монголдоо эргэн ирж Соёл-Эрдэнэ хамтлагт дуучнаар ажилласан бөгөөд, 1990-д оноос &quot;Чөлөөт уран бүтээлч&quot; болон уран бүтээлүүдээ туурвиж эхлэсэн. 1996 онд гаргасан Эрос #1 цомгоороо Монголын хөгжмийн ертөнцөд тэсрэлт хийж, үзэгчдийг байлдан дагуулж (харизм), өөрийн орон зайг бий болгож чадсан. Эрос #1 цомогт багтсан &quot;Утасны чинь дугаар&quot;, &quot;Анхны хайр&quot; зэрэг дуунууд нь тухайн цаг үедээ залуусыг байлдан дагуулж байсан.

Ариунаа 3 октавт чөлөөтэй дуулдаг, түүний хоолойн цар хүрээ өргөн, далайцтай, &quot;Драматик Сопрано ''(Dramatic Soprano)''&quot; нарийн хоолойтой. Түүний хоолой өвөрмөц, давтагдашгүй, хүчирхэг, цангинасан өтгөн өнгөтэй. Ариунаагийн дуулалтын хэв маяг, чадвар өндөр бөгөөд '''эстрад,''' '''поп''' (&quot;Хорвоог дүүргэж дэргэд л байгаарай&quot;, &quot;Санааны чимээ&quot;, &quot;Нарны хаан хүүхдүүд&quot;, &quot;Домгийн өглөө&quot;, &quot;Цасан аялгуу&quot;, &quot;Миами аялгуу&quot;, &quot;Хөх монголын үр сад&quot;, &quot;Ирэх л гэж&quot;) '''уянгын''' (&quot;Чи минь&quot;, &quot;Жаргаж үзээгүй зул дурлал минь&quot;, &quot;Үл таних эмэгтэй&quot;, &quot;Зүүдний ханхүү&quot;, &quot;Жинжиймаа&quot;, &quot;Нандин учрал&quot;) '''гранж рок''' (&quot;Утасны чинь дугаар&quot;)''', зөөлөн рок''' (&quot;Чамтай бас чамгүй&quot;, &quot;Бундан зүрх&quot;, &quot;Хайрын зай&quot;,) зэрэг хэв маяг, жанраар дуулдаг. Дуулалтын хувьд хамгийн дээд өнгө нь G 2-р октавын соль (&quot;Амласан хайр&quot;). Дуунууд дээрээ ихэвчлэн дээд өнгө 2-р октавын C♯ - F# өнгө авч дуулдаг онцлогтой. Ариунаагийн &quot;Тэнгэр шиг бай&quot;, &quot;Үл таних эмэгтэй&quot; дуу нь маш их хоолой шаардсан, дуучны ур чадварыг ихээр харуулдаг бол, &quot;Талын монгол айл&quot; дуу нь мэргэжлийн нугалаа ихтэй, мэдрэмж шаардсан дуу байдгаараа онцлог. Мөн &quot;Хунгийн сүүлчийн дуу&quot; жүжгийн дуу нь оператик хэв маягтай, фальцейтаар дээд өнгө авсан байдаг. Ямар ч хэв маяг, жанрын дууг дуулах чадвартай учраас &quot;Поп дива&quot; хэмээн өргөмжилдөг. Тэрээр олондоо бишрэгдсэн чадалтай монгол эмэгтэй дуучдын нэг. 

===Товч намтар===
Төмөрийн Ариунаа нь Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий сумын харьяат Төмөр, Баянжаргал нарын охин болон төржээ. Тэрбээр багаасаа л дуу бүжигт авьяастай хүүхэд байсан аж. Ариунаа нь нийслэлийн 10 жилийн 52 дугаар дунд сургуульд сурагч байх үеээсээ хүүхдийн дууны нэрт зохиолч Л.Галмандахын удирдлага доор &quot;Нарны дуулал&quot; хамтлагт дуулж байсан юм. 15 настай байхдаа &quot;16 нас&quot; хэмээх дууг анх дуулсан нь түүнийг олонд таниулан энэхүү дуу нь хүүхэд, залуучуудын сонсох дуртай дуу болж чадсан  байдаг. 16 настайд нь буюу нэг жилийн дараа уг дуу нь Монголын радиогийн алтан фондод бичигдсэн байна.

Дунд сургуульд байхдаа тэрбээр Монголын пионерын байгууллагын урлагийн үзлэгийн мөнгөн медаль хүртсэн ба мөн Зөвлөлтийн дуу дуулаачийн улсын уралдаанд шалгарч байжээ. Хожим нь тэрээр Болгар улсын Хөгжмийн дээд сургуульд суралцан төгсөж мэргэжлийн дуучин болсон байна.

===Ажил, амьдралын гараа===
Ариунаа Улсын филармонийн &quot;Соёл Эрдэнэ&quot; чуулгад дагалдан дуучнаар дуулж гараагаа эхэлсэн ба хожим нь тус хамтлагтаа гоцлол дуучны үүргийг гүйцэтгэж байлаа. Одоо тэрээр бие даасан уран бүтээлч. НҮБ-ын хүүхдийн элч дуучин. Юниверс Бэст Сонгс наадмын шүүгчээр ажиллаж байсан. Мөн тэрээр 1998 онд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд чиглэсэн Ариун сэтгэл ТББ-г байгуулж нийгмийн нэгээхэн хэсэг болсон амьдралын боломж тааруу хүүхдүүдэд зориулсан санг бий болгосон. Түүний хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн тусгай сургуульд оруулсан хувь нэмэр маш их бөгөөд энэхүү сан нь 2004 онд зогссон. 

====Уран бүтээл====
1996 онд анхны &quot;Эрос № 1&quot; хэмээх цомгоо гарган тус ондоо анхны бие даасан тоглолтоо хийсэн байна. Уг цомогт багтсан &quot;Мартахгүй&quot;, &quot;Баяртай гэж хэлж чадахгvй&quot;, &quot;Анхны хайр&quot; зэрэг дуунууд нь нилээд их амжилт олсноор түүнийг алдар хүндтэй дуучин болгож чадсан юм. Уг цомогт багтсан &quot;Утасны дугаар&quot; хэмээх дуу нь маш өвөрмөц шийдэлтэй болсон нь тухайн үедээ олны таашаалыг хүртэж байлаа.

Дараа жил буюу 1997 онд &quot;Зөвхөн чиний тухай&quot; хэмээх хоёр дахь цомгоо гаргасан ба энэ цомогт нь &quot;Зөвхөн тэр хайрандаа&quot;, &quot;Хайрлахын цаана&quot;, дуучин Оюунбилэгтэй хамтарсан &quot;Хайрын тухай ярилцья&quot;, дуучин Маркатай хамтарсан &quot;Yггүй мордсон чи минь&quot; зэрэг хит дуунууд нь түүний нэр хүндийг улам баталгаажуулж тэрээр Монголын шилдэг дуучдын тоонд орсон юм.

2001 онд гарсан түүний &quot;Чи минь&quot; цомог нь урд урдынхаа цомгуудын амжилтыг илүү ихээр эвдэж чадсан юм. Уг цомог нь &quot;Нарны хаан хүүхэд&quot;, &quot;37 дахь захидал&quot;, &quot;Санааны чимээ&quot;, &quot;Чи минь&quot;, &quot;Аялгуу чиний увидас&quot; зэрэг хитүүдийг агуулсан юм.

2002 оны цас хунгарласан хүйтэн 2-р сард &quot;Хаврын шөнийн бодол&quot; цомгоо гаргасан ба уг цомогт нь нилээд уянгалаг намуухан аястай, эх орны сэдэвтэй дуунууд багтжээ. &quot;Хаврын шөнийн бодол&quot; дууг уянгалаг, шинэлэг хэмнэлээр дуулсан нь сонсогч ард олны талархлыг ихэд хүлээж тухайн үеийн Нарантуул захын чанга яригч болон бүх радио, тв сувгуудаар цацагдаж байв.

Дуучин Ариунаа нь Монголоос анх удаа НYБ-ын Хүүхдийн элч дуучин болсон бөгөөд 2002 оны тавдугаар сард Нью-Йорк хотноо болсон, хүүхдийн асуудалтай холбоотой НYБ-аас зохион байгуулсан чуулганы &quot;Хүүхэдтэй хамт дэлхий ертөнцийг хөгжүүлье&quot; уриан дор болсон концертод оролцон &quot;Нарны хаан хүүхэд&quot; дуугаа дуулсан байна.

Тэрээр 2003 онд уран бүтээлийн нилээд олзтой байсан ба &quot;You are my life&quot;, &quot;Миний шинэ орон зай&quot; хэмээх хоёр шинэ цомгоо гаргаж, уг цомгуудад багтсан &quot;Чамтай бас чамгүй&quot;, &quot;Хайрын зай&quot;, &quot;Би&quot;, &quot;Жаргаж үзээгvй зул дурлал минь&quot;, &quot;Маяами аялгуу&quot; зэрэг дуунууддаа клип хийлгэж олны хүртээл болгосон юм. Мөн дуучин маань &quot;Миний шинэ орон зай&quot; тоглолтоо 2003 оны аравдугаар сарын 31, арваннэгдүгээр сарын 1, 2-нд тоглосон юм.

Тэрээр тоглолтоо зөвхөн Монголын нутаг дэвсгэр дээр тоглоод зогсохгүй хилийн чанадад байгаа монголчууддаа зориулан Югослав, Солонгос, Япон, Америк орнуудад аялан тоглож байсан бол 2004 оны 2-р сарын сүүл 3-р сарын эхээр Европын хэд хэдэн улсад аялан тоглолтоо хийж үзэгч фэнүүдээ баярлуулжээ.

Т.Ариунаа нь Монголын эстрадын нэртэй дуучдын нэг төдийгүй тэрээр хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн боловсролын асуудлыг анхаарлынхаа төвд байлгадаг &quot;Ариун сэтгэл&quot; сангийн тэргүүн юм.

==Хувийн амьдрал==
Дуучин Ариунаа нь бизнесмэн Буяндоржтой гэр бүл болсноороо нэгэн хэсэг нилээд их шар сонины бай болж байсан ч тэд энэ бүхнийг даван туулж чадсан ба 2000 онд хүүтэй болон өнөөг хүртэл тэд хамтдаа амьдарч байгаа ажээ.

==Уран бүтээл==
;'''1996 он''': ''&quot;Эрос № 1&quot;''
#Эргээд чамдаа ирнэ
#Мартахгvй
#Амласан хайр
#Талын цэцэг
#Алтан богд
#Хайрыг минь чи сонсооч
#Анхны хайр
#Утасны дугаар
#Баяртай гэж хэлж чадахгүй
#Бороотой үдшийн аяз

;1997 он: ''&quot;Зөвхөн чиний тухай&quot;''
#Дурлалын хөгжим
#Зөвхөн тэр хайрандаа
#Blue jeans
#Би
#Бүжгэнд уриач
#Хайрын тухай ярилцья
#Насны хань
#Хайрлахын цаана
#Yггүй мордсон чи минь

;2001 он: ''&quot;Чи минь&quot;''
#Багт наадам
#Алгын чинээ үр минь
#Нарны хаан хүүхэд
#37 дахь захидал
#Санааны чимээ
#Чи минь
#Аялгуу чиний увидас
#Ээжээ та хаана байна
#Ээжий минь байвал жаргалтай
#Yд дундын наран
#Зөөлөн буруу
#Миний бороо
#Буяны наран
#Yдшийн танго
#Вyе Вyе
#Хайрыг бүү гомдоо

;2002 он: ''&quot;Хаврын шөнийн бодол&quot;''
#Дөрвөн цагийн тал
#Талын монгол айл
#Хаврын шөнийн бодол
#Эх орон танаа
#Амрагийн дуу
#Хаврын шөнийн бодол
#Өргөн хангай нутаг
#Хөх даалимбан тэрлэг
#Жинжиймаа киноны дуу

;2003 он: ''&quot;You are my life&quot;''
#Чамтай бас чамгүй
#Ирэх л гэж...
#Чиний миний амьдрал
#Хайрын зай
#Миний амьдрал

;2003 он: ''&quot;Миний шинэ орон зай&quot;''
#Би
#Сайн байна уу санаандгүй хонгор минь
#Хар дарахаас минь өмнө сэрээгээрэй
#Хайрыг минь чи надад үлдээ
#Жаргаж үзээгүй зул дурлал минь
#Ижий минь ирж явна уу даа
#Чиний сэтгэл минийх байгаагүй
#Маяами аялгуу
#Догь байгаа биз
#Зүүдний ханхүү
#Одноос зүүгдсэн залуу нас
#Шөнө дундын бүжиг жүжгийн дуу

;2006 он: ''&quot;Дурлал шиг асна&quot;''
#Асуудал
#Business woman
#Буруутай юу
#Дурлал шиг асна
#Сартай шөнийн хайлал
#Бяцхан зүрх
#Өөрийнхөөрөө
#Хагассайны орой
#Харуусал харамсал
#Чамайгаа хvлээсэн он жилүүд
#Бундан зүрх
#Анд гаръя
#Хөх Монголын үр сад

==Эх сурвалж ==
* [http://www.24tsag.mn/content/6973.shtml Гал цогтой “галзуу” дуучин Т.Ариунаа]

{{Монголын эмэгтэй дуучид}}

{{DEFAULTSORT:Ариунаа, Төмөрийн}}
[[Ангилал:Монголын дуучин]]
[[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Поп дуучин]]
[[Ангилал:Эстрадын дуучин]]
[[Ангилал:НҮБ-ын Хүүхдийн Сангийн тусгай элч]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1967 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>005taw3mob0pf9dm9xunortgq81xwpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34774</id>
    <revision>
      <id>872151</id>
      <parentid>871837</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T01:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10630" sha1="56xqxskrm5lslmuxe3e0tv66hiq180v" xml:space="preserve">{{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{lang|de|Deutsches Reich}}&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --&gt;
| conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --&gt;
| common_name            = Ваймарын Бүгд Найрамдах
| p1                     = Германы эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of Germany (1867–1918).svg
| s1                     = Нацист Герман
| flag_s1                = Flag of Germany (1933–1935).svg
| image_flag             = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| flag_type              = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]&lt;br&gt;(1919–1933)
| image_coat             = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg
| coa_size               = 80
| symbol_type            = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]&lt;br&gt;(1919–1928)
| national_anthem        = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}&lt;br /&gt;&quot;Германчуудын дуу&quot;&lt;br /&gt; (1922 оноос)&lt;ref name=&quot;faz-20120904&quot;&gt;{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}&lt;!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Weimar Republic 1930.svg
| map_width              = 250px
| image_map_caption      = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд
| image_map2             = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg
| image_map2_caption     = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд
| population_density_km2 = 133.129
| capital                = [[Берлин]]
| coordinates            = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт Герман хэл|Герман]]
| common_languages       = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}}
| religion               = 1925 оны тоолого:&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]])
* 32.4% [[Ромын Католик]]
* 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]]
* 2.6% Бусад}}
| demonym                = Германчууд
| government_type        = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
* [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}}
* ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}}
| title_leader           = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]]
| year_leader1           = 1919–1925
| leader1                = [[Фридрих Эберт]]
| year_leader2           = 1925–1933
| leader2                = [[Паул фон Хинденбург]]
| title_deputy           = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]]
| year_deputy1           = 1918 (анхны)
| deputy1                = [[Friedrich Ebert]]
| year_deputy2           = 1933 (сүүлийн)
| deputy2                = [[Адольф Хитлер]]
| era                    = [[Дайны хоорондын үе]]
| event_start            = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]]
| date_start             = 11 сарын 9,
| year_start             = 1918
| event1                 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| date_event1            = 8 сарын 11, 1919
| event2                 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн
| date_event2            = 9 сарын 8, 1926
| event3                 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв
| date_event3            = 3 сарын 29, 1930&lt;ref name=&quot;Adam-2005&quot;/&gt;
| event4                 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]]
| date_event4            = 1 сарын 30, 1933
| event5                 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]]
| date_event5            = 2 сарын 28, 1933
| event_end              = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]]
| date_end               = 3 сарын 23,
| year_end               = 1933&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-09-29 01:43:42 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}&lt;/ref&gt;
| legislature            = [[Хоёр танхимт]]
| house1                 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)''
| type_house1            = [[Дээд танхим]]
| house2                 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]]
| type_house2            = [[Доод танхим]]
| stat_year1             = 1925
| stat_area1             = 468787
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1              = 62,411,000
| ref_pop1               = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot; /&gt;
| currency               = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|&quot;Цаасан марк&quot; (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}}
| today                  = {{plainlist|
* [[Герман]]
* [[Польш]]
* [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}}
* [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}}
*[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}}
}}

'''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан  [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}}
* {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}}
* Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] 

== Эх сурвалж ==
=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{reflist}}

[[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]]
[[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>56xqxskrm5lslmuxe3e0tv66hiq180v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агуу хүчит Оз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35038</id>
    <revision>
      <id>872148</id>
      <parentid>575611</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2576" sha1="q4valb7tn3d7j3tcno85vmwc1or8s5p" xml:space="preserve">{{Инфобокс Кино
| нэр = Агуу хүчит Оз
| зураг = Oz - The Great and Powerful Poster.jpg
| зургийн тайлбар = Театрын зурагт хуудас
| найруулагч = [[Сэм Рэйми]]
| продюсер = [[Жо Рот]]
| зохиолч = Лаймен Фрэнк Баум&lt;br/&gt;Митчел Кэпнер&lt;br/&gt;Дэвид Линдси-Эбейр
| жүжигчин = [[Жэймс Франко]]&lt;br/&gt;[[Мила Кунис]]&lt;br/&gt;[[Мишель Уильямс]]&lt;br/&gt;[[Рэйчел Вайс]]
| хөгжим = [[Дэнни Эльфман]]
| зураглаач = [[Питер Деминг]]
| эвлүүлэг = [[Боб Муравски]]
| студи = [[Walt Disney Pictures]]&lt;br&gt;Roth Films&lt;br&gt;Curtis-Donen Productions
| компани = [[Walt Disney Pictures]]
| нээлт = 2013 оны 2 сарын 14
| хугацаа = 130 [[минут]]
| улс = [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]
| хэл = [[Англи хэл|Англи]]
| төсөв = [[Америк доллар|$]]215 сая{{ref|cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?page=main&amp;id=oz.htm |title=Oz The Great and Powerful (2013) | publisher=[[Box Office Mojo]] |date=March 24, 2013 }}
| орлого = $491,911,825&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=oz.htm |title=Oz The Great and Powerful (2013) | publisher=[[Box Office Mojo]] |date=July 19, 2013}}&lt;/ref&gt;
}}
'''''Агуу хүчит Оз''''' ({{lang-en|Oz the Great and Powerful}}) нь [[2013]] [[Америк]]ийн [[Адал явдалт кино|адал явдалт]], [[Зөгнөлт кино|зөгнөлт]] [[кино]] бөгөөд [[Сэм Рэйми]] найруулсан юм. Кинонд [[Жэймс Франко]], [[Мила Кунис]], [[Мишель Уильямс]], [[Рэйчел Вайс]], [[Зак Брафф]] болон [[Жои Кинг]] нар тогложээ.

==Эшлэл==
{{Reflist|colwidth=30em}}

==Холбоос==
* {{Official website|http://disney.go.com/thewizard/}}
* {{IMDb title|1623205|Агуу хүчит Оз}}
* {{AllRovi movie|527188|Агуу хүчит Оз}}
* {{Rotten Tomatoes|oz_the_great_and_powerful|Агуу хүчит Оз}}
* {{Mojo title|oz|Агуу хүчит Оз}}
* [https://web.archive.org/web/20130502033727/http://www.ozthegreatandpowerfulmovie.com/ Production Blog]

{{DEFAULTSORT:Агуу хүчит Оз}}
[[Ангилал:2013 оны кино]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино]]
[[Ангилал:3D кино]]
[[Ангилал:Уран зөгнөлт кино]]</text>
      <sha1>q4valb7tn3d7j3tcno85vmwc1or8s5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балжиннямын Амарсайхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51996</id>
    <revision>
      <id>872177</id>
      <parentid>762981</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T03:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2299" sha1="nw0eni7504et4e6a5ydcv9971ontu6m" xml:space="preserve">'''Балжиннямын Амарсайхан''' (1977 оны 10-р сарын 17-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь Монгол Улсын Соёлын тэгүүний ажилтан жүжигчин.

1999 онд СУИС-ийн кино драмын ангийг төгссөн.
Жүжигчин Б.Амарсайхан долоон киноны зохиол бичиж, 30 гаруй бүтээлийн гол болон туслах дүрд тоглосон байна. Харин түүний Ерөнхий найруулагчаар ажилласан анхны уран бүтээл нь “'''Эргэж ирэхгүй намар'''” УСК байсан юм. “Эргэж ирэхгүй намар” УСК оскарт нэрт дэвшсэн долоо дахь Монгол уран бүтээл юм.

Эцэг нь Төв аймгийн Эрдэнэсант сумын харьяат тээврийн жолооч Ц.Балжинням гэж хүн байжээ. Эх нь Завхан аймгийн Алдархаан сумын харьяат Я.Гармаа гэж хүн байдаг. Тэрээр 8 хүүхэдтэй айлын отгон хүү ажээ.   

==Уран бүтээл==
*''[[Уулын хөх сүүдэр]]''
*''[[Тавилан (Монгол кино)|Тавилан]]''
*''[[Удирдагч]]''
*''[[Бөртэ чоно]]''
*''[[Боолын гэрээ]] - Зоригоо''
*''[[Цасан охин (кино)|Цасан охин]]''
*''[[Бодлын хулгайч]]'' - Гансүх
*''[[Аравт (кино)|Аравт]]''
*''[[Үргээлэг]] - Гарьд''
*''Марко Поло'' - [[Аригбөх]]
*''[[Үргээлэг 2]] - Гарьд''
*''[[Итгэл (кино)|Итгэл]] - Итгэл''
*Хохирогч
*Эргэж ирэхгүй намар /2022/
*&quot;Монгол&quot; /2023/

== Гэр бүл ==
Гэргий С.Урантай 2007 онд гэрлэсэн, тэд 4 охин, 1 хүү нийт 5 хүүхэдтэй.{{DEFAULTSORT:Амарсайхан, Балжиннямын}}

[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]


{{bio-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>nw0eni7504et4e6a5ydcv9971ontu6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаанбаатар хотын банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53585</id>
    <revision>
      <id>872193</id>
      <parentid>863017</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:09:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="508" sha1="9bzziasig39ngx03l06cy7kjganvic0" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Улаанбаатар хотын банк''' нь 1998 онд Улаанбаатар сан УҮГ-ын хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан, Монгол улсын Улаанбаатар хотод төвтэй банк байсан бөгөөд 2020 оны 6 сард [[Худалдаа Хөгжлийн Банк]]тай нэгдсэн..

[[Ангилал:Монголын банк]]


{{company-stub}}
{{Монгол улсад хамаарах}}</text>
      <sha1>9bzziasig39ngx03l06cy7kjganvic0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Winner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57571</id>
    <revision>
      <id>872140</id>
      <parentid>870470</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T18:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NDG</username>
        <id>98809</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-50550-71|~2026-50550-71]] ([[User talk:~2026-50550-71|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>818369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33385" sha1="bsojlpkq1ndkfm798hs9n0owenarr2e" xml:space="preserve">{{Хамтлаг25
|name            = 위너 / Виннэр&lt;br&gt;WINNER
|background      = group_or_band
|зураг           = (Marie Claire Korea) Here Comes Winner.jpg
|хэмжээ          = 300px
|landscape       = yes
|тайлбар         = Зүүнээс: Yoon,  Mino, Hoony, Jinu
|үндсэн_нэр      = [[Солонгосоор]] 위너 → Вино
|бусад_нэр       = [[англи]] [[Латин үсэг|латинаар]] Winner
|маягтай_бичих   = WINNER
|бүрдсэн_газар   = [[Өмнөд Солонгос]]
|дуулдаг_хэл     = [[солонгос хэл|солонгос]]
[[япон хэл | япон]]
|зах_зээл        = [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]], [[Тайвань]],&lt;br&gt; болон дэлхийн олон орон  
|урсгал          = K-pop , Mandopop , R&amp;B , dance
|танил_үе        = 2014 оноос - одоо 
|хот             = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]]
|хөтөч           = [[YG Entertainment]]
|цахим_хаяг      = {{URL|yg-winner.co.kr}}
|гишүүн_тоо      = (4)
|гишүүн          = [[Кан Сын-Юнь|Kang Seung-yoon]] &lt;br /&gt; Kim Jin-woo &lt;br /&gt; [[И Сын-Хүнь|Lee Seung-hoon]] &lt;br /&gt; [[Сун Минь-Ху|Song Min-ho]]
|Өмнөх Гишүүд=[[Нам Тэхён|Taehyun]] &lt;br /&gt;}}

Дуу хөгжмийн авьяас чадварыг хөгжүүлэх, дуу хураах [[Өмнөд Солонгос]]ын &quot;[[YG Entertainment]]&quot; компани '''WINNER''' хэмээх (Виннэр; {{lang-ko|'''위너'''}}) хамтлагийг 2014 онд байгуулсан. Тус хамтлаг анх таван гишүүнтэйгээр ( Seungyoon, Jinwoo, Seunghoon, Mino, Taehyun) үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн ба 2016 оны 11р сарын 25ны өдөр Nam Taehyun эрүүл мэндийн шалтгаанаас болон хамтлагаас гарсанаар үйл ажилгаагаа дөрвөн гишүүнтэйгээр (Yoon, Hoony, Mino, Jinu) үргэлүүлж байна. 

Хамтлаг анх 2013 оны ''WIN: Who is Next'' реалити шоун дээр &quot;Team A&quot; нэртэйгээр танилцуулагдан гарч ирсэн. Team A болон тэдний өрсөлдөгч Team B нар аль аль нь YG Entertainment-ын бэлтгэгчид байсан ба [[Big Bang]]-ийн дебютээс хойш найман жилийн дараах анхны дэбютээ хийх YG-ын эрэгтэй хамтлагт орохын тулд бие биенийхээ эсрэг өрсөлдөж байсан юм. Шоуны төгсгөлд олон нийтийн санал хураалтын&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nate.com/view/20131025n37909?mid=n1008|title='WIN' 강승윤 속한 A팀, 최종 우승...'WINNER'로 데뷔|author=이지영 기자 |date=October 25, 2013|language=Korean|trans_title='WIN' Member Kang Seung yoon's A team won the final ... Debut as 'WINNER'  |work=My Daily via Nate News|publisher=My Daily via Nate News|accessdate=October 26, 2013}}&lt;/ref&gt; гурван удаагийн ялалтын дараа Team A-д &quot;WINNER&quot; гэдэг нэрийг өгсөн. 

Хамтлаг 2014 оны 8р сарын 12нд анхны дуунаа гарган албан ёсны дебютээ 8р сарын 17ны өдөр хийсэн. 2014оны 8сарын 15нд '2014 YG Family Concert'-д оролцон, өөрсдийн Солонгос дахь анхны тоглолтоо хийсэн. Тэдний анхны нэвтрүүлэг нь 8сарын 17нд ''Inkigayo'' дээр байсан юм. 9сарын 10нд хамтлаг Японд дэбютээ хийсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/101948/20140801/yg-entertainments-winner-set-to-debut-in-japan.htm|title=YG Entertainment's Winner set to debut in Japan|publisher=Kpopstarz.com|accessdate=5 November 2014|archive-date=28 Гуравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328005011/http://www.kpopstarz.com/articles/101948/20140801/yg-entertainments-winner-set-to-debut-in-japan.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тэдний гаргасан дэбютийг 2014оны хамгийн шилдэг Кпоп дэбют байсан гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&amp;mid=sec&amp;sid1=106&amp;oid=108&amp;aid=0002368714|title=가요전문가 28인 선정, 올 최고 신인은(연말설문)|publisher=|accessdate=11 March 2015}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==

=== Бэлтгэл ===
Анх 2010онд хамтлагийн ахлагч Kang Seungyoon (Yoon) , ''Superstar K2'' дуулах тэмцээнд оролцож эцсийн дөрөвт багтсан. Дараа жил нь тэр [[YG Entertainment]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/37816/20130814/kang-seung-yoon-yg-entertainment.htm|title=Kang Seung Yoon Opens Up About Why He Chose Record Label YG Entertainment: They Insisted That He Got Better|publisher=Kpopstarz.com|accessdate=5 November 2014|archive-date=2 Дөрөвдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402011005/http://www.kpopstarz.com/articles/37816/20130814/kang-seung-yoon-yg-entertainment.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; -тай гарын үсэг зурж, анх удаагаа ''[[High Kick: Revenge of the Short Legged]]''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2011/09/new-pictures-of-krystal-and-kang-seung-yoon-from-high-kick-3#axzz2jBZ0zV6V|title=New pictures of Krystal and Kang Seung Yoon from 'High Kick 3'|publisher=Allkpop.com|accessdate=5 November 2014}}&lt;/ref&gt; олон ангит драманд тоглосон. Тэрээр хэлэхдээ миний хувьд олон энтэртаймент дуучин болооч гэж байсан ч YG намайг бэлтгэгч бол гэж хэлсэн нь ихэд сонирхол татаж би гарын үсэгээ зуралцсан. Хэрвээ би энд ороогүй бол хамаагүй эрт дебвтээ хийх байсан гэж ээ. 2013 онд тэр &quot;It Rains&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://my.entertainment.yahoo.com/news/kang-seung-yoon-to-dominate-daily-music-charts-085805589.html|title=Kang Seung yoon to dominate daily music charts with his new single &quot;It Rains&quot;|publisher=My.entertainment.yahoo.com|accessdate=5 November 2014|archive-date=19 Аравдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019140326/https://my.entertainment.yahoo.com/news/kang-seung-yoon-to-dominate-daily-music-charts-085805589.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; гэх мэт олон дуу гаргаж, соло дэбютээ хийсэн. Мөн түүнээс хойш хэд хэд драманд тоголсон ба үүний нэг нь 2016 онд хамтлагийн гишүүн Жинүтэй хамтран тоголж гол дүр бүтээсэн &quot;Love for thousand more&quot; гэх вэб драма юм. Yoon YG stage-д мөн давхар харьялагддаг. 

Lee Seunghoon (Hoony) 2012онд ''K-Pop Star 1'' реалити дууны шоунд оролцож байсан ба дөрөвдүгээр байранд орж, түүний рэп чадвараас гадна бүжиг дэглэх чадвар нь ихэд үнэлэгдэж 5сарын 16нд YG Entertainment-тай гарын үсэг зурсан гэж мэдэгдсэн байна. Тэрээр Ян үахиралтай хамтлагаас хамгийн ойр байдаг нь ба компаний орлогч дарга гэдэг нэртэй. &lt;ref&gt;{{cite web|title='K-Pop Star' contestants Lee Ha Yi, Lee Michelle, and Lee Seung Hoon sign with YG Entertainment|url=http://www.allkpop.com/article/2012/05/k-pop-star-contestants-lee-ha-yi-lee-michelle-and-lee-seung-hoon-sign-with-yg-entertainment|website=Allkpop|accessdate=24 June 2014}}&lt;/ref&gt; 

Song Minho (Mino) underground rapper &quot;Mino&quot; нэрийн дор өөрийн хөгжмийн гараагаа эхлүүлж, [[Block B]]-ын [[Zico]], Kyung, P.O болон [[SPEED]]-ын [[Taewoon]] нартай хамтран ажиллаж эхэлсэн. Анхандаа тэр Block B-д дэбют хийх зорилготой байсан ч хувийн шалтгаанаар дэбютээс өмнө хамтлагийг орхисон.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/search?q=zico%20mino&amp;src=typd|title=MTV Match Up&amp;nbsp;– Block B with Mino|publisher=Twitter.com|accessdate=5 November 2014}}&lt;/ref&gt; 2011 онд тэрээр BoM хамтлагийн нэг хэсэг болох Y2Y Contents Company-ы дор дэбютээ хийсэн ч BoM-г хоёр жилийн дараа татан буулгаж, дараа нь 2013оны сонгон шалгаруулалтаар YG Entertainment-д орсон. 

Kim Jinwoo (Jinu), YG-д орохоосоо өмнө Joy Dance Plug-ын бүжгийн академид байсан ба тэр үед [[Big Bang]]-ийн [[Seungri]] түүнийг харж агентлагтаа авчирч, 2010оноос эхлэн бэлтгэгдэж эхэлсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://star.ohmynews.com/NWS_Web/OhmyStar/at_pg.aspx?CNTN_CD=A0001900921|title=승리 &quot;YG 데뷔하려면, 빅뱅 뛰어넘어야 해요&quot;|date=2013-08-29|website=오마이스타|access-date=2016-05-06}}&lt;/ref&gt; Тэрээр анх орохдоо наймуулаа байсан ч бүгд нэг нэгээрээ шантарсаар ганцаараа үлдсэн ба YG entertainment-н хамгийн удаан бэлтгэгдсэн дуучин билээ. Түүний дуулалтаас гадна нүүр царай нь ихэд танигдсан ба 2016 онд &quot;The Little Prince&quot; жүжигт тоголсоор тайзны урлагийн дэбвтээ хийсэн билээ.Дэбютээс хойш хэд хэд драманд тоголсон ба тэндээс &quot;The Magic Cellphone&quot; гэх вэб драманд шол дүр бүтээсэн ба мөн 2016 онд хамтлагийн ахлагч гишүүн Ёоонтэй хамтран тоголсон &quot;Love for thousand more&quot; гэх вэб драма юм. Jinu YG stage-д мөн давхар харьялагддаг. 

Харин Nam Taehyun 2011оны сонгон шалгаруулалтаар агентлагт элсэн орсон. Анх тэрээр Jinwoo-тай хамт 2011оны 'YG Family Concert' дээр арын бүжигчин хийдэг байсан. Түүнийг бэлтгэгч байхад хүмүүс яаж орж ирсэнг нь ихэд гайхдаг байсан ба энэ нь түүний дуулах арга барил YGE-с тэс өөр намуухан байсантай холбоотой байжээ. 2016 онд хамтлагаас гарч өөрийн бие даасан амьд хөгжмийн хамтлагийг байгуулж &quot;South Buyers Club&quot; хэмээх агентлагийг албан ёсоор 2017 оны 3р сарын 30нд байгуулж хамтлагтаа South Club хэмээх нэр өгчээ.


=== 2013-2014 он WIN: Who Is Next болон дэбют ===
Хамтлаг 2013оны 10сарын 25ны пиналын ангийн үеэр Team A түрүүлж, &quot;WINNER&quot; нэрийн дор дэбютээ хийх нь зарлагдаж, 10сарын 28нд хоёр дуу гаргаж мөн 11сарын 15нд [[Big Bang]]-ийн Япон дахь dome тоглолтын нээлтийг гүйцэтгэсэн юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2013/10/team-a-to-release-4-songs-and-open-up-for-big-bangs-japanese-tour#axzz2iMqSPDeE|title=Team A to release 4 songs and open up for Big Bang's Japanese Tour
|author=|date=October 25, 2013|work=Translated by allkpop|publisher=allkpop|accessdate=October 26, 2013}}&lt;/ref&gt; 11сарын 9нд хамтлагийн гишүүд [[Taeyang]]-ийн &quot;Ringa Linga&quot; дууны клипэнд арын бүжигчидээр тоглож,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=UJfZ69MSlvY |title=Ringa Linga&amp;nbsp;– Taeyang MV|publisher=Youtube.com|accessdate=5 November 2014}}&lt;/ref&gt; 12сарын 13нд Mnet-дээр цацагдах арван ангитай реалити шоу WINNER TV-г эхлүүлсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/68628/20131207/winner-follow-yg-star-making-system-winner-tv.htm|title=WINNER to Follow YG's Star Making System... On ‘Winner TV’|publisher=Kpopstarz.com|accessdate=5 November 2014|archive-date=2 Дөрөвдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402011010/http://www.kpopstarz.com/articles/68628/20131207/winner-follow-yg-star-making-system-winner-tv.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2014онд Seungyoon болон Mino нар [[Yoon Jong Shin]]-ын March project-д хамтран ажилласан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wowtv.co.kr/newscenter/news/view.asp?bcode=T30001000&amp;artid=A201403200031|script-title=ko:강승윤 윤종신 콜라보 기대감 폭발, 인증샷만 봐도 `두근 두근`|author= 한국경제TV 김지원 기자 (Kim JiWon)|date=March 20, 2014|language=Korean|trans_title=Yoon Jong Shin's Collaboration with Kang seung Yoon  Explosive expectations, 'Excited' after certification Shot|work=한국경제TV (Korea Economic TV) |publisher= WowTV|accessdate=March 19, 2014}}&lt;/ref&gt; Winner-ын албан ёсны дэбют ''2014 S/S'' цомогтойгоор 8сарын 12нд гарсан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.soompi.com/2014/08/01/winner-to-hold-a-launching-show-for-their-awaited-debut/|title=WINNER to Hold a Launching Show for Their Awaited Debut|publisher=Soompi.com|accessdate=5 November 2014|archive-date=31 Долдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731082146/https://www.soompi.com/2014/08/01/winner-to-hold-a-launching-show-for-their-awaited-debut/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Энэ өдөр YG Entertainment-ийн хувьцааны үнэ 6.57% -иар өссөн байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://koreabizwire.com/yg-entertainment-stock-hits-15-daily-limit-on-news-of-louis-vuitton-investment/16620|title=Entertainment Stock Hits 15 Daily Limit On news Of Louis Vuitton Investment|publisher=Koreabizwire.com|accessdate=5 November 2014}}&lt;/ref&gt; Тэд 8сарын 17нд ''[[Inkigayo]]'' дээр анхны үзүүлбэрээ үзүүлж, дараа нь ''[[M! Countdown]]'' дээр цомын эзэн болж, хамгийн хурдан ялалт байгуулсан эрэгтэй хамтлаг болсон юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.soompi.com/2014/08/21/winner-grabs-first-music-show-win-on-mcountdown/|title=WINNER Grabs First Music Show Win on &quot;M!Countdown&quot; - Soompi|work=Soompi|accessdate=5 November 2014|archive-date=31 Гуравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331035608/https://www.soompi.com/2014/08/21/winner-grabs-first-music-show-win-on-mcountdown/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Мөн хамтлагийн албан ёсны фен клубын нэр 'Inner Circle' гэж мэдэгдсэн байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://innercircle.yg-winner.com/ |title=Korean Inner Circle fansite |access-date=2016-08-02 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101122543/http://innercircle.yg-winner.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Цомог гарсаны дараа &quot;Color Ring&quot;, &quot;Empty&quot;(Team B-ын [[B.I]] хамтран зохиосон) дуунуудаа MV-ны хамт гаргасан &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2014/08/winner-finally-make-their-big-debut-with-empty-mv|title=WINNER finally make their big debut with 'Empty' MV + '2014 S/S' album sampler|publisher=Allkpop.com|accessdate=5 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2014/08/winner-drops-mv-for-second-title-track-color-ring|title=Winner Drops MV For Second Title Track &quot;Color Ring&quot;|publisher=Allkpop.com|accessdate=5 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.daebakkpop.com/user-posts/winner-surpasses-1-million-views-%E2%80%9Cempty%E2%80%9D-mv|title=WINNER's 'Empty' surpasses 1 million views|publisher=Daebakkpop.com|accessdate=5 November 2014|archive-date=6 Аравдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151006233213/https://www.daebakkpop.com//user-posts/winner-surpasses-1-million-views-%E2%80%9Cempty%E2%80%9D-mv|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; бөгөөд цомог нь Billboard  World Albums чартын нэгт орсон юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/74192/winner-ranks-number-on-billboard-world-album-chart|title=Winner's Debut Album Ranks No.1 on Billboard's World Album Chart|publisher=Mwave.interest.me|accessdate=5 November 2014|archive-date=6 Аравдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151006153128/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/74192/winner-ranks-number-on-billboard-world-album-chart|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ph.celebrity.yahoo.com/news/winner-debut-1-on-billboard-world-album-chart-073821296.html|title=WINNER debut #1 on Billboard World Album Chart|publisher=Ph.celebrity.yahoo.com|accessdate=5 November 2014}}&lt;/ref&gt; 8сарын 30нд Mino-ийн соло дуу &quot;I'm Him&quot; MV-ны хамт гарж &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.soompi.com/2014/08/29/winners-mino-is-suave-in-teaser-for-solo-mv-im-him/|title=WINNER's Mino is Suave in Teaser for Solo MV &quot;I'm Him&quot; - Soompi|work=Soompi|accessdate=5 November 2014|archive-date=31 Долдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731083820/https://www.soompi.com/2014/08/29/winners-mino-is-suave-in-teaser-for-solo-mv-im-him/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, 9сарын 10нд хамтлагийн ''2014 S/S: Japan Collection'' болох Япон дах промошн эхэлсэн ба 9сарын 11нд анх удаа Японд соло тоглолтоо эхлүүлж &lt;ref&gt;{{Cite web|title = Winner to Officially Debut in Japan and Launch 1st Japanese Tour|url = http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/72362/winner-to-debut-in-japan-in-september|website = mwave.interest.me|accessdate = 2016-01-01|archive-date = 2016-03-03|archive-url = https://web.archive.org/web/20160303222926/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/72362/winner-to-debut-in-japan-in-september|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;, 10сарын 11нд Токиод аялан тоглолтоо амжилттай дуусгасан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://m.news.naver.com/read.nhn?mode=LSD&amp;mid=sec&amp;sid1=106&amp;oid=076&amp;aid=0002603585|title=위너, 첫 日 투어... :: 네이버 뉴스|publisher=M.news.naver.com|accessdate=5 November 2014}}&lt;/ref&gt; 2014оны 12сарын 9нд Fuse телевизийн зүгээс '13 Top Breakout Artists of 2014' жагсаалтыг зарласан бөгөөд Winner #11т жагссан нь уг жагсаалтанд Өмнөд Солонгосын ганцхан уран бүтээлч байсан тэд юм.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = 13 Top Breakout Artists of 2014|url = http://www.fuse.tv/2014/12/breakout-artists-best-of-2014#11|website = Fuse|accessdate = 2016-01-01|date = December 2014|archive-date = 2016-01-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20160109041902/http://www.fuse.tv/2014/12/breakout-artists-best-of-2014#11|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; 12сарын 17нд [[Dazed|Dazed Digital]]-ын 'top 20 K-pop tracks of 2014' жагсаалтанд &quot;Color Ring&quot; 10т багтсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = The top 20 K-pop tracks of 2014|url = http://www.dazeddigital.com/music/article/22911/1/the-top-20-k-pop-tracks-of-2014|website = Dazed|accessdate = 2016-01-01}}&lt;/ref&gt;

=== 2015оноос одоо: соло үйл ажиллагаа болон EXIT ===

2015онд хамтлагийн гишүүд соло үйл ажиллагаагаа идэвхижүүлж, хамтлагийн үйл ажиллагаа түр завсарласан. Taehyun хэд хэдэн кинонд тоглож &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.allkpop.com/article/2015/03/nam-tae-hyun-to-debut-as-an-actor|title = Nam Tae Hyun to debut as an actor!|accessdate = 11 August 2015|website = Allkpop|date = March 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2015/06/winners-nam-tae-hyun-will-be-a-foodie-in-his-first-ever-tv-drama|title=WINNER's Nam Tae Hyun will be a foodie in his first-ever TV drama|work=AllKPop|accessdate=11 August 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2015/07/winners-nam-tae-hyun-cast-as-one-of-the-main-leads-in-new-drama|title=WINNER's Nam Tae Hyun cast as one of the main leads in new drama|work=AllKPop|accessdate=11 August 2015}}&lt;/ref&gt;, Seungyoon мөн вэб драманд дүр бүтээсэн &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2015/04/2ne1s-dara-and-winners-kang-seung-yoon-to-be-in-a-loveline-on-upcoming-web-drama-we-broke-up|title=2NE1's Dara and WINNER's Kang Seung Yoon to be in a loveline on upcoming web drama 'We Broke Up'|work=AllKPop|accessdate=11 August 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=지난해 최고 인기 웹드는 '도전에 반하다'&lt;컨스TV&gt; (2015's Most Watched Web-Dramas)|url=http://m.entertain.naver.com/read?oid=001&amp;aid=0008097923|website=Naver|accessdate=January 8, 2016}}&lt;/ref&gt;, Jinwoo Хятад-Солонгосын драманд тоглосон&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.soompi.com/2015/08/03/winners-kim-jin-woo-cast-as-lead-in-upcoming-korean-chinese-drama/|title=WINNER's Kim Jinwoo to be in Chinese-Korean drama &quot;The Magical Cell Phone&quot;?work=Soompie|accessdate=14 September 2015|archive-date=7 Аравдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007104220/http://www.soompi.com/2015/08/03/winners-kim-jin-woo-cast-as-lead-in-upcoming-korean-chinese-drama/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, мөн Mino Mnet-ын рэп тэмцээн [[Show Me the Money (South Korean TV series)|''Show Me the Money'']]-д оролцсон.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2015/04/winners-mino-to-compete-in-show-me-the-money-season-4|title=WINNER's Mino to compete in 'Show Me the Money' Season 4!|work=AllKPop|accessdate=11 August 2015}}&lt;/ref&gt; Тэмцээний үеэрх 
&quot;Fear&quot; дуу нь амжилттай байсан ба сая гаруй дижитал борлуулалт болон шоуны хамгийн их татагдсан дуу болсон.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = 국내 대표 음악 차트 가온차트!|url = http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&amp;serviceGbn=S1020&amp;targetTime=37&amp;hitYear=2015&amp;termGbn=week|website = gaonchart.co.kr|accessdate = 2015-10-11}}&lt;/ref&gt; 

2016онд хамтлагийн анхны хувилбар &quot;Pricked (사랑가시)&quot; нэртэй Mino болон Taehyun нарын 'warm-up' дуэт байсан юм. Энэ нь промошн биш хэдий ч Сингапур, Тайланд болон Бруней зэрэг есөн орны чартын MelOn дээр #2, iTunes дээр #1т жагссан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.ifensi.com/article-17-3749219-1.html|title=WINNER回归先行曲《PRICKED》登各大榜单No1 - 粉丝网星闻|website=news.ifensi.com|access-date=2016-05-06|archive-date=2017-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404005941/http://news.ifensi.com/article-17-3749219-1.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хамтлагийн албан ёсны эргэн ирэлтийн тийсэр [[Lee Hi]], [[Zion.T]], [[Epik High]], [[Taeyang]], [[G-Dragon]] зэрэг уран бүтээлчидтэй хамтарсан нь онцлог байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.yg-life.com/archives/64248?lang=en|title=The Real &quot;monster&quot; WINNER is Set to Make a Comeback [Welcome back WINNER③]|website=YG LIFE|access-date=2016-05-06}}&lt;/ref&gt; Мини цомог ''EXIT : E'' 2сарын 1нд нээлтээ хийсэн ба тэдний дэбютээс хойш 18 сарын завсарлагааны дараах эргэн ирэлт нь энэ байсан. &quot;Exit Movement&quot; цувралын эхний цомгийн &quot;Baby Baby&quot; &quot;Sentimental&quot; дуунуудаар хамтлаг промошноо хийсэн. &quot;Exit Movement&quot; цуврал хөтөлбөр нь ''EXIT : X'', ''EXIT : I'', ''EXIT : T'' зэрэг нэртэйгээр энэ жилийн турш гарах төлөвтэй байна.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://twitter.com/ygent_official/status/684917502539792384|title=YG Family on Twitter|website=Twitter|access-date=2016-05-06}}&lt;/ref&gt; Промошны үеэр Taehyun ''Actor's School'' нэртэй [[Park Shin-yang]]-ын хөтөлдөг телевизийн нэвтрүүлэгт оролцож, 4сард Winner хамтлагаараа JTBC-ын Half-Moon Friends шоунд оролцсон.

=== Fate Number For /444/ ===
Хамтлагаас гол хоолой Taehyun гарсаны дараагаар хүмүүсийн дундах хүлээлт улам ихсэн гол хоолойгүй хамтлагийн шинэ дуу ямар байх тухай ихээхэн хүлээлт үүсээд байсан ба үүнтэй зэрэгцэн тэдний эргэн ирэлт хийх мэдээлэл цацагдсан юм. Фэнүүдийн хувьд нэг жил 2сарын дараах иргэн ирэлт нь ихээхэн ач холбогдолтой байсан ба Winner 4р сарын 4ны өдрийн 4н цагт 444 гэсэн тоог агуулан 'Really Really' 'Fool' хэмээх хоёр дуутайгаар эргэн ирсэн билээ. Хоёр дууг хамтлагийн ахлагч Yoon зохиосон ба Fool хэмээх дуу нь өмнөх гишүүд Taehyun-д зориулагдсан хэмээн мэдээлэлжээ мөн тэд шинээр эхлэхээ бэлэгдэн реппэр Mino-с бусад нь нэрээ өөрчлөн гарч ирсэн. Really Really дууны хувьд цоо шинэ урсгал байсан ба уянгын дуу гаргадаг хамтлагийн хувьд ийм дуу ихээхэн шинэчлэлд болсон. Цацагдсанаас хойших 24н цагийн дотор Really Really дуу 24н улсын iTunes-д нэгт бичигдэн хамгийн олон оронд 1т бичигдсэн жагсаалтын 2т орсон байна. Мөн тус дуугаараа 5н удаагийн шагналыг Inkigayo болон Melon-c авчээ.

== Бүрэлдэхүүн ==
=== Дөрвөн гишүүн ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:#fcf;&quot;|
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Тайзны нэр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Төрсөн нэр
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Төрсөн өдөр, газар 
|-
! монгол
! анхдагч
! монгол
! анхдагч
|- 
| '''Сынюн/Yoon''' &lt;!-- Нэрийг битгий өөрчилөөрэй --&gt; || 승윤 || Кан Сын-юн || 강승윤 || {{bda|1994|01|21}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}}
|-
| '''Жинү/Jinu''' || 진우 || Ким Жин-Ү || 김진우 || {{bda|1991|09|26}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} 
|-
| '''Сынхүн/Hoony''' || 승훈 || И Сын-хүн || 이승훈 || {{bda|1992|01|11}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}}
|-
| '''Минху/Mino''' || 민호 || Сун Мин-ху || 송민호 || {{bda|1993|03|30}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}}
|}

== Discography ==
=== Солонгосын discography ===

====Студын цомог====
* ''[[2014 S/S (цомог)|2014 S/S]]'' (2014)

==== Өргөтгөсөн ====
''[[EXIT E (EP)|EXIT : E]]'' (2016)

==== Singles ====
* Fate Number For (2017)

=== Японы discography ===

====Студын цомог====
* ''2014 S/S: Japan Collection'' (2014)

== Tours ==
;Бие даасан
* WINNER 2014 Zepp Tour in Japan 
* Worldwide Inner Circle Conference: WWIC (2015)
* WINNER Japan Tour 2015
* WINNER 2016 EXIT Tour 
* WINNER EXIT Tour in Japan 2016
;Хамтарсан аялал
* [[YG Family]] – YG Family 2014 World Tour: Power (2014)
;Дэмжсэн
* [[Big Bang]] Japan Dome Tour (2013) - (нээлтийн үйл ажиллагаа)
* [[2NE1]] AON: All or Nothing World Tour (2014) - (зочин)
* [[Epik High]] EPIK HIGH 'Parade 2014' Concert Tour (2014) - (зочин)
* [[Epik High]] EPIK HIGH 'Now Playing' Concert (2015) - (зочин)

== Filmography ==

=== Реалити шоу ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Он
!Нэр
!Телевиз
!Гишүүн
!Тайлбар
|-
|2013
|''WIN: Who is Next''
|Mnet
|Бүгд (Team A нэрээр)
|10 ангитай
|-
|2013-2014
|WINNER TV
|Mnet
|Бүгд
|10 ангитай
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2014
|''[[Yoo Hee-Yeol's Sketchbook]]''
|KBS2
|Бүгд
|243р анги (9сарын 19)
|-
|''[[Weekly Idol]]''
|MBC Every 1
|Бүгд
|169р анги (10сарын 22)
|-
|2015
|''[[Show Me The Money 4]]''
|Mnet
|Mino
|бүх анги, ZiPal баг (6сарын 26- 8сарын 28)
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |2016
|''[[Yoo Hee-Yeol's Sketchbook]]''
|KBS2
|Бүгд
|2сарын19
|-
|''Sugar Man''
|JTBC
|Seungyoon, Taehyun, Mino
|21р анги, Je t'aime гүйцэтгэсэн (3сарын 8)
|-
|''Happy Camp'' 
|Hunan
|Бүгд
|Хятадын алдартай шоу (3сарын 19)
|-
|''[[Running Man]]''
|SBS
|Mino, Taehyun
|294р ангид [[Girls Day]]-ийн Hyeri-тэй хамт (4сарын 10)
|-
|''Half Moon Friends''
|JTBC
|Бүгд
|12 ангитай WINNER-ийн анхны хийсэн шоу (4сарын 23- 7сарын16)
WINNER 10 хүүдэд (4-7настай) 15өдөр хичээл заана &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.yg-life.com/archives/72860?lang=en|title=[Exclusive] WINNER's TV show &quot;Half-moon Friends&quot; will be first broadcast on April 23|access-date=2016-07-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[The Collaboration]]''
|Tencent
SBS MTV
|Seungyoon, Mino
|10 ангитай  (6сарын 30 – одоо хүртэл) Солонгос болон Хятад улсын хоорондын хамтын ажиллагааг сайжруулах тал дээр анхаарч, уран бүтээлчид хоорондоо хамтарч үзүүлбэр үзүүлдэг &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.yg-life.com/archives/75479?lang=en|title=YG Signs a Deal with China’s Tencent and Weying, which is Expected to Create a Great Synergy Effect|access-date=2016-07-29}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2017
|Weekly Idol
|MBC Every week
|Бүгд
|301р анги
|-
|Thinking of Oppa
|MBC
|Бүгд
|2017оны 5р сарын 20
|-
|My Little television 
|MBC, daum tvPot
|Бүгд 
|2017оны 4р сарын 2нд болон 2017 оны 4р сарын 15нд
|-
|New Journey to The West
|Naver TV cast
|Mino
|Season 3: 2017 оны 1р сарын 8с 2017оны 3р сарын 12н хүртэл 
Season 4: 2017оны 6р сарын 13 - ...
|-
|Animal Farm
|SBS
|Бүгд өөрсдийн амьтдын хамт
|2017оны 6р сарын 18нд өглөөний 9:30
|}

=== Вэб-драм ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Нэр
!Телевиз
!Гишүүн
!Дүр
!Тайлбар
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2015
|''Midnight's Girl / Girl of 0 AM''
|Naver
MBC Every1
| rowspan=&quot;3&quot; |Taehyun
|Gong Ji Dan
|гол дүр, 8 ангид
|-
|''[[Late Night Restaurant]]''
|SBS
|Minwoo
|туслах дүр, 20 ангид
|-
|''Under The Black Moonlight''
|Sohu
|Kang Woo
|гол дүр, 9 анги, Солонгос Хятадын компаниуд 2015 онд хамтран үйлдвэрлэсэн, гэхдээ эхний анги нь 2016оны 5сарын 24нд цацагдсан
|-
|''[[We Broke Up]]''
|Naver
|Seungyoon
|Ji Won-Yeong
|гол дүр 10 ангитай [[Sandara Park|Dara]]-тай хамт (6сарын 29- 7сарын 19). 2015онд хамгийн их үзсэн вэб драм 
|-
|''Magic Cell Phone''
|Sohu
|Jinwoo
|Tae-Ji
|гол дүр, 10 ангитай, жүжигчин [[Park Min-ji|Park Min Ji]]-тай хамт (2016оны 7сарын 13нд эхний анги). Солонгос Хятадын компаниуд 2015 онд хамтран үйлдвэрлэсэн
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Love For Thousand More]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Naver TV cast
|Seungyoon/Yoon
|Yoo Jun-woo
|гол дүр, 10н ангитай, Krunk Soul хамтлагийн ахлагчийн дүрээр тоголсон
|-
|Jinwoo//Jinu
| Hyung-sik
|туслах дүр, Krunk Soul хамтлагийн гол хоолойн дүр
|}

=== V Live Broadcast ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Нэр
!Телевиз
!Гишүүн
!Тайлбар
|-
|2016
|'''''WINWIN TV (승승TV)'''''
|V Live TV
||Seunghoon, Seungyoon, Jinwoo
|WINNER-ын  2Seung хөтөлсөн VLIVE дээр цацагддаг 
анхны анги 2016оны 7сарын 5нд цацагдсан (пүрэв гариг бүрийн 10pm цагт)
|}

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос|2}}

[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]]
[[Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг]]</text>
      <sha1>bsojlpkq1ndkfm798hs9n0owenarr2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60517</id>
    <revision>
      <id>872199</id>
      <parentid>863019</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="688" sha1="lkhgcpha30plvze4tgpkawxwe47i2xq" xml:space="preserve">'''Үндэсний Хөрөнгө Оруулалтын Банк''' нь 2006 онд гадаадын хөрөнгө оруулалттай хувь нийлүүлсэн, хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани болж Монгол улсын банк санхүүгийн зах зээл дээр анхны хөрөнгө оруулалтын банкаар үүсгэн байгуулагдсан.

==Гадны холбоос==
*[https://www.nibank.mn/mn Албан ёсны сайт]

[[Ангилал:2006 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монголын банк]]


{{company-stub}}
{{Монгол улсад хамаарах}}</text>
      <sha1>lkhgcpha30plvze4tgpkawxwe47i2xq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ардын түр засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66442</id>
    <revision>
      <id>872210</id>
      <parentid>850857</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T10:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>872210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5038" sha1="dg9kq2ovlkkmeaztu43nr3dd5bbub1g" xml:space="preserve">[[Файл:ボグドハーン宮のスフバートル（油絵を描）.jpg|thumb|369x369px|1921 оны 7-р сард Ардын түр Засгийн газарт төрийн эрх мэдлийг шилжүүлж буй агшинг илэрхийлсэн бүтээл.]]
'''Ардын түр засгийн газар''' ('''АТЗГ''') нь 1921 оны [[Ардын хувьсгал|Ардын хувьсгалын]] удирдах байгууллага, [[Монгол Ардын Нам]] (МАН)-ын удирдаж байсан түр Засгийн газар юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ардын түр засгийн газар |url=https://mongoltoli.mn/history/h/636 |access-date=2026-09-29 |website=mongoltoli.mn |language=}}&lt;/ref&gt;

1921 оны 3 сарын 13-нд МАН-ын Төв Хороо, Бүх цэргийн хэргийг ерөнхийлэн захирах газар, цэргийн анги, хил орчмын хошуу, шавийн төлөөлөгчдийн хурал болж, “Монгол ардын засгийн хэргийг бүгд түр ерөнхийлөн захирах газар” буюу Ардын түр засгийн газрыг байгуулан тэргүүлэгч даргад [[Дамбын Чагдаржав]], гишүүдэд [[Дамдины Сүхбаатар]], [[Лаварын Сумъяа]], Н.Билигсайхан, Б.Азбилэг, [[Догсомын Бодоо]] (эчнээгээр), [[Хорлоогийн Чойбалсан]] нарыг баталж, нэг гишүүнийг [[Урианхай|Урианхайгаас]] сонгон суулгахаар тогтжээ. АТЗГ байгуулснаа [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Хүрээний засгийн газарт]] албан ёсоор мэдэгдсэнээр Монголд хоёр засаг тогтов.

АТЗГ нь улс орноо харийн эзэрхэгчүүдээс чөлөөлөх тэмцлийг зохион байгуулж удирдах, байнгын засгийн газар байгуулах, Монголын ард түмний төлөөлөгчдийн их хурлыг хуралдуулж Үндсэн хууль цаазыг тогтоох, хөрш зэргэлдээ улсуудтай найрамдалт харилцаа үүсгэн бэхжүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага, ардын ардчилсан төрийн анхны эх үүсвэр байв. орныг засаглах эрхийг Ардын засгийн газар Хиагт хотыг хятад цэргээс чөлөөлснөөр Ардын Түр Засгийн газар Монгол нутагтаа ирж төвхнөн эрх, үүргээ хэрэгжүүлэх болов. АТЗГ-аас 3 сарын 19-нд “Монголын түмэн ард ба олон лам, ноёдод тунхаглан зарлах бичиг”-ийг гаргаж, 20-ны өдөр гадаад олон улсад зарласан. АТЗГ-ын дүрэм хэмжээг баталж, Дотоод, Цэрэг, Сангийн яамыг байгуулан нутгийн ард олны амьдралыг тохинуулах, цэргийг өргөтгөн бэхжүүлж цагаантны эсрэг тэмцэлд бэлтгэх, АТЗГ-ын нөлөөг дэлгэрүүлж бодлогыг хэрэгжүүлэх Бүрэн эрхт төлөөлөгчдийг Дөрвөд аймаг, Ховд, Хөвсгөлийн Дархад, Урианхайн хязгаарт томилон,нийгэм-эдийн засгийн зарим арга хэмжээг авчээ. 1921 оны 4 сарын16-аас АТЗГ-ын даргаар Д.Бодоо ажилласан.
 
Нийслэл Хүрээг чөлөөлөх түүхэн шийдвэрийг гаргаж, цэргийн ажиллагааг амжилттай хэрэгжүүлсэнээр АТЗГ, МАН-ын Төв Хороо 7 сарын 8-нд Нийслэл Хүрээнд иржээ. Маргааш өдөр нь Автономит Монгол улсын Дотоод яамнаас засгийн эрхийг шилжүүлэх асуудлыг Богд хаанд айлтгаж, шийдвэрийг АТЗГ-т мэдэгджээ. 1921 оны 7 сарын 10-нд АТЗГ-ын эрх баригчид Дотоод яаманд ирж, Д.Бодоогоос Ардын эрхтэй хэмжээт цаазат засгийг байгуулж буйг зарлан Монгол орныг засаглах эрхийг Ардын засгийн газарт шилжүүлэн авчээ.

== Мөн үзэх ==

* [[Монгол Ардын Нам]]
* [[Ардын хувьсгал]]

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Монголын засгийн газар|#1921]]
[[Ангилал:1921 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]]</text>
      <sha1>dg9kq2ovlkkmeaztu43nr3dd5bbub1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улс орнуудын нэрийн утга учир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66614</id>
    <revision>
      <id>872183</id>
      <parentid>872023</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T04:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134361" sha1="gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco" xml:space="preserve">Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно.

==А==

=== {{AUS}} ===
Эртний Ромын &quot;Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг&quot; номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр &quot;Өмнөдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан &lt;ref&gt;[[Purchas, Samuel]]. &quot;[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]&quot;, in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.&lt;/ref&gt; бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.&lt;ref name=&quot;Flind&quot;&gt;Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.&lt;/ref&gt; Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ &quot;Австрали&quot; гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.&lt;ref&gt;Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.&lt;/ref&gt; Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад &quot;Австрали&quot; хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}&lt;/ref&gt;   

=== {{AUT}} ===
Герман хэлний &quot;Өстеррайх&quot; гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан &quot;Австри&quot; гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь &quot;Дорнын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий Герман үг юм.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]&quot;.&lt;/ref&gt;  Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд &quot;Дорны эзэнт гүрэн&quot; гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. 

=== {{AZE}} ===
Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн &quot;Азербайжан&quot; буюу &quot;Атропатуудын газар нутаг&quot; гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border.&quot; from Kroll, S.E. &quot;Media Atropatene&quot;. 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.&lt;/ref&gt; Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж &quot;Атропат&quot; буюу &quot;Галнаас чөлөөлөгсөд&quot; гэх нэр үүссэн домогтой.&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.&lt;/ref&gt; ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&amp;pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. &amp; F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор &quot;Закавказе&quot; гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. 

=== {{ALB}} ===
&quot;Албани&quot; гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь &quot;Альба&quot; буюу Латин хэлний &quot;цагаан&quot; гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний &quot;альб&quot; буюу &quot;толгод&quot; гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай &quot;Албаничуудын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.&lt;ref name=&quot;OEtDalb&quot;&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&amp;searchmode=none Albania]&quot;.&lt;/ref&gt; Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;MAhist&quot;&gt;[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.&lt;/ref&gt; Анна Комненагын &quot;Алексиад&quot; зохиолд &quot;Албанон&quot; эсвэл &quot;Арбанон&quot; гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.&lt;/ref&gt;  Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед &quot;Альбани&quot; гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий.   
::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа &quot;Шкипери&quot; хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр &quot;шкип&quot; гэдэг нь &quot;Бүгдийг ойлгож ухаарах&quot; гэсэн утга агуулдаг.&lt;ref&gt;Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}&lt;/ref&gt; Сүүлийн үед &quot;Шкипонье&quot; буюу &quot;Бүргэд&quot; гэсэн утгатай буюу &quot;Бүргэдүүдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ.

=== {{ALG}} ===
Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр &quot;Чезайр&quot; буюу &quot;арлууд&quot; гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд &quot;Альжер&quot;, Каталон хэлэнд &quot;Алджер&quot; гэж нэвтрэн орсон байдаг.&lt;ref name=&quot;leschi&quot;&gt;[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in &quot;[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]&quot;. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Анх &quot;Алжир&quot; гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар &quot;Жазаир Бани Мазганна&quot; буюу Мазганнагын үр садын арлууд&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Сарны туяа&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Yver., G. &quot;[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&amp;pg=PA257 Alger]&quot;. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.&lt;/ref&gt; 2011}}


=== {{USA}} ===
Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах &quot;Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт&quot; анхлан дурдсанаар &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot; гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot;, олон нийт, ард нийтийн дунд &quot;Нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. &quot;Америк&quot; гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг &quot;Америка&quot; гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг.

=== {{ANG}} ===
Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.&lt;ref&gt;Heywood, Linda M. &amp; Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&amp;pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.&lt;/ref&gt; Угтаа &quot;Ндонгочуудын газар нутаг&quot; гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр &quot;Нгола а килуанже&quot; буюу &quot;төмрийн дархадын ахлагч&quot; гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.&lt;ref&gt;Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&amp;pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Collins, Robert O. &amp; Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&amp;pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;

=== {{AND}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын &quot;Марка Хиспаника&quot; номонд дурдсанаар &quot;Ад-Дарра&quot; буюу &quot;Ой мод&quot; гэх Араб үгнээс &lt;ref&gt;{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast &amp; Co|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; эсвэл Наварро-Арагон хэлний &quot;Андурриал&quot; буюу &quot;Бэлчирийн нутаг&quot; гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra].&quot; Accessed 16 September 2011.&lt;/ref&gt; 

=== {{ATG}} ===
Антигуа: Испани хэлний &quot;Антежо&quot; &lt;ref name=&quot;HistAnti&quot;&gt;Oliver, Vere Langford.&lt;!--sic--&gt; [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.&lt;/ref&gt; буюу &quot;Эртний&quot; гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб &quot;Санта Мариа ла Антигуа&quot; хэмээн ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}.&quot; Accessed 23 September 2011&lt;/ref&gt;  
:'''Барбуда''' Испаний хэлний &quot;Барбодо&quot; буюу &quot;Сахалтай&quot; гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг.

=== {{UAE}} ===
Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. 

=== {{ARG}} ===
Испани хэлний &quot;Аргенто&quot; буюу &quot;Мөнгөлөг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата &quot;Мөнгөн гол&quot; гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо &quot;Ла Аргентина&quot; буюу &quot;Мөнгөн уст нутаг&quot; хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref name=&quot;BritRdlP&quot;&gt;{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ARM}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Арменой&quot; гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. &quot;Арменой&quot; эсвэл &quot;Армина&quot; гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;Ар&quot; буюу &quot;Байгуулсан, үүссэн&quot; гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод &quot;ар&quot; гэх үгнээс үүссэн &quot;Арарат, Арян, Арта&quot; зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.&lt;ref&gt;[[Gamkrelidze, Tamaz]] &amp; [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. &quot;The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages&quot;.{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mallory, James P. &quot;Kuro-Araxes Culture&quot;. ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.&lt;/ref&gt;  

=== {{AFG}} === 
16-р зуунд бүтээгдсэн &quot;Бабурнама&quot; сударт Афгени буюу &quot;Афганичуудын газар нутаг&quot; гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&amp;ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд &quot;Афгани&quot; гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд &quot;Афгани&quot; нь &quot;байрлах, байрших&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд &quot;Афгани&quot; гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;khyber&quot;&gt;Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in &quot;{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}&quot; ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.&lt;/ref&gt;  1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх &quot;Афганистан&quot; гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ.

==Б==

=== {{BHS}} ===
Испани хэлээр &quot;бүү де лас Бахамас&quot; буюу &quot;Гүехэн тэнгис&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;DicCarib&quot;&gt;Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&amp;pg=PA70&amp;lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt; Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Anonymous. &quot;{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&amp;group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}.&quot; c. 1523. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt;  Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед &quot;Гранд Бахама&quot; номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Ба Ха Ма&quot; буюу &quot;Дундадын дээр орших газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ.

=== {{NEP}} ===
Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар &quot;нипалаяа&quot; буюу &quot;Уулын бэлд орших нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна &quot;Непа&quot; буюу &quot;Сүм дуганы нутаг&quot; гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний &quot;Нямбал&quot; буюу &quot;Ариун нутаг&quot; гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ.

=== {{BAN}} === 
Бенгал хэлний &quot;Бенгал улс&quot; гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр &quot;Бангла&quot; гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд &quot;Деш&quot; гэдэг нь &quot;улс, орон&quot; гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.&lt;ref&gt;M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.&lt;/ref&gt;  

=== {{BRB}} === 
Португаль хэлний &quot;Барбадас&quot; буюу &quot;Сахалтнууд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;OxJurn&quot;&gt;Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. &quot;[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&amp;pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]&quot;. Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.&lt;/ref&gt;  Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&amp;l=en&amp;ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}&lt;/ref&gt;  

=== {{BHR}} ===
Араб хэлний &quot;Аль Бахрайн&quot; буюу &quot;Хоёр тэнгис&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр &quot;Бахри&quot; гэдэг нь &quot;Холбоо тэнгис&quot; гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. 

=== {{BLR}} ===
Орос хэлний &quot;Бела&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;рус&quot; буюу Орос гэх утгатай үгсээс &quot;Цагаан орос&quot; буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан &quot;Беларус&quot; улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм.

=== {{BEL}} ===
Бельги гэх үг нь &quot;Белгик Гаул&quot; үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, &quot;Бельгийн газар нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход &quot;Бельгийн нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний &quot;белг&quot;, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;бхелгх&quot; буюу &quot;догшин&quot; гэсэн утгатай илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell &amp; Brewer, 1997.&lt;/ref&gt; Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;гэрэлтсэн&quot; гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}&lt;/ref&gt;

=== {{BLZ}} === 
Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид &quot;Белизе&quot; нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний &quot;Вализе&quot;, &quot;Бализе&quot; гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.&lt;ref name=&quot;brit1893&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&amp;pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}&lt;/ref&gt; Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. &quot;Белиз&quot; гэдэг нь Маяа хэлээр &quot;шавартай ус&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.&lt;ref&gt;Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний &quot;Бализ&quot; буюу &quot;Гэрэл цацарсан&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна.

=== {{BEN}} ===  
Тус улсын нэр Нигер хэлээр &quot;Бениний бэлчир дэх газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний &quot;Убину&quot;, Ёруба омгийнхний &quot;Ибину&quot; буюу &quot;Хавчиг гэр&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний &quot;бини&quot; буюу &quot;үр сад&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. 

=== {{BUL}} === 
Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний &quot;булгха&quot; буюу &quot;холилдсон, &quot;булгак&quot; буюу &quot;хувьсгал&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Bowersock, Glen W. &amp; al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&amp;pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.&lt;/ref&gt;  Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний &quot;булгарах&quot; буюу &quot;салж, хагацах&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм.

=== {{BOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг &quot;Боливарын газар нутаг&quot; хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.&lt;ref&gt;''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cob&quot;&gt;Maria Luise Wagner. &quot;Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz&quot;. In Hudson &amp; Hanratty.&lt;/ref&gt; Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн &quot;Болибар&quot; тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&amp;Itemid=478&amp;lang=eu&amp;testua=ziortza&amp;view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}&lt;/ref&gt; 

=== {{BIH}} ===  
:Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. &quot;Босна&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;бос&quot;, &quot;богх&quot; буюу &quot;урсаж буй их усан&quot; гэсэн утгатай.&lt;ref name=&quot;Imamovic&quot;&gt;Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1&lt;/ref&gt;
:Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр &quot;герцог&quot; буюу &quot;гүн, ван&quot; гэсэн утгатай бол &quot;овина&quot; гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр &quot;улс&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.

=== {{BOT}} === 
Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр &quot;Цваначуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр &quot;адилхан, ижил&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.&lt;ref&gt;Ripley, George &amp; Dana, Charles A., Eds. &quot;[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]&quot;. ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.&lt;/ref&gt; 

=== {{BRA}} ===
Португаль хэлний &quot;пау-бразил&quot; буюу &quot;Улаан мод&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;Bueno36&quot;&gt;Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}&lt;/ref&gt;  Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм.

=== {{BRU}} ===
Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний &quot;Баруна&quot; гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр &quot;Баруна&quot; буюу &quot;Хаана байна&quot; гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд &quot;Бони&quot;  нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема &quot;Борней арал&quot; гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. &quot;Варунай&quot; буюу эртний Санскрит хэлээр &quot;далайчдын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. 

=== {{BFA}} ===
Тус улсын Море омгийнхний хэлээр &quot;буркина&quot; гэдэг нь &quot;шударга, итгэж болох&quot; гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр &quot;фасо&quot; гэдэг нь &quot;газар нутаг, эцгийн гэр&quot; гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. 

=== {{BDI}} === 
Тус улсын голлох үндэстэн болох &quot;Рунди&quot; хэлээр &quot;Рундичуудын эх орон&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. 

=== {{BHU}} === 
Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан &quot;Зургаан аялал&quot; номондоо &quot;Боутан&quot; гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний &quot;Бота-анта&quot; буюу &quot;Төвдийн хязгаар нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chakravarti7&quot;&gt;{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Балба хэлээр &quot;Бодо Хатан&quot; буюу &quot;Төвдийн нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний &quot;Бу-Уттан&quot; буюу &quot;Өндөрлөг газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг.
::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний &quot;Аянгын лууны газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна.

==В== 

=== {{VAN}} === 
Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь &quot;Бидний эх орон&quot; гэх үгнээс гаралтай ажээ. 

=== {{VAT}} === 
Итали хэлний &quot;Ватикан толгодын хот&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг &quot;Ватикан&quot; гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн &quot;Ватиканиари&quot; буюу &quot;Ариун номын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. 

=== {{VEN}} === 
Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар &quot;Венесуола&quot; буюу &quot;Бяцхан Венец&quot; гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. 

=== {{VIE}} ===
Тус улсын нэршил нь &quot;Вьет&quot; буюу &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Нам&quot; буюу &quot;газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}&quot;, p. 3.&lt;/ref&gt; Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх &quot;Вьетнам&quot; гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг.

==Г==

=== {{GAB}} ===
Португаль хэлний &quot;Габао&quot; буюу &quot;Халхлагдсан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. 

=== {{GUY}} ===
Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Их нууруудын нутаг&quot; гэсэн утгатай. 

=== Гайти {{HAI}} ===
Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр &quot;Уулын нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой.

=== {{GMB}} === 
Мандинкан омгийн &quot;Гамбура&quot; буюу &quot;Каабу голын хаан&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн &quot;Гамби&quot; гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний &quot;Гамбио&quot; буюу &quot;худалдаа, арилжаа&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой.

=== {{GHA}} ===
Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход &quot;Гана&quot; гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан &quot;Дайчдын хаан&quot; гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. 

=== {{GUA}} === 
Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;Куаутемаллан&quot; буюу &quot;Ой модны нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.

=== {{GIN}} === 
Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний &quot;Гвин&quot; буюу &quot;эрэг, ирмэг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний &quot;гинавен, агинау, агинаоу&quot; буюу &quot;хар&quot;, &quot;шатсан&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;

=== {{GNB}} ===
Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. 

=== {{GER}} ===    
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний &quot;гайр&quot; буюу &quot;хөрш&quot; &lt;ref name=&quot;OEDgerm&quot;&gt;''Oxford English Dictionary''. &quot;Germany&quot;.&lt;/ref&gt;, &quot;гайрм&quot; буюу &quot;цуст тулаан&quot;, &quot;гар&quot; буюу &quot;хашхираан/жад&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм.
::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Ард түмний нутаг&quot; гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. 

=== {{GRE}} === 
Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд &quot;Греа&quot; гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны &quot;Греа&quot; гэх үг нь &quot;хөгшин эмэгтэй&quot; гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол &quot;Керас&quot; буюу &quot;хүндэтгэл хайрлах&quot; гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. 
::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ.

=== {{GRD}} === 
Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

==Д==

=== {{DEN}} ===
Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний &quot;дхен&quot; буюу &quot;доор, тэгш тал&quot;, &quot;мерек&quot; буюу &quot;хил, ой мод&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч &quot;Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх&quot; номонд дурдсан нь бий.&lt;ref&gt;Thorpe, B. ''&lt;u&gt;The Life of Alfred The Great&lt;/u&gt; Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.&lt;/ref&gt;  Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. 

=== {{DMA}} === 
Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны  өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар &quot;Ням гаригийн  газар нутаг&quot; гэх утгатай &quot;Доминик&quot; гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. 

=== {{DOM}} === 
Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр &lt;ref&gt;Partido Revolucionario Dominicano. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}&lt;/ref&gt; тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар &quot;Гэгээн Доминикийн газар нутаг&quot; гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм.

=== {{TLS}} ===
Португаль хэлний &quot;Дорнын дорно орших арал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд &quot;Тимур&quot; гэдэг нь &quot;дорно&quot;, &quot;зүүн&quot; гэсэн утгыг агуулдаг байна.

==Е==

=== {{EGY}} === 
[[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]]

фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр &quot;Ка болон Птагын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд &quot;Айжиптос&quot; гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд &quot;Птах&quot; гэдэг нь &quot;нээгч, илрүүлэгч&quot; гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох &quot;Страбо&quot;-д &quot;Аханоу гиптиос&quot; буюу &quot;Аахены доох нь орших нутаг&quot; гэсэн утгатай грек үг ажээ.
::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр &quot;хот&quot; гэсэн утгатай юм.

==Ж==

=== {{DJI}} ===
Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед &quot;Техути/Тот бурханы нутаг&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм.

==З==

=== {{ZAM}} === 
&quot;Замбези голын нутаг&quot; гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. 

=== {{ZIM}} === 
Шона омгийнхний хэлээр &quot;Жимба-же-мабве&quot; буюу &quot;Чулуун гэр&quot; гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ.

==И==

=== {{ISR}} ===
Израйль гэдэг нь &quot;Бурхантай хамт тулалдах&quot; гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. 

=== {{IDN}} ===
&quot;Энэтхэгийн арлууд&quot; гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн &quot;Дорнод Энэтхэг&quot; гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм.

=== {{JOR}} ===
&quot;Йордан голынхон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний &quot;ирд&quot; буюу &quot;Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм.

=== {{IRQ}} ===
&quot;Эрак&quot; буюу &quot;Доод орших газар&quot; гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших &quot;Эрэк/Урук&quot; гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. 

=== {{IRN}} ===
&quot;Арянчуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. &quot;Аря&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;угсаатан&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{IRL}} ===
Ирландчууд өөрсдийгөө &quot;Эйре&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд &quot;Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &quot;Эйре&quot; гэх үг нь Сельтик хэлний &quot;ивериу&quot; буюу &quot;үржил шим&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд &quot;Үржил шимт нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн &quot;Төмрийн нутаг&quot; гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий.

=== {{ESP}} === 
Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь &quot;И-сепаним&quot; буюу &quot;туулай&quot; гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл &quot;Туулайнуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. 

=== {{ISL}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;исс&quot; буюу &quot;мөс&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай &quot;Мөсөн нутаг&quot; гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар &quot;Сельтикийн өв уламжлал&quot; номондоо &quot;ис-ланд&quot; буюу &quot;Исүс&quot; болон &quot;Айсис&quot; охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ITA}} ===
Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний &quot;италос&quot; буюу &quot;бух&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний &quot;витулус&quot; буюу &quot;тугал&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд &quot;тугал&quot; гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ.

=== {{UK}} ===
Дундад зууны Латин хэлний &quot;Британниа Майор&quot; буюу &quot;Их Британи&quot; гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. &quot;Британи&quot; гэдэг нь Уэльс хэлний &quot;Претани&quot; буюу &quot;будагдсан хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. 
::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. 
::'''''Албион''''' Грек хэлний &quot;Албиво&quot; буюу Латин хэлээр &quot;Альба&quot; буюу &quot;цагаан&quot; гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай.

==Й==

=== {{YEM}} ===
Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний &quot;Имн&quot; буюу &quot;өмнөд&quot; &quot;Йамин&quot; буюу &quot;баруун тал&quot; гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.&lt;ref&gt;Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the &quot;right&quot; and north on the &quot;left&quot;&lt;/ref&gt; Зарим судлаачид &quot;Юмн&quot; буюу &quot;аз жаргал&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг.

==К==

=== {{CPV}} ===
Португаль хэлний Кабо Верде буюу &quot;Ногоон хошуу&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. 

=== Казахстан {{KAZ}} ===
Амальгам хэлээр &quot;Казахуудын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. &quot;казак&quot; гэдэг нь &quot;нүүдэлчин&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд &quot;стан&quot; гэдэг нь персээр &quot;нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{CAM}} === 
Санскрит хэлний &quot;камания бхожа&quot; буюу &quot;Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975&lt;/ref&gt; Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..&lt;ref&gt;Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 &amp; 155. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' (&quot;weak&quot;) or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' (&quot;the least&quot;)&lt;ref&gt;Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.&lt;/ref&gt; Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний &quot;Камбаужия&quot; буюу &quot;үлбэгэр&quot;, Авестан хэлний &quot;Камбишта&quot; буюу &quot;өчүүхэн&quot; гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. 

=== {{CMR}} ===
Герман хэлний &quot;Камерун&quot;, Франц хэлний &quot;Камероун&quot; буюу &quot;сам хорхой&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу &quot;сам хорхой&quot; ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.&lt;ref name=&quot;MLW&quot;&gt;{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== {{CAN}} ===
Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний &quot;Канада&quot; буюу &quot;Тосгон&quot; гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд &quot;ака&quot;, Португальчууд &quot;ка-нада&quot; гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь &quot;юу ч алга&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. 

=== {{QAT}} ===
Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт &quot;Катари&quot; гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд &quot;Каттер&quot; буюу &quot;зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин&quot; гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. 

=== {{KEN}} ===
Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр &quot;Кере Ниага&quot; буюу &quot;Цагаан хайрхан&quot; гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний &quot;Кирима Нгай&quot; буюу &quot;Бурхадын орших хайрхан&quot; гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. 

=== {{CYP}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний &quot;зэс&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.&lt;ref&gt;Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge &amp; Sons (London), 1878.&lt;/ref&gt; Шумерийн &quot;Кубар&quot; буюу &quot;хүрэл&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн &quot;кипариссос&quot; буюу &quot;агар задан мод&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt; эсвэл &quot;кипрос&quot; буюу &quot;улаан хүрэн&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна.  

=== Киргизстан {{KGZ}} ===
Турк хэлний &quot;кирк&quot; буюу &quot;40&quot; гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн &quot;40 овгийнхний нутаг&quot; гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна.

=== {{KIR}} ===
Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг &quot;Кирибат&quot; гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна.

=== {{COL}} ===
Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн &quot;Колумбийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre &quot;Colombia&quot;, El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

=== {{COM}} ===
Араб хэлний &quot;Камар&quot; буюу &quot;Сар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CGO}} ===
Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Конго&quot; гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр &quot;анчид&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}&lt;/ref&gt; Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. 

=== {{COD}} ===
Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. 

=== {{KOS}} ===
Серби хэлний &quot;Кос&quot; буюу &quot;хар шувуу&quot;, &quot;ово&quot; буюу &quot;нутаг&quot; гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CRC}} ===
Испани хэлний &quot;Баян эрэг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд &quot;Коста дель Оро&quot; буюу &quot;Алтан эрэг&quot; гэж уулга алдаж байсан удаатай. 

=== {{CIV}} ===
Франц хэлний &quot;Зааны ясан эрэг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг &quot;Алтан эрэг&quot;, &quot;Боолын эрэг&quot; гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. 

=== {{CUB}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний &quot;кубао&quot; буюу &quot;үржил шимт нутаг&quot; &lt;ref&gt;Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', &quot;{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}&quot;.{{Unreliable source?|date=September 2009}}&lt;/ref&gt;  &quot;коабана&quot; буюу &quot;сайхан нутаг&quot; &lt;ref&gt;[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}&quot;.{{Unreliable source?|date=June 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн &quot;Куба&quot; гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. &lt;ref&gt;Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&amp;nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.&lt;/ref&gt; 

=== {{KUW}} ===
Араб хэлний &quot;кут&quot;, &quot;коут&quot; буюу &quot;усны ойролцоо барьсан цайз&quot; гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

==Л==

=== {{LAO}} ===
Энэтхэг хэлний &quot;лава&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний &quot;Лан Шанг&quot; буюу &quot;сая, сая зааны өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. 

=== {{LVA}} ===
Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр &quot;Лиет&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. 

=== {{LSO}} ===
Сесото омгийнхний хэлээр &quot;Басоточуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &lt;ref&gt;{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}&lt;/ref&gt; Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд &quot;восото&quot; буюу &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. &lt;ref&gt;Merriam-Webster Online. &quot;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]&quot;. Retrieved 11 May 2012.&lt;/ref&gt;

=== {{LBR}} ===
Латин хэлний &quot;Либер&quot; буюу &quot;эрх чөлөө&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна.

=== {{LIB}} ===
Араб хэлний &quot;лебнан&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;лебнен&quot; буюу &quot;сүү&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр &quot;ливан&quot; гэдэг нь &quot;Бурханы зүрх&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон &quot;Гигламешийн судар&quot; бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. 

=== {{LBY}} ===
Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан &quot;Ливийн цөл&quot;-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр &quot;Либианс&quot; буюу &quot;цөлийн баруун тал&quot; гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. 

=== {{LTU}} ===
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн &quot;лиети&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний &quot;а-лей-сон&quot; буюу &quot;Аяга&quot;, Тохари хэлний &quot;лиям&quot; буюу &quot;нуур&quot; эртний слав хэлний &quot;лияти&quot; буюу &quot;аадар бороо&quot; гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний &quot;лиетус&quot; буюу &quot;хур элбэгтэй нутаг&quot; гэсэн утгатай юм байна. 

=== {{LIE}} ===
Герман хэлний &quot;гялтганасан чулуу&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. 

=== {{LUX}} ===
Герман хэлний &quot;люцл&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;бург&quot; буюу &quot;шилтгээн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд &quot;Жижиг шилтгээн&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. 

==М==

=== {{MRI}} ===
Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг.

=== {{MRT}} ===
Латин хэлний &quot;Моорчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм.

=== {{MAD}} ===
Малагаси омгийнхний хэлээр &quot;Малагасичуудын эх орон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж &quot;Мадагаскар&quot; гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{MKD}} ===
Грек хэлний &quot;Македовиа&quot; буюу &quot;хязгаар нутаг, дараагийн&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary&lt;/ref&gt; Түүнээс гадна Грек хэлний &quot;Македнос&quot; буюу &quot;өндөр, нарийхан&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. &lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; 

=== {{MWI}} ===
Уугуул Малавичуудын хэлээр &quot;оргилсон их усан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм.

=== {{MAS}} ===
Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot; гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний &quot;мелаю&quot;, &quot;млаю&quot; буюу &quot;шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. 

=== {{MDV}} ===
Санскрит хэлний &quot;маладвипа&quot; буюу &quot;арлуудын цэцгэн титэм&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot;, санскрит хэлний &quot;дива&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн &quot;Уулсын арал&quot; гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. 

=== {{MLI}} ===
Эртний Баруун Африк хэлний &quot;мали&quot; буюу &quot;усны үхэр&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

=== {{MLT}} ===
Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. &lt;ref name=&quot;ndmh&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Грек хэлний &quot;мелита&quot; буюу &quot;зөгийн бал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.&lt;ref name=&quot;ndmh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}&lt;/ref&gt; Финикчүүдийн &quot;малет&quot; буюу &quot;диваажин&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.&lt;ref&gt;{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&amp;pg=PA11&amp;lpg=PA11&amp;dq=Maleth+Malta+haven&amp;source=web&amp;ots=PGO2OF9Y9I&amp;sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

=== {{MAR}} ===
Эртний Бербер хэлний &quot;Мур Акуш&quot; буюу &quot;Бурхадын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ.

=== {{MHL}} === 
Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. 

=== {{MEX}} ===
Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;нар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан &quot;Мексихтили&quot; хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. 
Нахуати омгийн &quot;метцтий&quot; буюу &quot;сар&quot;, &quot;зиктий&quot; буюу &quot;гол&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл &quot;Мекихко&quot; гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. 

=== {{FSM}} ===
Грек хэлний &quot;микро&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;несос&quot; буюу &quot;арал&quot; гэх үгнээс үүдсэн &quot;жижиг арлууд&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{MDA}} ===
Эртний Готик хэлний &quot;мулда&quot; буюу &quot;шороо&quot;, &quot;шавар&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох &quot;Молдав&quot; нэр үүссэн ажээ. 

=== {{MON}} ===
Грек хэлний &quot;Ганцаар амьдрах&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. 
 
=== {{MGL}} ===
&quot;Монголчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах &quot;Мон&quot; нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн &quot;Мөнх&quot; гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ.

&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History
| title         = Монгол улсын түүх
| trans_title   = History of Mongolia
| year          = 1999
| publisher     = Admon
| location      =
| language      = Mongolian
| isbn          =
| pages         = 67–69
| chapter       = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал
| trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols
}}&lt;/ref&gt;


Мөн монгол гэдэг нь &quot;Ба&quot; гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;Ба&quot; гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү &quot;Ба&quot; Гэдэг үгэн дээр олон тооны &quot;-ууд&quot; нөхцлийг залгаснаар &quot;Багууд&quot; буюу &quot;Бангууд&quot; гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг.

•Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий.

Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий.

Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. 

=== {{MNE}} ===
Итали хэлний Венец аялагаар &quot;Хар уул&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 
::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л &quot;Хар уул&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ.

=== {{MOZ}} ===
Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. 

=== {{MYA}} ===
Эртний Бирм хэлний &quot;мьян&quot; буюу &quot;хурдан&quot;, &quot;мар&quot; буюу &quot;хүчтэй&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг &quot;Мьянмачууд&quot; гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.&lt;ref name=&quot;thantmyintu2001&quot;&gt;{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

==Н==

=== {{NAM}} ===
Нама хэлний &quot;Намиб&quot; буюу &quot;Юу ч үгүй газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. 

=== {{NRU}} ===
Науру омгийнхний хэлээр &quot;Анаоэро&quot; буюу &quot;Би далайн эрэг явлаа&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг &quot;Наводо&quot; эсвэл &quot;Онаверо&quot; гэж тэмдэглэж байсан гэдэг.

=== {{NIG}} ===
Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний &quot;негхиррэн&quot; буюу &quot;урсаж буй ус&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний &quot;Ни Гир&quot; буюу &quot;Гир мөрөн&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;{{cite book
  | title =Atlas A-Z
  | publisher =Dorling Kindersley
  | year =2004
  | location =New York City
  | page =289 }}&lt;/ref&gt;  Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний &quot;нигер&quot; буюу &quot;хар арьст&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. 

=== {{NGR}} === 
Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай  ижилхэн юм. 

=== {{NED}} ===
Голланд хэлээр &quot;Доод нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&amp;searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used &quot;by the Austrians&quot; in contradistinction to their own  mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.&lt;/ref&gt; Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. &lt;ref name=Duke&gt;{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}&lt;/ref&gt;{{rp|37}} 
::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний &quot;холт&quot; буюу &quot;модот нутаг&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&amp;search=holland&amp;searchmode=none Holland]&quot;.&lt;/ref&gt;  

=== {{NCA}} ===
Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр &quot;никари&quot; буюу &quot;нуур&quot; гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд &quot;Никари&quot; гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа &quot;акуа&quot; буюу &quot;ус&quot; гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх &quot;Никарагуа&quot; гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм.

=== {{NOR}} === 
Хуучин Норс хэлний &quot;норорвегр&quot; буюу &quot;Умардын зам&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 
::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь &quot;Умард&quot; гэсэн утгатай үг юм.

==О==

=== {{OMA}} ===
Араб хэлний &quot;аамен&quot;, &quot;амун&quot; буюу &quot;гэрээслэгдсэн, суурьшсан&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг &quot;Омана&quot; гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.&lt;/ref&gt;

=== {{RUS}} ===
Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний &quot;родс&quot; буюу &quot;завьчин&quot; гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд &quot;Росиа&quot;, Варангичууд &quot;Рус гэж тэмдэглэж байжээ.

==Ө== 

=== {{RSA}} ===
Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир &quot;Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. 
::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр &quot;Өмнөд Африк&quot; гэсэн үг юм. 
::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний &quot;Азайнейн&quot; буюу &quot;хуурай&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. 

=== {{KOR}} ===
&quot;Горео&quot; болон &quot;Гогурео&quot; улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний &quot;Гуру&quot; буюу &quot;хана хэрэмт хот&quot;, &quot;Гаури&quot; буюу &quot;төвийн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. 
::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний &quot;Гао Ли&quot; буюу &quot;сүрлэг&quot; гэсэн үгнээс гаралтай юм. 

=== {{SSD}} ===
Судан гэдэг нь Араб хэлний &quot;судан&quot; буюу &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа &quot;өмнөд&quot; гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. 

==П==

=== {{PAK}} ===
Пакистан гэдэг нь Урду хэлний &quot;Паки&quot; буюу &quot;ариун&quot;, Перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл &quot;Ариун улс&quot; гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч &quot;Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй&quot; зохиолдоо &quot;Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН&quot; болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.&lt;ref name=&quot;Now or Never&quot;&gt;{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ikram1995&quot;&gt;{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&amp;pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;  

=== {{PLW}} ===
Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр &quot;Айбелау&quot; буюу &quot;Шууд бус хариултууд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.&lt;ref&gt;Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. &quot;[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]&quot;. Retrieved 22 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная.  

=== {{PLE}} ===
Хебрю хэлний &quot;Филистинчүүдийн газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&amp;allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]&lt;/ref&gt; Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ &quot;Палестина&quot; гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. 

=== {{PAN}} ===
Уугуул Куева индианчуудын хэлээр &quot;Арвин их загасны орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ.

=== {{PNG}} ===
Папуа гэдэг нь Малай хэлний &quot;папуах&quot; буюу &quot;үсэрхэг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир &quot;Шинэ Гвиней&quot; гэх нэр өгсөн байна.

=== {{PAR}} ===
Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний &quot;пара&quot; буюу &quot;гол&quot;, &quot;гуай&quot; буюу &quot;титэм&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн &quot;Их уст гол&quot; гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон &quot;Паяагуачуудын нутаг&quot; гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. 

=== {{PER}} ===
Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь &quot;Биру&quot; буюу &quot;Гол&quot; гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд &quot;Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ&quot; гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон &quot;Беру&quot; гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{POL}} ===
&quot;Польшчуудын нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний &quot;Поле&quot; буюу &quot;Нээлттэй талбай&quot; гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. 

=== {{POR}} ===
Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний &quot;порт&quot; буюу &quot;боомт&quot;, Грек хэлний &quot;каллис&quot; буюу &quot;үзэсгэлэнтэй&quot;, Латин хэлний &quot;Калере&quot; буюу &quot;халуун&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий.

==Р==

=== {{RWA}} ===
Кинярванда хэлний &quot;кванда&quot; буюу &quot;Газар нутгаа тэлсэн&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&amp;pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.&lt;/ref&gt; Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{ROU}} ===
Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг.

==С==

=== {{SAM}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлний &quot;са&quot; буюу &quot;ивээгдсэн&quot;, &quot;моа&quot; буюу &quot;төв&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол &quot;Моа шувуунуудын орон&quot; гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. 

=== {{SMR}} ===
Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч &quot;Гэгээн Маринус&quot;-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. 

=== {{STP}} ===
:'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний &quot;Гүн, ван, хунтайж&quot; гэсэн үг юм.

=== {{KSA}} ===
Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Сауд&quot; гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм.

=== {{SWZ}} ===
Сваци омгийнхний хэлээр &quot;Свацичуудын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг &quot;Сваци&quot; гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. 

=== Сейнт Винсент ба Гренадинес ===
:'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ.

=== Сейнт Киттс ба Невис ===
:'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. 
:'''Невис''': Испани хэлний &quot;Цасан хатан&quot; гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ.

=== {{LCA}} ===
Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ.

=== {{SYC}} ===
Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна.
 
=== {{SEN}} ===
Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Зенага&quot; буюу &quot;газар нутаг&quot; гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. 

=== {{SRB}} === 
Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний &quot;сиро&quot; буюу &quot;давтах&quot;, хуучин Индик хэлний &quot;сарбх&quot; буюу &quot;тулалдах&quot;, латин хэлний &quot;серо&quot; буюу &quot;бүтээн байгуулах&quot; Орос хэлний &quot;Пасерб&quot; буюу &quot;дагавар хүүхэд&quot;, Украин хэлний &quot;присербится&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot; гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний &quot;уух&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.

=== {{SIN}} ===
Санскрит хэлний &quot;Симхапура&quot; буюу &quot;Арслант хот&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{SYR}} ===
Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний &quot;сириак&quot; буюу &quot;хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. 

=== {{SVK}} ===
Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь &quot;слово&quot; буюу &quot;үг&quot; гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн &quot;слава&quot; буюу &quot;суу алдар, &quot;слух&quot; буюу &quot;сонсох&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий.

=== {{SVN}} === 
Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 

=== {{SOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. 

=== {{SOM}} ===
Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь &quot;сак мааль&quot; буюу &quot;үхэрчид&quot; гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. 

=== {{SDN}} ===
Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. 

=== {{SUR}} === 
Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. 

=== {{SLE}} ===
Испани хэлний &quot;Сьерра Леона&quot; буюу &quot;Арслант уул&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий.

==Т==

=== {{THA}} ===
Тай хэлээр &quot;Тай үндэстний өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &quot;Тай&quot; үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар &quot;хүн ард&quot;, &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. 
::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Тайландын язгуур угсаа&quot; гэсэн утгатай тайланд үг юм. 

=== {{TJK}} ===
&quot;Тажикуудын эх нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &quot;Тажик&quot; гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр &quot;Тази&quot; буюу &quot;Араб&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний &quot;Таг Жиг&quot; буюу &quot;бар, ирвэс&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх &quot;Тажикистан&quot; гэх нэр бий болжээ. 

=== {{TAN}} ===
&quot;Танганияка болон Занзибарын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо &quot;Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс &quot; гэх нэрийг авсан байна.
::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг &quot;ту танганияка&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot;, &quot;ус тааралдах&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн &quot;тонга&quot; буюу &quot;арал&quot;, &quot;хика&quot; буюу &quot;хавтгай&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. 
::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний &quot;Занжибар&quot; буюу &quot;Хар эрэг&quot; гэсэн утгатай үг юм.

=== {{TOG}} ===
Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр &quot;то&quot; буюу &quot;ус&quot;, &quot;го&quot; буюу &quot;эрэг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&amp;pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Togo1920s&quot;/&gt; Мөн Германчуудын нээсэн &quot;Тоговилль&quot; гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. 

=== {{TGA}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлээр &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Өмнөдийн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{CAF}} ===
Франц хэлний &quot;République centrafricaine&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.

=== {{TRI}} ===
Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. 
::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ &quot;Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал&quot; гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс &quot;Тринидад&quot; гэх нэршил үүссэн гэдэг. 
::'''''Тобаго''''' &quot;Тамхи&quot; буюу &quot;Тамхины орон&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ.

=== {{TUV}} ===
&quot;Найман арал&quot;, &quot;Өөр хоорондоо адилгүй найман арал&quot; гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{TUN}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. &quot;Таниф&quot; буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь &quot;Тинес&quot; хотын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Taylor
  | first = Isaac
  | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature
  | publisher = BiblioBazaar, LLC
  | year = 2008
  | page = 281
  | isbn = 0-559-29668-1 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ej-brill&quot;&gt;{{cite book
  | last = Houtsma
  | first = Martijn Theodoor
  | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
  | publisher = Brill
  | year = 1987
  | page = 838
  | isbn = 90-04-08265-4 }}&lt;/ref&gt; Мөн түүнчлэн Бербер хэлний &quot;доор орших&quot;, &quot;цогцолсон&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. &lt;ref name=&quot;peter-ross&quot;&gt;{{cite book
  | first1 = Peter M.
  | last1 = Rossi
  | first2 = Wayne Edward
  | last2 = White
  | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal
  | publisher = Pierian Press,  [[University of Michigan]]
  | year = 1980
  | page = 132 }}&lt;/ref&gt; 

=== {{TUR}} ===
Араб хэлний &quot;Тюрк&quot; буюу &quot;цогцлоон бүтээсэн&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{TKM}} ===
&quot;Туркменчүүдийн эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &quot;Туркмен&quot; гэдэг нь Согдиан хэлний &quot;Турк шиг харагддаг&quot;, &quot;Турктэй ижилхэн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &lt;ref&gt;[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''&quot;Early Türks: Essays on history and ideology&quot;'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}&lt;/ref&gt; Туркменчууд заримдаа &quot;Цэвэр Турк&quot; гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. &lt;ref&gt;''US Library of Congress Country Studies.'' &quot;[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan].&quot;&lt;/ref&gt; Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар &quot;итгэл үнэмшил, ариун шүтээн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг.

==У== 

=== {{UGA}} ===
Свахили хэлний &quot;Буганда&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. &quot;Баганда&quot; гэдэг нь &quot;Ах дүүс&quot;, &quot;эвтэй хүмүүс&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг байна. 

=== {{UZB}} ===
Турк хэлний &quot;уз&quot; буюу &quot;өөрийн&quot;, &quot;бек&quot; буюу &quot;эрхэм&quot;, перс хэлний стан буюу &quot;улс&quot; гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид&quot; Эрх чөлөөтэй нутаг&quot; гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. 

=== {{UKR}} ===
Украин гэдэг нь Слав хэлний &quot;Крайна&quot; буюу &quot;улс&quot;, &quot;хязгаар нутаг&quot; гэх утгатай юм. 

=== {{URY}} ===
&quot;Уругвай голын хажууд орших улс&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. &quot;Уругвай&quot; гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь &quot;уругуа&quot; буюу &quot;дун&quot;, &quot;и&quot; буюу &quot;ус&quot; гэж тайлбарласан бол зарим нь &quot;уру&quot; буюу &quot;шувууд&quot;, &quot;гуаи&quot; буюу &quot;нүүдэллэж ирдэг&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. 

==Ф==

=== {{FJI}} ===
Уугуул Фижичүүдийн хэлээр &quot;фиси&quot; буюу &quot;хараач&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;Thompson, Basil. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}&quot;. ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892&lt;/ref&gt; Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь &quot;Вити Левү&quot; буюу &quot;Аугаа Вити&quot; гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': &quot;Europeans in Fiji&quot;.&lt;/ref&gt; 

=== {{FIN}} ===
Хуучин Норс хэлээр &quot;Финчүүдийн өлгий нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Фенни&quot;, &quot;Финной&quot;, хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед &quot;Фани&quot; гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний &quot;финне&quot; буюу &quot;хэсүүлч&quot;, &quot;анчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг.
:'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний &quot;Суомаа&quot; буюу &quot;баянбүрд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; 

=== {{FRA}} === 
Эртний Франк хэлээр &quot;Франкуудын эх орон&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр &quot;франкон&quot; буюу &quot;жад&quot; гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний &quot;Франкиш&quot; буюу &quot;эрх чөлөөт&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Х==

=== {{HON}} === 
Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр &quot;далайн гүн ёроол&quot; гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий.

=== {{HRV}} ===
Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний &quot;Круаити&quot; буюу &quot;ус нэрэгчид&quot; гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол &quot;Хровати&quot; буюу &quot;жадны үзүүр бүтээгчид&quot;, &quot;храват&quot; буюу &quot;уулчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэжээ. 

=== {{CHN}} ===
Эртний Санскрит хэлний &quot;хина&quot;, Дундад зууны Перс хэлний &quot;хини&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref name=&quot;AmHerChin&quot;&gt;''The American Heritage Dictionary of the English Language''. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]&quot;. Houghton-Mifflin (Boston), 2000.&lt;/ref&gt;  &quot;Хина&quot; гэдэг нь тусгайлсан утгагүй &quot;Чин&quot; болон &quot;Жин&quot; гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. 
::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь &quot;Дундад улс&quot; гэсэн утгатай.

==Ч==

=== {{TCD}} ===
Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь &quot;нуур&quot; гэсэн үг юм байна. 

=== {{CHL}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро &quot;Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс&quot; гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний &quot;Чили&quot; гэх үг тус улсын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}&lt;/ref&gt; Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн &quot;чири&quot; буюу &quot;алт&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;&gt;&quot;CHILE.&quot; Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. (&quot;derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow&quot;)&lt;/ref&gt;, Аймара омгийн &quot;тчили&quot; буюу &quot;газрын төгсөгл&quot;, &quot;цас&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning &quot;snow.&quot; |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }}  31 October 2009.&lt;/ref&gt;, Мапүче омгийн &quot;чийли-чийли&quot; буюу &quot;шар далавчит хар шувуу&quot; гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. &lt;ref name=&quot;hudson&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}&lt;/ref&gt; 

=== {{CZE}} ===
1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. &quot;Чета&quot; буюу &quot;цэргийн нэг хороо&quot; гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. &lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]&quot;. Retrieved 11 February 2011.&lt;/ref&gt;

==Ш==

=== {{SWE}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;свипиод&quot; буюу &quot;айлын ганц хүүхэд&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн &quot;Эх орны иргэн&quot; гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. 
::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. &quot;Шведийн хаант нутаг&quot; гэсэн утгатай Швед үг юм. 

=== {{CHE}} ===
Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд &quot;Швиц&quot; гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. 
::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. 

=== {{NZL}} ===
Голланд хэлний &quot;Нова Зийландиа&quot; буюу &quot;Шинэ тэнгисийн нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{LKA}} ===
Санскрит хэлний &quot;Шри&quot; буюу &quot;ариун&quot;, &quot;Ланка&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс бүтсэн &quot;Ариун Арал&quot; гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг.

==Э==

=== {{GNQ}} ===
Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин &quot;Гвиней&quot; гэдэг нь Бербер хэлний &quot;гинавен&quot;, &quot;агинау&quot;, &quot;агинаоу&quot; буюу &quot;түлэгдсэн&quot;, &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;  

=== {{ECU}} ===
Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар &quot;Экуадор&quot; гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. 

=== {{SLV}} ===
Испани хэлний &quot;Сальвадор&quot; буюу &quot;Авран нигүүлсэгч&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад &quot;Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх&quot; гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}&lt;/ref&gt; 

=== {{IND}} === 
Хуучин Перс хэлний &quot;Хинду&quot; үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний &quot;Индус голынхон&quot; гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч &quot;Индус&quot; гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр &quot;Синду&quot; гэж нэрлэдэг юм. 
::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. 

=== {{ERI}} ===
Эртний Грек хэлний &quot;Эритра Талассиа&quot; буюу &quot;Улаан тэнгис&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн &quot;Эритрум&quot; гэх болсоноор орчин үеийн &quot;Эритри&quot; гэх нэршил бий болсон байна. 

=== {{EST}} ===
Латин хэлний &quot;Аестигийн газар нутаг&quot; гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний &quot;аустам, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;аус&quot; буюу &quot;зүүн&quot;, &quot;өрнө&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. 

=== {{ETH}} ===
Латин хэлний &quot;Аетопиа&quot; буюу &quot;Харуудын өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд &quot;Алтиопс&quot; буюу &quot;Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг&quot; гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү &quot;Итиоппс&quot;-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.&lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Я==

=== {{JPN}} ===
Шанхай хятад хэлний &quot;Жеппун&quot; буюу &quot;Наран мандах нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. 
::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний &quot;Онёоми&quot; гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь &quot;ажиллах&quot;, &quot;хийх&quot; гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. 

=== {{JAM}} ===
Тайно/Аравак хэлний &quot;Замайка&quot;, &quot;Хамайка&quot; буюу &quot;Ус болон моддын нутаг&quot; гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд &quot;Рашаан булагын эх орон&quot; ч гэж тайлбарлах нь бий.

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}}
* [[Дэлхийн улс орны нэрс]]

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Хороним|!Улсууд]]
[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]]</text>
      <sha1>gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэгмидийн Төмөрхуяг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72168</id>
    <revision>
      <id>872175</id>
      <parentid>806877</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T03:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="932" sha1="t0tw91b92z1zofoydgh2ni5eon55tfn" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Цэгмидийн Төмөрхуяг''' (1962 оны 9-р сарын 11 нд төрсөн) нь Монголын театр, киноны жүжигчин, Монгол улсын Гавьяат жүжигчин юм. Тэрээр Сити Их Сургуулийн Кино-Драмын тэнхимийн уран чадварын багшаар ажиллаж буй тэрээр ардын жүжигчин [[Цагааны Цэгмид]]ийн бага хүү юм. Ц.Төмөрхуяг 1980 онд УБДС-ийн Кино Драмын ангид элсэн орж, найруулагч Г.Доржсамбуу багшийн ангид хувиарлагдан суралцаж төгсөөд 1984 онд ДУАТ-т жүжигчнээр орсон.

{{DEFAULTSORT:Төмөрхуяг, Цэгмидийн}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:1962 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>t0tw91b92z1zofoydgh2ni5eon55tfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872176</id>
      <parentid>872175</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T03:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="965" sha1="mh9wz901qba53agp3z20j6nz471m2zi" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Цэгмидийн Төмөрхуяг''' (1962 оны 9-р сарын 11 нд төрсөн) нь Монголын театр, киноны жүжигчин, Монгол улсын Гавьяат жүжигчин юм. Тэрээр Сити Их Сургуулийн Кино-Драмын тэнхимийн уран чадварын багшаар ажиллаж буй тэрээр ардын жүжигчин [[Цагааны Цэгмид]]ийн бага хүү юм. Ц.Төмөрхуяг 1980 онд УБДС-ийн Кино Драмын ангид элсэн орж, найруулагч Г.Доржсамбуу багшийн ангид хувиарлагдан суралцаж төгсөөд 1984 онд ДУАТ-т жүжигчнээр орсон.

{{DEFAULTSORT:Төмөрхуяг, Цэгмидийн}}
[[Ангилал:1962 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]


{{bio-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>mh9wz901qba53agp3z20j6nz471m2zi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иван Майский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80404</id>
    <revision>
      <id>872161</id>
      <parentid>798112</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>872161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13322" sha1="fvbureis84kjrqrconr74ushbsckq92" xml:space="preserve">[[Файл:Mayskiy Ivan M.jpg|thumb|И.Майский 1884-1975]]
'''Иван Михайлович Майский''' (1884-1975) (жинхэнэ овог нэр нь Ян Ляховецки гэдэг) [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] болон [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын дипломат, түүхч, судлаач. Түүхийн ухааны доктор, [[ЗХУ-ын Шинжлэх Ухааны Академи|ЗХУ-ын Шинжлэх Ухааны Академийн]] гишүүн. 1929-1932 онд [[Финланд]] дахь ЗХУ-ын Бүрэн эрхт төлөөлөгч, 1932-1943 онд [[ЗХУ-аас Их Британи дахь Элчин сайд]]. 

ЗХУ-д 1953-1956 онд хэлмэгдэж шоронд суугаад сүүлд 1960 онд цагаатгагдсан байна.  

== Намтар ==
И.Майский 1884 оны 1-р сарын 7-нд [[Новгород муж]]ийн буюу өнөөгийн ОХУ-ын Вологодск хязгаарын Кириллов хэмээх жижиг хотод цэргийн эмчийн гэрт төрсөн. 1887 оны 11-р сард түүний еврей гаралтай польш үндэстэн эцэг Михал Ляховецки нь Анагаах ухааны академийг эмч мэргэжилээр онц дүнтэй төгсөөд 1888 оны хавар Сибирийн [[Омск]] хотод гэр бүлийн хамтаар ажиллахаар явсан байна.  

1892-1901 онд Иван Майский Омск хотын эрэгтэй хүүхдүүдийн гимназид сурч төгсөөд 1901 онд Санкт-Петербургийн Их сургуулийн түүх-хэл шинжлэлийн ангид элсэн суралцсан. 1902 онд оюутны эсэргүүцлийн жагсаалд оролцсон тул сургуулиасаа хасагдаж эргээд Омск хот руу нутаг заагдаж Цагдаагийн газрын хяналтанд орсон байна. 

1903-1905 ондуудад “Сибирийн социал-демократуудын холбоо”-ны “меньшевик” гишүүн, 1905 оноос Самарын болон Саратовын РСДРП буюу Оросын социад-демократ ажилчны намын гишүүн байсан. 1906 оны 1-р сард цагдаад баривчлагдаж Тобольск мужид 2 жил цөллөгдсөн.  

1908 онд цөллөгнөөс суллагдаад Швейцар дараа нь Герман руу цагаачилж 1912 онд Мюнхен хотын Их сургуулийн эдийн засгийн анги төгсөөд Лондонд амьдархаар явсан байна.   
[[Файл:Ivan Maisky.jpg|thumb|Иван Майский]]
Лондонд байх үеэрээ сүүлд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн сайд болсон Г.В.Чичерин, М.М.Литвинов нартай ойр дотно танилцаж холбоотой болсон байна.  

== Улс төрийн замнал ==
Орос улсад болсон 1917 оны “[[Хоёрдугаар сарын хувьсгал]]&quot;-ын дараа эх орондоо буцаж ирээд Түр Засгийн газрын Хөдөлмөрийн яамны удирдах зөвлөлийн гишүүнээр ажилсан.   

1917 оны Орос оронд болсон большевкуудын “Октябрын” хувьсгалыг тэрээр эхэн үед хүлээж аваагүй. Улмаар 1918 оны зун Самара хотноо большевикуудын эсрэг байгуулагдсан Бүх Оросын Хууль тогтоох Хорооны Засгийн газарт Хөдөлмөрийн сайдаар ажилсан байна. Эсеруудын Засгийн газарт орж ажилсан гэж үзээд Оросын социал демократ ажилчны нам /РСДРП/ эгнээсээ И.Майскийг хөөсөн.  

'''1919 оны 5 дугаар сараас 1920 оны 9 дүгээр сарын хооронд Монголд худалдаа''' хийх судалгааны аялал хийсэн. 

1920 оны 10-р сараас 12 сар хүртэл Эрхүүгээр дамжин Омск руу явсан байна.  

1921 оны 2 дугаар сард Оросын Коммунист намын ([[большевик]]) Сибирийн товчооны Төв хороо намдаа элсүүлж дөнгөж бий болсон Сибирийн Улсын Төлөвлөгөөний хорооны даргаар томилогдсон.   
    
1922 оноос дипломат албанд шилжиж Гадаад хэргийн Ардын комиссариатад хэвлэлийн хэлтсийн даргаар томилогдсон.

1925–1927 онуудад И.М.Майский ЗХУ-ын Лондон дахь төлөөлөгчийн газар зөвлөх, 1927-1929 онд [[Япон]] дахь төлөөлөгчийн газар зөвлөх, 1929-1932 онд Финланд дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч байсан.

1932-1943 онд ЗХУ-аас Их Британид суугаа Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайдаар ажилсан. Британий Ерөнхий сайд У.Черчиль түүнийг &quot;юм ойлгодог хүн&quot; гэж магтаж байсан байдаг. 

1943-1946 онд ЗХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар В.М.Молотовын орлогчоор /Гадаад хэргийн яамны орлогч сайд/ ажилсан. 1945 оны 2 дугаар сарын 4-11-нд болсон '''“[[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хурал]]”-д Зөвлөлтийн төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд багтаж оролцсон'''. /Ялтын уулзалтын үеэр Дайны дараа Германаас нөхөн олговор авах тухай илтгэл тавьж байсан. Мөн Монголыг мэддэг байсан тул Монголтой холбоотой асуудлыг хэлэлцэх Зөвлөлтийн байр суурь боловсрулахад оролцсон байх магадлалтай/.   
 
1946 онд И.М.Майский дипломат ажлаас чөлөөлөгдөж ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн жинхэнэ гишүүнээр сонгогдон ажилсан байна. 

1953 оны 2 дугаар сард Британий тагнуулын байгуулагад ажилсан гэж буруутгагдаж баривчлагдаад 1955 онд суллагдсан. 1960 онд цагаатгагдаж улмаар [[испани]] улсын түүх, Дурсамжуудаа бичсэн байна. 1964 онд ЗХУ-ын төрөөс &quot;Хөдөлмөрийн улаан туг&quot;-ийн одон хүртсэн. 

1968 оноос И.М.Майский ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны Академийн Түүхийн хүрээлэнд ажилласан. Түүнийг 1975 онд нас барахад Москва хотын Новодевичье оршуулгын газар нутаглуулсан байна. 
* Анхны гэргий- Ольга Никитична Ляховецкая (Быстрицкая), эмч (1915 онд салсан. Охин- Наталия Ивановна Майская (1908—?), цахилгааны инженер.
* Хоёр дахь эхнэр- Нина Петровна Высоцкая, /Ермолова/, (1917 онд салсан) 
* Гурав дахь эхнэр -Агния Александровна Майская (Скипина), багш. 

== Монголд аялсан тухай (1919 оны 5 сараас -1920 оны 9 дүгээр сарын хооронд) ==
Тэрээр улс төрөөс түр зайгаа авч Бүх Оросын хэрэгчэгдийн нийгэмлэгийн төв холбоонд ажилсан байдаг / товчоор ”Центросоюз”/. Тус холбооны Эрхүү хот дахь салбараас махны зах зээл судлах зорилгоор Монгол руу илгээсэн экспедицийг И.Майскийгаар ахлуулжээ. Уг экспедиц буюу судалгааны аялал 1919 оны 5 дугаар сарын 6-нд Эрхүү хотоос гарч 10 хоногийн дараа 15-нд Автономит Монголд Хиагт дахь хилээр орж ирсэн байна. Монголын нийслэл Өргөө-д ирээд экспедиц бүрэн бүрэлдэж, өмнөх 1918 онд явуулсан хүн амын бөгөөд малын тооллогын болон бусад холбогдох ихээхэн мэдээллийг авч цааш баруун зүгт 1919 оны 7 дугаар сарын 11-нд хөдөлсөн байна.  Эксепидицийн бүрэлдэхүүнд дараах хүмүүс орсон байна. Үүнд:
# Майский Иван Михайлович-удирдагч,
# Канников А.Д.-гэрэл зурагчин, нягтлан бодогч.
# Э.Б.Батуханов.-орчуулагч, /Өргөө дахь монгол сургуулийн багш/
# И.В.Эпов -хүнс, аж ахуй эрхлэгч.
# Гурав дөрвөн малчин.

Экпедиц буюу судалгааны аялал Эрдэнэ зуу,  Мөрөн хүрэн, Хатгал, Тосонгол, Улиастай орж 10 дугаар сарын сүүлчээр “Хангельцик” /номонд зохиолчийн тэмдэглэсэнээр/ голын эрэг дээр экпедиц худалдаачин [[Алексей Бурдуков|А.В.Бурдуковын]] байшинд өвлийг хүйтнийг давж өнгөрүүлэхээр шийдсэн байна.  Тэнд Монгол судлалаар элбэг номын сантай байсан гэж И.Майский өөрийн номондоо өгүүлсэн байдаг.  Өвлийн саруудад Ховд нутгийн орчмыг судалж өнгөрүүлсэн байна. “Центрсоюз”-ын Ховд дахь төлөөлөгчийн газрын ажилтан Ф.Е.Кисилёв судалгааны ажилд ихэд тусалсан гэж тэрээр тэмдэглэн үлдээжээ.  Өмнө хурандаа П.К.Козловын үед хийж байсан экспедицийн үетэй харьцуулахад орос аялагчдад хандах хандлага их доройтсон байсан гэж тэмдэглээд Монгол дахь экспедицийн үйл хэрэгт гүн туслалцаа үзүүлж байсан П.А.Ветте, А.И.Заплавный, А.В.Бурдуков, М.Д.Хомутов нарт талархасанаа И.Майский өөрийн номондоо илэрхийлсэн байна. Монголд байх үерээ алдарт [[Пётр Козлов|Пётр Козловтай]] танилцсан байна.     
	
Монголд өмнө Н.М.Прежевальский, П.К.Козлов, М.В.Певцов нарын экспедиц гол төлөв Монголын физик газар зүй,  Г.Н.Потанин физик газар зүй бөгөөд этнографи,  А.М.Позднеев шашин, М.И.Боголепов, М.Н.Соболев, А.П.Болабан нар эдийн засгийг судалж байсан бол эдгээрийн нэгтгэх бөгөөд нийтэд хүртээмжтэй болгох оролдлогыг И.М.Майский анх хийхийг оролдсон гэж 1921 онд Эрхүү хотод хэвлэгдсэн  “Современная Монголия” номондоо дурдсан байна. Энэ ном 2015 онд Монгол хэл рүү &quot;[[Монгол орон хувьсгалын босгон дээр]]&quot; нэрээр орчуулагдан, [[Монсудар хэвлэлийн газар|Монсудар хэвлэлийн газарт]] хэвлэгдсэн.

{{DEFAULTSORT:Майский, Иван}}
[[Ангилал:Их Британи дахь ЗХУ-ын элчин сайд]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн улс төрч]]
[[Ангилал:Түүхч]]
[[Ангилал:Меньшевикийн гишүүн]]
[[Ангилал:1917 оны Оросын хувьсгалын хүн]]
[[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Лениний одон шагналтан]]
[[Ангилал:Оросууд]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]]
[[Ангилал:1884 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1975 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>fvbureis84kjrqrconr74ushbsckq92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индонез дахь хятадууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84087</id>
    <revision>
      <id>872157</id>
      <parentid>806966</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>872157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6127" sha1="elzd98rh54ga8xo7oxjyj8vcivs5b22" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''[[Индонез]]и дахь [[хятад]]ууд'''.

Хятадын лалын шашинтай “хуэйцу”/回族/ үндэстэнүүд 5 дугаар зуунд анх Индонезид олноороо цагаачлан ирж суурьшсан гэсэн сонирхолтой таамаг судлаачид дэвшүүлдэг. Гэвч V-VI зууны үед Хятадын болон Явагийн худалдаачид далайгаар хоорондоо зорчиж худалдаа арилжаа эрхэлдэг байсан бөгөөд 1293 оны эхээр Монголын Хубилай хааны цэргүүд Ява арал дээр бууж дайтаад мөн оны 5 дугаар сард арлыг орхих болоход 100 гаруй хятад цэргүүд арал дээр үлдсэн гэсэн түүхийн баримт байдаг байна.
Сүүлд XVII дугаар зуунд Индонезийг Голландын колони байх үед голландчууд хятадуудыг цагаачлахыг бодлогоор дэмжиж нутгийн иргэдээс илүү эдийн засгийн эрх мэдэл өгч байсан байна. Уг бодлогын үр дүнд хятадууд нутгийн иргэд дотор уусаагүй гэж үздэг. 

1740 онд эдийн засгийн хямралаас шалтгаалж Голландын эрх баригчид арал дээрх хятад иргэдийг Цейлон арал руу нүүлгэж ажлуулах шийдвэр гаргасны улмаас бослого гарсан ажээ. Эрх баригчид бослогыг нухчин дарж 8-10 орчим мянган хүн амиа алдсан бөгөөд хятадууд байр сууриа алдаж нутаг заагдсан байдаг. Эдгээр өмнөх үед ирээд уусч хэлээ мартсан хятад цагаачдыг “перенакан” гэж нэрлэдэг ажээ. ХХ дугаар зууны эхээр хятадуудын байр суурь бэхжиж нийгмийн идэвхитэй болж хятад улс төрийн нам байгуулж, хятад сонин хүртэл хэвлэж байжээ. 1942-1945 онд Японд эзлэгдэх үед хятадууд Индонезийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэлд гар бие оролцож байсан боловч Ерөнхийлөгч Сукарно Индонезийн тусгаар тогтнолыг 1945 онд зарласнаас хойш эрх баригчид хятадуудын эрхийг хязгаарлаж эхэлсэн байна. Сүүлд 1968 онд Индонезийн Ерөнхийлөгчөөр Сухарто болсноос хойш хятад иргэдийг хэлмэгдүүлэх байдал улам эрчээ авч тэд олноороо том хотуудад шилжиж  амьдрах болсон бөгөөд [[хятад хэл]], хятад хэлээр сургалт явуулдаг сургуулиудыг хааж гудамжинд хятад ханз хэрэглэхийг хориглон хятад иргэдийг индонези овог, нэртэй болохыг шаардаж байжээ. Энэ нь “хуэйцу” нарыг ястан үндэстний эсрэг гэхээс илүүтэй эх газрын Хятадын Коммунист намтай холбоотой гэж эрх баригчид үздэг байсан агаад эдийн засгийн ашиг сонирхолын зөрчилдөөнтэй ч холбож үзэх үндэстэй юм. 

1976 оны байдлаар Индонезид хятад гаралтай 4 сая орчим иргэд байсны 1 сая орчим нь БНХАУ-ын иргэншилтэй байжээ. 1998 онд Засгийн газрын зүгээс хятадуудын эсрэг чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулсны улмаас олон мянган хятадууд БНХАУ, АНУ, [[Бразил]], Австрали руу дүрвэсэн байдаг.  Удалгүй Ерөнхийлөгч Сухарто огцорсноос хойш байдал намжиж хятадуудын эсрэг чиглэсэн шийдвэрүүдийг бага багаар сулруулж иржээ. 1998 оноос хятад хэл дээрх сургалтууд сэргэ 2000 онд хятад хэл дээрх телевизийн нэвтрүүлэг гардаг болоод байна. Индонези дахь хятадуудын 45%-Будда, 35%-католик, 9%-протестант, 7%-күнз, 3,6%-исламын  шашинтай ажээ. 

Индонезийн “Хуацяо” нарын 80% банкны салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд Индонезийн нийт хувийн банкуудын 70%-ийг эзэлдэг байна. Мөн тэд нар 10 даатгалын томоохон компанийг эзэмшдэг байна. 

Худалдаа:НҮБ-ын “COMTRADE” мэдээллийн сангийн мэдээгээр [[2017]] онд [[Индонез]]и Улс БНХАУ-д нийт  28,4 тэрбум.ам.долларын экспорт гаргаж, хятадаас 32,117 тэрбум ам.долларын бараа бүтээгдэхүүн импортоор оруулжээ.  

Хэдий хүнд хэцүү нөхцөлд амьдарч, төрөл бүрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртөж байсан ч хятад гаралтай индонези иргэд бизнесийн хүрээнд томоохон байр суурь эзэлсэн хэвээр байна. Тэдний нэгэн томоохон төлөөлөгч бол 35 тэрбум ам.долларын хөрөнгөтэй Майкл Хартоно юм.

[[Category:Индонез]]
[[Category:Хятад]]</text>
      <sha1>elzd98rh54ga8xo7oxjyj8vcivs5b22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Монголбанкны хүн</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88128</id>
    <revision>
      <id>872200</id>
      <parentid>582059</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="30c3uifohlhc8s7q6ti1mprlsrhq4k1" xml:space="preserve">[[Ангилал:Монголбанк|хүн]]
[[Ангилал:Монголын хүн байгууллагаар|Банк]]
[[Ангилал:Төв банкны хүн]]</text>
      <sha1>30c3uifohlhc8s7q6ti1mprlsrhq4k1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Төв банкны хүн</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88129</id>
    <revision>
      <id>872201</id>
      <parentid>661874</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="l2zvvmoz3z5bg5rve111p5ss12bv44l" xml:space="preserve">{{commoncsat}}

[[Ангилал:Хүн төрийн байгууллагаар]]
[[Ангилал:Банкны хүн]]
[[Ангилал:Төв банкууд|!]]</text>
      <sha1>l2zvvmoz3z5bg5rve111p5ss12bv44l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872202</id>
      <parentid>872201</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="me6ab1en6ut3d4spjvavjh6jfys98uw" xml:space="preserve">{{commonscat}}

[[Ангилал:Хүн төрийн байгууллагаар]]
[[Ангилал:Банкны хүн]]
[[Ангилал:Төв банкууд|!]]</text>
      <sha1>me6ab1en6ut3d4spjvavjh6jfys98uw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Украины үндэсний банкны ерөнхийлөгч</title>
    <ns>14</ns>
    <id>89724</id>
    <revision>
      <id>872203</id>
      <parentid>702923</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="437" sha1="nyvrja7z5fk88xjj9oabutjk70dhdp8" xml:space="preserve">{{commonscat}}

[[Ангилал:Зээлийн байгууллагын дарга]]
[[Ангилал:Украины эдийн засаг|үндэсний банкны ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Төрийн албаны дарга|!]]
[[Ангилал:Төв банкны хүн]]
[[Ангилал:Украины олон нийтийн засаг захиргаа|үндэсний банкны ерөнхийлөгч]]</text>
      <sha1>nyvrja7z5fk88xjj9oabutjk70dhdp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайдавын Төмөрбаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103672</id>
    <revision>
      <id>872173</id>
      <parentid>847666</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T03:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3097" sha1="15wsx0rnms8pardxg0fxoxhlaogf7x5" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Хайдавын Төмөрбаатар''' (1951 оны 9 сарын 15-нд [[Улаанбаатар]]т төрж, 2020 оны 9 сард нас барсан) нь [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] цолтой дуучин.

1968 онд Хөгжим бүжгийн дунд сургууль, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын [[Львов]] хотын Хөгжмийн дээд сургуулийн [[төгөлдөр хуур]]ын ангийг төгссөн. 1974 оноос Улсын Филармонийн &quot;Баянмонгол&quot;, &quot;[[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|Соёл-Эрдэнэ]]&quot; чуулгад дуучин, уран сайхны удирдагчаар ажиллаж байв.

Оюутан ахуйдаа 1972 онд [[Киев]] хотод болсон оюутан, залуусын эстрад дуучдын уралдаанд оролцож түрүүлснээр эстрад урлагийг сонгосон Төмөрбаатар &quot;Бүсгүй минь чи инээмсэглэж яваарай”, &quot;Сайн байна уу, Улаанбаатар минь&quot;, &quot;Сэтгэлийн жигүүр&quot; зэрэг олон хит дууг ард түмэндээ хүргэжээ. 1977 онд [[Сочи]]д болсон “Улаан сарнай” тэмцээн, 1984 онд БНАГУ-ын [[Дресден]] хотод болсон “Рок Шлагер” олон улсын тэмцээний III, 1986 онд Братиславын цомын тэмцээний үзэгчдийн, мөн олон улсын “Ая дууны жигүүр”, “Орос дууг хэн сайн дуулах вэ” зэрэг уралдаан, тэмцээн, наадмын тэргүүн байрын шагналуудыг хүртэж байв.

==Гавьяа шагнал==
*[[Алтан гадас одон]] (1991)
*[[Монгол улсын гавьяат жүжигчин]] (2000)
*Монгол улсын төрийн шагнал (2019)

==Гэр бүл==
Аав [[Гонгорын Хайдав]] нь хөдөлмөрийн баатар, ардын жүжигчин, ах  [[Хайдавын Сэргэлэн]] нь хөгжмийн зохиолч. Охин дүү Хайдавын Алтансүх. Тэрбээр хүүдээ Баянмонгол, охиндоо Соёл-Эрдэнэ хэмээх нэр өгсөн.

{{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Хайдавын}}
[[Ангилал:Монголын дуучин]]
[[Ангилал:Монголын төгөлдөр хуурч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1951 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2020 онд өнгөрсөн]]


{{bio-stub}}
{{Монгол улсад хамаарах}}</text>
      <sha1>15wsx0rnms8pardxg0fxoxhlaogf7x5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105908</id>
    <revision>
      <id>872187</id>
      <parentid>872028</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T05:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74398" sha1="cihdb7yuugvr21icorz5jkvuy808qbr" xml:space="preserve">{{Short description|Хойд Израилын хот}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Хайфа
| native_name              = {{native name|he|חיפה|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native name|ar|حيفا|italics=off}}
| settlement_type          = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] 
| image_skyline            = {{Multiple image
  | perrow = 1/3/2/2
  | border = infobox
  | total_width = 300
  | caption_align = center
  | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg
  | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот
  | image2 = SailTower.jpg
  | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]]
  | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg
  | caption3 = [[Хайфагийн театр]]
  | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg
  | caption4 = [[IEC Tower]]
  | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg
  | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]]
  | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg
  | caption6 = [[Бат-Галим]]
  | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg
  | caption7 = [[Адар]]
  | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg
  | caption8 = [[Стелла Марис хийд]]
}}
| image_flag               = Flag of Haifa.svg
| image_blank_emblem       = [[File:Haifa coa.svg|60px]]
| blank_emblem_type        = Сүлд
| image_map                = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = Хайфагийн газрын зураг
| pushpin_map_alt          =
| pushpin_map              = Израил умард хайфа#Израил
| pushpin_mapsize          =
| pushpin_label_position   = left
| pushpin_map_caption      = Израил дахь байршил
| coordinates              = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}}
|subdivision_type          = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
|subdivision_name          = {{ISR}}
|subdivision_type1         = [[Израилын тойргууд|Тойрог]]
|subdivision_name1         = [[Хайфа тойрог|Хайфа]]
|subdivision_type2         = Дэд тойрог
|subdivision_name2         = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]]
| established_title        = Байгуулагдсан
| established_date         = МЭ 1-р зуун
|government_type           = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]]
|governing_body            = Хайфа хотын захиргаа
| leader_title             = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name              = [[Йона Яхав]]
| unit_pref                = metric
| area_total_dunam         = {{formatnum:63666|R}}
| population_footnotes     = {{Israel populations|reference}}
| population_total         = {{Israel populations|Haifa}}
| population_urban         = 600,000
| population_metro         = 1,050,000
| population_as_of         = {{Israel populations|Year}}
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = Хайфачууд
| demographics_type1       = Угсаатан
| demographics1_footnotes  = {{Israel populations|reference}}
|  demographics1_title1    = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]]
|  demographics1_info1     = 73.1%
|  demographics1_title2    = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]]
|  demographics1_info2     = 12.1%
|  demographics1_title3    = Бусад
|  demographics1_info3     = 14.8%
| timezone1           = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]]
| utc_offset1         = +2
| timezone1_DST       = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]]
| utc_offset1_DST     = +3
| website                  = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}}
}}

'''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог.

Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. 

Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.&lt;ref name=&quot;Judaica&quot;&gt;[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139&lt;/ref&gt; МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. 

Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; 

== Нэрний гарал үүсэл ==
Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}&lt;/ref&gt; 

== Түүх ==

=== Османчуудын ноёрхол ===
[[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг.  [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон.

[[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв.

[[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&amp;pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}&lt;/ref&gt; Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв.

[[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов.   [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;modern&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.&lt;ref&gt;Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)&lt;/ref&gt;

Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв.

[[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]]
[[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]]
Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ.

[[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан.
[[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]]

=== Британийн мандат ===
[[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. 

Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}&lt;/ref&gt;  [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв.  [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.&lt;ref&gt;Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1922&quot;&gt;Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]&lt;/ref&gt; [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.&lt;ref&gt;Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]]

=== 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн ===
[[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.&lt;ref&gt;[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}&lt;/ref&gt; Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.&lt;ref&gt;Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.&lt;/ref&gt; 

Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв.

Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.&lt;ref&gt;Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: &quot;Nor is there any evidence that a &quot;massacre&quot; took place in the town.&quot;&lt;/ref&gt; 
[[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]]

=== Израил улс ===
[[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. 

[[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.&lt;ref name=&quot;Johal&quot;&gt;{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}&lt;/ref&gt;

[[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}&lt;/ref&gt; 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Хүн ам ==
{{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}}
Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;Stats2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.&lt;ref&gt;Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}&lt;/ref&gt;

1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.&lt;ref name=&quot;demo&quot;&gt;{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}&lt;/ref&gt;

[[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;globes&quot;&gt;{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==
Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}&lt;/ref&gt; [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.&lt;ref name=&quot;tiers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}&lt;/ref&gt; Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}&lt;/ref&gt;{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}}

== Уур амьсгал ==
Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.

{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010)
|metric first=yes
|single line=yes
|Jan record high C=27.0
|Feb record high C=30.4
|Mar record high C=38.0
|Apr record high C=42.5
|May record high C=44.6
|Jun record high C=43.5
|Jul record high C=37.8
|Aug record high C=37.8
|Sep record high C=41.8
|Oct record high C=41.4
|Nov record high C=36.0
|Dec record high C=31.5
|Jan avg record high C=22.6
|Feb avg record high C=25.0
|Mar avg record high C=29.9
|Apr avg record high C=35.5
|May avg record high C=36.2
|Jun avg record high C=34.6
|Jul avg record high C=35.2
|Aug avg record high C=34.1
|Sep avg record high C=34.7
|Oct avg record high C=35.4
|Nov avg record high C=30.3
|Dec avg record high C=24.7
|year avg record high C=
|Jan high C=17.8
|Feb high C=18.6
|Mar high C=20.9
|Apr high C=23.8
|May high C=26.5
|Jun high C=29.5
|Jul high C=31.6
|Aug high C=31.6
|Sep high C=30.2
|Oct high C=27.9
|Nov high C=24.4
|Dec high C=19.8
|year high C=
|Jan mean C=13.9
|Feb mean C=14.4
|Mar mean C=16.5
|Apr mean C=19.4
|May mean C=22.4
|Jun mean C=25.7
|Jul mean C=28.0
|Aug mean C=28.4
|Sep mean C=26.7
|Oct mean C=23.7
|Nov mean C=19.8
|Dec mean C=15.8
|year mean C=
|Jan low C=10.0
|Feb low C=10.2
|Mar low C=12.1
|Apr low C=14.8
|May low C=18.2
|Jun low C=21.9
|Jul low C=24.4
|Aug low C=25.1
|Sep low C=23.2
|Oct low C=19.5
|Nov low C=15.1
|Dec low C=11.8
|year low C=15.9
|Jan avg record low C=5.4
|Feb avg record low C=6.1
|Mar avg record low C=7.6
|Apr avg record low C=9.5
|May avg record low C=13.7
|Jun avg record low C=18.4
|Jul avg record low C=21.7
|Aug avg record low C=22.7
|Sep avg record low C=19.5
|Oct avg record low C=14.8
|Nov avg record low C=9.9
|Dec avg record low C=7.3
|year avg record low C=
|Jan record low C=-1.6
|Feb record low C=-3.5
|Mar record low C=2.0
|Apr record low C=4.3
|May record low C=9.6
|Jun record low C=13.0
|Jul record low C=17.0
|Aug record low C=17.9
|Sep record low C=14.2
|Oct record low C=8.5
|Nov record low C=5.0
|Dec record low C=0.2
|year record low C=
|rain colour=green
|Jan rain mm=124.9
|Feb rain mm=95.2
|Mar rain mm=52.8
|Apr rain mm=23.6
|May rain mm=2.7
|Jun rain mm=0.1
|Jul rain mm=0.0
|Aug rain mm=0.0
|Sep rain mm=1.2
|Oct rain mm=28.0
|Nov rain mm=77.8
|Dec rain mm=135.5
|unit rain days=0.1 мм
|Jan rain days=13.9
|Feb rain days=11.7
|Mar rain days=8.6
|Apr rain days=3.6
|May rain days=1.4
|Jun rain days=0.1
|Jul rain days=0.1
|Aug rain days=0
|Sep rain days=0.8
|Oct rain days=3.9
|Nov rain days=8.0
|Dec rain days=11.8
|source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''&lt;ref name=IMS&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Rain&gt;{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}&lt;/ref&gt;
}}

== Эдийн засаг ==
[[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]]
[[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]]
Израилын &quot;Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг&quot; гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tel Aviv: &quot;Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays&quot;|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com|archive-date=11 Зургадугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611073309/https://www.emporis.com/buildings/227526/haifa-oil-refinery-cooling-towers-haifa-israel|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.&lt;ref name=&quot;Monocle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

[[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;hotels&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&amp;fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Аялал жуулчлал ===
[[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.&lt;ref name=&quot;leisure&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}&lt;/ref&gt; [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Урлаг ба соёл ==
[[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]]
[[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]]
Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture &amp; Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}&lt;/ref&gt; Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн &quot;Едиот Хайфа&quot; сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок &amp; блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ.

=== Музей ===
[[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]]
Хайфа нь арав гаруй музейтэй.&lt;ref name=&quot;museums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн  амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг.

== Засгийн газар ==
[[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.&lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&amp;q=haifa+municipality&amp;pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}&lt;/ref&gt;

Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. 

Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.&lt;ref name=&quot;council&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt; [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.&lt;ref name=&quot;councillors&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt;

=== Хотын дарга нар ===
[[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]]
{{Div col}}
* [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77)
* [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81)
* [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84)
* [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903)
* [[Джамиль Садик]] (1904–10)
* [[Рифат аль-Салах]] (1910–11)
* [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13)
* [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27)
* [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40)
* [[Шабтай Леви]] (1940–51)
* [[Абба Хуши]] (1951–1969)
* [[Моше Флиманн]] (1969–1973)
* [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975)
* [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978)
* [[Ари Гурель]] (1978–1993)
* [[Амрам Мицна]] (1993–2003)
* [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003)
* [[Йона Яхав]] (2003–2018)
* [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024)
* [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе)
 {{Div col end}}

== Эмнэлгийн байгууламж ==
[[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]]
[[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]]
Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt; Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}&lt;/ref&gt; Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==
Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг.

[[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.&lt;ref name=&quot;edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Тээвэр ==

=== Нийтийн тээвэр ===
[[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]]
Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг.

Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг:

* Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд
* Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал

Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг.
[[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]]
Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно.

Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм.
[[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]]
Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ.

=== Агаар болон далайн тээвэр ===
[[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг.

=== Зам ===
Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;

== Спорт ==
[[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]]
Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. 

Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн.

Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан.

== Ах дүү хотууд ==
Одоогийн байдлаар:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он
* {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он
*{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он
* {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны
* {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он
* {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он
* {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он
* {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] 
* {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он
* {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, &quot;Каньон Азриели Хайфа&quot; худалдааны төв, Конгрессийн төв.
Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус
Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг
Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам
Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв
Файл:Метронит..jpg|Метронит
Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв
Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв
Файл:Karmelit.jpg|Кармелит
Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил
Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал
Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт
Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан
Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж
Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац»
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Haifa|Хайфа}}
{{Wikinews|Haifa|Хайфа}}
{{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}}

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
{{Израилын хот}}
{{Хайфа тойрог}}

[[Ангилал:Хайфа| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойрог]]
[[Ангилал:Израилын хот]]</text>
      <sha1>cihdb7yuugvr21icorz5jkvuy808qbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Цэргийн Музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109838</id>
    <revision>
      <id>872165</id>
      <parentid>871978</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7873" sha1="gixqumzjtopwez5t76re09jaoi8ra3a" xml:space="preserve">{{Short description|Баянзүрх дүүргийн музей}}
{{Инфобокс музей
| name= Монгол Цэргийн Музей
| logo= 
| logo_upright= 
| logo_alt= 
| logo_caption= 
| image= Mongolian Military Museum.jpg
| image_upright= 
| alt= 
| caption= 
| pushpin_map= 
| pushpin_relief= 
| pushpin_map_size= 
| pushpin_caption= 
| coordinates= {{coord|47.9226|106.9533|type:landmark_region:MN|display=inline,title}}
| former_name= 
| established= {{Start date|1966|01|21}}
| dissolved=
| location= [[Баянзүрх]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type=Цэргийн түүхийн музей
| accreditation= 
| key_holdings= 
| collections= 
| collection_size= 8,000
| visitors= 
| founder= [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]
| executive_director= 
| leader_type= 
| leader= 
| director= 
| president= 
| ceo= 
| architect= 
| historian= 
| owner= 
| public_transit= 
| parking= 
| network= 
| website= 
| embedded=
}}
'''Монгол Цэргийн Музей''' нь [[БНМАУ]]-ын [[Улс Төрийн Товчоо|Улс Төрийн Товчооны]] 2 тоот тогтоолоор [[Монголын Ардын Арми|Монголын Ардын Армийн]] музей байгуулах шийдвэр гарснаар [[1966 он|1966]] онд үүсгэн байгуулагдсан. Тус музей нь Монголын цэрэг, зэвсэгт хүчний түүхийн дурсгалт эд өлөг цуглуулах, хадгалж хамгаалах, судлан шинжлэх, сурталчлах үүрэг, зорилт бүхий судалгаа, сурталчилгаа эрдэм шинжилгээний, соёлын байгууллага юм. 

== Түүх ==
Монголын Ардын армийн музей анх Офицеруудын ордны хоёрдугаар давхарт байрлан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.  

[[1987]] онд БНМАУ-ын [[Сайд нарын Зөвлөл|Сайд нарын Зөвлөлийн]] “Монгол Ардын армийн цогцолбор байгуулах тухай&quot; тогтоол гарснаар өнөөгийн Монгол цэргийн музей байгуулагдах эхлэл тавигдсан. 

[[1991]] оны [[10 сарын 2]]-ны өдөр БНМАУ-ын [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]], Засгийн газрын дэргэдэх Соёл урлагийн хөгжлийн хорооны хамтарсан тушаалаар  “Монгол цэргийн музей” хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Музейн барилгын ажлыг Ардын армийн 022, 158 дугаар ангиуд гүйцэтгэжээ.  

[[1996]] оны [[3 сарын 15]]-нд '''Монгол цэргийн музей''' албан ёсоор нээлтээ хийсэн байна. 

== Бүтэц ==
Эдүгээ 800 кв.м талбайд 3000 гаруй үзмэрийг дэлгэн үзүүлсэн ба “Эртний түүхийн”, “Шинэ түүхийн” гэсэн үзүүлэнгийн 2 танхимаас гадна “Маршал” гэсэн хүндэтгэлийн танхим ажиллуулдаг. Музейн барилгын гадаа талбайд байлдааны техник хэрэгслийн ил үзмэрүүд байхаас гадна нэг салбар музей байдаг нь [[Г.К.Жуковын гэр музей|Г.К.Жуковын дурсгалын музей]] юм.
=== Эртний түүхийн танхим ===
Эртний түүхийн танхимд хуучин чулуун зэвсгийн дээд үеэс XX зууны эхэн үеийг хүртлэх дурсгал, НТӨ VIII-VII зууны хүрэл дуулга, хутга, сүх, [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] цэргийн хүрэл тоногтой суран бүс, төрөл бүрийн сумны зэвүүд, бие хамгаалах хэрэгслүүд, [[13-р зуун|XIII зууны]] үед хамаарах чонын сийлбэр бүхий хотгор илд, [[1372 он|1372 оны]] хүрлээр цутгасан галт буу зэрэг ховор үнэт үзмэрүүд бий.  

=== Шинэ үеийн түүхийн танхим ===
[[1911 он|1911]] он буюу [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] үе, [[1921 он|1921]] оны [[Ардын хувьсгал|Ардын хувьсгалын]] үе, [[1930 он|1930]]-аад оны [[Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг|МАХЦ]], [[1939]] оны [[Халхын голын дайн]], [[1945 он|1945]] оны [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] Монголчуудын оролцоо, [[Чөлөөлөх дайн]], [[1948 он|1948]] оны [[Баруун хилийн зэвсэгт тулгаралт]], 1956-1990 оны Монголын Ардын Арми, [[1991 он|1991]] оноос өнөөг хүртэлх [[Монголын Зэвсэгт хүчин]], Энхийг дэмжих ажиллагаанд Монгол цэргийн түүх багтжээ.

=== '''Цэргийн төрөл мэргэжлийн танхим''' ===
Цэргийн холбоо, Артиллерын цэрэг, Улсын агаарын довтолгооноос хамгаалах цэрэг, Цэргийн улс төр, Ар талын түүхийг толилуулснаас гадна Монголын Ардын Армид ашиглагдаж байсан буудлагын зэвсэг, багаж хэрэгсэл зэрэг олон сонирхолтой  үзмэрийг дэглэн үзүүлсэн.

=== Хүндэтгэлийн танхим ===
Богд хаант Монгол Улсын үеэс өнөөдрийг хүртэлх Монгол Улсын төрийн сүлд, далбааны өөрчлөлт, Монгол Улсын маршалуудын түүхэнд холбогдох ховор үзмэрүүд бий.

[[2019]] онд  Монгол цэргийн музейг Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнасан байна. 

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat}}
*[https://web.archive.org/web/20210203032653/http://militarymuseum.mod.gov.mn/ Монгол цэргийн музейн албан ёсны веб сайт]
*[http://mod.gov.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9/ БХЯ Монгол цэргийн музей]
*[https://www.facebook.com/MilitaryMuseumMongolia/ Монгол цэргийн музей ФБ хуудас]
*[https://web.archive.org/web/20210203230508/http://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=12 Монгол цэргийн музей]
*[http://ub.life/p/2536 Монгол цэргийн музей 50 нас хүрлээ]
*[https://web.archive.org/web/20210204010151/https://president.mn/7906/ Монгол цэргийн музейг Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагналаа]
*[https://www.facebook.com/321812307904778/posts/1923157427770250/ Монгол цэргийн музейд өнжсөн тэмдэглэл]
*[https://montsame.mn/mn/read/18040 Монгол цэргийн музейд 9400 гаруй үзмэр хадгалагдаж байна]

[[Ангилал:1966 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Монгол улсын зэвсэгт хүчин]]
[[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]]</text>
      <sha1>gixqumzjtopwez5t76re09jaoi8ra3a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872166</id>
      <parentid>872165</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7732" sha1="dyt7vmo0hnhsz9whc9gcq5llri5bbb1" xml:space="preserve">{{Short description|Баянзүрх дүүргийн музей}}
{{Инфобокс музей
| name= Монгол Цэргийн Музей
| logo= 
| logo_upright= 
| logo_alt= 
| logo_caption= 
| image= Mongolian Military Museum.jpg
| image_upright= 
| alt= 
| caption= 
| pushpin_map= 
| pushpin_relief= 
| pushpin_map_size= 
| pushpin_caption= 
| coordinates= {{coord|47.9226|106.9533|type:landmark_region:MN|display=inline,title}}
| former_name= 
| established= {{Start date|1966|01|21}}
| dissolved=
| location= [[Баянзүрх]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type=Цэргийн түүхийн музей
| accreditation= 
| key_holdings= 
| collections= 
| collection_size= 8,000
| visitors= 
| founder= [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]
| executive_director= 
| leader_type= 
| leader= 
| director= 
| president= 
| ceo= 
| architect= 
| historian= 
| owner= 
| public_transit= 
| parking= 
| network= 
| website= 
| embedded=
}}
'''Монгол Цэргийн Музей''' нь [[БНМАУ]]-ын [[Улс Төрийн Товчоо|Улс Төрийн Товчооны]] 2 тоот тогтоолоор [[Монголын Ардын Арми|Монголын Ардын Армийн]] музей байгуулах шийдвэр гарснаар [[1966 он|1966]] онд үүсгэн байгуулагдсан. Тус музей нь Монголын цэрэг, зэвсэгт хүчний түүхийн дурсгалт эд өлөг цуглуулах, хадгалж хамгаалах, судлан шинжлэх, сурталчлах үүрэг, зорилт бүхий судалгаа, сурталчилгаа эрдэм шинжилгээний, соёлын байгууллага юм. 

== Түүх ==
Монголын Ардын армийн музей анх Офицеруудын ордны хоёрдугаар давхарт байрлан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.  

[[1987]] онд БНМАУ-ын [[Сайд нарын Зөвлөл|Сайд нарын Зөвлөлийн]] “Монгол Ардын армийн цогцолбор байгуулах тухай&quot; тогтоол гарснаар өнөөгийн Монгол цэргийн музей байгуулагдах эхлэл тавигдсан. 

[[1991]] оны [[10 сарын 2]]-ны өдөр БНМАУ-ын [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]], Засгийн газрын дэргэдэх Соёл урлагийн хөгжлийн хорооны хамтарсан тушаалаар  “Монгол цэргийн музей” хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Музейн барилгын ажлыг Ардын армийн 022, 158 дугаар ангиуд гүйцэтгэжээ.  

[[1996]] оны [[3 сарын 15]]-нд '''Монгол цэргийн музей''' албан ёсоор нээлтээ хийсэн байна. 

== Бүтэц ==
Эдүгээ 800 кв.м талбайд 3000 гаруй үзмэрийг дэлгэн үзүүлсэн ба “Эртний түүхийн”, “Шинэ түүхийн” гэсэн үзүүлэнгийн 2 танхимаас гадна “Маршал” гэсэн хүндэтгэлийн танхим ажиллуулдаг. Музейн барилгын гадаа талбайд байлдааны техник хэрэгслийн ил үзмэрүүд байхаас гадна нэг салбар музей байдаг нь [[Г.К.Жуковын гэр музей|Г.К.Жуковын дурсгалын музей]] юм.
=== Эртний түүхийн танхим ===
Эртний түүхийн танхимд хуучин чулуун зэвсгийн дээд үеэс XX зууны эхэн үеийг хүртлэх дурсгал, НТӨ VIII-VII зууны хүрэл дуулга, хутга, сүх, [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] цэргийн хүрэл тоногтой суран бүс, төрөл бүрийн сумны зэвүүд, бие хамгаалах хэрэгслүүд, [[13-р зуун|XIII зууны]] үед хамаарах чонын сийлбэр бүхий хотгор илд, [[1372 он|1372 оны]] хүрлээр цутгасан галт буу зэрэг ховор үнэт үзмэрүүд бий.  

=== Шинэ үеийн түүхийн танхим ===
[[1911 он|1911]] он буюу [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] үе, [[1921 он|1921]] оны [[Ардын хувьсгал|Ардын хувьсгалын]] үе, [[1930 он|1930]]-аад оны [[Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг|МАХЦ]], [[1939]] оны [[Халхын голын дайн]], [[1945 он|1945]] оны [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] Монголчуудын оролцоо, [[Чөлөөлөх дайн]], [[1948 он|1948]] оны [[Баруун хилийн зэвсэгт тулгаралт]], 1956-1990 оны Монголын Ардын Арми, [[1991 он|1991]] оноос өнөөг хүртэлх [[Монголын Зэвсэгт хүчин]], Энхийг дэмжих ажиллагаанд Монгол цэргийн түүх багтжээ.

=== '''Цэргийн төрөл мэргэжлийн танхим''' ===
Цэргийн холбоо, Артиллерын цэрэг, Улсын агаарын довтолгооноос хамгаалах цэрэг, Цэргийн улс төр, Ар талын түүхийг толилуулснаас гадна Монголын Ардын Армид ашиглагдаж байсан буудлагын зэвсэг, багаж хэрэгсэл зэрэг олон сонирхолтой  үзмэрийг дэглэн үзүүлсэн.

=== Хүндэтгэлийн танхим ===
Богд хаант Монгол Улсын үеэс өнөөдрийг хүртэлх Монгол Улсын төрийн сүлд, далбааны өөрчлөлт, Монгол Улсын маршалуудын түүхэнд холбогдох ховор үзмэрүүд бий.

[[2019]] онд  Монгол цэргийн музейг Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнасан байна. 

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat}}
*[https://web.archive.org/web/20210203032653/http://militarymuseum.mod.gov.mn/ Монгол цэргийн музейн албан ёсны веб сайт]
*[http://mod.gov.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9/ БХЯ Монгол цэргийн музей]
*[https://www.facebook.com/MilitaryMuseumMongolia/ Монгол цэргийн музей ФБ хуудас]
*[https://web.archive.org/web/20210203230508/http://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=12 Монгол цэргийн музей]
*[http://ub.life/p/2536 Монгол цэргийн музей 50 нас хүрлээ]
*[https://web.archive.org/web/20210204010151/https://president.mn/7906/ Монгол цэргийн музейг Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагналаа]
*[https://montsame.mn/mn/read/18040 Монгол цэргийн музейд 9400 гаруй үзмэр хадгалагдаж байна]

[[Ангилал:1966 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Монгол улсын зэвсэгт хүчин]]
[[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]]</text>
      <sha1>dyt7vmo0hnhsz9whc9gcq5llri5bbb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872167</id>
      <parentid>872166</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7638" sha1="t98ospy54yrpry5r69wm3atyz16c17b" xml:space="preserve">{{Short description|Баянзүрх дүүргийн музей}}
{{Инфобокс музей
| name= Монгол Цэргийн Музей
| logo= 
| logo_upright= 
| logo_alt= 
| logo_caption= 
| image= Mongolian Military Museum.jpg
| image_upright= 
| alt= 
| caption= 
| pushpin_map= 
| pushpin_relief= 
| pushpin_map_size= 
| pushpin_caption= 
| coordinates= {{coord|47.9226|106.9533|type:landmark_region:MN|display=inline,title}}
| former_name= 
| established= {{Start date|1966|01|21}}
| dissolved=
| location= [[Баянзүрх]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type=Цэргийн түүхийн музей
| accreditation= 
| key_holdings= 
| collections= 
| collection_size= 8,000
| visitors= 
| founder= [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]
| executive_director= 
| leader_type= 
| leader= 
| director= 
| president= 
| ceo= 
| architect= 
| historian= 
| owner= 
| public_transit= 
| parking= 
| network= 
| website= 
| embedded=
}}
'''Монгол Цэргийн Музей''' нь [[БНМАУ]]-ын [[Улс Төрийн Товчоо|Улс Төрийн Товчооны]] 2 тоот тогтоолоор [[Монголын Ардын Арми|Монголын Ардын Армийн]] музей байгуулах шийдвэр гарснаар [[1966 он|1966]] онд үүсгэн байгуулагдсан. Тус музей нь Монголын цэрэг, зэвсэгт хүчний түүхийн дурсгалт эд өлөг цуглуулах, хадгалж хамгаалах, судлан шинжлэх, сурталчлах үүрэг, зорилт бүхий судалгаа, сурталчилгаа эрдэм шинжилгээний, соёлын байгууллага юм. 

== Түүх ==
Монголын Ардын армийн музей анх Офицеруудын ордны хоёрдугаар давхарт байрлан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.  

[[1987]] онд БНМАУ-ын [[Сайд нарын Зөвлөл|Сайд нарын Зөвлөлийн]] “Монгол Ардын армийн цогцолбор байгуулах тухай&quot; тогтоол гарснаар өнөөгийн Монгол цэргийн музей байгуулагдах эхлэл тавигдсан. 

[[1991]] оны [[10 сарын 2]]-ны өдөр БНМАУ-ын [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]], Засгийн газрын дэргэдэх Соёл урлагийн хөгжлийн хорооны хамтарсан тушаалаар  “Монгол цэргийн музей” хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Музейн барилгын ажлыг Ардын армийн 022, 158 дугаар ангиуд гүйцэтгэжээ.  

[[1996]] оны [[3 сарын 15]]-нд '''Монгол цэргийн музей''' албан ёсоор нээлтээ хийсэн байна. 

== Бүтэц ==
Эдүгээ 800 кв.м талбайд 3000 гаруй үзмэрийг дэлгэн үзүүлсэн ба “Эртний түүхийн”, “Шинэ түүхийн” гэсэн үзүүлэнгийн 2 танхимаас гадна “Маршал” гэсэн хүндэтгэлийн танхим ажиллуулдаг. Музейн барилгын гадаа талбайд байлдааны техник хэрэгслийн ил үзмэрүүд байхаас гадна нэг салбар музей байдаг нь [[Г.К.Жуковын гэр музей|Г.К.Жуковын дурсгалын музей]] юм.
=== Эртний түүхийн танхим ===
Эртний түүхийн танхимд хуучин чулуун зэвсгийн дээд үеэс XX зууны эхэн үеийг хүртлэх дурсгал, НТӨ VIII-VII зууны хүрэл дуулга, хутга, сүх, [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] цэргийн хүрэл тоногтой суран бүс, төрөл бүрийн сумны зэвүүд, бие хамгаалах хэрэгслүүд, [[13-р зуун|XIII зууны]] үед хамаарах чонын сийлбэр бүхий хотгор илд, [[1372 он|1372 оны]] хүрлээр цутгасан галт буу зэрэг ховор үнэт үзмэрүүд бий.  

=== Шинэ үеийн түүхийн танхим ===
[[1911 он|1911]] он буюу [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] үе, [[1921 он|1921]] оны [[Ардын хувьсгал|Ардын хувьсгалын]] үе, [[1930 он|1930]]-аад оны [[Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг|МАХЦ]], [[1939]] оны [[Халхын голын дайн]], [[1945 он|1945]] оны [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] Монголчуудын оролцоо, [[Чөлөөлөх дайн]], [[1948 он|1948]] оны [[Баруун хилийн зэвсэгт тулгаралт]], 1956-1990 оны Монголын Ардын Арми, [[1991 он|1991]] оноос өнөөг хүртэлх [[Монголын Зэвсэгт хүчин]], Энхийг дэмжих ажиллагаанд Монгол цэргийн түүх багтжээ.

=== '''Цэргийн төрөл мэргэжлийн танхим''' ===
Цэргийн холбоо, Артиллерын цэрэг, Улсын агаарын довтолгооноос хамгаалах цэрэг, Цэргийн улс төр, Ар талын түүхийг толилуулснаас гадна Монголын Ардын Армид ашиглагдаж байсан буудлагын зэвсэг, багаж хэрэгсэл зэрэг олон сонирхолтой  үзмэрийг дэглэн үзүүлсэн.

=== Хүндэтгэлийн танхим ===
Богд хаант Монгол Улсын үеэс өнөөдрийг хүртэлх Монгол Улсын төрийн сүлд, далбааны өөрчлөлт, Монгол Улсын маршалуудын түүхэнд холбогдох ховор үзмэрүүд бий.

[[2019]] онд  Монгол цэргийн музейг Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнасан байна. 

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat}}
*[https://web.archive.org/web/20210203032653/http://militarymuseum.mod.gov.mn/ Монгол цэргийн музейн албан ёсны веб сайт]
*[http://mod.gov.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9/ БХЯ Монгол цэргийн музей]
* {{facebook}}
*[https://web.archive.org/web/20210203230508/http://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=12 Монгол цэргийн музей]
*[http://ub.life/p/2536 Монгол цэргийн музей 50 нас хүрлээ]
*[https://web.archive.org/web/20210204010151/https://president.mn/7906/ Монгол цэргийн музейг Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагналаа]
*[https://montsame.mn/mn/read/18040 Монгол цэргийн музейд 9400 гаруй үзмэр хадгалагдаж байна]

[[Ангилал:1966 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Монгол улсын зэвсэгт хүчин]]
[[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]]</text>
      <sha1>t98ospy54yrpry5r69wm3atyz16c17b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872168</id>
      <parentid>872167</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7661" sha1="64sk7zc3ci8pvv551oz7jdj87vz475g" xml:space="preserve">{{Short description|Баянзүрх дүүргийн музей}}
{{Инфобокс музей
| name= Монгол Цэргийн Музей
| logo= 
| logo_upright= 
| logo_alt= 
| logo_caption= 
| image= Mongolian Military Museum.jpg
| image_upright= 
| alt= 
| caption= 
| pushpin_map= 
| pushpin_relief= 
| pushpin_map_size= 
| pushpin_caption= 
| coordinates= {{coord|47.9226|106.9533|type:landmark_region:MN|display=inline,title}}
| former_name= 
| established= {{Start date|1966|01|21}}
| dissolved=
| location= [[Баянзүрх]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| type=Цэргийн түүхийн музей
| accreditation= 
| key_holdings= 
| collections= 
| collection_size= 8,000
| visitors= 
| founder= [[Монгол Улсын Засгийн Газар]]
| executive_director= 
| leader_type= 
| leader= 
| director= 
| president= 
| ceo= 
| architect= 
| historian= 
| owner= 
| public_transit= 
| parking= 
| network= 
| website= 
| embedded=
}}
'''Монгол Цэргийн Музей''' нь [[БНМАУ]]-ын [[Улс Төрийн Товчоо|Улс Төрийн Товчооны]] 2 тоот тогтоолоор [[Монголын Ардын Арми|Монголын Ардын Армийн]] музей байгуулах шийдвэр гарснаар [[1966 он|1966]] онд үүсгэн байгуулагдсан. Тус музей нь Монголын цэрэг, зэвсэгт хүчний түүхийн дурсгалт эд өлөг цуглуулах, хадгалж хамгаалах, судлан шинжлэх, сурталчлах үүрэг, зорилт бүхий судалгаа, сурталчилгаа эрдэм шинжилгээний, соёлын байгууллага юм. 

== Түүх ==
Монголын Ардын армийн музей анх Офицеруудын ордны хоёрдугаар давхарт байрлан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.  

[[1987]] онд БНМАУ-ын [[Сайд нарын Зөвлөл|Сайд нарын Зөвлөлийн]] “Монгол Ардын армийн цогцолбор байгуулах тухай&quot; тогтоол гарснаар өнөөгийн Монгол цэргийн музей байгуулагдах эхлэл тавигдсан. 

[[1991]] оны [[10 сарын 2]]-ны өдөр БНМАУ-ын [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]], Засгийн газрын дэргэдэх Соёл урлагийн хөгжлийн хорооны хамтарсан тушаалаар  “Монгол цэргийн музей” хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Музейн барилгын ажлыг Ардын армийн 022, 158 дугаар ангиуд гүйцэтгэжээ.  

[[1996]] оны [[3 сарын 15]]-нд '''Монгол цэргийн музей''' албан ёсоор нээлтээ хийсэн байна. 

== Бүтэц ==
Эдүгээ 800 кв.м талбайд 3000 гаруй үзмэрийг дэлгэн үзүүлсэн ба “Эртний түүхийн”, “Шинэ түүхийн” гэсэн үзүүлэнгийн 2 танхимаас гадна “Маршал” гэсэн хүндэтгэлийн танхим ажиллуулдаг. Музейн барилгын гадаа талбайд байлдааны техник хэрэгслийн ил үзмэрүүд байхаас гадна нэг салбар музей байдаг нь [[Г.К.Жуковын гэр музей|Г.К.Жуковын дурсгалын музей]] юм.
=== Эртний түүхийн танхим ===
Эртний түүхийн танхимд хуучин чулуун зэвсгийн дээд үеэс XX зууны эхэн үеийг хүртлэх дурсгал, НТӨ VIII-VII зууны хүрэл дуулга, хутга, сүх, [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] цэргийн хүрэл тоногтой суран бүс, төрөл бүрийн сумны зэвүүд, бие хамгаалах хэрэгслүүд, [[13-р зуун|XIII зууны]] үед хамаарах чонын сийлбэр бүхий хотгор илд, [[1372 он|1372 оны]] хүрлээр цутгасан галт буу зэрэг ховор үнэт үзмэрүүд бий.  

=== Шинэ үеийн түүхийн танхим ===
[[1911 он|1911]] он буюу [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] үе, [[1921 он|1921]] оны [[Ардын хувьсгал|Ардын хувьсгалын]] үе, [[1930 он|1930]]-аад оны [[Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг|МАХЦ]], [[1939]] оны [[Халхын голын дайн]], [[1945 он|1945]] оны [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] Монголчуудын оролцоо, [[Чөлөөлөх дайн]], [[1948 он|1948]] оны [[Баруун хилийн зэвсэгт тулгаралт]], 1956-1990 оны Монголын Ардын Арми, [[1991 он|1991]] оноос өнөөг хүртэлх [[Монголын Зэвсэгт хүчин]], Энхийг дэмжих ажиллагаанд Монгол цэргийн түүх багтжээ.

=== '''Цэргийн төрөл мэргэжлийн танхим''' ===
Цэргийн холбоо, Артиллерын цэрэг, Улсын агаарын довтолгооноос хамгаалах цэрэг, Цэргийн улс төр, Ар талын түүхийг толилуулснаас гадна Монголын Ардын Армид ашиглагдаж байсан буудлагын зэвсэг, багаж хэрэгсэл зэрэг олон сонирхолтой  үзмэрийг дэглэн үзүүлсэн.

=== Хүндэтгэлийн танхим ===
Богд хаант Монгол Улсын үеэс өнөөдрийг хүртэлх Монгол Улсын төрийн сүлд, далбааны өөрчлөлт, Монгол Улсын маршалуудын түүхэнд холбогдох ховор үзмэрүүд бий.

[[2019]] онд  Монгол цэргийн музейг Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнасан байна. 

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat}}
*[https://web.archive.org/web/20210203032653/http://militarymuseum.mod.gov.mn/ Монгол цэргийн музейн албан ёсны веб сайт]
*[http://mod.gov.mn/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9/ БХЯ Монгол цэргийн музей]
* {{facebook|MilitaryMuseumMongolia}}
*[https://web.archive.org/web/20210203230508/http://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=12 Монгол цэргийн музей]
*[http://ub.life/p/2536 Монгол цэргийн музей 50 нас хүрлээ]
*[https://web.archive.org/web/20210204010151/https://president.mn/7906/ Монгол цэргийн музейг Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагналаа]
*[https://montsame.mn/mn/read/18040 Монгол цэргийн музейд 9400 гаруй үзмэр хадгалагдаж байна]

[[Ангилал:1966 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын музей]]
[[Ангилал:Монгол улсын зэвсэгт хүчин]]
[[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]]</text>
      <sha1>64sk7zc3ci8pvv551oz7jdj87vz475g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нямжавын Уртнасан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109962</id>
    <revision>
      <id>872158</id>
      <parentid>852486</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3239" sha1="46cng7ataws1cya45h5cdli9owa4xqc" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын улс төрч}}
{{Unreferenced}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Нямжавын Уртнасан
| image = Н.Уртнасан.jpg
| office = Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд
| primeminister = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
| term_start = 2021 оны 1 сарын 29
| term_end = 2022 оны 1 сарын 18
| predecessor = [[Даваажанцангийн Сарангэрэл]]
| successor = [[Бат-Өлзийн Бат-Эрдэнэ]]
| birth_date = 1975 он
| birth_place = [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]], [[Сэлэнгэ аймаг]]
| party = [[Монгол Ардын Нам]]
| alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]], Сэтгүүл зүйн бакалавр
| profession = [[Сэтгүүлч]]
}}
'''Нямжавын Уртнасан''' (1975 онд Сэлэнгэ аймгийн Сүхбаатар хотод төрсөн) нь 2021 оны 1 сарын 29-нөөс 2022 оны 1 сарын 18-нд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдаар ажилласан сэтгүүлч, улс төрч юм.  

==Боловсрол==
* 1993 онд Дархан хотын 17 дугаар дунд сургууль, 
* 1994-1998 онд МУИС-ийг Сэтгүүл зүйн чиглэлээр төгссөн. 
* 2002-2003 онд Япон улсын Токүшима хотын JRT TV (Japan Radio Television) телевизэд сэтгүүлчийн мэргэжлийн дадлага,
* 2005 онд ХБНГУ-ын Deutsche Welle (DW TV) телевизэд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт, 
* 2008-2013 онд БНСУ-ын KBS, MBC телевизүүдэд мэргэжлийн сургалтад тус тус хамрагдсан.

==Ажилласан байдал==
* 1998-2000 онд Eagle телевизэд сэтгүүлч, мэдээний албаны дарга, 
* 2000-2010 онд МҮОНРТ-ийн Нийгэм, Эдийн засгийн редакцад сэтгүүлч, редактор, 
* 2010-2013 онд “Шинэ дэлхий” телевизийн Мэдээний албаны дарга, Гүйцэтгэх захирал, 

* 2013 оноос хойш “Юни Си энд Си” ХХК-ийн Маркетингийн захирал,
* 2014 оноос “Сайн сэтгүүлч боловсрол” сангийн үүсгэн байгуулагч, сангийн Тэргүүн,  
* 2016 оноос “Юни солор” ХХК-ийн Ерөнхий захирал,
* 2019 оноос НАМЭХ-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, 
* 2021-2022 онд Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдаар ажилласан.

{{commonscat}}

{{DEFAULTSORT:Уртнасан, Нямжавын}}
[[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]]
[[Ангилал:Монголын байгаль орчин ба аялал жуулчлалын сайд]]
[[Ангилал:1975 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]]</text>
      <sha1>46cng7ataws1cya45h5cdli9owa4xqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жак Ширак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125093</id>
    <revision>
      <id>872142</id>
      <parentid>721837</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T23:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raippa-Valli</username>
        <id>107856</id>
      </contributor>
      <origin>872142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4030" sha1="i5opfbqovw3s9d33rpt1j924nuwvyw1" xml:space="preserve">[[Файл:Jacques Chirac (1997) (cropped).jpg|thumb|Жак Рене Ширак (1997)]]

'''Жак Ренее Ширак''' ({{lang-fr|Jacques René Chirac}}; 1932 оны 11-р сарын 29-нд [[Парис]] хотод төрж, 2019 оны 9-р сарын 26-нд Парист нас барсан) - Францын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 1974-1976 онд Францын Ерөнхий сайд, 1995-2007 онд Франц улсын 22 дахь Ерөнхийлөгчөөр ажилласан.

== Намтар ==
Ширакийн эцэг эх, Абел Франсуа Ширак (1893-1968), Мари-Луиз Валет (1902-1973) нар Францын өмнөд хэсгийн Коррез (франц. ''Corrèze'', окс. ''Corresa'') нутгаас гаралтай.

Тэрбээр Карно лицейд, дараа нь Парис хотноо Агуу Луин лицейд ([[Франц хэл|франц]]. ''Lycée Louis-le-Grand'') сурсан. Дараа нь тээврийн хөлөг онгоцонд гурван сар ажиллажээ. Улмаар Францын армид алба хааж, 1956-1957 онд [[Алжирын дайн]]&lt;nowiki/&gt;д оролцож шархадсан. Тэрбээр Францын хамгийн нэр хүндтэй боловсролын байгууллагууд болох &quot;Улс төр судлалын хүрээлэн&quot;, &quot;Захиргааны үндэсний сургуульд&quot; (1957) дээд боловсрол олж авсан. Сургуулиа төгсөөд төрийн албан хаагчаас (1959 онд Тооцооны танхимын аудитор) ажлын гараагаа эхэлж, удалгүй улс төрийн үйл ажиллагаанд оролцох болсон.

Ширак 1965 онд [[Шарль де Голль]], [[Жорж Помпиду]] нарын сонгуулийн кампанит ажилд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн. Сүүлд нь тэрээр түрэмгий, үр дүнтэй байдлынхаа төлөө &quot;Бульдозер&quot; хоч авсан бөгөөд Францын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд Ширакийг &quot;улс төрийн зэрлэг амьтан&quot; гэж нэрлэдэг байв.

1995 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялж, 2002 дахин сонгогдоод, 2007 оныг хүртэл тус албыг хашжээ. 

2007 оны 5-р сарын 16-нд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа хүлээлгэж өгөөд Жак Ширак Францын Үндсэн хуулийн Зөвлөлийн насан туршийн гишүүн болсон. 

Тэрбээр 2019 оны есдүгээр сарын 26-нд Парист 87 насандаа таалал төгсөв. 9-р сарын 29-нд үндэсний салах ёс болж, есдүгээр сарын 30-ны өдрийг Францад Үндэсний гашуудлын өдөр болгон зарласан. Салах ёс гүйцэтгэхэд 30 гаруй улсын удирдагчид, тухайлбал ОХУ, Герман, Гүрж, Итали, Словенийн Ерөнхийлөгч, Бельги, Унгар, Серби, Чех, Хорватын Ерөнхий сайд нар, Иорданы хаан, Люксембургийн Их Гүн, Монакогийн хунтайж нар оролцов. Түүнийг Парисын [[Монпарнас]]&lt;nowiki/&gt;ын оршуулгын газарт төрийн болон цэргийн хүндэтгэлтэйгээр оршуулжээ.

{{DEFAULTSORT:Ширак, Жак}}
[[Ангилал:Францын ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Францын ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:Францын улс төрч]]
[[Ангилал:Парисын хүн]]
[[Ангилал:1932 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2019 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>i5opfbqovw3s9d33rpt1j924nuwvyw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127346</id>
    <revision>
      <id>872169</id>
      <parentid>861540</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T03:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12504" sha1="9b380a1xfzy8cflzarfivh4ukhwfzqq" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаал''' нь тухайн улс орны тусгаар тогтнол, батлан хамгаалах цэрэг, армийн хүчин чадлыг харуулсан чухал арга хэмжээний нэг юм. Улс орны сүр жавхаа болсон цэрэг дайчдын цог золбоог илтгэн харуулдаг Цэргийн ёслолын жагсаалыг анх жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] санаачилгаар Монгол Улсад Ардын хувьсгал ялсан өдөр буюу 1921 оны 7-р сарын 11-ний өдөр Нийслэл хүрээнд анх удаа явуулсан байна. 

Энэхүү арга хэмжээ нь Зэвсэгт хүчний хөгжлийн үе шатуудад тасралтгүй явагдаж чадаагүй ч 1970-аад оноос 1992 он хүртэл жанжин Д.Сүхбаатарын талбайд тогтмол явагдсаар иржээ. Тухайлбал, Батлан хамгаалахын сайдын 1971 оны 170 дугаар тушаалаар “Ардын армийн 50 жилийн ойн цэрэг техникийн парад”, 1986 оны 245 дугаар тушаалаар &quot;Ардын хувьсгалын 65 жилийн ойн зэвсэг, техникийн парад”, 1991 оны 261 дүгээр тушаалаар &quot;Ардын хувьсгалын 70 жилийн ойн баярын цэргийн парад&quot;-ыг тус тус явуулж байсан ба Ардын хувьсгалын ойн баяр наадмын тэгш ойн жилүүдэд цэрэг, техникийн, харин ойн бусад жилүүдэд зөвхөн цэргийн алба хаагчдын ёслолын жагсаал явагддаг байжээ. Түүнчлэн тухайн үед Октябрийн хувьсгал ялсны буюу Октябрийн баярын өдөр мөн адил Цэргийн ёслолын жагсаал явдаг байсан ажээ. 

Цэргийн ёслолын жагсаал нь 1992 оноос хойш явагдаагүй бөгөөд харин 1996 онд Монголын тулгар төр байгуулагдсаны 790, Ардын хувьсгалын 75 жилийн их ойн баяр наадмын нээлтийн үеэр Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд нэг удаа зохион байгуулагдаж байжээ.  

Тус 1992 оны Ардын хувьсгалын 71 жилийн ойн Цэргийн ёслолын жагсаалд Цэргийн их сургуулийн Ерөнхий цэргийн тэнхимийн дарга дэд хурандаа М.Борбаатар /хошууч генерал/-аар удирдуулсан шинэ төгсөгчдийн хайрцаг түрүүлж, Батлан хамгаалахын сайдын тушаалаар 30,000 төгрөгөөр шагнуулж байв. Үүнээс хойш есөн жил завсарласны дараа 2005 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагчийн тангараг өргөх ёслолын үеэр Зэвсэгт хүчний анги, байгууллага, Хил хамгаалах ерөнхий газрын болон Дотоодын цэргийн ангиуд оролцсон Цэргийн ёслолын жагсаалыг жанжин Д.Сүхбаатарын талбайд явуулсан байна. 

== Орчин үе ==
Сүүлд 2009 онд [[Төрийн ёслолын алба|Монгол Улсын Төрийн ёслолын албаны]] санаачилгаар Төрийн далбааны өдөр буюу 7-р сарын 10-нд болон Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагчийн тангараг өргөх үед Цэргийн ёслолын жагсаалыг сэргээн явуулж эхэлсэн байна. Үүнийг ард иргэд, залуучуудын гүн талархлыг хүлээсэн ёслолын арга хэмжээ болсон юм. 

Тэрчлэн 2009 онд &quot;Нийтээр тэмдэглэх баярын болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай” Монгол Улсын хуульд нэмэлт өөрчлөлт орсны дагуу Монгол Улсын “Төрийн далбааны өдөр” буюу 7-р сарын 10-ны өдөр Цэргийн ёслолын жагсаалыг Төрийн ёслолын албаны санаачилгаар дахин сэргээн явуулж эхэлсэн юм. Цэргийн ёслолын жагсаалыг дэлхийн ихэнх улс орон тэмдэглэлт баярынхаа үеэр бэлтгэн, зохион байгуулан явуулдаг бөгөөд энэхүү арга хэмжээг тухайн улс орны тусгаар тогтнол, түүний батлан хамгаалах цэрэг, армийн хүчин чадлыг харуулсан бөгөд эх оронч үзлийг сурталчилсан чухал арга хэмжээний нэг гэж үздэг юм.

'''2021 онд''' Ардын хувьсгалын 100 жилийн ой, Монгол Улсын Төрийн далбааны өдрөөр төв талбайд болох Цэргийн ёслолын жагсаалд 37 салбарын 3200 цэргийн алба хаагч оролцов. Үндэсний батлан хамгаалахын их сургуулийн Цэргийн хөгжмийн сургуулийн бөмбөрчид, Зэвсэгт хүчний Жанжин штабаас нэг, ҮБХИС болон Хуурай замын цэргийн командлал, түүний харьяа нэгтгэл, ангиудаас тус бүр дөрөв, Агаарын цэргийн командлал, түүний харьяа ангиудаас хоёр, Тусгай хүчний цэргийн командлал, түүний харьяа нэгтгэл, ангиудаас гурав, Холбоо, мэдээллийн технологийн хэлтсийн харьяа ангиудаас хоёр, Хил хамгаалахын ерөнхий газраас гурав, Дотоодын цэргийн штабаас болон Онцгой байдлын ерөнхий газраас тус бүр хоёр, Төрийн тусгай хамгаалалтын газраас нэг, Цагдаагийн ерөнхий газраас гурав, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газраас нэг, Дотоод хэргийн их сургуулиас гурав, нийт 32 үндсэн салбар оролцсон юм. Үүнээс гадна эмэгтэй цэргийн алба хаагчдын таван салбар оролцож байгаагийн дээр Дотоод хэргийн их сургуулиас анх удаа эмэгтэй салбарын алба хаагчдыг оролцуулсан аж.

'''2022 онд'''  “Төрийн далбааны өдөр”-т зориулсан Цэргийн ёслолын жагсаалд БХЯ, ЗХЖШ, ХХЕГ, ОБЕГ, ШШГЕГ, ТТХГ, ТЕГ, ЦЕГ, ДЦШ, ХЗЦК, АЦК, ТХЦК, ҮБХИС, ДХИС гэсэн 14 байгууллагын 4000 гаруй алба хаагч оролцсон байна. 

Цэргийн ёслолын жагсаалыг ЗХЖШ-ын нэгдүгээр орлогч дарга, Улаанбаатар цэргийн хүрээний дарга бригадын генерал С.Ганбямба командлаж, тугийн чиглүүлэгчээр ЗХЖШ-ын Ажиллагааны удирдлагын газрын дарга бригадын генерал С.Дашзэвэг, тугчаар Зэвсэгт хүчний ХШҮГ-ын дарга хурандаа Ж.Өсөхбаяр, тугийн хамгаалагчаар ЗХЖШ-ын Материал техникийн газрын Материал хангалтын төлөвлөлтийн хэлтсийн дарга хурандаа С.Баяр-Очир, Захиргааны удирдлагын хэлтсийн дарга хурандаа Д.Номт нар ажилласан байна. 

'''2023 онд''' тухайд үер усны түвшин гамшгийн зэрэгт хүрсэнтэй холбогдуулж Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүхийн гаргасан шийдвэрийн дагуу энэхүү цэргийн ёслолын жагсаалыг цуцалсан байна. 

'''2026 онд''' Тулгар төрийн 2235, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ой, Монгол Улсын Төрийн далбааны өдөрт зориулсан цэргийн ёслолын жагсаал өнөөдөр  Төв талбайд боллоо.  

Цэргийн хүндэтгэлийн ёслолд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]], УИХ-ын дарга [[Сандагийн Бямбацогт|С.Бямбацогт]], Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]] болон парламентын гишүүд, төрийн цэргийн болон хууль сахиулга байгууллагын удирдлагууд, гаднын дипломат байгууллагын төлөөлөгчид хүндэт зочноор оролцов. Энэ удаагийн хүндэтгэлийн цэргийн хүндэтгэлийн жагсаалд төрийн цэргийн болон хууль сахиулах байгууллагын 4,400 гаруй алба хаагч, 90 гаруй тусгай зориулалтын зэвсэг, техник, байлдааны сөнөөгч онгоц, нисдэг тэрэг, тусгай зориулалтын техник хэрэгсэл оролцсон байна. Түүнчлэн батлан хамгаалах, аюулгүй байдлын салбарт шинээр нэвтрүүлсэн техник, тоног төхөөрөмж, Монгол Улсад дотооддоо үйлдвэрлэсэн хуягт болон хөнгөн байлдааны машин, нисгэгчгүй нисэх төхөөрөмжүүдийг олон нийтэд танилцуулжээ. 

== Гадаад орнуудын алдартай цэргийн ёслолын жагсаалууд ==

# 1945 оны 6-р сарын 24-ний өдөр [[Улаан талбай|Москвагийн Улаан талбайд]] болсон Улаан армийн цэргийн ёслолын бол ЗХУ-ын Аугаа эх орны дайнд  Германыг ялсны баярт зориулан болсон түүхэн парад юм. Улаан армийн цэргүүдийн жагсаалыг ЗХУ-ын маршал [[Георгий Жуков]] хөтөлж, цэргүүдийг ЗХУ-ын маршал [[Константин Рокоссовский]] удирдав. Энэхүү Ялалтын жагсаалд нийт 35325 хүн оролцсон. Үүнд: 24 маршал, 249 генерал, 2536 офицер (бага дэслэгчээс хурандаа хүртэл), 31116 түрүүч, цэрэг, 1400 цэргийн хөгжимчид, түүнчлэн 1850 техник хэрэгсэл оролцож байжээ. ЗХУ-ын үед Ялалтын цэргийн жагсаалыг зөвхөн 1965, 1985, 1990 оны тэгш ойн жилүүдэд зохион байгуулж байв.  1995 оноос хойш Оросын нийслэлийн төв талбайд жил бүр цэргийн ёслолын жагсаал зохион байгуулагддаг байна.

[[Ангилал:Монгол улсын зэвсэгт хүчин]]</text>
      <sha1>9b380a1xfzy8cflzarfivh4ukhwfzqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төв аймгийн музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130841</id>
    <revision>
      <id>872160</id>
      <parentid>853132</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>872160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7275" sha1="52yrs4uldjhgcsrvkzgw97zlb8x5wva" xml:space="preserve">[[File:Museum of Töv Province.jpg|thumb|Төв Aймгийн Mузей]]

'''Төв аймгийн музей''' -Монгол Улсын Төв аймгийн соёл, боловсролын байгууллага.

Тус музей БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн даргын [[1951 он|1951 оны]] шийдвэрээр &quot;Орон нутаг судлах кабинет&quot; нэртэй анх байгуулагдсан. Тус кабинетыг БНМАУ-ын Соёлын Яамны Сайдын тушаалаар 1966 онд &quot;Орон нутаг судлах музей&quot; болгон өөрчлөн зохион байгуулж, 1991 оноос “Төв аймгийн музей” болж үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэн Богд хан уулын өвөрт байрлах Манзушир “Байгалийн музей”,  “Шашны музей” гэсэн 2 салбартайгаар үйл ажиллагаа явуулж мрсэн түүхтэй. Музей нь жилдээ гадаад дотоодын 18000 орчим үзэгчдэд соёлын өвийг үзүүлж сурталчлан, танин мэдэхүйн мэдээлэл өгөн ажиллаж байна.

# '''Төв музей''' нь Төв аймгийн түүх, Байгалийн, Түүх ба шашны, аймгийн Алдартны, Угсаатны, Гадаад харилцааны, Түр үзэсгэлэнгийн гэсэн танхимуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Монголын болон Төв аймгийн түүхийг харуулсан үзмэр, эд өлгийн зүйл, угсаатан, шашны үзмэрүүд, дэлхийд ховордсон “Улаан ном”-д бичигдсэн дархан цаазтай амьтад,  тахийн унага, араатан амьтан, жигүүртэн шувуудын чихмэл, Төв аймгаас төрсөн соёл, урлаг, [[спорт]], төр нийгмийн зүтгэлтнүүд,  Төв аймгийн   гадаад харилцаанд  холбогдох үзмэр, үзүүллэгүүдээс   үзэж  сонирхож болно. Тус музейн үзмэрүүд дотор айрагны 7 литр багтаамжтай шанага, Хүннүгийн үеийн ваар, XIX зууны үеийн &quot;Ганзай” торгон зээгт  наамал   зэрэг  олон сонирхолтой  үзмэрүүд байдаг бөгөөд мөн  Монгол Улсын  Засгийн газрын 2013 оны № 227-р тогтоолоор  тус музейн “Өндөр гэгээний чогсом” бүтээлийг түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлээр баталсан үзмэр  дэглэгдсэн байдаг.
# '''Байгалийн музей''' нь МАХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга,  БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] 1969 оны 6-р сарын 27-ны өдөр Зуунмодны ам ба Манзуширын хийдийн туурьтай танилцаад хийдийн байдлыг харуулсан музей байгуулж, Зуунмодны амыг тохижуулах албан даалгавар өгсөн байна. Тэрхүү албан даалгаврыг хэрэгжүүлэхийн тулд музей байгуулах барилгын ажлыг 1970-1971 онд барьж дуусгаж, Төв аймгийн Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны  шийдвэрээр 1973 онд байгалийн музейг ашиглалтад оруулсан. Тус музейн үндсэн үзүүллэгт БНМАУ-ын [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|Соёлын гавьяат зүтгэлтэн]], зураач,  барималч Д.Шагдарсүрэнгийн урлан бүтээсэн байгалийн баялаг, мод, ургамал, элс чулуу болон ан амьтдын гаралтай зүйлсээр хийсэн олон үзмэр тавигдсанаас гадна сэтгүүлч, сурвалжлагч О.Сумьяагийн  модны үндэс, ур, мөчир ашиглан хийсэн бүтээлүүд, Монгол улсын анчдын нийгэмлэгийн гишүүн,  байгалийн түүхийн музейн мастер чихмэлчин Я.Цэвэл, Н.Долгорсүрэн   нарын хийсэн хөхтөн болон туруутан амьтдын чихмэлүүд дэглэгдсэн нь одоо ч үнэ цэнээ алдаагүй үзэгч, үйлчлүүлэгсдийн  сонирхон үздэг   үзмэрүүдийн  нэг болсоор байна. Мөн музейн гаднах  талбайд  6-8-р зуунд  холбогдох Түрэгийн үеийн яст мэлхий, 19-р зууны сүүл үед хамаарах чулуун пайз, газар тариалангийн үйлдвэрлэлд хэрэглэж байсан тээрмийн чулууг тавьж үзэгчдэд  үзүүлж байна.
# '''Шашны музей'''  нь  дэлхийн  болон  Монголын анхны  дархан цаазат газар,  дэлхийн шим мандлын нөөц газар  болох  Богд хан уулын өвөрт 200 гаруй жил оршин тогтносон [[Манзуширын хийд|&quot;Манзуширын хийд&quot;]] нь 18-19 зууны эхэн үеийн түүх соёлын дурсгалт газар бөгөөд Монголын томоохон хийдүүдийн нэг байсан бөгөөд одоо хийдийн туурь нь үлдсэн. Манзушир хутагтын зуны өргөө “Сэрүүн лаврин”-гийн туурин дээр аймгийн музейн захиалгаар  “Сэрүүн лаврин” шашны музейг 1991 онд бариулж, 1992 онд ашиглалтад оруулсан. Тус  музейд Манзушир хийдийн 1920-оод оны гэрэл зургууд, бурхан шашны холбогдолтой үзмэрүүдийг дэглэн үзүүлсэн бөгөөд хийдийн туурь болон хаданд байрлах 18-19-р зууны үед бүтээгдсэн бурхдыг Монгол улсын Засгийн Газрын 1998, 2008 оны тогтоолоор улсын хамгаалалтад  авсан  соёлын өвийн чухал дурсгал юм. 

'''Хаяг байршил:''' Төв аймаг, Зуунмод сум, Номт баг, Ж.Самбуугийн гудамж.

{{commonscat}}
{{хянах}}

[[Ангилал:Монголын музей]]
[[Ангилал:Төв аймгийн барилга байгууламж]]
[[Ангилал:1951 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>52yrs4uldjhgcsrvkzgw97zlb8x5wva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Британника нэвтэрхий толь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134038</id>
    <revision>
      <id>872134</id>
      <parentid>872105</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T15:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8046" sha1="lytxsqi0ljmptgucfw6kv5514wqpi75" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[Файл:Encyclopaedia Britannica 15 with 2002.jpg|thumb|Британника нэвтэрхий толь бичгийн 15 дахь хэвлэл.]]

'''Британника нэвтэрхий толь ''([[Латин хэл|латин]].''''' ''Encyclopædia Britannica'' ) - хүн төрөлхтний голлох төрлийн салбарт хуримтлуулсан мэдээ, мэдлэгийн талаарх хураангуй [[англи хэл]]ээрх ууган нэвтэрхий толь бичиг юм. 

Энэхүү нэвтэрхий толь бичгийг Шотландын соён гэгээрүүлэгч [[Эндрю Белл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Andrew Bell'', 1726-1809) болон номны худалдаачин, хэвлэгч Колин Макфаркхар ([[Англи хэл|англи]]. ''Colin Macfarquhar''; 1745-1793) нар үүсгэн байгуулсан бөгөөд анхны хэвлэлийг 1768-1771 онд Шотландын нийслэл [[Эдинбург]] хотод 3 боть хэлбэрээр хэвлүүлж, [[Уильям Смелли]] ([[Англи хэл|англи.]] ''William Smellie'' /ˈsmaɪli/; 1740--1795) ерөнхий редактор нь байсан юм. 1901 оноос хойш Британника [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д ([[Чикаго]]д төв оффистой) хэвлэгдэж, Америкийн томоохон их дээд сургуулиуд гол зөвлөхөөр нь ажиллах болсон байна. Орчин үеийн Британникагийн нийтлэлийн эхийг дэлхийн өнцөг булан бүрээс англи хэлээр бичсэн зохиолчид бүтээж байжээ.

1768 оноос хойш уг нэвтэрхий толь бичгийг Encyclopædia Britannica, Inc.-ээс хэвлүүлж байсан ч компани нь өмчлөлөө долоон удаа өөрчилсөн байна. Нэвтэрхий толь бичгийг 100 орчим байнгын редактор, 4000 гаруй хувь нэмэр оруулагч хөтөлдөг ажээ. 32 боть, 32,640 хуудас бүхий 15 дахь хэвлэлийн 2010 оны хувилбар нь хамгийн сүүлийн хэвлэгдсэн хувилбар байв. 

2012 оны 3-р сард тус компани 2010 оны хэвлэлт нь хамгийн сүүлийн хэвлэгдсэн хувилбар байсан гэж мэдэгдсэн. Энэ нь цахим түгээлтийг ашиглан цаг үедээ дасан зохицож, ирээдүйдээ анхаарлаа хандуулахын тулд компаниас хийж буй алхам гэж зарлав. Хэвлэмэл нэвтэрхий толь бичгийн оргил жил байсан 1990 онд 120,000 иж бүрдэл борлогдсон бол 1996 онд 40,000 болж буурсан. 2010 оны 12,000 иж бүрдэл хэвлэгдсэнээс 2012 оны 4-р сарын сүүлч гэхэд 8,000 нь зарагдсан байна. 2010 оны хэвлэл Британникагийн онлайн дэлгүүрт зарагдаж дуусчээ. 2016 оны байдлаар Британникагийн 1768 оны анхны хэвлэлийн хуулбар онлайн дэлгүүрт зарагдаж байна.

250 гаруй жилийн турш хэвлэгдсэн Британника нь англи хэлээрх хамгийн урт хугацаанд хэвлэгдсэн нэвтэрхий толь юм. Нэвтэрхий толь яваандаа томорсон бөгөөд хоёр дахь хэвлэл нь 10 боть байсан бол дөрөв дэх хэвлэл (1801-1810) гэхэд 20 боть болж өргөжсөн байна. Эрдэм шинжилгээний ажил болж өргөжиж, нэр хүндтэй зохиолчдыг элсүүлэхэд тусалсан бөгөөд 9 (1875–1889) ба 11 дэх хэвлэл (1911) нь эрдэм шинжилгээ, уран зохиолын хэв маягийн онцлох нэвтэрхий толь болсон юм. Британникаг 11 дэх хэвлэлээс эхлэн Америкийн фирм худалдан авсны дараа Хойд Америкийн зах зээлд өөрийн сонирхлыг татахын тулд нийтлэлүүдийг богиносгож, хялбаршуулжээ.

== Британника Монголд ==
&quot;Энциклопедиа Британика” нэвтэрхий толь анх удаагаа монгол хэлээр 8 боть болон 2014 онд хэвлэгджээ. Эдүгээгээс 230 гаруй жилийн түүхтэй Энциклопедиа Британика инк компаниас энэхүү толийг монгол хэлээр орчуулах, Монголын түүх, газар зүй, соёлын ухагдахуун, алдарт хүмүүсийн намтар цадиг, болон бусад мэдээллээр баяжуулан үндэсний агуулга бүхий бүтээл болгож хэвлэн гаргах эрхийг 2006 онд НЭПКО хэвлэлийн компанид өгсөн байна. Энэ үеэс тус компанийн дэргэд байгуулагдсан редакц Монголд хүлээн зөвшөөрөгдсөн орчуулагчдаас эхлээд түүхч, шинжлэх ухаан, урлагийн зүтгэлтнүүд, сэтгүүлч, нийтлэлчид, эрдэм шинжилгээний ажилтнууд, нэр томьёоны мэргэжилтнүүд гээд улс үндэстнийхээ шинжлэх ухаан, боловсрол, гэгээрлийн салбарын мэргэжилтний сайн төлөөлөл болж чадахуйц багийг байгуулан ажилласны хүчинд нөр их ажлыг нугалжээ. Монгол хэлнээ хэвлэгдэн гарсан энэхүү нэвтэрхий тольд байсан буюу манай гараг дэлхийн түүх, соёл, шинжлэх ухаан зэрэг 52 сэдэвт хамаарах 25000 толгой үг дээр Монгол орны газар зүйн 800 гаруй нэр дээр, улс үндэснийхээ бахархал болсон түүхт баатрууд, бүтээн байгуулагчид, удирдагчдаас эхлээд янз бүрийн учир байдлаар нийтийн ой санамжинд үлдсэн хүмүүс хүртэлх 1000 шахам намтарыг бүтээжээ. Түүнчлэн Монголын түүхийн онцгой эргэлт болсон 1500 үйл явдал нэмэгдсэн байна.  

Нэвтэрхий толь бэлтгэх байнгын редакцид 30 шахам редактор, техникийн ажилтан хөдөлмөрлөж, гэрээт редактор, орчуулагч, эх зохиогчоор 200 гаруй мэргэжилтэн оролцсон байна. 

Монгол хүнд зайлшгүй хэрэгтэй эрдэм мэдлэг, монгол үндэсний өөрийн гэх онцлогтой, зайлшгүй хэрэгтэй 3.000 гаруй мэдээллээр баяжин гарчээ. Монголд өдгөө хүртэл үгүйлэгдэж байсан олон улсын стандартад нийцсэн анхны нэвтэрхий толь бичгийг найман ботиор хэвлэн гаргасан нь Монголын соёлын түүхэнд томоохон эргэлт болсон юм.

[[Ангилал:Нэвтэрхий толь]]
[[Ангилал:Британника нэвтэрхий толь]]
[[Ангилал:1768 оны ном]]</text>
      <sha1>lytxsqi0ljmptgucfw6kv5514wqpi75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаргалантын гол (Жаргант)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134305</id>
    <revision>
      <id>872208</id>
      <parentid>845740</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T09:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52144-80</username>
        <id>107866</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>872208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2052" sha1="obur6uburv2fl17auqhp3xwq0o3yv1f" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс Гол|name=Жаргалант гол (Жаргант)|river_name=Жаргалант гол (Жаргант)|origin=Байц уул|mouth=Шишгэд гол|basin_countries={{MGL}}(Хөвсгөл)|length_km=35|elevation_m=1690|mouth_elevation_m=1543|discharge_m3/s=0.3}}

'''Жаргалант гол (Жаргант)''' [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн [[Рэнчинлхүмбэ сум]]ын зүүн хойно орших Байц уулын урдах 1690м өндрөөс эх авч, [[Дархадын хотгор]]оор тахирлан мушгирч 35 км урсаж Рэнчинлхүмбэ сумын төвийн урдуур гарч далайн түвшнээс дээш 1543м өндөрт [[Шишгэд гол]]д цутгадаг гол.

Жаргант голд 6 гол, горхи цутгадаг.

Урсгалын хурд 0.3м/сек, өргөн дунджаар 22м байна.

Жаргант гол өвөл хөлддөггүй, гол дотор ургасан өвс ургамал нь ногооноороо цэцэглэсэн байдаг.

Мөн өвлийн улиралд голын уур манан ойр орчмын мод бутыг цантуулж, маш үзэсгэлэнтэй болдог учраас жуулчид ихээр зорин очдог болоод байна.

== Сав газрын захиргаа ==
Дэлгэрмөрөн-Шишхэд голын сав газар нь 2 аймгийн 16 сумын нутаг дэвсгэрийг хамран нийтдээ 43686.3 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайг эзэлж байна. Сав газар нь Монгол орны хойд хэсэгт өндөр уулын бүсэд оршиж, физик газар зүйн хувьд Хангай, Хэнтийн уулт их нутгийн Хөвсгөлийн уулс хэсэгт хамаарагдана.

[[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]]


{{Mongolia-stub}}
{{river-stub}}</text>
      <sha1>obur6uburv2fl17auqhp3xwq0o3yv1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872209</id>
      <parentid>872208</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T10:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52144-80</username>
        <id>107866</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>872209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2060" sha1="ks6js2ooq35z9loxpo2swbqq34lzz5m" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Инфобокс Гол|name=Жаргалант гол (Жаргант)|river_name=Жаргалант гол (Жаргант)|origin=Байц уул|mouth=Шишгэд гол|basin_countries={{MGL}}(Хөвсгөл)|length_km=35|elevation_m=1690|mouth_elevation_m=1543|discharge_m3/s=0.3}}

'''Жаргалант гол (Жаргант)''' [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн [[Рэнчинлхүмбэ сум]]ын зүүн хойно орших Байц уулын урдах 1690м өндрөөс эх авч, [[Дархадын хотгор]]оор тахирлан мушгирч 35 км урсаж Рэнчинлхүмбэ сумын төвийн урдуур гарч далайн түвшнээс дээш 1543м өндөрт [[Шишгэд гол]]д цутгадаг гол.

Жаргалант голд 6 гол, горхи цутгадаг.

Урсгалын хурд 0.3м/сек, өргөн дунджаар 22м байна.

Жаргалант гол өвөл хөлддөггүй, гол дотор ургасан өвс ургамал нь ногооноороо цэцэглэсэн байдаг.

Мөн өвлийн улиралд голын уур манан ойр орчмын мод бутыг цантуулж, маш үзэсгэлэнтэй болдог учраас жуулчид ихээр зорин очдог болоод байна.

== Сав газрын захиргаа ==
Дэлгэрмөрөн-Шишхэд голын сав газар нь 2 аймгийн 16 сумын нутаг дэвсгэрийг хамран нийтдээ 43686.3 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайг эзэлж байна. Сав газар нь Монгол орны хойд хэсэгт өндөр уулын бүсэд оршиж, физик газар зүйн хувьд Хангай, Хэнтийн уулт их нутгийн Хөвсгөлийн уулс хэсэгт хамаарагдана.

[[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]]


{{Mongolia-stub}}
{{river-stub}}</text>
      <sha1>ks6js2ooq35z9loxpo2swbqq34lzz5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын аймгуудын ДНБ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135387</id>
    <revision>
      <id>872211</id>
      <parentid>828267</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T10:24:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mongolgpt</username>
        <id>95994</id>
      </contributor>
      <origin>872211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8436" sha1="roulq3vd1ctol3wi0t2wgk04yklcmgh" xml:space="preserve">[[Монгол улс]]ын [[Монгол Улсын аймгууд|аймгууд]]ын нэг хүнд ноогдох [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] хэмжээг [[төгрөг]] болон [[америк доллар|доллар]]тай харьцуулан жагсаан эрэмбэлсэн болно.
==2025 Газрын зургаар==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|''Монголын аймгуудын нэг хүнд ноогдох ДНБ [[Америк доллар|Америк $]]-оор үзүүлэв:''
|-

| &lt;small&gt;{{Color box| #FF0000|border=darkgray}} $1,000 - $5,000 {{Color box|#eea800|border=darkgray}} $5,000 - $10,000  {{Color box| #008000 |border=darkgray}} ≧$10,000 &lt;/small&gt; 
|}

{{Image label begin|image=Mongolia_location_map.svg|width=700}}

{{Image label small|x=0.05|y=0.16|scale=700|text=[[Баян-Өлгий|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;2,373.70&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.15|y=0.13|scale=700|text=[[Увс|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;2,848.21&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.15|y=0.23|scale=700|text=[[Ховд аймаг|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;4,827.88&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.25|y=0.18|scale=700|text=[[Завхан|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;3,021.60&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.25|y=0.28|scale=700|text=[[Говь-Алтай|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;3,315.61&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.36|y=0.28|scale=700|text=[[Баянхонгор|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;2,893.63&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.45|y=0.28|scale=700|text=[[Өвөрхангай|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;3,288.82&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.4|y=0.2|scale=700|text=[[Архангай|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;3,466.07&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.36|y=0.12|scale=700|text=[[Хөвсгөл|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;2,741.34&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.45|y=0.16|scale=700|text=[[Булган|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;3,606.69&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.49|y=0.15|scale=700|text=[[Орхон|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#008000&quot;&gt;10,933.82&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.54|y=0.11|scale=700|text=[[Сэлэнгэ аймаг|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#eea800&quot;&gt;5,166.10&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.56|y=0.14|scale=700|text=[[Дархан-Уул|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;3,500.08&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.55|y=0.22|scale=700|text=[[Төв аймаг|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;4,102.44&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.58|y=0.2|scale=700|text=[[Улаанбаатар|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#008000&quot;&gt;10,554.83&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.68|y=0.2|scale=700|text=[[Хэнтий|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;3,129.68&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.81|y=0.2|scale=700|text=[[Дорнод|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;3,950.52&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.77|y=0.27|scale=700|text=[[Сүхбаатар|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;2,817.78&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.67|y=0.33|scale=700|text=[[Дорноговь|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;3,883.91&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.5|y=0.39|scale=700|text=[[Өмнөговь|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#008000&quot;&gt;12,474.37&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.56|y=0.29|scale=700|text=[[Дундговь|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;4,047.16&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label small|x=0.63|y=0.26|scale=700|text=[[Говьсүмбэр|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background:#FF0000&quot;&gt;3,784.56&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]}}

{{Image label end}}

== Монгол улсын аймгуудын ДНБ ==
2024 оны байдлаар

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Байр
!Аймаг
!ДНБ Сая [[Төгрөг|Төгрөгөөр]]&lt;br /&gt;(Нэрлэсэн)
!ДНБ Сая [[Америк доллар|Доллараар]]&lt;br /&gt;(Нэрлэсэн)
!ДНБ-ийн эзлэх %
|-
|1 || {{flag|Улаанбаатар}} || 55,827,475.2 || 16,467.6 || 69.82%
|-
|2 || {{flag|Өмнөговь}} || 4,828,798.9 || 1,424.4 || 6.04%
|-
|3 || {{flag|Орхон}} || 3,616,843.3 || 1,066.9 || 4.52%
|-
|4 || {{flag|Сэлэнгэ}} || 1,596,061.7 || 470.8 || 2.00%
|-
|5 || {{flag|Ховд}} || 1,275,282.3 || 376.2 || 1.59%
|-
|6 || {{flag|Төв}} || 1,185,827.5 || 349.8 || 1.48%
|-
|7 || {{flag|Өвөрхангай}} || 1,151,392.2 || 339.6 || 1.44%
|-
|8 || {{flag|Хөвсгөл}} || 1,082,669.1 || 319.4 || 1.35%
|-
|9 || {{flag|Дорнод}} || 1,073,648.6 || 316.7 || 1.34%
|-
|10 || {{flag|Дархан-Уул}} || 1,063,318.9 || 313.6 || 1.33%
|-
|11 || {{flag|Баян-Өлгий}} || 815,752.5 || 240.6 || 1.02%
|-
|12 || {{flag|Баянхонгор}} || 762,362.0 || 224.9 || 0.95%
|-
|13 || {{flag|Архангай}} || 752,422.7 || 221.9 || 0.94%
|-
|14 || {{flag|Дорноговь}} || 731,968.7 || 215.9 || 0.92%
|-
|15 || {{flag|Увс}} || 694,318.8 || 204.8 || 0.87%
|-
|16 || {{flag|Завхан}} || 646,698.2 || 190.8 || 0.81%
|-
|17 || {{flag|Булган}} || 601,601.6 || 177.5 || 0.75%
|-
|18 || {{flag|Говь-Алтай}} || 569,669.5 || 168.0 || 0.71%
|-
|19 || {{flag|Хэнтий}} || 557,049.9 || 164.3 || 0.70%
|-
|20 || {{flag|Дундговь}} || 489,564.7 || 144.4 || 0.61%
|-
|21 || {{flag|Сүхбаатар}} || 453,197.6 || 133.7 || 0.57%
|-
|22 || {{flag|Говьсүмбэр}} || 180,369.7 || 53.2 || 0.23%
|-
! 
! {{MNG}} (нийт)
! 79,957,214.9
! 23,593.2
! 100%
|}

== Монгол улсын аймгуудын нэг хүнд ноогдох ДНБ ==
Үндэсний Статискийн Хорооны сайтаас 2024 оны ДНБ мэдээллийг авсан болно.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=2025|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT PER CAPITA, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_011V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712093634/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_011V1|archive-date=2024-07-12|access-date=2025-07-28|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Байр
!Аймаг
!Нэг хүнд ноогдох ДНБ [[Төгрөг]]өөр&lt;br /&gt;(Нэрлэсэн)
!Нэг хүнд ноогдох ДНБ [[Америк доллар]]оор&lt;br /&gt;(Нэрлэсэн)
|-
|1 || {{flag|Өмнөговь}} || 62,340,870 || $18,389
|-
|2 || {{flag|Орхон}} || 34,176,620 || $10,081
|-
|3 || {{flag|Улаанбаатар}} || 33,644,660 || $9,924
|-
|4 || {{flag|Сэлэнгэ}} || 15,084,440 || $4,449
|-
|5 || {{flag|Ховд}} || 14,063,080 || $4,148
|-
|6 || {{flag|Төв}} || 12,908,720 || $3,808
|-
|7 || {{flag|Дорнод}} || 12,703,120 || $3,747
|-
|8 || {{flag|Дундговь}} || 10,606,280 || $3,129
|-
|9 || {{flag|Дархан-Уул}} || 10,230,710 || $3,018
|-
|10 || {{flag|Дорноговь}} || 10,209,980 || $3,012
|-
|11 || {{flag|Булган}} || 9,979,540 || $2,944
|-
|12 || {{flag|Өвөрхангай}} || 9,975,980 || $2,943
|-
|13 || {{flag|Говь-Алтай}} || 9,969,890 || $2,941
|-
|14 || {{flag|Говьсүмбэр}} || 9,893,840 || $2,918
|-
|15 || {{flag|Завхан}} || 9,032,100 || $2,664
|-
|16 || {{flag|Баянхонгор}} || 8,613,140 || $2,541
|-
|17 || {{flag|Увс}} || 8,160,300 || $2,407
|-
|18 || {{flag|Архангай}} || 8,055,180 || $2,376
|-
|19 || {{flag|Хөвсгөл}} || 7,905,520 || $2,332
|-
|20 || {{flag|Баян-Өлгий}} || 7,406,980 || $2,185
|-
|21 || {{flag|Хэнтий}} || 7,045,560 || $2,078
|-
|22 || {{flag|Сүхбаатар}} || 6,856,030 || $2,022
|-
! 
! {{MNG}} (дундаж)
! –
! $5,800 (ойролцоогоор)
|}

== Эшлэл ==
{{лавлах холбоос}}</text>
      <sha1>roulq3vd1ctol3wi0t2wgk04yklcmgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гладиатор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136684</id>
    <revision>
      <id>872156</id>
      <parentid>825111</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */</comment>
      <origin>872156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11479" sha1="j2za8svznofyvm7q3suoi5m1ugfoxtz" xml:space="preserve">[[Файл:Jean-Leon Gerome Pollice Verso.jpg|thumb|344x344px|Гладиаторын тулаан]]
'''Гладиатор''' ([[Латин хэл|латин.]] ''gladiator'' - &quot;сэлэмчин&quot;, gladius - &quot;сэлэм&quot;) - [[Эртний Ром|Эртний Ромд]] эрх чөлөөтэй болохын төлөө олон нийтийг зугаацуулж өөр нэг дайчин боолтой буюу зэрлэг араатан амьтантай тулалддаг байсан боол эсвэл хэрэг хийсэн чөлөөт иргэн. Гладиаторыг бас мэсчин боол гэж хэлдэг.

Гладиаторууд гартаа сэлэм барьж тулалдах ёстой байсан тул сул дорой нь үхэж, хүчирхэг нь амьд үлдэж, тэнд байсан хүмүүсийн баяр баясгаланг төрүүлдэг байв. Олон боолууд сайн дураараа гладиаторын сургуульд орохыг оролддог байсан, учир нь тэд тулалдаж, олны хайрыг татсанаар боолчлолоос ангижрах боломжтой байжээ. Гладиаторын сургуульд шинэхэн гладиаторууд хатуу ширүүн бэлтгэлтэй тулгардаг байсан бөгөөд ихэнх нь ажлын ачааллыг даван туулж чаддаггүй байв.

МЭӨ 105 онд гладиаторын тулааныг олон нийтийн үзвэрийн тоонд оруулсан. Үүнээс хойш төр шүүгч нартаа зохион байгуулалтын хариуцлагыг даатгадаг болж Гладиаторын тулаан нийслэл болон орон даяар хамгийн дуртай үзвэр болсон.

МЭ 63 онд Эзэн хаан [[Неро]] гладиаторуудын тэмцээнд чөлөөт эмэгтэйчүүдийг оролцуулахыг зөвшөөрсөн зарлиг гаргажээ. 89 онд эзэн хаан Домитиан одой гладиаторуудын тулаан зохион байгуулж байжээ. 

[[Визант|Византид]] гладиаторуудын тулааныг 494 онд I Анастасий хааны зарлигаар зогсоосон байна.

===Сонирхолтой баримтууд===
*Этрусканчуудын уламжлалаас авч үзвэл мэсчин боолын тулаан нь оршуулгын ёслолын нэгэн зан үйл байсан гэх тодорхойлолтод түүхчид хүрээд буй. Анх чинээлэг язгууртны оршуулгын ёслолын дараа тулалддаг уламжлалтай байсан бөгөөд эртний ромчууд хүний цус өөд бологсдын сүнсийг ариутгадаг гэж үздэг байсантай холбоотой. Энэ уламжлал бодит байсны тод жишээ нь Юлий Цезарийн тэнгэрт хальсан аав болон охиндоо зориулан хийсэн зуу зуун мэсчин боолын цус асгаруулсан тулаан билээ.
*Кино дэлгэцнээ тэдний тулааныг ихэвчлэн хэн нэгний үхлээр төгсгөж харуулдаг. Ийм зүйл байсан нь үнэн боловч тулалдсан мэсчин боолууд нэр төртэйгөөр задгай театрыг хамтдаа орхин гарах тохиолдлууд ч олон байдаг байсан аж. Түүнчлэн тулаанд орж буй хүмүүсийг сонгохдоо ижил бие бялдартайг сонгодог байсан агаад зарим тохиолдолд шүүгч ч ажилладаг байсан гэдэг. Сургагч багш нар нь мэсчин боолуудад өрсөлдөгчийнхөө аминд хүрэх бус шархдуулах аргуудыг түгээмэл заадаг байсан нь мэсчин боолууд эздэдээ үнэ цэнтэй байсны нэгэн илрэл билээ. Гэсэн хэдий ч мэсчин боолуудын дундаж наслалт 25 байсан бөгөөд 5 тулаан тутамд нэг мэсчин боол амиа алддаг байсан гэж түүхчид үздэг.
*НТ 80-аад оны үеэс мэсчин боолуудын тулаан энгийн цус асгаруулсан тэмцлээс тодорхой хэмжээний шаардлага тавигддаг [[спорт]] болон хөгжжээ. Тулаанчид 40-50 см урт илд, бамбай, хутга, жадтай байх ёстой бөгөөд задгай театрт гарч ирэхдээ морин тэрэг хөлөглөдөг байв. Димахер гэж нэрлэгддэг мэсчин боолууд хоёр гартаа хоёр илд барин тулалддаг байсан бол ретиари гэж нэрлэгддэг мэсчин боолууд төмөр тор, гурван үзүүртэй жад хэрэглэдэг байжээ.
*НТ 1-р зууны үед орсон шинэчлэл дунд эмэгтэй хүн мэсчин боол болон тулаан хийсэн явдал байв. Домитиан цезарийн үед эмэгтэй мэсчин боолуудыг араатан амьтан, одой боолуудтай тулалдуулж байсан түүх бий. Гэхдээ НТ 2-р зууны төгсгөл үеэс эмэгтэй мэсчин боол тулаанд орсон түүх үгүй аж.
*Хэдийгээр үзэгчдийн өмнө нэгнийгээ хөнөөхөөс ч буцахгүй тулаан хийдэг ч мэсчин боолууд хамтарсан нийгэмлэг байгуулж, амиа алдсан тулаанчийн оршуулах ёслолыг гүйцэтгэж, гэр бүлтэй байсан бол тэдний ар гэрт дэмжлэг үзүүлэх ажлыг хийдэг байжээ.

== Шилдэг мэсчид ==
*Түүхэн дэх хамгийн алдартай гладиатор бол Фракийн цэрэг байгаад олзлогдон ирж боол болгон худалдагдсан [[Спартак]] юм. Капуагийн Лентулус Батиутус түүний чадварыг үнэлж гладиатор болгохоор шийджээ. МЭӨ 73 онд Спартак өөрийн дагагч нарын хамт бослого гаргажээ. Тэд эзнээ алаад ойролцоох [[Везуви галт уул|Везувий]] уул руу зугтан гарав. Тэд энэ зуур илүү олон боолыг чөлөөлөн өөрсдийнхөө хүчийг зузаатгасаар МЭӨ 72 оны өвөл гэхэд 70 мянгуулаа болжээ. Ромын зүгээс 3 легион цэрэг (15 мянга) хөдөлгөн боолуудын бослогыг даруулахаар явуулсан боловч тулааны маш арвин туршлагатай гладиаторууд тэднийг бут цохив. Тиймээс МЭӨ 71 онд Ромын Консул Марк Лицин Крассус илүү сайн бэлтгэлтэй 50 мянган цэргийг агуу жанжин Помпейн удирдлагад өгч босогчдыг үнсэн товрог болгохыг тушаажээ. Спартакийн гол хүч өнөөгийн өмнөд Италид явж байгаад урхинд орсон бөгөөд энэ үеэр Спартак өөрөө амиа алдсан юм. Түүний 6000 дагагчийг цовдлон Капуагаас Ром хүртэлх замд эгнүүлэн тавьсан байдаг. 
*Коммодус нь Ромын эзэн хаан байсан юм. Тэрээр өөрийгөө домогт баатар Геркулесийн хойд дүр гэж итгэсэн байна. Тиймээс Коммодус эр чадлаа батлан харуулахын тулд гладиатор болохоор шийджээ. Гэвч аюулгүй байдлаа хангах үүднээс модон сэлэмтэй гладиаторууд болон бэртсэн араатан амьтадтай тулалдаж байсан нь Ромын иргэдийн дургуйцлыг хүргэсэн байна. Заримдаа тэр Ромын жирийн иргэдийг цэнгэлдэхэд оруулж тулалдуулдаг байсан бөгөөд тулаанд зориулж маш их хөрөнгө зарцуулдаг байжээ. Коммодус 192 онд гладиаторуудын адилаар амфитеатрын тойрогт тулаан хийж байхдаа алагдсан гэж түүхчид үздэг.
*Өмнө дурдсан гладиаторууд бусад гладиаторуудтайгаа тулалдан ялалт байгуулж байсан бол Флавиан Амфитеатрт Карпофорус аюулт араатнуудыг ялж алдраа дуурсгажээ. Тэрээр ихэвчлэн арслан, бартай ганцаарчлан тулаан хийж нэрд гарсан юм. Флавиан нэг өдрийн дотор нийтдээ хорин зэрлэг араатныг ялж байсан гэдэг. Энэ ялалт нь түүнд домогт баатар Геркулестэй ижил хэмжээний нэр алдрыг авч ирсэн байдаг.
*Спикул бол МЭ 1-р зууны үеийн нэр алдар нь түгсэн гладиатор бөгөөд зугаа цэнгэлд дуртай эзэн хаан Неротой дотно холбоотой байлаа. Тэрээр олон ялалтууд байгуулсны ачаар боолоос чөлөөлөгдөж өөрийн ордонтой, боол эзэмшдэг чинээлэг иргэн болжээ. 68 онд төрийн эргэлт гарсан бөгөөд эзэн хаан Неро хайртай гладиаторынхаа гарт амиа алдахаар шийдэн Спикулыг дуудуулсан боловч тэр олдоогүй гэдэг. 
*Фламма бол Сириэс гаралтай боол бөгөөд гучин дөрвөн удаагийн тулаанаас хорин нэгд нь ялалт байгуулж , есөн тулаанд нь тэнцэн, дөрөвт нь ялагдал хүлээжээ. Фламма үүнийхээ төлөө дөрвөн удаа рудис хүлээн авч байсан.
Рудис гэдэг нь гладиаторт өгч байгаа боолоос чөлөөлөн Ромын жирийн иргэнээр амьдрах эрхийн бичиг байв. Гэсэн ч Фламма энэ бүгдээс татгалзан үргэлжлүүлэн тулалдсаар байгаад гучин насандаа нас баржээ.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Ромын түүх]]
[[Ангилал:Гладиатор]]</text>
      <sha1>j2za8svznofyvm7q3suoi5m1ugfoxtz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анод банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138984</id>
    <revision>
      <id>872189</id>
      <parentid>863024</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2887" sha1="7ip3z9j1sj9a20w3rg1uokd14wdy2hd" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Анод банк''' нь 1996 онд байгуулагдаж, 2000-аад оны дунд үе гэхэд Монголын томоохон арилжааны банкуудын нэг болж, 27 салбар, 500 гаруй ажилтантай Монгол улсын топ 4 банк болж үйл ажиллагаа явуулж байсан. Гэвч 2008 онд дэлхийн санхүүгийн хямралын үеэр дампуурсан.  '''Дампуурлын шалтгаанууд:'''

	1.	'''Олон улсын санхүүгийн хямрал (2008 он)''' – Дэлхийн эдийн засгийн хямрал Монголын банкны салбарт хүчтэй нөлөөлж, “Анод” банк санхүүгийн хүндрэлд орсон.

	2.	'''Алтны 68%-ийн татвар''' – Засгийн газраас алт олборлогчдод өндөр татвар ногдуулсан нь банкны гол харилцагч компаниудыг дампууруулж, санхүүгийн хямралыг нь даамжруулсан.

	3.	'''Зээл олголтын буруу менежмент''' – Банкны удирдлагууд өөрсдийн холбоотой компаниудад их хэмжээний зээл олгосон бөгөөд энэ нь эргэн төлөгдөөгүй. Мөрдөн байцаалтаар банкны удирдлагууд санхүүгийн зөрчилтэй байсан нь тогтоогдсон.

	4.	'''Гадаадын хөрөнгө оруулалттай холбоотой асуудлууд''' – Солонгосын ЛЖ гэх компанитай холбоотой 110 сая ам.долларын зээлтэй асуудал нь банкны санхүүд хүндрэл учруулсан.

	5.	'''Банкны нэр хүнд унасан''' – 2007 онд банк удахгүй дампуурна гэсэн цуу яриа тарж, олон иргэд хадгаламжаа татсан нь банкийг улам хүндрүүлсэн.

'''Удирдлагуудын асуудал:'''

Банкны захирлууд болох Д.Энхтөр, Н.Даваа, Э.Гүр-Аранз нарыг эрүүгийн хуулийн дагуу банкны хууль тогтоомж зөрчсөн, бусдын эд хөрөнгийг залилсан зэрэг үндэслэлээр шалгасан. Д.Энхтөр өөрийн хариуцлагагүй байдлаа хүлээн зөвшөөрч, дампууралд улс төр, эдийн засгийн олон хүчин зүйлс нөлөөлсөн гэж тайлбарлаж байсан.

[[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монголын банк]]


{{bank-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>7ip3z9j1sj9a20w3rg1uokd14wdy2hd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872190</id>
      <parentid>872189</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2890" sha1="5ftebmv2g78spty4opz4l2zljxa6h2k" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Анод банк''' нь 1996 онд байгуулагдаж, 2000-аад оны дунд үе гэхэд Монголын томоохон арилжааны банкуудын нэг болж, 27 салбар, 500 гаруй ажилтантай Монгол улсын топ 4 банк болж үйл ажиллагаа явуулж байсан. Гэвч 2008 онд дэлхийн санхүүгийн хямралын үеэр дампуурсан.  '''Дампуурлын шалтгаанууд:'''

	1.	'''Олон улсын санхүүгийн хямрал (2008 он)''' – Дэлхийн эдийн засгийн хямрал Монголын банкны салбарт хүчтэй нөлөөлж, “Анод” банк санхүүгийн хүндрэлд орсон.

	2.	'''Алтны 68%-ийн татвар''' – Засгийн газраас алт олборлогчдод өндөр татвар ногдуулсан нь банкны гол харилцагч компаниудыг дампууруулж, санхүүгийн хямралыг нь даамжруулсан.

	3.	'''Зээл олголтын буруу менежмент''' – Банкны удирдлагууд өөрсдийн холбоотой компаниудад их хэмжээний зээл олгосон бөгөөд энэ нь эргэн төлөгдөөгүй. Мөрдөн байцаалтаар банкны удирдлагууд санхүүгийн зөрчилтэй байсан нь тогтоогдсон.

	4.	'''Гадаадын хөрөнгө оруулалттай холбоотой асуудлууд''' – Солонгосын ЛЖ гэх компанитай холбоотой 110 сая ам.долларын зээлтэй асуудал нь банкны санхүүд хүндрэл учруулсан.

	5.	'''Банкны нэр хүнд унасан''' – 2007 онд банк удахгүй дампуурна гэсэн цуу яриа тарж, олон иргэд хадгаламжаа татсан нь банкийг улам хүндрүүлсэн.

'''Удирдлагуудын асуудал:'''

Банкны захирлууд болох Д.Энхтөр, Н.Даваа, Э.Гүр-Аранз нарыг эрүүгийн хуулийн дагуу банкны хууль тогтоомж зөрчсөн, бусдын эд хөрөнгийг залилсан зэрэг үндэслэлээр шалгасан. Д.Энхтөр өөрийн хариуцлагагүй байдлаа хүлээн зөвшөөрч, дампууралд улс төр, эдийн засгийн олон хүчин зүйлс нөлөөлсөн гэж тайлбарлаж байсан.

[[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монголын банк]]


{{company-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>5ftebmv2g78spty4opz4l2zljxa6h2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гамин цэрэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139811</id>
    <revision>
      <id>872206</id>
      <parentid>817784</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T09:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>+Баабар, ангилал, мөн үзэх</comment>
      <origin>872206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3398" sha1="3n9s0v7vsysuuywvo49xoa8yc9azmdw" xml:space="preserve">[[Файл:Xu Shuzheng.jpg|thumb|282x282px|[[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] генерал [[Сю Шүжан]]]]
'''Гамин цэрэг''' нь &quot;хувьсгалт&quot; (革命, ''Gémìng'') цэрэг гэсэн утгатай [[Хятад хэл|хятад]] үг. 1919 онд [[Сю Шүжан]] генералын захирсан цэргийг [[Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл|Автономит Монголд]] гамин цэрэг гэж нэрлэж байсан. Монгол хэлний их тайлбар толь бичигт &quot;Гамин цэрэг&quot; нь Монголд түрэмгийлэн халдаж байсан хятад цэргийн ерөнхий нэр гэж тайлбарласан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ГАМИН |url=https://mongoltoli.mn/dictionary/index.php/detail/22562 |access-date=2026-09-29 |website=mongoltoli.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Сю Шүжан өөрийн цэргээ “Гөмин бан” гэж нэрлэх ба энэ нь хувьсгалт цэрэг гэсэн утгатай. “Гө” гэдэг нь хувьсах өөрчлөгдөх, “мин” гэдэг нь ард түмэн гэсэн утгатай ба энэ хоёр ханз нийлэхээрээ “хувьсгалт” гэсэн утгыг илэрхийлэх аж. “Бан” гэдэг нь цэрэг, бүлэг, салаа гэх мэт, харин сүүлийн ханзыг монголчууд цэрэг гэж орчуулаад “Гөмин цэрэг” гэсэн шинэ ухагдахуун буй болгожээ. Үүнийг монгол бичгээр “гэмин” гэх маягтай бичих ба гадаад үг учир мөн “гамин” гэж ч уншигдахаар аж. Ийнхүү “гамин”, “гэмин” гэж аль алинаар нь хэлэгдэн явсаар кирилл бичиг буй болсон хойно ч монголын утга зохиолд аль алинаар нь хэлэгдэж бичигдсээр иржээ. Хувьсгалт цэргийн хувьд гэвэл тэр үеийн хятадын генерал болгон хувьсгал мөрөөдөж байсан ба зөвхөн өөрийн хувьсгалыг л жинэхэнэ нь гэж тунхаглаж байв. Сю Шүжан мөн адил [[Ар Монгол|Гадаад Монголд]] жинхэнэ хувьсгал хийнэ гэж хамгийн чанга зарлаж байсан хүний нэг хэмээн түүхч, нийтлэлч [[Баабар]] бичиж байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Баабар |date=2019-11-29 |title=“Гамин” гэж “Хувьсгалт” гэсэн үг |url=https://baabar.mn/baabar/2621 |access-date=2026-09-29 |website=baabar.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Мөн үзэх ==

* [[Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл]]
* [[Ардын хувьсгал]]
* [[Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Түүхэн хуурай замын цэрэг]]
[[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]]</text>
      <sha1>3n9s0v7vsysuuywvo49xoa8yc9azmdw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үндэсний Эвсэл (Монгол)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140155</id>
    <revision>
      <id>872150</id>
      <parentid>868604</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T01:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>872150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6601" sha1="nc1tc3psbdw0ozgsdmc5q47l7cfxudw" xml:space="preserve">{{Инфобокс нам
| name             = Үндэсний Эвсэл
| logo             = Logo of the National Coalition (Mongolia).png
| logo_size        = 200
| colorcode        = #066B55
| leader           = [[Нямтайширын Номтойбаяр]]
| founded          = {{start date|2024|01|29|df=y}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Үндэсний ардчилсан үзлийн дор &quot;Үндэсний эвсэл&quot; байгуулагдлаа |date=29 January 2024 |url=https://ikon.mn/n/32br |publisher=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
| ideology         = [[Баруунтан|Үндэсний ардчилсан үзэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Үндэсний эвсэл: Намчдын хулгайтай бид тэмцэнэ |date=10 June 2024 |url=https://news.mn/r/2729198/ |publisher=news.mn |language=mn |access-date=23 Наймдугаар сар 2026 |archive-date=24 Наймдугаар сар 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824224354/https://news.mn/r/2729198/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| headquarters     = [[Улаанбаатар]]
| website          = {{URL|evsel.mn}}
| country          = Монголын
| abbreviation     = ҮЭ
| colors           = {{color box|#066B55|border=darkgray}} Ногоон
| position         = [[Баруун-төвийн улс төр|Баруун-төв]]
| slogan           = {{lang|mn|Үндэстнээрээ баяжья!}}
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]]
| seats1           = {{Composition bar|4|126|#066B55}}
| affiliation1     = *[[Монголын Ногоон Нам]]
*[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]]
*Монголын Либерал Ардчилсан Нам
| affiliation1_title = Гишүүн намууд
}}

'''Үндэсний Эвсэл''' ('''ҮЭ''') нь [[Монгол|Монгол Улсын]] улс төрийн эвсэл бөгөөд 2024 оны 1-р сарын 29-нд байгуулагдсан. Тус эвслийг УИХ-ын гишүүн асан, Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд асан [[Нямтайширын Номтойбаяр]] тэргүүлдэг. Эвсэл нь анх [[Монголын Ногоон Нам]] (МНН) болон [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]] (МҮАН)-аас бүрдэж байсан бөгөөд 2024 оны 5-р сард [[Монголын Либерал Ардчилсан Нам]] (МоЛАН) нэгдсэнээр өргөжсөн.

== Бүрэлдэхүүн ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Нам
!Товчлол
!Намын дарга
!Байр суурь
|-
| style=&quot;width:2px;background:green;&quot; |
|'''[[Монголын Ногоон Нам]]'''
|МНН
|[[Олзодын Бум-Ялагч]]&lt;br&gt;(2012–2026)&lt;br&gt;[[Агваанлувсангийн Ундраа]]&lt;br&gt;(2026 оноос хойш)
|[[Зүүн төвийн улс төр|Зүүн-төв]]
|-
| style=&quot;width:2px;background:#0437AC;&quot; |
|'''[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]]'''
|МҮАН
|[[Баянжаргалын Цогтгэрэл]]
|[[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]]
|-
| style=&quot;width:2px;background:#0a72a6;&quot; |
|'''[[Монголын Либерал Ардчилсан Нам]]'''
|МоЛАН
|[[Даваахүүгийн Пүрэвдаваа]]
|[[Баруун төвийн улс төр|Баруун-төв]]
|}

== Үзэл баримтлал ба зорилго ==
Үндэсний Эвсэл нь улс төрийн авлигыг устгах, нам төвтэй эрх мэдлийг задлах, төрийн байгууллагуудыг мэргэжлийн, хараат бус болгох зорилготой. Тус эвсэл нь төвийн үзэлтэй, үндэсний ардчилсан чиг баримжаатай бөгөөд эдийн засгийг либералчлах, хувийн хэвшлийг дэмжих, үйлдвэрлэлд суурилсан эдийн засаг руу шилжихийг зорьдог. Мөн &quot;Иргэн баян бол улс баян&quot; гэсэн үзэл санааг баримталж, иргэдийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэх, боловсрол, эрүүл мэнд, ажлын байрны хүртээмжийг нэмэгдүүлэхийг чухалчилдаг.

== Бодлого, байр суурь ==
Үндэсний Эвсэл нь улс төрийн намд төвлөрсөн эрх мэдлийг чөлөөлөх, эдийн засаг, нийгмийн нийцэт бодлого боловсруулах, хэрэгжилтийг хангах хүрээнд хувийн хэвшлийг хүчтэй, хүүхэд залуусыг зорилтод чиглэлээр боловсролтой, иргэдээ эрүүл саруул, мөнгөтэй, итгэлийн хүчтэй болгохыг бодлогынхоо цөмд байршуулсан. Тус эвсэл нь үндэсний ардчилсан үзэл баримтлалтай, эвийг сахих, үнэн бөгөөд шилэн байх зарчимтай, нэг улс төрч, мянган мэргэжилтэн бодлого баримтлахыг зорьдог.

== Сонгуулийн оролцоо ==
[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуульд]] Үндэсний Эвсэл нь 70 нэр дэвшигчийг &quot;1 улс төрч, 1000 мэргэжилтэн&quot; зарчмаар тодруулан оролцсон. Эвсэл нь сонгуулийн хуульд заасан 72,408 хүний босгыг амжилттай давж, сонгуулийн эрхээ баталгаажуулсан. Н.Номтойбаяр нь эвслийн жагсаалтыг тэргүүлж, [[Реформисм|улс төрийн шинэчлэл]], авлигын эсрэг тэмцэл, [[Эдийн засгийн либерализм|эдийн засгийн либералчлал]] зэрэг бодлогыг дэвшүүлсэн. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2024-06-29 |title=Н.Номтойбаяр: &quot;Үндэсний эвсэл&quot; хуульд заасан босгыг амжилттай давлаа |url=https://ikon.mn/n/36ia |access-date=2025-06-02 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

==Эшлэл==
{{Reflist}}{{Монголын нам}}
[[Ангилал:Монголын нам]]
[[Ангилал:2024 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Намуудын эвсэл]]</text>
      <sha1>nc1tc3psbdw0ozgsdmc5q47l7cfxudw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганзоригийн Тэмүүлэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145365</id>
    <revision>
      <id>872129</id>
      <parentid>870585</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T15:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10562" sha1="rqxogej0dcojxcztaj2xhlhqn587m0z" xml:space="preserve">[[File:Ganzorigiin Temuulen.png|thumb|Ганзоригийн Тэмүүлэн]]

'''Ганзоригийн Тэмүүлэн''' (1981 оны 1-р сарын 10-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]], [[Ихтамир сум|Их Тамир]] сумд төрсөн) -2016 оноос хойш [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр улиран ажиллаж буй улс төрч юм. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын (МАН)]] гишүүн тэрээр Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймгуудыг томсгосон тойргийг төлөөлдөг. Тэмүүлэн 2016, 2020, 2024 онд УИХ-д дахин сонгогдож, парламентын Байнгын хороодод хэд хэдэн удирдах албан тушаал хашиж байжээ. 2022 оноос 2024 он хүртэл тэрээр Төсвийн байнгын хорооны даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр одоогоор Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар ажиллаж байна. УИХ-ын гишүүн асан Ганзоригийн хүү юм.

== Бага нас ба боловсрол ==
Г.Тэмүүлэн 1981 оны 1-р сарын 10-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]], [[Ихтамир сум|Их Тамир]] сумд төрсөн.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Я. |first=Болор |date=2025-07-09 |title=Г.Тэмүүлэнг Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар улируулан сонгохыг дэмжлээ |url=https://www.zindaa.mn/54h2 |access-date=2025-11-15 |website=www.zindaa.mn |language=mn}}
[[Category:CS1 Mongolian-language sources (mn)]]&lt;/ref&gt; Тэрээр Их сургуульд орохоосоо өмнө [[Австрали|Австралийн]] [[Канберра]] хотын Дикинсон коллежид суралцсан. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=УИХ сонгуулийн 1-р тойрог: Ганзоригийн ТЭМҮҮЛЭН |url=https://ikon.mn/uix/c/705 |access-date=2019-11-30 |website=ikon.mn |archive-date=2019-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123013509/https://ikon.mn/uix/c/705 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Тэрээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] -д дээд боловсрол эзэмшиж, [[Вашингтон (хот)|Вашингтон хотын]] Америкийн Их Сургуульд олон улсын харилцаа, менежментийн чиглэлээр суралцаж, 2003 онд бакалаврын зэрэг хамгаалсан &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ТЭМҮҮЛЭН ГАНЗОРИГИЙН {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/parliament/temuulen/ |access-date=2019-11-30 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2019-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191130105217/https://news.mn/r/parliament/temuulen/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; бөгөөд дараа нь 2005 онд тус сургуульдаа Олон улсын нийтийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-12-08 |title=Ганзоригийн ТЭМҮҮЛЭН {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/766386/ |access-date=2019-11-30 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Коллежид сурч байхдаа Тэмүүлэн чөлөөт бөхийн багт барилдаж, олны талархлыг хүлээсэн.

== Карьерийн эхлэл ==
[[Файл:OT_2010_workinggroup.jpg|thumb|Оюу Толгойн ажлын хэсэг уурхайн төслийн эхлэлийг олон нийтэд танилцуулж байна.]]
Г.Тэмүүлэн мэргэжлийн гараагаа Монголын эрдэс баялгийн салбраас эхлүүлсэн. 2006-2009 онд тэрээр Монголын Ашигт малтмалын газарт ажиллаж, мэргэжилтэнгээс ахлах мэргэжилтэн, дараа нь гэрээлтийн хэлтсийн дарга хүртэл дэвшсэн. Гэрээлтийн хэлтэст ажиллаж байх хугацаандаа Тэмүүлэн 2009 оны Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулахад хүргэсэн ажлын хэсгийг ахалж байжээ.

2009 онд тэрээр стратегийн ач холбогдолтой ашигт малтмалын ордуудтай холбоотой асуудлаар Засгийн газрын өмчлөл, ашиг сонирхлыг төлөөлөх үүрэг бүхий улсын гол төрийн өмчит аж ахуйн нэгж болох [[Эрдэнэс Монгол]] компанийн дэд захирал болж, 2014 он хүртэл энэ албан тушаалыг хашиж байжээ. Энэ хугацаанд тэрээр 2013-2015 онуудад [[Оюутолгой|Оюу Толгой]] компанийн ТУЗ-ийн гишүүнээр ажиллаж байжээ. 2014 онд түүнийг Засгийн газрын танхимд Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн дэд сайдаар томилсон. Тэрээр [[Оюутолгой|Оюу Толгойн]] шинэ гэрээ буюу Дубайн гэрээг эсэргүүцэн 2015 онд өөрийн хүсэлтээр огцрох хүртлээ хоёр албан тушаалыг хашиж байжээ. Тэмүүлэн Оюу Толгой төслөөс Монголын ногдол ашгийг олон жилээр хойшлуулах болгосон [[Дубайн гэрээ|Дубайн гэрээг]] олон нийтэд ил болгон эсэргүүцсэн.

== Улс төрийн карьер ==
Тэмүүлэн нь [[Монгол Ардын Нам]] (МАН)-аар дамжуулан улс төрд идэвхтэй оролцох болсон. 2015-2020 онд тэрээр МАН-ын залуучуудын байгууллага болох Социал Демократ Залуучуудын (SDY) (хуучнаар НАМЗХ) ерөнхийлөгчөөр ажиллаж, МАН-ын удирдах зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байжээ. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ганзориг Тэмүүлэн » Төр.мн |url=http://www.tur.mn/parliament/g-temuulen/ |access-date=2019-11-30 |website=www.tur.mn |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209083020/http://www.tur.mn/parliament/g-temuulen/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Responsible_Mining_Lobby_Group.jpg|thumb|Тэмүүлэн 2016 онд Хариуцлагатай Уул Уурхайн Лобби Бүлгийн зүүний үзэлтнүүдийн нэг.]]
Тэмүүлэн [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Монгол Улсын парламентын сонгуульд]] [[Архангай аймаг|Архангай аймгийг]] төлөөлж [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] сонгогдсон. Тэрээр [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Монгол Улсын парламентын сонгуульд]] дахин сонгогдож, [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Монгол Улсын парламентын сонгуульд]] [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийг]] томсгосон тойргоор төлөөлж, парламентад дараалан гурав дахь удаагаа сонгогдоод байна.

Тэмүүлэн 2022-2024 онд УИХ-ын Төсвийн Байнгын Хорооны даргаар ажиллаж, Улсын төсвийг танах олон алхамууд хийж ба хууль боловсруулж өргөн барисан. Тэрээр 2022 онд байнгын хороонд дэргэдэх Төсвийн тогтвортой байдлийн зөвлөв санначлан байгуулсан. Тус зөвлөл нь Улсын төсвийг хянах үүрэгтэй юм. 2024 онд Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын Байнгын хорооны дарга болж, Монгол Улсын аюулгүй байдал олон улсын харилцаа, гадаад бодлогын чиглэлийг манлайлж яваа нэгэн. Тэрээр мөн парламент хоорондын олон улсын ажиллагаанд оролцож, Монголын парламент болон Европын парламентын хоорондын уулзалтуудад удирдаж байжээ. Тэмүүлэн 2025 онд Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар улиран сонгогдсон. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=State Great Khural |first=Mongolian |date=09.07.2025 |title=Temuulen Ganzorig re-elected as Chairman. |url=https://www.parliament.mn/nn/75377/ |access-date=07.03.2026 |website=Mongolian Parliament}}&lt;/ref&gt;

Ганзоригийн Тэмүүлэн 2026 оны 9-р сарын 22-нд Монгол Улсын Хууль зүй Дотоод хэргийн сайдаар томилогдсон.

== Хувийн амьдрал ==
Тэмүүлэн англи, орос хэлтэй. Тэрээр эхнэр, гурван хүүхэдтэй. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ганзоригийн Тэмүүлэн |url=https://www.parliament.mn/cv/201/ |access-date=2019-11-30 |website=Монгол Улсын Их Хурал |language=mn}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

== Лавлагаа ==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Архангайнхан]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>rqxogej0dcojxcztaj2xhlhqn587m0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872130</id>
      <parentid>872129</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T15:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10579" sha1="g9rdbl2h42hbyu3pwugulm1l78pdw4x" xml:space="preserve">[[File:Ganzorigiin Temuulen.png|thumb|Ганзоригийн Тэмүүлэн]]

'''Ганзоригийн Тэмүүлэн''' (1981 оны 1-р сарын 10-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]], [[Ихтамир сум|Их Тамир]] сумд төрсөн) -2016 оноос хойш [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр улиран ажиллаж буй улс төрч юм. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын (МАН)]] гишүүн тэрээр Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймгуудыг томсгосон тойргийг төлөөлдөг. Тэмүүлэн 2016, 2020, 2024 онд УИХ-д дахин сонгогдож, парламентын Байнгын хороодод хэд хэдэн удирдах албан тушаал хашиж байжээ. 2022 оноос 2024 он хүртэл тэрээр Төсвийн байнгын хорооны даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр одоогоор Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар ажиллаж байна. УИХ-ын гишүүн асан Ганзоригийн хүү юм.

== Бага нас ба боловсрол ==
Г.Тэмүүлэн 1981 оны 1-р сарын 10-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]], [[Ихтамир сум|Их Тамир]] сумд төрсөн.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Я. |first=Болор |date=2025-07-09 |title=Г.Тэмүүлэнг Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар улируулан сонгохыг дэмжлээ |url=https://www.zindaa.mn/54h2 |access-date=2025-11-15 |website=www.zindaa.mn |language=mn}}
[[Category:CS1 Mongolian-language sources (mn)]]&lt;/ref&gt; Тэрээр Их сургуульд орохоосоо өмнө [[Австрали|Австралийн]] [[Канберра]] хотын Дикинсон коллежид суралцсан. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=УИХ сонгуулийн 1-р тойрог: Ганзоригийн ТЭМҮҮЛЭН |url=https://ikon.mn/uix/c/705 |access-date=2019-11-30 |website=ikon.mn |archive-date=2019-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123013509/https://ikon.mn/uix/c/705 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Тэрээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] -д дээд боловсрол эзэмшиж, [[Вашингтон (хот)|Вашингтон хотын]] Америкийн Их Сургуульд олон улсын харилцаа, менежментийн чиглэлээр суралцаж, 2003 онд бакалаврын зэрэг хамгаалсан &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ТЭМҮҮЛЭН ГАНЗОРИГИЙН {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/parliament/temuulen/ |access-date=2019-11-30 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2019-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191130105217/https://news.mn/r/parliament/temuulen/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; бөгөөд дараа нь 2005 онд тус сургуульдаа Олон улсын нийтийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-12-08 |title=Ганзоригийн ТЭМҮҮЛЭН {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/766386/ |access-date=2019-11-30 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Коллежид сурч байхдаа Тэмүүлэн чөлөөт бөхийн багт барилдаж, олны талархлыг хүлээсэн.

== Карьерийн эхлэл ==
[[Файл:OT_2010_workinggroup.jpg|thumb|Оюу Толгойн ажлын хэсэг уурхайн төслийн эхлэлийг олон нийтэд танилцуулж байна.]]
Г.Тэмүүлэн мэргэжлийн гараагаа Монголын эрдэс баялгийн салбраас эхлүүлсэн. 2006-2009 онд тэрээр Монголын Ашигт малтмалын газарт ажиллаж, мэргэжилтэнгээс ахлах мэргэжилтэн, дараа нь гэрээлтийн хэлтсийн дарга хүртэл дэвшсэн. Гэрээлтийн хэлтэст ажиллаж байх хугацаандаа Тэмүүлэн 2009 оны Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулахад хүргэсэн ажлын хэсгийг ахалж байжээ.

2009 онд тэрээр стратегийн ач холбогдолтой ашигт малтмалын ордуудтай холбоотой асуудлаар Засгийн газрын өмчлөл, ашиг сонирхлыг төлөөлөх үүрэг бүхий улсын гол төрийн өмчит аж ахуйн нэгж болох [[Эрдэнэс Монгол]] компанийн дэд захирал болж, 2014 он хүртэл энэ албан тушаалыг хашиж байжээ. Энэ хугацаанд тэрээр 2013-2015 онуудад [[Оюутолгой|Оюу Толгой]] компанийн ТУЗ-ийн гишүүнээр ажиллаж байжээ. 2014 онд түүнийг Засгийн газрын танхимд Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн дэд сайдаар томилсон. Тэрээр [[Оюутолгой|Оюу Толгойн]] шинэ гэрээ буюу Дубайн гэрээг эсэргүүцэн 2015 онд өөрийн хүсэлтээр огцрох хүртлээ хоёр албан тушаалыг хашиж байжээ. Тэмүүлэн Оюу Толгой төслөөс Монголын ногдол ашгийг олон жилээр хойшлуулах болгосон [[Дубайн гэрээ|Дубайн гэрээг]] олон нийтэд ил болгон эсэргүүцсэн.

== Улс төрийн карьер ==
Тэмүүлэн нь [[Монгол Ардын Нам]] (МАН)-аар дамжуулан улс төрд идэвхтэй оролцох болсон. 2015-2020 онд тэрээр МАН-ын залуучуудын байгууллага болох Социал Демократ Залуучуудын (SDY) (хуучнаар НАМЗХ) ерөнхийлөгчөөр ажиллаж, МАН-ын удирдах зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байжээ. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ганзориг Тэмүүлэн » Төр.мн |url=http://www.tur.mn/parliament/g-temuulen/ |access-date=2019-11-30 |website=www.tur.mn |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209083020/http://www.tur.mn/parliament/g-temuulen/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Responsible_Mining_Lobby_Group.jpg|thumb|Тэмүүлэн 2016 онд Хариуцлагатай Уул Уурхайн Лобби Бүлгийн зүүний үзэлтнүүдийн нэг.]]
Тэмүүлэн [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Монгол Улсын парламентын сонгуульд]] [[Архангай аймаг|Архангай аймгийг]] төлөөлж [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] сонгогдсон. Тэрээр [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Монгол Улсын парламентын сонгуульд]] дахин сонгогдож, [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Монгол Улсын парламентын сонгуульд]] [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийг]] томсгосон тойргоор төлөөлж, парламентад дараалан гурав дахь удаагаа сонгогдоод байна.

Тэмүүлэн 2022-2024 онд УИХ-ын Төсвийн Байнгын Хорооны даргаар ажиллаж, Улсын төсвийг танах олон алхамууд хийж ба хууль боловсруулж өргөн барисан. Тэрээр 2022 онд байнгын хороонд дэргэдэх Төсвийн тогтвортой байдлийн зөвлөв санначлан байгуулсан. Тус зөвлөл нь Улсын төсвийг хянах үүрэгтэй юм. 2024 онд Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын Байнгын хорооны дарга болж, Монгол Улсын аюулгүй байдал олон улсын харилцаа, гадаад бодлогын чиглэлийг манлайлж яваа нэгэн. Тэрээр мөн парламент хоорондын олон улсын ажиллагаанд оролцож, Монголын парламент болон Европын парламентын хоорондын уулзалтуудад удирдаж байжээ. Тэмүүлэн 2025 онд Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар улиран сонгогдсон. &lt;ref&gt;{{Cite web |last=State Great Khural |first=Mongolian |date=09.07.2025 |title=Temuulen Ganzorig re-elected as Chairman. |url=https://www.parliament.mn/nn/75377/ |access-date=07.03.2026 |website=Mongolian Parliament}}&lt;/ref&gt;

Ганзоригийн Тэмүүлэн 2026 оны 9-р сарын 22-нд Монгол Улсын Хууль зүй Дотоод хэргийн сайдаар томилогдсон.

== Хувийн амьдрал ==
Тэмүүлэн англи, орос хэлтэй. Тэрээр эхнэр, гурван хүүхэдтэй. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ганзоригийн Тэмүүлэн |url=https://www.parliament.mn/cv/201/ |access-date=2019-11-30 |website=Монгол Улсын Их Хурал |language=mn}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

== Лавлагаа ==
{{Reflist}}

{{commonscat}}

[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Архангайнхан]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>g9rdbl2h42hbyu3pwugulm1l78pdw4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>'''Орос–Монголын харилцаа''</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148363</id>
    <revision>
      <id>872144</id>
      <parentid>869635</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T23:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16823" sha1="h3vg8gaisgmsaowsqtewncsc43nxzxk" xml:space="preserve">{{mergeto|Монгол-Оросын харилцаа}}
'''Орос–Монголын харилцаа''' нь Монгол Улс болон Оросын Холбооны Улс хоорондын улс төр, дипломат, эдийн засаг, батлан хамгаалах, боловсрол, соёл, хүмүүнлэгийн харилцааг хамарна. Орчин үеийн хоёр улсын дипломат харилцааны эхлэл нь 1921 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Зөвлөлт Оросын Засгийн газар болон Монголын Ардын Засгийн газар хооронд байгуулсан Найрамдлын харилцаа тогтоох тухай хэлэлцээртэй холбоотой.{{cite web |title=К 95-летию установления дипломатических отношений |url=https://mongolia.mid.ru/ru/bilateral-relations/k_95_letiyu_ustanovleniya_dipotnosheniy/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}}

== Түүх ==

=== Дипломат харилцаа тогтсон нь ===

1921 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Зөвлөлт Орос болон Монголын Ардын Засгийн газар хооронд Найрамдлын харилцаа тогтоох тухай хэлэлцээр байгуулж, хоёр тал дипломат харилцаа тогтоосон байна. ОХУ-ын Гадаад хэргийн яамны мэдээлэлд энэ үйл явдлыг Орос, Монголын орчин үеийн дипломат харилцааны эхлэл гэж тэмдэглэдэг.{{cite web |title=К 95-летию установления дипломатических отношений |url=https://mongolia.mid.ru/ru/bilateral-relations/k_95_letiyu_ustanovleniya_dipotnosheniy/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}}

1921 оны үйл явдлын дараа Зөвлөлт Орос болон Монголын харилцаа улс төр, эдийн засаг, цэрэг, боловсрол, соёлын олон салбарт өргөжсөн. Хоёр орны харилцааны үндсэн гэрээ, эрх зүйн баримт бичгүүдийн жагсаалтад 1921 оны Найрамдлын харилцаа тогтоох тухай хэлэлцээрийг эхний баримт бичгийн нэгээр дурдсан байдаг.{{cite web |title=Основные договорно-правовые акты |url=https://mongolia.mid.ru/ru/bilateral-relations/agreements/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}}

=== Халхын голын байлдаан ===

1939 онд Монголын зүүн хилийн орчимд Япон болон Манж-го улсын хүчнүүд, Монгол болон Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний хооронд Халхын голын байлдаан болсон. Зөвлөлтийн цэргийн хүчийг Георгий Жуков удирдсан бөгөөд байлдаан 1939 оны 5 дугаар сараас 9 дүгээр сар хүртэл үргэлжилсэн байна.{{cite web |title=Battle of Khalkin-Gol |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/khalkin-gol-battle |publisher=Encyclopedia.com |access-date=2026-09-14}}

Халхын голын байлдааны үеэр Монгол болон Зөвлөлтийн цэргийн хүч Японы Квантуны армийн анги нэгтгэлүүдтэй тулалдсан. 1939 оны 8 дугаар сард Жуковын удирдсан Зөвлөлтийн цэрэг томоохон давшилт хийж, Японы хүчийг бут цохисон байна.{{cite web |title=Zhukov, Georgy Konstantinovich |url=https://www.encyclopedia.com/people/history/russian-and-cis-history-biographies/georgy-konstantinovich-zhukov |publisher=Encyclopedia.com |access-date=2026-09-14}}

Халхын голын байлдаан нь Зөвлөлт–Японы зэвсэгт мөргөлдөөний хамгийн томоохон мөргөлдөөнүүдийн нэг байсан бөгөөд Японы цэргийн стратеги, цаашдын Зөвлөлтийн эсрэг ажиллагааны төлөвлөгөөнд нөлөөлсөн гэж түүхийн судалгаанд үздэг.{{cite web |title=Japan Strikes North: How the Battle of Khalkhin Gol Transformed WWII |url=https://www.military.com/daily-news/2019/08/27/japan-strikes-north-how-battle-khalkhin-gol-transformed-wwii.html |publisher=Military.com |date=2019-08-27 |access-date=2026-09-14}}

=== 1990-ээд он ===

Зөвлөлт Холбоот Улс задран унасны дараа Монгол Улс болон ОХУ хоёр улсын харилцааг шинэ эрх зүйн үндэслэлээр үргэлжлүүлсэн. Хоёр улсын харилцааны үндсэн гэрээ, хэлэлцээрүүдийн нэг нь 1993 оны Найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай гэрээ юм.{{cite web |title=Договор о дружественных отношениях и сотрудничестве между Российской Федерацией и Монголией от 20 января 1993 г. |url=https://oldmongolia.mid.ru/k-95-letiu-ustanovlenia-diplomaticeskih-otnosenij/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}}

== Орчин үеийн харилцаа ==

=== Стратегийн түншлэл ===

2019 онд Монгол Улс болон ОХУ-ын хооронд ''Найрсаг харилцаа, иж бүрэн стратегийн түншлэлийн тухай гэрээ'' байгуулсан. Уг гэрээг ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Монгол Улсад айлчлах үеэр байгуулсан бөгөөд хоёр улсын харилцааг урт хугацааны, иж бүрэн стратегийн түншлэлийн түвшинд хөгжүүлэх эрх зүйн үндсийг бэхжүүлсэн.{{cite web |title=Россия и Монголия заключили бессрочный договор о дружественных отношениях и всеобъемлющем стратегическом партнерстве |url=https://ruvek.mid.ru/ru/press-centre/news/rossiya_i_mongoliya_zaklyuchili_bessrochnyy_dogovor_o_druzhestvennykh_otnosheniyakh_i_vseobemlyushchem/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |date=2019-09-03 |access-date=2026-09-14}}{{cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, Оросын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгч В.В.Путин нар утсаар ярив |url=https://president.mn/ |publisher=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2021-12-17 |access-date=2026-09-14}}

Уг гэрээ нь хугацаагүй байгуулсан хоёр талын гэрээний хувьд хоёр улсын харилцааны эрх зүйн суурийг бэхжүүлсэн байна.{{cite web |title=Интервью Посла России И.К.Азизова монгольской газете |url=https://mongolia.mid.ru/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}}

=== Дээд түвшний улс төрийн харилцаа ===

2024 оны 9 дүгээр сарын 3-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Монгол Улсад албан ёсны айлчлал хийж, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхтэй хоёр талын хэлэлцээ хийсэн. Уулзалтын үеэр хоёр орны улс төр, эдийн засаг, хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагаа болон бүс нутгийн асуудлыг хэлэлцсэн байна.{{cite web |title=Российско-монгольские переговоры |url=https://kremlin.ru/events/president/news/74991 |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2024-09-03 |access-date=2026-09-14}}

Мөн айлчлалын үеэр Монгол, Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний Халхын голын байлдаанд байгуулсан ялалтын 85 жилийн ойд зориулсан ёслолын арга хэмжээнд Владимир Путин, Ухнаагийн Хүрэлсүх нар оролцсон.{{cite web |title=Торжественный приём по случаю 85-летия победы на Халхин-Голе |url=https://kremlin.ru/events/president/news/74998 |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2024-09-03 |access-date=2026-09-14}}

Хоёр улсын төрийн тэргүүн нарын хэлэлцээний дараа Владимир Путин, Ухнаагийн Хүрэлсүх нар хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудад мэдэгдэл хийсэн.{{cite web |title=Заявления Владимира Путина и Ухнагийн Хурэлсуха для СМИ |url=https://kremlin.ru/events/president/news/74993 |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2024-09-03 |access-date=2026-09-14}}

2025 оны 5 дугаар сарын 7-нд Москва хотноо Владимир Путин, Ухнаагийн Хүрэлсүх нар хоёр талын уулзалт хийсэн. Уулзалт нь Аугаа эх орны дайны ялалтын 80 жилийн ойг тэмдэглэх арга хэмжээний хүрээнд болсон.{{cite web |title=Meeting with President of Mongolia Ukhnaagiin Khurelsukh |url=https://www.en.kremlin.ru/ |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2025-05-07 |access-date=2026-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260915000554/http://en.kremlin.ru/ |archive-date=2026-09-15 |url-status=dead}}

2025 оны 9 дүгээр сарын 2-нд Бээжин хотноо Монгол Улс, БНХАУ, ОХУ-ын төрийн тэргүүн нарын гурван талт уулзалт болсон. Уулзалтаар гурван улсын эдийн засаг, бүс нутгийн хамтын ажиллагааны асуудлуудыг хэлэлцэж, Монгол, Хятад, Оросын эдийн засгийн коридорын хөтөлбөрийг 2031 он хүртэл сунгах асуудлыг хэлэлцсэн байна.{{cite web |title=Монгол, Хятад, Орос гурван улсын төрийн тэргүүн уулзлаа |url=https://president.mn/34114/ |publisher=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2025-09-02 |access-date=2026-09-14}}

2025 оны 9 дүгээр сарын 4-нд Владивосток хотноо болсон Дорнын эдийн засгийн форумын хүрээнд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Монгол Улсын Ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатартай уулзсан.{{cite web |title=Meeting with Prime Minister of Mongolia Gombojav Zandanshatar |url=https://en.kremlin.ru/ |publisher=ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас |date=2025-09-04 |access-date=2026-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260915000554/http://en.kremlin.ru/ |archive-date=2026-09-15 |url-status=dead}}

== Эдийн засгийн харилцаа ==

Орос Улс нь Монгол Улсын худалдаа, эрчим хүч, тээвэр болон хүнсний бүтээгдэхүүний нийлүүлэлтийн чухал түншүүдийн нэг хэвээр байна. Хоёр улсын эдийн засгийн харилцаанд худалдаа, түлш эрчим хүч, тээвэр, хөдөө аж ахуй, уул уурхай зэрэг салбарууд гол байр суурь эзэлдэг.

2024 онд Орос, Монголын худалдааны эргэлт өмнөх оноос өссөн талаар Оросын тал мэдээлсэн байна. Гэвч худалдааны өсөлтийн хувь болон нийт хэмжээний талаарх тоон мэдээлэл эх сурвалж бүрд ялгаатай тул статистикийн мэдээллийг тухайн улсын албан ёсны гадаад худалдааны мэдээллээр тусад нь шалгах шаардлагатай.{{cite web |title=Монголия |url=https://mid.ru/ru/maps/mn/1938793/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |date=2024-03-15 |access-date=2026-09-14}}

== Евразийн эдийн засгийн холбоо ==

Монгол Улс Евразийн эдийн засгийн холбоо (ЕАЭЗХ)-той худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх чиглэлээр хэлэлцээ хийж ирсэн.

2024 оны 5 дугаар сарын 8-нд ЕАЭЗХ-ны Дээд зөвлөлийн хуралдаанаар Монгол Улстай түр худалдааны хэлэлцээр байгуулах хэлэлцээг албан ёсоор эхлүүлэх саналыг гишүүн орнууд дэмжсэн байна.{{cite web |title=EAEU and Mongolia begin official negotiations on duty-free trade terms |url=https://www.eaeunion.org/?lang=en |publisher=Евразийн эдийн засгийн комисс |date=2024-05-08 |access-date=2026-09-14}}

2025 оны 6 дугаар сарын 27-нд Минск хотноо Евразийн эдийн засгийн холбоо болон түүний гишүүн орнууд, нөгөө талаас Монгол Улсын хооронд Худалдааны түр хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан.{{cite web |title=Interim Trade Agreement between the EAEU and Mongolia |url=https://eec.eaeunion.org/upload/medialibrary/e24/kx6qsabt5s31z84i58jet4ywfnrgcesz/Interim-Trade-Agreement-EAEU_Mongolia.pdf |publisher=Евразийн эдийн засгийн комисс |date=2025-06-27 |access-date=2026-09-14}}

== Хүмүүнлэгийн харилцаа ==

Монгол, Оросын харилцаанд боловсрол, шинжлэх ухаан, соёл, аялал жуулчлал болон иргэд хоорондын харилцаа чухал байр суурь эзэлдэг. Хоёр улсын иргэд харилцан зорчих нөхцөлийг хоёр талын холбогдох гэрээ, хэлэлцээрээр зохицуулдаг.

== 104 жилийн ой ==

2025 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Монгол Улс болон ОХУ дипломат харилцаа тогтоосны 104 жилийн ой тохиосон. Ойн өдөр нь 1921 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Зөвлөлт Орос болон Монголын Ардын Засгийн газар Найрамдлын харилцаа тогтоох тухай хэлэлцээр байгуулсан өдөртэй холбоотой.{{cite web |title=К 95-летию установления дипломатических отношений |url=https://mongolia.mid.ru/ru/bilateral-relations/k_95_letiyu_ustanovleniya_dipotnosheniy/ |publisher=ОХУ-ын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-09-14}}

== Мөн үзэх ==

[[Монгол–Оросын харилцаа]]
[[Оросын түүх]]
[[Монгол Улсын гадаад харилцаа]]
[[Халхын голын байлдаан]]
[[Евразийн эдийн засгийн холбоо]]
[[Монгол–Хятад–Оросын гурван талт хамтын ажиллагаа]]
== Эх сурвалж ==

{{reflist}}

[[Ангилал:Монголын гадаад харилцаа]]
[[Ангилал:Оросын гадаад харилцаа]]
[[Ангилал:Монгол–Оросын харилцаа]]
[[Ангилал:Оросын Холбооны Улс–Монгол Улсын харилцаа]]</text>
      <sha1>h3vg8gaisgmsaowsqtewncsc43nxzxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бандийн Сандавдорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148606</id>
    <revision>
      <id>872196</id>
      <parentid>872119</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T07:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28877" sha1="buqo1rgbxjh55y3k9tkqo9mej8r1ue0" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}
[[Файл:Image 2e108247.jpg|thumb|'''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).]]

== Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос ==

== Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; |Өвөг дээдэс
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464-1517) 
Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449-1510)
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513-1549) 
&lt;small&gt;(Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Ашихай дархан ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зуун)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Түмэндар Дайчин ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зууны төгсгөл)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f0fe; width:50%;&quot; |Баруун шугам: Мижиддорж ноёны угсаа 
(Хотгойдын Алтан ханы салбар)
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fce8e6; width:50%;&quot; |Зүүн шугам: Шадар ван Чингүүнжавын угсаа 
(Дүүрэгч вангийн салбар)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''[[Шолой Увш хунтайж]]''' — Анхны Алтан хан (c. 1567-1627)
# '''Ринчин Лувсан''' — 2 дахь Алтан хан (д. 1696)
# '''Өлзий Хаттанбаатар (Рааш)''' (XVII зууны төгсгөл / XVIII зууны эхэн)
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн)
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны дунд)
# '''Лари засаг''' (х. 1732-1737)
# '''Банди ноён''' (х. 1737-1756)
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]'''  &lt;small&gt;(Цогтой засгийн хошууг захирч засаг суусан хугацаа: 1756–1798)&lt;/small&gt;
# '''Ванчинжав'''
# '''Бунидари'''
# '''Мижиддорж ноён''' 
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''Бадма Далай хунтайж'''
# '''Сууж гүн баатар'''
# '''Бүүвэй бэйл'''
# '''Бэйл Банди''' (х. 1730-1737)
# '''[[Чингүүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]]''' (1710-1757)  &lt;small&gt;(Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт тэмцлийг удирдагч)&lt;/small&gt;
|}

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ==
* '''Бослогын дараах Чин улсын цээрлүүлэлт (Засагт хан аймгийг 5 хуваасан нь):''' Манж Чин улс Чингүүнжавын удирдсан Халхын бослогыг цуст хядлагаар дарсны дараа дахин ийм зохион байгуулалттай тэмцэл гарахаас урьдчилан сэргийлж, бослогын гол цөм, ар тал болсон Хотгойд болон Засагт хан аймгийн ноёдыг маш хатуу шийтгэсэн. Өмнө нь Хотгойд нь Засагт хан аймгийн дотор маш том газар нутаг, олон албат иргэдтэй, цэрэг-улс төрийн бие даасан том нэгдэл байв. Чин улсаас тэдний энэ нэгдсэн хүчийг задлахын тулд уг газар нутаг, албатыг нь 5 салангид хошуу болгон хувааж, тус бүрд нь тусдаа засаг ноён томилон, бие биед нь хяналт тавиулах бүтэц рүү шилжүүлсэн байна. Бослогод ар талаар тусалсан Бандийн Сандавдорж ноёны &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; тусдаа бие даасан нэг хошуу болон хуваагдан үлджээ. Сандавдорж ноён хожим нь өөрийн хошууны газар нутаг, үлдсэн албат ардуудыг Манжийн аймшигт цуст цэвэрлэгээнээс уян хатан, алсын хараатай дипломат бодлогоор хамгаалан авч үлдсэн түүхэн гавьяатай юм.

=== Хоёр &quot;Банди&quot; ноёны түүхэн давхцал ===
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot; /&gt;

== Ашигласан материал ==

* Хотгойд болон халхын ноёдын угийн бичиг, түүхэн сурвалжууд.
* [[Бандийн Сандавдорж]] — Википедиа нэвтэрхий толь.

'''Бандийн Сандавдорж''' (XVIII зуун 1756 — 1798) нь [[Манж Чин улс]]ын эрхшээлийн үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж юм. Тэрээр 1756 оноос 1798 он хүртэл тус хошууг 42 жилийн турш захирахдаа Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараах Манжийн цуст хядлага, цэвэрлэгээнээс өөрийн хошууны газар нутаг, ард иргэд, мал хөрөнгийг уян хатан, алсын хараатай дипломат тактикаар аварч үлдсэн түүхэн гавьяатай зүтгэлтэн билээ.

== Ургийн эх болон 1911 оны тусгаар тогтнолын зүтгэлтнүүдийн ураг төрлийн хэлхээ ==
[[Монгол Улс]] 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Халхын алтан ургийн ноёд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон билээ.&lt;ref name=&quot;1911Хувьсгал&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал&quot;].&lt;/ref&gt; Энэхүү түүхэн хөдөлгөөнийг оройлсон Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] ураг төрөл болон [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] залгамжлагч Цогтой засгийн хошууны ноёдын дээд өвгийн ургийн эх нь Төрийн зангилаа '''[[Мандухай сэцэн хатан]]''' юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

Зөвхөн цусан төрлийн алтан ургийн язгууртнуудыг багтаасан, 1911 оны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний залгамж холбоог харуулсан ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан зураглав
&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                                   │
=== Түүхэн ач холбогдол ===
'''Батмөнх даян хаан болон Мандухай сэцэн хатнаас''' улбаатай энэхүү алтан ургийн цусан төрлийн шугам нь 1756 оны [[Шадар ван Чингүнжав|Чингүнжавын]] бослогоос хойш [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] уян хатан бодлогын үр дүнд Цогтой засгийн хошуунд амжилттай хадгалагдан үлдсэн юм.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу3&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt; Улмаар Сандавдорж ноёны шууд ууган залгамжлалын гуч хүү, алтан ургийн сүүлчийн засаг ноён '''Мижиддорж'''  түүний төрөл алтан ургийн тайж нар нь 1911 оны цагаагчин гахай жилийн Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандахад өөрийн хошууг удирдан, Богд хаант Монгол Улсын засаг захиргаанд нэгдэж, Манж Чин улсын дарлалыг эцэс болгоход түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Угсаа гарвал ба засаг суусан нь ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён '''Бандийн Сандавдорж''' хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464—1517) — Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн Их хаан.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;
# '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг.
# '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.
# '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''[[Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
# '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан.
# '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
# '''Өлзийт хатанбаатар''' (Рааш хатанбаатар) (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E6%89%8E%E8%96%A9%E5%85%8B%E5%9C%96%E6%B1%97%E9%83%A8%E4%B8%AD%E5%8F%B3%E7%BF%BC%E6%9C%AB%E6%AC%A1%E6%97%97 Банди] ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Чингүнжавын бослогын дараах &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot; ба Хошууг аварсан нь ==
1756 онд Шадар ван Чингүнжавын удирдсан зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Хотгойдын ард иргэд, язгууртнуудыг ураг удмаар нь устгах, цээрлүүлэх асар хатуу бодлого баримталсан. Энэхүү эгзэгтэй цаг үед Сандавдорж ноён Чин улсын асар их цэргийн хүчний эсрэг дахин зэвсэг барих нь хошуу нутгийг бүрмөсөн сүйрүүлнэ гэдгийг ухаарч, Манжийн хаанд дагаар орж, хүлцэнгүй байгаагаа илэрхийлсэн &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot;-ийг баримталжээ. Энэ нь Хотгойдынхныг олноор нь хядахаар зэхэж байсан Манжийн хааны уур хилэнг зөөлрүүлсэн байна.

* '''Хошууны бүтцийг авч үлдэв:''' Манж Чин улс Хотгойдынхон дахин нэгдэж босохоос сэргийлж, тэдний засаг захиргааны бүтцийг хүчээр эвдэн дотор нь 5 тусдаа хошуу (Мэргэн гүн, Далай гүн, Ахай бэйс, Цогтой засаг г.м) болгон бутаргасан. Сандавдорж ноён өөрийн ухаалаг дипломат харилцааны хүчээр Цогтой засгийн хошууны үндсэн бүтэц, газар нутаг, албат ардуудыг хэвээр нь хадгалан, өөрөө засаг ноёны ширээндээ үлдэж чадсан байна.
* '''Эдийн засгийн хамгаалалт:''' Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс мал, улааны морьд албадан шаардахад Сандавдорж ноён Чин улсын амбанд байнга &quot;хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон тул алба гүйцэтгэх боломжгүй&quot; гэх мэдүүлэг илгээх замаар хошууны мал сүргийг Чин улсын цэрэгт цөлмүүлэхээс хамгаалж, ард иргэдийг эдийн засгийн бүрэн дампуурлаас хамгаалжээ.

== Бусад тайж, ноёныг хамгаалж аварсан нь ==
Бандийн Сандавдорж ноён Чин улсын ял зэмлэл, хядлагаас бусад хошууны тайж, язгууртныг аварч үлдсэн түүхэн баримтууд байдаг. Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Хотгойд болон Засагт хан аймгийн бусад хошууны Чин улсад эрэн сурвалжлагдаж байсан босуул тайж, ардыг хошуундаа нуун шингээж хамгаалсан:
* '''Уг эхийн бүртгэлийг өөрчилсөн нь:''' Хошууны &quot;Тайж нарын уг эх&quot; (Гэрийн үеийн бичмэл)-ийг дээш мэдүүлэхдээ харь хошууны дүрвэгсдийг өөрийн уугуул тайж нар хэмээн хуурамч бүртгэл үүсгэн авч үлджээ.
* '''Бээжин рүү хамтарсан өргөх бичиг илгээсэн нь:''' Сандавдорж ноён Засагт хан болон Сайн ноён хан аймгийн бусад засаг ноёныг уриалан, Бээжин дэх Төрийг засах яам (Лифаньюань) болон Цяньлун хаанд Хамтарсан өргөх бичиг (Илтгэл хуудас) илгээж, яллагдаж буй зарим тайж нарыг &quot;бослогод өөрийн хүслээр оролцоогүй, Чингүнжавын цэрэгт хүчээр дайчлагдсан&quot; хэмээн батлан даалт гаргаж, амь насыг нь аварч байжээ.
&quot;Да-Цин личао шилу&quot; (大清历朝实录) буюу товчоор &quot;Цин шилу&quot; (清实录 - Чин улсын үнэн магадтай тэмдэглэл) нь Чин улсын үеийн (1644–1912) хаан бүрийн өдөр тутмын зарлиг, төрийн хэрэг, тайлан илтгэлийг он цагийн дарааллаар маш нарийн хөтөлсөн 4400 гаруй боть бүхий хамгийн том албан ёсны түүхийн эх сурвалж юм&quot;Цин шилу&quot; нь Чин улсын өөрийнх нь өнцгөөс бичигдсэн албан ёсны сурвалж юм. '''Сандавдорж''' ноёны &quot;босуулуудыг нуусан уран арга&quot;-ыг шууд магтан бичээгүй нь ойлгомжтой. Харин Монголын түүхчид энэхүү Чин улсын архивын хатуу бүртгэл (Цин шилу) болон Монголын Үндэсний Архивт хадгалагдаж буй хошуу тамгын газрын ургийн бичгүүдийг хооронд нь тулгаж үзсэний үндсэн дээр түүнийг ямар уран аргаар ард иргэдээ хамгаалж үлдсэнийг нь шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр тогтоосон байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Theobald |first=Ulrich |title=Qingshilu 清實錄 (www.chinaknowledge.de) |url=http://www.chinaknowledge.de/Literature/Historiography/qingshilu.html |access-date=2026-09-25 |website=www.chinaknowledge.de |publisher=Ulrich Theobald |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар Сандавдорж ноёны засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>buqo1rgbxjh55y3k9tkqo9mej8r1ue0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872207</id>
      <parentid>872196</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T09:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65056" sha1="0q9lzm45ciknsnwx6ysgfx4aynu8ekd" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}
[[Файл:Image 2e108247.jpg|thumb|'''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).]]

== Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос ==

== Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; |Өвөг дээдэс
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464-1517) 
Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449-1510)
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513-1549) 
&lt;small&gt;(Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Ашихай дархан ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зуун)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Түмэндар Дайчин ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зууны төгсгөл)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f0fe; width:50%;&quot; |Баруун шугам: Мижиддорж ноёны угсаа 
(Хотгойдын Алтан ханы салбар)
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fce8e6; width:50%;&quot; |Зүүн шугам: Шадар ван Чингүүнжавын угсаа 
(Дүүрэгч вангийн салбар)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''[[Шолой Увш хунтайж]]''' — Анхны Алтан хан (c. 1567-1627)
# '''Ринчин Лувсан''' — 2 дахь Алтан хан (д. 1696)
# '''Өлзий Хаттанбаатар (Рааш)''' (XVII зууны төгсгөл / XVIII зууны эхэн)
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн)
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны дунд)
# '''Лари засаг''' (х. 1732-1737)
# '''Банди ноён''' (х. 1737-1756)
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]'''  &lt;small&gt;(Цогтой засгийн хошууг захирч засаг суусан хугацаа: 1756–1798)&lt;/small&gt;
# '''Ванчинжав'''
# '''Бунидари'''
# '''Мижиддорж ноён''' 
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''Бадма Далай хунтайж'''
# '''Сууж гүн баатар'''
# '''Бүүвэй бэйл'''
# '''Бэйл Банди''' (х. 1730-1737)
# '''[[Чингүүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]]''' (1710-1757)  &lt;small&gt;(Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт тэмцлийг удирдагч)&lt;/small&gt;
|}

== '''Угсаа гарвал ба засаг суусан нь''' ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

 '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.

== Бослогыг дэмжиж  ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь ==

====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ======

== Эх сурвалж, нотлох баримтууд ==

=== 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) ===
Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:

: &lt;blockquote&gt;“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.

=== 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):

: &lt;blockquote&gt;“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг.

=== 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд ===

* '''Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958:'''

: Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо &quot;Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан&quot; хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''.

* '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун):'''

: Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг.

== Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''&quot;Да Чин Лү Ли&quot;'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *&quot;Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах&quot;* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ.

Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд:

# '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён.
# '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин.
# '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг.
# '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч.
# '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён.
# '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг).

Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ.

== Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526:

: &lt;blockquote&gt;“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *&quot;Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй&quot;* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ.

* '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар):

: &lt;blockquote&gt;“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ.

=== 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) ===
Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр:

: &lt;blockquote&gt;“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ.

=== 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄

ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe.&quot;''

== Ашигласан материал ==

* Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.
* ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004.
* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京.
* 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二.

== Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь ==
Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *&quot;Хуваан захирах&quot;* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв.

Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ:

# '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд).
# '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан.
# '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу.
# '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу.
# '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг.

Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр &quot;амьд хана&quot; болгон хувиргасан байна.

== Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт ==
Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг:

* '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ.
* '''Улиастай-Каруулын &quot;Цэргийн коридор&quot; болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *&quot;Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон&quot;* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ.

== Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) ===

* '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал):

: &lt;blockquote&gt;“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ.

=== 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba.&quot;''

 &quot;Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ.&quot; 

====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ======

:

=== 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд ===
Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог:

* '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт:

: ''&quot;...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй...&quot;'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ.

* '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *&quot;Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй&quot;* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ.

:

== Нэмэлт ашигласан материал ==

* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* Ш.Нацагдорж. &quot;Монголын феодализмын үндсэн замнал&quot;, Улаанбаатар, 1978.
* 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编.

====== Хоёр &quot;Банди&quot; ноёны түүхэн давхцал ======
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot; /&gt;

== Дүгнэлт ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

# '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд &quot;Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн&quot; хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог.
# '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдоржийн эцэг '''Банди ноён''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, &quot;Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой&quot; гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай.
# '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэлийг '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн хугацаанд '''(1756–1798)''' чадварлаг ашиглаж, өөрийн хошууны нутаг ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;''' гэх мэтчин  хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд, түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэлийн үед Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн засаг барьсан 42 жилийн хугацаанд (1756–1798)өөрийн хошууны нутаг (Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол)-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалан олон арга ухаан гаргаж у *&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;* гэх мэтчилэн дипломат захидал бичин хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж алба татварын мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч байжээ. Тэрээр элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг&quot; захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Ашигласан материал ==

* Хотгойд болон халхын ноёдын угийн бичиг, түүхэн сурвалжууд.
* [[Бандийн Сандавдорж]] — Википедиа нэвтэрхий толь.

'''Бандийн Сандавдорж''' (XVIII зуун 1756 — 1798) нь [[Манж Чин улс]]ын эрхшээлийн үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж юм. Тэрээр 1756 оноос 1798 он хүртэл тус хошууг 42 жилийн турш захирахдаа Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараах Манжийн цуст хядлага, цэвэрлэгээнээс өөрийн хошууны газар нутаг, ард иргэд, мал хөрөнгийг уян хатан, алсын хараатай дипломат тактикаар аварч үлдсэн түүхэн гавьяатай зүтгэлтэн билээ.

== Ургийн эх болон 1911 оны тусгаар тогтнолын зүтгэлтнүүдийн ураг төрлийн хэлхээ ==
[[Монгол Улс]] 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Халхын алтан ургийн ноёд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон билээ.&lt;ref name=&quot;1911Хувьсгал&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал&quot;].&lt;/ref&gt; Энэхүү түүхэн хөдөлгөөнийг оройлсон Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] ураг төрөл болон [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] залгамжлагч Цогтой засгийн хошууны ноёдын дээд өвгийн ургийн эх нь Төрийн зангилаа '''[[Мандухай сэцэн хатан]]''' юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

Зөвхөн цусан төрлийн алтан ургийн язгууртнуудыг багтаасан, 1911 оны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний залгамж холбоог харуулсан ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан зураглав
&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                                   
=== Түүхэн ач холбогдол ===
'''Батмөнх даян хаан болон Мандухай сэцэн хатнаас''' улбаатай энэхүү алтан ургийн цусан төрлийн шугам нь 1756 оны [[Шадар ван Чингүнжав|Чингүнжавын]] бослогоос хойш [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] уян хатан бодлогын үр дүнд Цогтой засгийн хошуунд амжилттай хадгалагдан үлдсэн юм.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу3&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt; Улмаар Сандавдорж ноёны шууд ууган залгамжлалын гуч хүү, алтан ургийн сүүлчийн засаг ноён '''Мижиддорж'''  түүний төрөл алтан ургийн тайж нар нь 1911 оны цагаагчин гахай жилийн Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандахад өөрийн хошууг удирдан, Богд хаант Монгол Улсын засаг захиргаанд нэгдэж, Манж Чин улсын дарлалыг эцэс болгоход түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Угсаа гарвал ба засаг суусан нь ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён '''Бандийн Сандавдорж''' хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464—1517) — Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн Их хаан.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;
# '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг.
# '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.
# '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''[[Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
# '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан.
# '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
# '''Өлзийт хатанбаатар''' (Рааш хатанбаатар) (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E6%89%8E%E8%96%A9%E5%85%8B%E5%9C%96%E6%B1%97%E9%83%A8%E4%B8%AD%E5%8F%B3%E7%BF%BC%E6%9C%AB%E6%AC%A1%E6%97%97 Банди] ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Чингүнжавын бослогын дараах &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot; ба Хошууг аварсан нь ==
1756 онд Шадар ван Чингүнжавын удирдсан зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Хотгойдын ард иргэд, язгууртнуудыг ураг удмаар нь устгах, цээрлүүлэх асар хатуу бодлого баримталсан. Энэхүү эгзэгтэй цаг үед Сандавдорж ноён Чин улсын асар их цэргийн хүчний эсрэг дахин зэвсэг барих нь хошуу нутгийг бүрмөсөн сүйрүүлнэ гэдгийг ухаарч, Манжийн хаанд дагаар орж, хүлцэнгүй байгаагаа илэрхийлсэн &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot;-ийг баримталжээ. Энэ нь Хотгойдынхныг олноор нь хядахаар зэхэж байсан Манжийн хааны уур хилэнг зөөлрүүлсэн байна.

* '''Хошууны бүтцийг авч үлдэв:''' Манж Чин улс Хотгойдынхон дахин нэгдэж босохоос сэргийлж, тэдний засаг захиргааны бүтцийг хүчээр эвдэн дотор нь 5 тусдаа хошуу (Мэргэн гүн, Далай гүн, Ахай бэйс, Цогтой засаг г.м) болгон бутаргасан. Сандавдорж ноён өөрийн ухаалаг дипломат харилцааны хүчээр Цогтой засгийн хошууны үндсэн бүтэц, газар нутаг, албат ардуудыг хэвээр нь хадгалан, өөрөө засаг ноёны ширээндээ үлдэж чадсан байна.
* '''Эдийн засгийн хамгаалалт:''' Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс мал, улааны морьд албадан шаардахад Сандавдорж ноён Чин улсын амбанд байнга &quot;хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон тул алба гүйцэтгэх боломжгүй&quot; гэх мэдүүлэг илгээх замаар хошууны мал сүргийг Чин улсын цэрэгт цөлмүүлэхээс хамгаалж, ард иргэдийг эдийн засгийн бүрэн дампуурлаас хамгаалжээ.

== Бусад тайж, ноёныг хамгаалж аварсан нь ==
Бандийн Сандавдорж ноён Чин улсын ял зэмлэл, хядлагаас бусад хошууны тайж, язгууртныг аварч үлдсэн түүхэн баримтууд байдаг. Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Хотгойд болон Засагт хан аймгийн бусад хошууны Чин улсад эрэн сурвалжлагдаж байсан босуул тайж, ардыг хошуундаа нуун шингээж хамгаалсан:
* '''Уг эхийн бүртгэлийг өөрчилсөн нь:''' Хошууны &quot;Тайж нарын уг эх&quot; (Гэрийн үеийн бичмэл)-ийг дээш мэдүүлэхдээ харь хошууны дүрвэгсдийг өөрийн уугуул тайж нар хэмээн хуурамч бүртгэл үүсгэн авч үлджээ.
* '''Бээжин рүү хамтарсан өргөх бичиг илгээсэн нь:''' Сандавдорж ноён Засагт хан болон Сайн ноён хан аймгийн бусад засаг ноёныг уриалан, Бээжин дэх Төрийг засах яам (Лифаньюань) болон Цяньлун хаанд Хамтарсан өргөх бичиг (Илтгэл хуудас) илгээж, яллагдаж буй зарим тайж нарыг &quot;бослогод өөрийн хүслээр оролцоогүй, Чингүнжавын цэрэгт хүчээр дайчлагдсан&quot; хэмээн батлан даалт гаргаж, амь насыг нь аварч байжээ.
&quot;Да-Цин личао шилу&quot; (大清历朝实录) буюу товчоор &quot;Цин шилу&quot; (清实录 - Чин улсын үнэн магадтай тэмдэглэл) нь Чин улсын үеийн (1644–1912) хаан бүрийн өдөр тутмын зарлиг, төрийн хэрэг, тайлан илтгэлийг он цагийн дарааллаар маш нарийн хөтөлсөн 4400 гаруй боть бүхий хамгийн том албан ёсны түүхийн эх сурвалж юм&quot;Цин шилу&quot; нь Чин улсын өөрийнх нь өнцгөөс бичигдсэн албан ёсны сурвалж юм. '''Сандавдорж''' ноёны &quot;босуулуудыг нуусан уран арга&quot;-ыг шууд магтан бичээгүй нь ойлгомжтой. Харин Монголын түүхчид энэхүү Чин улсын архивын хатуу бүртгэл (Цин шилу) болон Монголын Үндэсний Архивт хадгалагдаж буй хошуу тамгын газрын ургийн бичгүүдийг хооронд нь тулгаж үзсэний үндсэн дээр түүнийг ямар уран аргаар ард иргэдээ хамгаалж үлдсэнийг нь шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр тогтоосон байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Theobald |first=Ulrich |title=Qingshilu 清實錄 (www.chinaknowledge.de) |url=http://www.chinaknowledge.de/Literature/Historiography/qingshilu.html |access-date=2026-09-25 |website=www.chinaknowledge.de |publisher=Ulrich Theobald |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар Сандавдорж ноёны засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>0q9lzm45ciknsnwx6ysgfx4aynu8ekd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872213</id>
      <parentid>872207</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T10:55:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65915" sha1="98a70zv8lo848pyf86poufatrsx7yo4" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}
[[Файл:Image 2e108247.jpg|thumb|'''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).]]

== Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос ==

== Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; |Өвөг дээдэс
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464-1517) 
Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449-1510)
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513-1549) 
&lt;small&gt;(Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Ашихай дархан ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зуун)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Түмэндар Дайчин ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зууны төгсгөл)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f0fe; width:50%;&quot; |Баруун шугам: Мижиддорж ноёны угсаа 
(Хотгойдын Алтан ханы салбар)
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fce8e6; width:50%;&quot; |Зүүн шугам: Шадар ван Чингүүнжавын угсаа 
(Дүүрэгч вангийн салбар)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''[[Шолой Увш хунтайж]]''' — Анхны Алтан хан (c. 1567-1627)
# '''Ринчин Лувсан''' — 2 дахь Алтан хан (д. 1696)
# '''Өлзий Хаттанбаатар (Рааш)''' (XVII зууны төгсгөл / XVIII зууны эхэн)
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн)
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны дунд)
# '''Лари засаг''' (х. 1732-1737)
# '''Банди ноён''' (х. 1737-1756)
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]'''  &lt;small&gt;(Цогтой засгийн хошууг захирч засаг суусан хугацаа: 1756–1798)&lt;/small&gt;
# '''Ванчинжав'''
# '''Бунидари'''
# '''Мижиддорж ноён''' 
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''Бадма Далай хунтайж'''
# '''Сууж гүн баатар'''
# '''Бүүвэй бэйл'''
# '''Бэйл Банди''' (х. 1730-1737)
# '''[[Чингүүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]]''' (1710-1757)  &lt;small&gt;(Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт тэмцлийг удирдагч)&lt;/small&gt;
|}

== '''Угсаа гарвал ба засаг суусан нь''' ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

 '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.

== Бослогыг дэмжиж  ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь ==

====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ======

== Эх сурвалж, нотлох баримтууд ==

=== 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) ===
Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:

: &lt;blockquote&gt;“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.

=== 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):

: &lt;blockquote&gt;“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг.

=== 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд ===

* '''Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958:'''

: Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо &quot;Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан&quot; хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''.

* '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун):'''

: Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг.

== Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''&quot;Да Чин Лү Ли&quot;'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *&quot;Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах&quot;* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ.

Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд:

# '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён.
# '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин.
# '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг.
# '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч.
# '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён.
# '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг).

Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ.

== Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526:

: &lt;blockquote&gt;“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *&quot;Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй&quot;* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ.

* '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар):

: &lt;blockquote&gt;“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ.

=== 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) ===
Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр:

: &lt;blockquote&gt;“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ.

=== 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄

ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe.&quot;''

== Ашигласан материал ==

* Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.
* ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004.
* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京.
* 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二.

== Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь ==
Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *&quot;Хуваан захирах&quot;* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв.

Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ:

# '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд).
# '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан.
# '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу.
# '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу.
# '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг.

Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр &quot;амьд хана&quot; болгон хувиргасан байна.

== Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт ==
Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг:

* '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ.
* '''Улиастай-Каруулын &quot;Цэргийн коридор&quot; болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *&quot;Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон&quot;* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ.

== Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) ===

* '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал):

: &lt;blockquote&gt;“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ.

=== 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba.&quot;''

 &quot;Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ.&quot; 

====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ======

:

=== 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд ===
Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог:

* '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт:

: ''&quot;...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй...&quot;'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ.

* '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *&quot;Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй&quot;* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ.

:

== Нэмэлт ашигласан материал ==

* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* Ш.Нацагдорж. &quot;Монголын феодализмын үндсэн замнал&quot;, Улаанбаатар, 1978.
* 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编.

====== Хоёр &quot;Банди&quot; ноёны түүхэн давхцал ======
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot; /&gt;

== '''&quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;''' ==
Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

* '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан.
* '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2]

'''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүрмөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан =====
Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''&quot;Засаг тайж Бандийн хошуу&quot;''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot; /&gt;

'''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;'''&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;

Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot; /&gt;

* Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг &quot;Чингүнжавын сүрд автсан&quot; хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]
* Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]

Банди  амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл Чин улсын зарлигаар бутлагдан хуваагдсан Хотгойдын урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж, тэднийг нутагшуулах, харийн цэргийн нүднээс далдлах ажлыг хүү Сандавдоржийн хамт зохион байгуулж байгаад насан эцэслэжээ.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot; /&gt;

== Дүгнэлт ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

# '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд &quot;Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн&quot; хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог.
# '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдоржийн эцэг '''Банди ноён''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, &quot;Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой&quot; гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай.
# '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн х ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;''' гэх мэтчин  хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд, түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэлийн үед Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн засаг барьсан 42 жилийн хугацаанд (1756–1798)өөрийн хошууны нутаг (Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол)-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалан олон арга ухаан гаргаж *&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;* гэх мэт чилэн хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж алба татварын мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч байжээ. Тэрээр элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг&quot; захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Ашигласан материал ==

* Хотгойд болон халхын ноёдын угийн бичиг, түүхэн сурвалжууд.
* [[Бандийн Сандавдорж]] — Википедиа нэвтэрхий толь.

'''Бандийн Сандавдорж''' (XVIII зуун 1756 — 1798) нь [[Манж Чин улс]]ын эрхшээлийн үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж юм. Тэрээр 1756 оноос 1798 он хүртэл тус хошууг 42 жилийн турш захирахдаа Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараах Манжийн цуст хядлага, цэвэрлэгээнээс өөрийн хошууны газар нутаг, ард иргэд, мал хөрөнгийг уян хатан, алсын хараатай дипломат тактикаар аварч үлдсэн түүхэн гавьяатай зүтгэлтэн билээ.

== Ургийн эх болон 1911 оны тусгаар тогтнолын зүтгэлтнүүдийн ураг төрлийн хэлхээ ==
[[Монгол Улс]] 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Халхын алтан ургийн ноёд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон билээ.&lt;ref name=&quot;1911Хувьсгал&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал&quot;].&lt;/ref&gt; Энэхүү түүхэн хөдөлгөөнийг оройлсон Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] ураг төрөл болон [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] залгамжлагч Цогтой засгийн хошууны ноёдын дээд өвгийн ургийн эх нь Төрийн зангилаа '''[[Мандухай сэцэн хатан]]''' юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

Зөвхөн цусан төрлийн алтан ургийн язгууртнуудыг багтаасан, 1911 оны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний залгамж холбоог харуулсан ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан зураглав
&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                                   
=== Түүхэн ач холбогдол ===
'''Батмөнх даян хаан болон Мандухай сэцэн хатнаас''' улбаатай энэхүү алтан ургийн цусан төрлийн шугам нь 1756 оны [[Шадар ван Чингүнжав|Чингүнжавын]] бослогоос хойш [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] уян хатан бодлогын үр дүнд Цогтой засгийн хошуунд амжилттай хадгалагдан үлдсэн юм.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу3&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt; Улмаар Сандавдорж ноёны шууд ууган залгамжлалын гуч хүү, алтан ургийн сүүлчийн засаг ноён '''Мижиддорж'''  түүний төрөл алтан ургийн тайж нар нь 1911 оны цагаагчин гахай жилийн Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандахад өөрийн хошууг удирдан, Богд хаант Монгол Улсын засаг захиргаанд нэгдэж, Манж Чин улсын дарлалыг эцэс болгоход түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Угсаа гарвал ба засаг суусан нь ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён '''Бандийн Сандавдорж''' хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464—1517) — Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн Их хаан.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;
# '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг.
# '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.
# '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''[[Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
# '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан.
# '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
# '''Өлзийт хатанбаатар''' (Рааш хатанбаатар) (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E6%89%8E%E8%96%A9%E5%85%8B%E5%9C%96%E6%B1%97%E9%83%A8%E4%B8%AD%E5%8F%B3%E7%BF%BC%E6%9C%AB%E6%AC%A1%E6%97%97 Банди] ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Эх сурвалж}}

== Чингүнжавын бослогын дараах &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot; ба Хошууг аварсан нь ==
1756 онд Шадар ван Чингүнжавын удирдсан зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Хотгойдын ард иргэд, язгууртнуудыг ураг удмаар нь устгах, цээрлүүлэх асар хатуу бодлого баримталсан. Энэхүү эгзэгтэй цаг үед Сандавдорж ноён Чин улсын асар их цэргийн хүчний эсрэг дахин зэвсэг барих нь хошуу нутгийг бүрмөсөн сүйрүүлнэ гэдгийг ухаарч, Манжийн хаанд дагаар орж, хүлцэнгүй байгаагаа илэрхийлсэн &quot;Хүлцэнгүй тактик&quot;-ийг баримталжээ. Энэ нь Хотгойдынхныг олноор нь хядахаар зэхэж байсан Манжийн хааны уур хилэнг зөөлрүүлсэн байна.

* '''Хошууны бүтцийг авч үлдэв:''' Манж Чин улс Хотгойдынхон дахин нэгдэж босохоос сэргийлж, тэдний засаг захиргааны бүтцийг хүчээр эвдэн дотор нь 5 тусдаа хошуу (Мэргэн гүн, Далай гүн, Ахай бэйс, Цогтой засаг г.м) болгон бутаргасан. Сандавдорж ноён өөрийн ухаалаг дипломат харилцааны хүчээр Цогтой засгийн хошууны үндсэн бүтэц, газар нутаг, албат ардуудыг хэвээр нь хадгалан, өөрөө засаг ноёны ширээндээ үлдэж чадсан байна.
* '''Эдийн засгийн хамгаалалт:''' Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс мал, улааны морьд албадан шаардахад Сандавдорж ноён Чин улсын амбанд байнга &quot;хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон тул алба гүйцэтгэх боломжгүй&quot; гэх мэдүүлэг илгээх замаар хошууны мал сүргийг Чин улсын цэрэгт цөлмүүлэхээс хамгаалж, ард иргэдийг эдийн засгийн бүрэн дампуурлаас хамгаалжээ.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>98a70zv8lo848pyf86poufatrsx7yo4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872216</id>
      <parentid>872213</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T11:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67860" sha1="aez0sikecmp2gtz8lw6wjihy08emsoj" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}
[[Файл:Image 2e108247.jpg|thumb|'''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).]]

== Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос ==

== Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; |Өвөг дээдэс
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464-1517) 
Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449-1510)
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513-1549) 
&lt;small&gt;(Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Ашихай дархан ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зуун)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Түмэндар Дайчин ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зууны төгсгөл)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f0fe; width:50%;&quot; |Баруун шугам: Мижиддорж ноёны угсаа 
(Хотгойдын Алтан ханы салбар)
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fce8e6; width:50%;&quot; |Зүүн шугам: Шадар ван Чингүүнжавын угсаа 
(Дүүрэгч вангийн салбар)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''[[Шолой Увш хунтайж]]''' — Анхны Алтан хан (c. 1567-1627)
# '''Ринчин Лувсан''' — 2 дахь Алтан хан (д. 1696)
# '''Өлзий Хаттанбаатар (Рааш)''' (XVII зууны төгсгөл / XVIII зууны эхэн)
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн)
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны дунд)
# '''Лари засаг''' (х. 1732-1737)
# '''Банди ноён''' (х. 1737-1756)
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]'''  &lt;small&gt;(Цогтой засгийн хошууг захирч засаг суусан хугацаа: 1756–1798)&lt;/small&gt;
# '''Ванчинжав'''
# '''Бунидари'''
# '''Мижиддорж ноён''' 
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''Бадма Далай хунтайж'''
# '''Сууж гүн баатар'''
# '''Бүүвэй бэйл'''
# '''Бэйл Банди''' (х. 1730-1737)
# '''[[Чингүүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]]''' (1710-1757)  &lt;small&gt;(Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт тэмцлийг удирдагч)&lt;/small&gt;
|}

== '''Угсаа гарвал ба засаг суусан нь''' ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

 '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.

== Бослогыг дэмжиж  ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь ==

====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ======

== Эх сурвалж, нотлох баримтууд ==

=== 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) ===
Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:

: &lt;blockquote&gt;“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.

=== 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):

: &lt;blockquote&gt;“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг.

=== 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд ===

* '''Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958:'''

: Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо &quot;Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан&quot; хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''.

* '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун):'''

: Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг.

== Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''&quot;Да Чин Лү Ли&quot;'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *&quot;Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах&quot;* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ.

Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд:

# '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён.
# '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин.
# '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг.
# '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч.
# '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён.
# '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг).

Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ.

== Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526:

: &lt;blockquote&gt;“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *&quot;Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй&quot;* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ.

* '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар):

: &lt;blockquote&gt;“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ.

=== 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) ===
Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр:

: &lt;blockquote&gt;“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ.

=== 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄

ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe.&quot;''

== Ашигласан материал ==

* Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.
* ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004.
* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京.
* 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二.

== Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь ==
Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *&quot;Хуваан захирах&quot;* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв.

Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ:

# '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд).
# '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан.
# '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу.
# '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу.
# '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг.

Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр &quot;амьд хана&quot; болгон хувиргасан байна.

== Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт ==
Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг:

* '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ.
* '''Улиастай-Каруулын &quot;Цэргийн коридор&quot; болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *&quot;Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон&quot;* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ.

== Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) ===

* '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал):

: &lt;blockquote&gt;“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ.

=== 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba.&quot;''

 &quot;Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ.&quot; 

====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ======

:

=== 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд ===
Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог:

* '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт:

: ''&quot;...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй...&quot;'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ.

* '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *&quot;Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй&quot;* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ.

:

=== Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь ===
Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, &quot;эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард&quot; (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.&lt;ref name=&quot;Shindev&quot;&gt;Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.&lt;/ref&gt; Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.&lt;ref name=&quot;Natsagdorj1958&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;

==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ====

* '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:&lt;ref name=&quot;Junjichu&quot;&gt;《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Банди, Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ.

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;&quot;...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов...&quot;&lt;/blockquote&gt;

==== Түүхэн гавъяаны мөн чанар ====
Энэхүү баримт нь Бандийн Сандавдорж ноён болон түүний эцэг Банди ноён нарын ямар агуу дипломат тактик хэрэглэж байсныг гэрчилдэг. Тэд нэг талаас Манжийн хаанд Хотгойдуудыг *&quot;чанга шийтгэж, улаанд дайчлан номхотгож, чимээгүй болголоо&quot;* хэмээх хуурамч тайланг илгээж хааны санааг бүрмөсөн амрааж байсан бөгөөд, нөгөө талаас бодит байдал дээр элэг нэгт Хотгойд ахан дүүсээ өөрийн хошууны Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс голын уудам нутагтаа санаа амар, &quot;толгой амгалан&quot; амьдрах боломжийг нь хангаж, Манжийн цэргийн цуст хядлагаас бүрмөсөн халхлан авч үлджээ.

== Хоёр &quot;Банди&quot; ноёны түүхэн давхцал ==
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot; /&gt;

== '''&quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;''' ==
Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

* '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан.
* '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2]

'''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүрмөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан =====
Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''&quot;Засаг тайж Бандийн хошуу&quot;''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot; /&gt;

'''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;'''&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

* Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг &quot;Чингүнжавын сүрд автсан&quot; хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]
* Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]

Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл Чин улсын зарлигаар бутлагдан хуваагдсан Хотгойдын урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж, тэднийг нутагшуулах, харийн цэргийн нүднээс далдлах ажлыг хүү Сандавдоржийн хамт зохион байгуулж байгаад насан эцэслэжээ.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot; /&gt;

== Дүгнэлт ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

# '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд &quot;Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн&quot; хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог.
# '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдоржийн эцэг '''Банди ноён''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, &quot;Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой&quot; гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай.
# '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн х ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;''' гэх мэтчин  хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд, түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэлийн үед Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн засаг барьсан 42 жилийн хугацаанд (1756–1798)өөрийн хошууны нутаг (Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол)-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалан олон арга ухаан гаргаж *&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;* гэх мэт чилэн хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж алба татварын мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч байжээ. Тэрээр элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг&quot; захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Ашигласан материал ==

* Хотгойд болон халхын ноёдын угийн бичиг, түүхэн сурвалжууд.

'''Бандийн Сандавдорж''' (XVIII зуун 1756 — 1798) нь [[Манж Чин улс]]ын эрхшээлийн үеийн Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж юм. Тэрээр 1756 оноос 1798 он хүртэл тус хошууг 42 жилийн турш захирахдаа Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын бослого]] дарагдсаны дараах Манжийн цуст хядлага, цэвэрлэгээнээс өөрийн хошууны газар нутаг, ард иргэд, мал хөрөнгийг уян хатан, алсын хараатай дипломат тактикаар аварч үлдсэн түүхэн гавьяатай зүтгэлтэн билээ.

== Ургийн эх болон 1911 оны тусгаар тогтнолын зүтгэлтнүүдийн ураг төрлийн хэлхээ ==
[[Монгол Улс]] 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад Халхын алтан ургийн ноёд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцсон билээ.&lt;ref name=&quot;1911Хувьсгал&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал&quot;].&lt;/ref&gt; Энэхүү түүхэн хөдөлгөөнийг оройлсон Хотгойдын [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] ураг төрөл болон [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] залгамжлагч Цогтой засгийн хошууны ноёдын дээд өвгийн ургийн эх нь Төрийн зангилаа '''[[Мандухай сэцэн хатан]]''' юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

Зөвхөн цусан төрлийн алтан ургийн язгууртнуудыг багтаасан, 1911 оны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний залгамж холбоог харуулсан ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан зураглав
&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;                                   
=== Түүхэн ач холбогдол ===
'''Батмөнх даян хаан болон Мандухай сэцэн хатнаас''' улбаатай энэхүү алтан ургийн цусан төрлийн шугам нь 1756 оны [[Шадар ван Чингүнжав|Чингүнжавын]] бослогоос хойш [[Бандийн Сандавдорж|Бандийн Сандавдорж ноёны]] уян хатан бодлогын үр дүнд Цогтой засгийн хошуунд амжилттай хадгалагдан үлдсэн юм.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу3&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt; Улмаар Сандавдорж ноёны шууд ууган залгамжлалын гуч хүү, алтан ургийн сүүлчийн засаг ноён '''Мижиддорж'''  түүний төрөл алтан ургийн тайж нар нь 1911 оны цагаагчин гахай жилийн Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандахад өөрийн хошууг удирдан, Богд хаант Монгол Улсын засаг захиргаанд нэгдэж, Манж Чин улсын дарлалыг эцэс болгоход түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Угсаа гарвал ба засаг суусан нь ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

# '''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464—1517) — Монгол улсыг дахин нэгтгэсэн Алтан ургийн Их хаан.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;
# '''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг.
# '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг.
# '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''[[Шолой увш хунтайж]] — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;
# '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан.
# '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;
# '''Өлзийт хатанбаатар''' (Рааш хатанбаатар) (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;'''.
# '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E6%89%8E%E8%96%A9%E5%85%8B%E5%9C%96%E6%B1%97%E9%83%A8%E4%B8%AD%E5%8F%B3%E7%BF%BC%E6%9C%AB%E6%AC%A1%E6%97%97 Банди] ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны '''&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;ууган хүү&lt;/span&gt;''', Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
== Ашигласан материал ==
&lt;references /&gt;

== Нэмэлт ашигласан материал ==

* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* Ш.Нацагдорж. &quot;Монголын феодализмын үндсэн замнал&quot;, Улаанбаатар, 1978.
* 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>aez0sikecmp2gtz8lw6wjihy08emsoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сандавдоржийн Базарваань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148615</id>
    <revision>
      <id>872135</id>
      <parentid>872122</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T16:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54892" sha1="6l3h7u5ec1mx0gc95ys1rzyv3jigpjr" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг классик монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''
'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778-XIX зуун)        Луузан&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;


== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;
== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
=== Түүхэн сурвалж баримт ===

* '''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].
{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6l3h7u5ec1mx0gc95ys1rzyv3jigpjr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872136</id>
      <parentid>872135</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T16:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59954" sha1="tbtizuz400vu92i6p3y39ftrnsfgwtj" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ураг ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсан''' холбогдсон түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt;

Орон нутгийн түүхэн хуучнаар, Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''
'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778-XIX зуун)        Луузан&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;


== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;
== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>tbtizuz400vu92i6p3y39ftrnsfgwtj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872137</id>
      <parentid>872136</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T16:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60889" sha1="skvk5mgjlafxfv2s2zvz5m3vpljf6ey" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ураг ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсан''' холбогдсон түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt;

Орон нутгийн түүхэн хуучнаар, Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба  1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''
'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778-XIX зуун)        Луузан&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

https://lens.usercontent.google.com/banana?agsi=CqwBL2Zvb3RwcmludHMtcHJvZC1zZWFyY2gtbXVsdGltb2RhbC11c2VyLXVwbG9hZHMtZXBoZW1lcmFsLWdhaWEtY2xvbmUvZ2xvYmFsOjowMDAwNTVjZmVjNzAwMjZkOjAwMDAwMTY3OjE6YWQ5NTRkNWY3NTEzOTU4OTowMDAwNTVjZmVjNzAwMjZkOjAwMDAwMmUxMTI0MDMzNjg6MDAwNjVjOGQ3MWE1MTkzZhACGAEiDXRleHQvbWFya2Rvd24qHHdpa2lwZWRpYV9pbXBvcnRfbWF0ZXJpYWwubWQ=

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;
== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>skvk5mgjlafxfv2s2zvz5m3vpljf6ey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872138</id>
      <parentid>872137</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T17:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67919" sha1="cy32cwl5ujjr5lscd3rmxxwfbetrzma" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан танай удмын ясны шүтээн, өвөг дээдсийн нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, танай алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхны шүтэлцээг батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;
== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>cy32cwl5ujjr5lscd3rmxxwfbetrzma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872145</id>
      <parentid>872138</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T23:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* &quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot; */</comment>
      <origin>872145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67921" sha1="eh14n7k2c4nyiviffqa3n9p6jgkkh5w" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, өвөг дээдсийн нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, танай алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхны шүтэлцээг батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;
== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>eh14n7k2c4nyiviffqa3n9p6jgkkh5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872146</id>
      <parentid>872145</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T23:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* &quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot; */</comment>
      <origin>872146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67895" sha1="ptugho7f6ftm06aw5em27egfx0q0idk" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, танай алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхны шүтэлцээг батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;
== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ptugho7f6ftm06aw5em27egfx0q0idk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872147</id>
      <parentid>872146</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T23:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>/* &quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot; */</comment>
      <origin>872147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67916" sha1="8ofvvs5w9il42y0ap9rinxtqzmanwve" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхны шүтэлцээг батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;
== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>8ofvvs5w9il42y0ap9rinxtqzmanwve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872159</id>
      <parentid>872147</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72077" sha1="c19ahxdnvv1xp9pqll53d8og4qt9pzs" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын '''ноёд болон хутагтууд'''улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Сандавдорж ноён байсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён байсан''' '''ба хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== ОЧИРВААНИЙХАН ==

== Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг. ==

== Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4] ==

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;
== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>c19ahxdnvv1xp9pqll53d8og4qt9pzs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872164</id>
      <parentid>872159</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T02:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72078" sha1="m5z1fxk3waqf6eawqiu4qkkjxomgxft" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын '''ноёд болон хутагтууд'''улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Сандавдорж ноён байсан бөгөөд Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён байсан''' '''ба хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;
== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>m5z1fxk3waqf6eawqiu4qkkjxomgxft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872172</id>
      <parentid>872164</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T03:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72033" sha1="3s43mpyu8iwf99499jvj567cbeq5lpp" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;
== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>3s43mpyu8iwf99499jvj567cbeq5lpp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өвөр Монголын Санхүү, эдийн засгийн их сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148700</id>
    <revision>
      <id>872188</id>
      <parentid>872076</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T06:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>872188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4525" sha1="8u0pwc2x0fs3jiwimto43kgv9bs9iwi" xml:space="preserve">'''Өвөр Монголын Санхүү, эдийн засгийн их сургууль''' (хятадаар 内蒙古财经大学, англиар ''Inner Mongolia University of Finance and Economics'') нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны [[Хөх хот|Хөх хотод]] байрладаг, эдийн засаг, менежментийн чиглэлээр дагнан хөгжсөн их сургууль юм. Бакалавр болон магистрын түвшний сургалт явуулдаг.&lt;ref name=&quot;taniltsuulga&quot;&gt;{{Cite web |title=内蒙古财经大学：学校简介 |url=https://yz.chsi.com.cn/sch/schoolInfo--schId-677501,categoryId-677503.dhtml |access-date=2026-09-28 |website=中国研究生招生信息网 |language=zh}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
Тус сургууль 1960 онд Өвөр Монголын санхүү, эдийн засгийн дээд сургууль нэрээр байгуулагджээ. 1962 онд санхүү, худалдааны удирдах ажилтны сургалтын байгууллага, 1965 онд санхүү, худалдааны сургууль болсон. 1979 онд бакалаврын элсэлтээ сэргээж, 1980 онд Өвөр Монголын санхүү, эдийн засгийн дээд сургууль нэрээр дахин байгуулагдсан.&lt;ref name=&quot;taniltsuulga&quot; /&gt;

2000 онд Өвөр Монголын эдийн засгийн удирдлагын боловсон хүчний дээд сургуультай нэгдсэн. Улмаар 2006 онд санхүү, татварын мэргэжлийн сургууль болон үйлдвэрлэл, худалдааны захиргааны сургууль түүнд нэгджээ. 2012 онд БНХАУ-ын Боловсролын яамны зөвшөөрлөөр одоогийн нэрээ авсан.&lt;ref name=&quot;taniltsuulga&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-09-08 |title=他山之石丨内蒙古财经大学：民族财经人才培养60年 |url=https://www.csdp.edu.cn/article/6465.html |access-date=2026-09-28 |website=教育部学校规划建设发展中心 |language=zh}}&lt;/ref&gt;

== Сургалт ==
Эдийн засаг, менежмент нь сургуулийн гол чиглэл юм. Мөн байгалийн ухаан, эрх зүй, инженерчлэл, хүмүүнлэгийн ухааны хөтөлбөрүүдтэй.&lt;ref name=&quot;taniltsuulga&quot; /&gt;

Монгол Улсын Боловсролын яам тус сургуулийг 2024–2025 оны хичээлийн жилийн Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны засгийн газрын тэтгэлэгт хамрагдах сургуулиудын жагсаалтад оруулж, олон улсын эдийн засаг, худалдаа болон аялал жуулчлалын менежментийн хөтөлбөрүүдийг дурдсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024–2025 оны хичээлийн жилээс БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны их, дээд сургуулийн бакалаврын хөтөлбөрт суралцуулах тэтгэлэг зарлагдлаа |url=https://moe.gov.mn/post/155698 |access-date=2026-09-28 |website=Монгол Улсын Боловсролын яам |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Монгол Улстай хамтын ажиллагаа ==
2024 оны аравдугаар сард Монгол Улсын [[Санхүү, эдийн засгийн их сургууль|Санхүү, эдийн засгийн их сургуулийн]] оюутнууд тус сургуулийн урилгаар Хөх хотод богино хугацааны солилцооны хөтөлбөрт оролцжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Өвөр Монголын СЭЗИС-ийн урилгаар Монголын СЭЗИС-ийн бакалаврын хөтөлбөрийн оюутны төлөөлөл БНХАУ-тай танилцах солилцооны хөтөлбөрт амжилттай хамрагдаад ирлээ |url=https://ufe.edu.mn/widgetDetail/1446 |access-date=2026-09-28 |website=Санхүү, эдийн засгийн их сургууль |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://web.archive.org/web/20200206031238/http://www.imufe.edu.cn/ Албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>8u0pwc2x0fs3jiwimto43kgv9bs9iwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цагдаагийн гардан тулаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148718</id>
    <revision>
      <id>872123</id>
      <timestamp>2026-09-28T13:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>B.Batjav</username>
        <id>101548</id>
      </contributor>
      <comment>Шинэ мэдээлэл нэмсэн</comment>
      <origin>872123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4850" sha1="iv4zf7rnxw811wovnorg9nifdh4gzs1" xml:space="preserve">Дэлхийн цагдаагийн гардан тулааны холбоо (World Police  Tactical Combat Federation) нь 2026 онд байгуулагдаж улсын бүртгэлд албан ёсоор бүртгэгдсэн, мэргэжлийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг ашгийн бус төрийн бус байгууллага юм. Тус холбоог Олон улсын Крав Мага холбооны Монгол Улс дахь захирал, Гардан тулааны мэргэжилтэн (G1), Олон улсын сургагч багш, Олон улсын Киокушинкай каратэгийн холбооны гишүүн, хар бүс 2 дан, Олон улсын цагдаагийн холбоо, Олон улсын цагдаагийн академийн холбооны Монгол улс дахь хууль сахиулах салбарын захирал, боловсрол судлалын доктор (Ph.D) '''Батсайхан овогтой [https://www.facebook.com/profile.php?id=61579284221216 Батжав]''' санаачлан үүсгэн байгуулсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Дэлхийн цагдаагийн гардан тулааны холбоо |url=https://policetacticalcombat.com/ |access-date=2026-09-28 |website=policetacticalcombat.com}}&lt;/ref&gt;

“'''Цагдаагийн гардан тулаан''' гэдэг нь хууль сахиулах алба хаагч хуульд заасан чиг үүргээ хэрэгжүүлэх явцад үүссэн аюул, идэвхтэй эсэргүүцэл, халдлагыг таслан зогсоох, довтлогч этгээдийг хяналтдаа авах, баривчлах болон өөрийн, бусдын аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор хууль ёс, зайлшгүй шаардлага, тохирсон хэмжээний зарчимд тулгуурлан хэрэгжүүлэх биеийн хүчний техник, тактикийн мэргэжлийн үйл ажиллагааны цогц мөн.[[Файл:Batjav .B.jpg|alt=Батжавын хөрөг зураг]]

# “&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Дэлхийн цагдаагийн гардан тулааны холбоо |url=https://policetacticalcombat.com/ |access-date=2026-09-28 |website=policetacticalcombat.com}}&lt;/ref&gt;Цагдаагийн гардан тулаан” гэсэн нэр томьёог хэрэглэх зорилго нь хуульд хэрэглэгддэг “биеийн хүч” гэх нэр томьёог өөрчлөх бус, харин түүний мэргэжлийн агуулгыг нэг мөр ойлгуулах, сургалтын агуулгыг системчлэх, спортын болон уламжлалт тулааны ойлголтоос ялган зааглахад оршино. Өөрөөр хэлбэл, “биеийн хүч хэрэглэх” нь эрх зүйн үндэс, харин “цагдаагийн гардан тулаан” нь уг эрх зүйн үндэслэлийг мэргэжлийн ажиллагаанд хэрэгжүүлэх чадварын тогтолцоо юм. Энэхүү ялгалт нь улс орон бүрийн хууль тогтоомжийн онцлогийг хүндэтгэхийн зэрэгцээ цагдаа, хууль сахиулах байгууллагын мэргэжлийн сургалтад хэрэглэж болох нийтлэг ойлголтын суурийг бүрдүүлнэ. Улмаар өөр өөр нэршлээр хөгжиж ирсэн defensive tactics, arrest and control, subject control, officer safety, use-of-force training зэрэг сургалтын чиглэлийг нэг тулааны систем болгон нэгтгэх, тэдгээрийн нийтлэг мэргэжлийн зорилго, зарчим, сургалтын бүрэлдэхүүн, үнэлгээний шалгуурыг уялдуулах боломжийг бүрдүүлнэ. Ийм учраас “Police Tactical Combat / Police Combat — &quot;Цагдаагийн гардан тулаан” гэсэн ойлголтыг олон улсын түвшинд хөгжүүлэх үндсэн зорилго нь шинэ тулааны стиль бий болгох бус, харин цагдаагийн биеийн хүч хэрэглэх эрх зүйн ойлголтыг практик чадвартай холбосон, нийтлэг нэр томьёо, сургалтын стандарт, арга зүй, үнэлгээ, судалгаанд суурилсан мэргэжлийн сургалтын олон улсын тогтолцоог төлөвшүүлэхэд оршино.</text>
      <sha1>iv4zf7rnxw811wovnorg9nifdh4gzs1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872127</id>
      <parentid>872123</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T14:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>B.Batjav</username>
        <id>101548</id>
      </contributor>
      <comment>Нэмэлт өөрчлөлт</comment>
      <origin>872127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4781" sha1="37qgyh5ka0st5e9bh23oh0qnbe99ak0" xml:space="preserve">Дэлхийн цагдаагийн гардан тулааны холбоо (World Police  Tactical Combat Federation) нь 2026 онд байгуулагдаж улсын бүртгэлд албан ёсоор бүртгэгдсэн, мэргэжлийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг ашгийн бус төрийн бус байгууллага юм. Тус холбоог Олон улсын Крав Мага холбооны Монгол Улс дахь захирал, Гардан тулааны мэргэжилтэн (G1), Олон улсын сургагч багш, Олон улсын Киокушинкай каратэгийн холбооны гишүүн, хар бүс 2 дан, Олон улсын цагдаагийн холбоо, Олон улсын цагдаагийн академийн холбооны Монгол улс дахь хууль сахиулах салбарын захирал, боловсрол судлалын доктор (Ph.D) '''Батсайхан овогтой [https://www.facebook.com/profile.php?id=61579284221216 Батжав]''' санаачлан үүсгэн байгуулсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Дэлхийн цагдаагийн гардан тулааны холбоо |url=https://policetacticalcombat.com/ |access-date=2026-09-28 |website=policetacticalcombat.com}}&lt;/ref&gt;

“'''Цагдаагийн гардан тулаан''' гэдэг нь хууль сахиулах алба хаагч хуульд заасан чиг үүргээ хэрэгжүүлэх явцад үүссэн аюул, идэвхтэй эсэргүүцэл, халдлагыг таслан зогсоох, довтлогч этгээдийг хяналтдаа авах, баривчлах болон өөрийн, бусдын аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор хууль ёс, зайлшгүй шаардлага, тохирсон хэмжээний зарчимд тулгуурлан хэрэгжүүлэх биеийн хүчний техник, тактикийн мэргэжлийн үйл ажиллагааны цогц мөн.

# “&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Дэлхийн цагдаагийн гардан тулааны холбоо |url=https://policetacticalcombat.com/ |access-date=2026-09-28 |website=policetacticalcombat.com}}&lt;/ref&gt;Цагдаагийн гардан тулаан” гэсэн нэр томьёог хэрэглэх зорилго нь хуульд хэрэглэгддэг “биеийн хүч” гэх нэр томьёог өөрчлөх бус, харин түүний мэргэжлийн агуулгыг нэг мөр ойлгуулах, сургалтын агуулгыг системчлэх, спортын болон уламжлалт тулааны ойлголтоос ялган зааглахад оршино. Өөрөөр хэлбэл, “биеийн хүч хэрэглэх” нь эрх зүйн үндэс, харин “цагдаагийн гардан тулаан” нь уг эрх зүйн үндэслэлийг мэргэжлийн ажиллагаанд хэрэгжүүлэх чадварын тогтолцоо юм. Энэхүү ялгалт нь улс орон бүрийн хууль тогтоомжийн онцлогийг хүндэтгэхийн зэрэгцээ цагдаа, хууль сахиулах байгууллагын мэргэжлийн сургалтад хэрэглэж болох нийтлэг ойлголтын суурийг бүрдүүлнэ. Улмаар өөр өөр нэршлээр хөгжиж ирсэн defensive tactics, arrest and control, subject control, officer safety, use-of-force training зэрэг сургалтын чиглэлийг нэг тулааны систем болгон нэгтгэх, тэдгээрийн нийтлэг мэргэжлийн зорилго, зарчим, сургалтын бүрэлдэхүүн, үнэлгээний шалгуурыг уялдуулах боломжийг бүрдүүлнэ. Ийм учраас “Police Tactical Combat / Police Combat — &quot;Цагдаагийн гардан тулаан” гэсэн ойлголтыг олон улсын түвшинд хөгжүүлэх үндсэн зорилго нь шинэ тулааны стиль бий болгох бус, харин цагдаагийн биеийн хүч хэрэглэх эрх зүйн ойлголтыг практик чадвартай холбосон, нийтлэг нэр томьёо, сургалтын стандарт, арга зүй, үнэлгээ, судалгаанд суурилсан мэргэжлийн сургалтын олон улсын тогтолцоог төлөвшүүлэхэд оршино.</text>
      <sha1>37qgyh5ka0st5e9bh23oh0qnbe99ak0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мадейра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148719</id>
    <revision>
      <id>872124</id>
      <timestamp>2026-09-28T13:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khasaa89</username>
        <id>107843</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>872124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1150" sha1="jx8eeiadz5s6o6wunnebgmjlv42rcpy" xml:space="preserve">Мадейра (Португал: Ilha da Madeira) нь Атлантын далайн хойд хэсэгт орших Португал улсын өөртөө засах эрхт бүс нутаг болох Мадейра олтригийн хамгийн том, хамгийн их хүн амтай арал юм. Газар зүйн байрлалын хувьд Африк тивийн эрэг орчмоос баруун зүгт 600 гаруй километр, Португалын нийслэл Лиссабон хотоос баруун өмнөд зүгт 1000 орчим километрийн зайд оршдог. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь Фуншал (Funchal) юм.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Miranda |first=Tatiana |last2=Corrêa |first2=Renata |date=2015-12-30 |title=Trabalhando com estatística e dados públicos na escola: o caso do vamos contar- ibge |url=https://doi.org/10.52041/srap.15401 |journal=Advances in Statistics Education: Developments, Experiences, and Assessments IASE Satellite |publisher=International Association for Statistical Education |doi=10.52041/srap.15401}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>jx8eeiadz5s6o6wunnebgmjlv42rcpy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Микеланжело Антониони</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148720</id>
    <revision>
      <id>872132</id>
      <timestamp>2026-09-28T15:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Michelangelo Antonioni Com L10-0197-0003-0001.jpg|thumb|326x326px]] '''Микела́нжело Антонио́ни''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Michelangelo Antonioni''; 1912 оны 9-р сарын 29-нд Италийн Феррара хотод төрсөн — 2007 оны 7-р сарын 30-нд ром хотод нас барсан) — италийн кино найруулагч болон зохиолч, европын сонгод...&quot;</comment>
      <origin>872132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1475" sha1="9jc49xiu3ddmaokvinavqantxtc6d8f" xml:space="preserve">[[Файл:Michelangelo Antonioni Com L10-0197-0003-0001.jpg|thumb|326x326px]]
'''Микела́нжело Антонио́ни''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Michelangelo Antonioni''; 1912 оны 9-р сарын 29-нд Италийн Феррара хотод төрсөн — 2007 оны 7-р сарын 30-нд ром хотод нас барсан) — италийн кино найруулагч болон зохиолч, европын сонгодог зохиолын киноны төлөөлөгч. 

== Бүтээлүүд ==

* 1950 — Нэгэн хайрын намтар / ''Cronaca di un amore''
* 1953 — Цэцэггүй хатагтай / ''La signora senza camelie''
* 1953 — Ялагдагсад / ''I vinti''
* 1955 — Эмэгтэй найзууд / ''Le amiche''
* 1957 — Хашиграан / ''Il grido''
* 1960 — Адал явдал / ''L’avventura''
* 1961 — Шөнө / ''La notte''
* 1962 — Нар хиртэлт / ''L’eclisse''
* 1964 — Улаан цөл / ''Il deserto rosso''
* 1966 — Өсгөсөн зураг / ''Blowup''
* 1970 — Забриски-пойнт / ''Zabriskie Point''
* 1975 — Мэрэгжил: сэтгүүлч / ''Professione: reporter''
* 1981 — Обервальдын нууц / ''Il mistero di Oberwald''
* 1982 — Эмэгтэйг таниулалт / ''Identificazione di una donna''
* 1995 — Үүлний цаана / ''Al di là delle nuvole'' (Вим Вендерсын хамт)</text>
      <sha1>9jc49xiu3ddmaokvinavqantxtc6d8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872133</id>
      <parentid>872132</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T15:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2805" sha1="i6wxw92nxehuc4z15zj32unufzmudvj" xml:space="preserve">[[Файл:Michelangelo Antonioni Com L10-0197-0003-0001.jpg|thumb|326x326px]]
'''Микела́нжело Антонио́ни''' ([[Итали хэл|итали.]] ''Michelangelo Antonioni''; 1912 оны 9-р сарын 29-нд Италийн Феррара хотод төрсөн — 2007 оны 7-р сарын 30-нд ром хотод нас барсан) — италийн кино найруулагч болон зохиолч, европын сонгодог зохиолын киноны төлөөлөгч. 

== Бүтээлүүд ==

* 1950 — Нэгэн хайрын намтар / ''Cronaca di un amore''
* 1953 — Цэцэггүй хатагтай / ''La signora senza camelie''
* 1953 — Ялагдагсад / ''I vinti''
* 1955 — Эмэгтэй найзууд / ''Le amiche''
* 1957 — Хашиграан / ''Il grido''
* 1960 — Адал явдал / ''L’avventura''
* 1961 — Шөнө / ''La notte''
* 1962 — Нар хиртэлт / ''L’eclisse''
* 1964 — Улаан цөл / ''Il deserto rosso''
* 1966 — Өсгөсөн зураг / ''Blowup''
* 1970 — Забриски-пойнт / ''Zabriskie Point''
* 1975 — Мэрэгжил: сэтгүүлч / ''Professione: reporter''
* 1981 — Обервальдын нууц / ''Il mistero di Oberwald''
* 1982 — Эмэгтэйг таниулалт / ''Identificazione di una donna''
* 1995 — Үүлний цаана / ''Al di là delle nuvole'' (Вим Вендерсын хамт)

== Шагналууд ==

* 1955: &quot;Найз охид&quot; киногоороо [[Венецийн кино наадам|Венецийн кино наадмын]] Мөнгөн арслан шагнал хүртсэн.
* 1960: &quot;Адал явдал&quot; киногоороо [[Каннын кино наадам|Каннын кино наадмын]] шүүгчдийн тусгай шагнал хүртсэн.
* 1961: &quot;Шөнө&quot; киногоороо Алтан баавгай, [[Берлиний кино наадам|Берлиний кино наадмын]] Гран при шагнал хүртсэн.
* 1964: [[Венецийн кино наадам|Венецийн кино наадмын]] &quot;Улаан цөл&quot; киноныхоо төлөө Алтан арслан.
* 1967: Каннын кино наадмын &quot;Дэлбэрэлт&quot; киноныхоо төлөө Алтан далдуу модны наадмыг хүртсэн.
* 1982: Каннын кино наадмын 35 жилийн ойг тохиолдуулан эмэгтэй хүнийг тодруулсны төлөө Алтан далдуу модны хүндэт шагнал.
* 1983: Кино урлагт оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж Венецийн кино наадмын &quot;Алтан арслан&quot; шагналыг хүртсэн.</text>
      <sha1>i6wxw92nxehuc4z15zj32unufzmudvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пэппа Гахай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148722</id>
    <revision>
      <id>872141</id>
      <timestamp>2026-09-28T21:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thalles &amp; Théo</username>
        <id>107854</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/155270946|Свинка Пеппа]]&quot;</comment>
      <origin>872141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="dkzk0xn8yuo488y099xetq0hiiixelv" xml:space="preserve">'''Пэппа Гахай''' ({{Lang-en|Peppa Pig}}  бол 5 минутын ангиас бүрдсэн [[Их Британи|Британийн]] хүүхэлдэйн телевизийн цуврал юм.</text>
      <sha1>dkzk0xn8yuo488y099xetq0hiiixelv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадайн-Жараны цөл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148723</id>
    <revision>
      <id>872162</id>
      <timestamp>2026-09-29T02:48:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Бадайн-Жараны цөл''' нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны баруун хойд хэсгийн Алшаа өндөрлөгт орших цөл юм. Цөл нь хуурай, сэрүүн уур амьсгалтай бүсэд байрладаг бөгөөд Хятадын гурван том элсэн бүсийн уулзварт оршдог.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1638 B...&quot;</comment>
      <origin>872162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3683" sha1="dbwabnza30xf7lloocpe7f8z5nyx2xs" xml:space="preserve">'''Бадайн-Жараны цөл''' нь БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны баруун хойд хэсгийн Алшаа өндөрлөгт орших цөл юм. Цөл нь хуурай, сэрүүн уур амьсгалтай бүсэд байрладаг бөгөөд Хятадын гурван том элсэн бүсийн уулзварт оршдог.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1638 Badain Jaran Desert – Towers of Sand and Lakes]. ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн төв.&lt;/ref&gt;

== Газарзүй ==
Бадайн-Жараны цөл нь өндөр, тогтворжсон элсэн манхан, манхан хоорондын нуур, салхины элэгдлээр үүссэн газрын хэлбэрүүдээрээ онцлог. Цөл дэх хамгийн өндөр тогтворжсон манханы харьцангуй өндөр 460 метр хүрдэг. Манхан хоорондын 144 нуурын ус давсжилт, бичил биетний ялгаанаас шалтгаалан олон янзын өнгөтэй харагддаг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

Хуурай, сул элс салхинд хөдөлж резонанс үүсгэхэд дуу гардаг бөгөөд үүнийг «дуулдаг элс» гэж нэрлэдэг. Эдгээр манхан, нуур, салхины нөлөөгөөр тогтсон бусад газрын хэлбэр нь цөлийн өвөрмөц ландшафтыг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

== Байгаль, экологи ==
Хэт хуурай орчинтой хэдий ч цөлд ургамал ургаж, шөнийн идэвхтэй амьтад амьдардаг. Нуурын орчинд өт, нялцгай биетэн, хавч хэлбэртэн болон зарим загас байдаг. Элсэн манхан, нуур, баянбүрд зэрэг орчин харилцан адилгүй тул амьдрах орчны олон төрөл бүрэлджээ.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн төвийн мэдээлснээр нуурыг тэтгэдэг газрын доорх усны эх үүсвэрийг хамгаалах, усны хэт ашиглалтаас сэргийлэх нь байгалийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалахад чухал юм.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

== Дэлхийн өв ==
«Бадайн-Жараны цөл — Элсэн цамхаг ба нуурууд» нэртэй байгалийн өвийг 2024 онд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэсэн. Өвийн үндсэн талбай 726,291.41 га, хамгаалалтын бүс 891,114.36 га талбайтай. Бүртгэлийг байгалийн үзэсгэлэн, гоо зүйн онцгой үнэ цэн болон цөлийн газарзүйн хэлбэрүүдийн хөгжлийг харуулсан жишээ гэсэн хоёр шалгуураар хийжээ.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

Өвийн бүсэд байгалийн нөөц газрын болон бусад хамгаалалтын ангилал үйлчилдэг. Хамгаалалтын төлөвлөгөөнд манхан, нуур, ургамлын мониторинг хийх, орон нутгийн иргэдийг хамгаалалтад оролцуулах, аялал жуулчлалын нөлөөг зохицуулах арга хэмжээ багтдаг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

== Ишлэл ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>dbwabnza30xf7lloocpe7f8z5nyx2xs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хорчины элс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148724</id>
    <revision>
      <id>872163</id>
      <timestamp>2026-09-29T02:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Хорчины элс''' нь Зүүн хойд Хятадын хагас хуурай бүсэд орших элсэн газар юм. Энэ нь Өвөр Монголын зүүн хэсгээс Жилинь, Ляонин мужийн баруун хэсэг хүртэл үргэлжилдэг бөгөөд Хятадын хамгийн том элсэн газар гэж судалгааны өгүүллүүдэд тодорхойлжээ.&lt;ref name=&quot;MDPI&quot;...&quot;</comment>
      <origin>872163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4112" sha1="9mla1wmbygtr5jeqdtlqu7edpbpjsrp" xml:space="preserve">'''Хорчины элс''' нь Зүүн хойд Хятадын хагас хуурай бүсэд орших элсэн газар юм. Энэ нь Өвөр Монголын зүүн хэсгээс Жилинь, Ляонин мужийн баруун хэсэг хүртэл үргэлжилдэг бөгөөд Хятадын хамгийн том элсэн газар гэж судалгааны өгүүллүүдэд тодорхойлжээ.&lt;ref name=&quot;MDPI&quot;&gt;[https://www.mdpi.com/2071-1050/8/4/374 “Analysis of Water Resources in Horqin Sandy Land Using Multisource Data from 2003 to 2010”]. ''Sustainability'', 2016.&lt;/ref&gt;

== Газарзүй ==
Хорчины элс Монголын өндөрлөг ба Зүүн хойд Хятадын тэгш талын зааг орчим байрладаг. Судалгаанд нийт талбайг ойролцоогоор 50,600 км² гэж тооцсон байдаг. Энэ бүс нь Ляохэ мөрний сав газрын аллювийн тэгш тал, голын татам болон элсэн манхан зэрэг газарзүйн хэлбэрийг агуулдаг.&lt;ref name=&quot;MDPI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CGS&quot;&gt;[[doi:10.1007/s11769-018-0951-9|“Characteristics of Sand Dune Pattern and Fluvial-aeolian Interaction in Horqin Sandy Land”]]. ''Chinese Geographical Science'', 2018.&lt;/ref&gt;

Элсэн манхан нь гол мөрний үндсэн голдирол болон цутгалуудын дагуух аллювийн тэгш талд тархсан байдаг. Судалгаагаар манханы хэв шинж баруунаас зүүн тийш, мөн өмнөөс хойш өөрчлөгдөх хандлагатайг тогтоожээ.&lt;ref name=&quot;CGS&quot; /&gt;

== Байгаль орчин ==
Хорчины элс нь хагас хуурай бүсийн эмзэг экосистемд хамаарна. Элсний нүүдэл, газрын доройтол нь бэлчээр, тариалангийн газар, усны нөөцөд нөлөөлдөг тул энэ бүсэд цөлжилттэй тэмцэх, ургамлан бүрхэвчийг сэргээх ажил чухалд тооцогддог.&lt;ref name=&quot;UNCCD&quot;&gt;[https://catalogue.unccd.int/590_a-i5036e.pdf “Combating Desertification in the Horqin Sandy Land through Integrated Afforestation, Inner Mongolia”]. Цөлжилттэй тэмцэх НҮБ-ын конвенц (UNCCD).&lt;/ref&gt;

Нөхөн сэргээлтийн арга хэмжээнд хамгаалалтын зурвас байгуулах, мод тарих, бэлчээрийн ашиглалтыг зохицуулах зэрэг ажил ордог. Гэхдээ мод тарих үр дүн нь тухайн газрын ус, хөрс, уур амьсгалтай уялдах ёстой. Ойн аж ахуйн мэргэжилтнүүд модны нягтрал болон тухайн орчинд тохирох ургамлын сонголтыг судалж байгаа талаар Хятадын Төрийн зөвлөлийн Мэдээллийн алба мэдээлсэн байна.&lt;ref name=&quot;SCIO&quot;&gt;[https://english.scio.gov.cn/m/chinavoices/2024-05/21/content_117201904.htm “Desert restored via grassland protection”]. Хятадын Төрийн зөвлөлийн Мэдээллийн алба, 2024.&lt;/ref&gt;

== Судалгаа, хамгаалал ==
Хорчины элсэн газрын усны нөөц, манханы тогтоц, газрын ашиглалт болон цөлжилтийн өөрчлөлтийг хиймэл дагуулын зураг, газарзүйн мэдээллийн систем болон хээрийн хэмжилт ашиглан судалдаг.&lt;ref name=&quot;MDPI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CGS&quot; /&gt; Тус бүсийн байгаль орчныг хамгаалах бодлогод цөлжилтийг бууруулахын зэрэгцээ бэлчээр, усны нөөцийг зохистой ашиглах асуудал багтдаг.&lt;ref name=&quot;UNCCD&quot; /&gt;

== Ишлэл ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9mla1wmbygtr5jeqdtlqu7edpbpjsrp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:Enkhtur Tsendorj</title>
    <ns>2</ns>
    <id>148725</id>
    <revision>
      <id>872212</id>
      <timestamp>2026-09-29T10:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhtur Tsendorj</username>
        <id>107865</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;== '''Цэндоржийн Энхтөр''' == '''Цэндоржийн Энхтөр''' (1971 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монгол Улсын төгөлдөр хуурч Соёл Урлагийн Их Сургуулийн хүндэт профессор, Соёлын болон Боловсролын тэргүүний ажилтан юм.  == Боловсрол ==  * '''1979–1987 он:''' Улаанбаатар хотын Х...&quot;</comment>
      <origin>872212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16120" sha1="o62ecatc0sp9bdnw7ohig1hhj48jtnq" xml:space="preserve">== '''Цэндоржийн Энхтөр''' ==
'''Цэндоржийн Энхтөр''' (1971 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монгол Улсын төгөлдөр хуурч Соёл Урлагийн Их Сургуулийн хүндэт профессор, Соёлын болон Боловсролын тэргүүний ажилтан юм.

== Боловсрол ==

* '''1979–1987 он:''' Улаанбаатар хотын Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд төгөлдөр хуурын ангид Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцан төгссөн.
* '''1987–1992 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд ОХУ-ын Гавьяат жүжигчин, профессор Т.В.Галицкаягийн удирдлагад суралцсан.
* '''1992–1996 он:''' СУИС-ийн төгөлдөр хуурчийн ангид Монгол Улсын ардын жүжигчин, профессор Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцаж дээд боловсрол эзэмшсэн.
* '''2007 он:''' СУИС-д магистратураа хамгаалж, урлаг судлалын ухааны магистр зэрэг хүртсэн.
* '''2013 оноос:''' Докторантурт суралцаж эхэлсэн.

== Ажлын туршлага ==

* '''1996–2009 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимд төгөлдөр хуурын багш, цөөхүүл хөгжмийн багш, концертмейстерийн ур чадварын багш.
* '''2009–2011 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимийн эрхлэгч.
* '''2011–2019 он:''' СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуулийн (ХУТ) ахлах багш.
* '''2019 оноос:''' СУИС-ийн Сонгодог урлагийн тэнхимд төгөлдөр хуурын ахлах багшаар ажиллаж байна.

== Шагнал, цол тэмдэг ==

* '''2005 он:''' Соёлын тэргүүний ажилтан
* '''2016 он:''' Боловсролын тэргүүний ажилтан

== Уралдаан, тэмцээний амжилт ==

* '''1990 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд зохиогдсон өсвөрийн хөгжимчдийн &quot;Сонгодог соната&quot; хэрхэн чадварлаг тоглох уралдаанд ''1-р байр.''
* '''1994 он:''' Японы Хамамацугийн нэрэмжит олон улсын төгөлдөр хуурчдын II уралдаанд оролцсон.
* '''1996 он:''' С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит Улсын мэргэжлийн хөгжимчдийн уралдаанд ''1-р байр''.
* '''1998 он:''' ОХУ-ын Москва хотод болсон П.И.Чайковскийн нэрэмжит XI дэх олон улсын хөгжмийн уралдаанд оролцсон.
* '''1999 он:''' Новосибирскийн олон улсын төгөлдөр хуурчдын VI наадамд хоршил хөгжмийн төрлөөр дипломоор шагнагдсан.
* '''1999 он:''' Украинд болсон Одессын орчин үеийн төгөлдөр хуурчдын хөгжмийн наадамд оролцсон.
* '''2004 он:''' Ханс Зайделийн сангаас зохион байгуулсан Германы сонгодог зохиолчийн уралдаанд ''1-р байр''.
* '''2013 он:''' Францын Мэриняк (Mérignac) хотод зохиогддог байсан олон улсын төгөлдөр хуурын уралдаанд төгөлдөр хуурын хоршил төрөлд ''1-р байр.''
* '''2015 он:''' А. Г. Бахчиевын нэрэмжит «За роялем вдвоём» (Төгөлдөр хуурын хослол) Бүх Оросын (Олон улсын) уралдаанд ''3-р байр.''

== Уран бүтээл ба тоглолтууд ==
Ц.Энхтөр нь 1992 оноос хойш бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлийн тоглолтуудыг дотоод, гадаадад тогтмол толилуулж ирсэн. Монгол Улсын мэргэжлийн стандарт, дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэх хөтөлбөрийн магадлан итгэмжлэлд төгөлдөр хуур мэргэжлийн хичээлүүдийн хөтөлбөрүүдийг боловсруулах, баталгаажуулах ажилд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн чадварлаг төгөлдөр хуурч, уран бүтээлч-багш юм. Багшлах хугацаанд нээлттэй хичээлүүдийг удаа дараалан удирдан зохион байгуулахдаа гадаадын нэр хүндтэй багш нартай хамтарсан хичээлүүдэд хийсэн нь үр дүнгээ өгч байна. Орчин цагийн мэргэжлийн хөгжим, тэр дундаа сонгодог хөгжмийн хаан хуурын хөгжимдөх ур чадварыг өндөр түвшинд эзэмшин 1992 оноос бие даасан уран бүтээлийн тоглолтуудыг олон нийтэд байнга толилуулж монголын төгөлдөр хуурын тоглоочийн урлагийг эх орондоо төдийгүй гадаад ул орнуудад сурталчлахад гайхам амжилт гаргасан цөөхөн гоцлоочийн нэгд зүй ёсоор тооцогдоно. Дэлхийн нэр хүндтэй концертын танхимууд болох ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн Хөгжмийн Дээд Сургуулийн их, бага танхим, Одессын Филармони, Украин, АНУ-ын Чикаго хотын хөгжмийн их танхим, Япон улсын Токио хотын &quot;Сантори&quot; концертын танхим, Ёкохама хотын төв концертын танхим, ӨМӨЗО-ны Хөх хотын Урлагийн Их Сургууль, Ордос хотын хөгжмийн урлагийн их сургуулийн концертын танхимд тоглосон тоглолтууд нь монголын мэргэжлийн төгөлдөр хуурчдын түвшинг илэрхийлсэн тоглолтууд байлаа. Дотооддоо ардын хувьсгалын 79, 80, 87 жилийн төрийн хүндэтгэлийн тоглолтод ДБЭТ болон Улсын Филармонийн симфони найрал хөгжимтэй хамтран, улсын болон сургуулийн тайлан тоглолтуудад гоцлол, хоршил төрлөөр оролцож гадаадын, монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлүүдийг амжилттай хөгжимдөж толилуулжээ.

=== Онцлох бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлүүд ===

* '''1993 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон.

* '''1996 он''' '''(Улсын Филармони):''' ''Н.Батсуурь'' (хийлч), ''Я.Бадамхатан'' (морин хийлч), ''Ц.Энхтөр'' (төгөлдөр хуурч)

Хөтөлбөр (program): 

# В.А.Моцарт - Трио KV 564 
# Л.В.Бетховен - Соната Оп.17
# Л.В.Бетховен - Соната №3 Оп.12
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3
# С.Франк - Хийл Төгөлдөр хуурын Соната
# И.Брамс - Соната Оп.18

* '''1998 он''' '''(Улсын Филармони):''' 

Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73

* '''2004 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлийн тоглолт. ''Ц.Мөнхболд'' (хийлч), ''Ц.Мөнхбат'' (морин хийлч), ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Хөтөлбөр (program): 

# С.Гончигсумлаа - Оргилуун гурвал
# Г.Цэндорж - Трио
# Х.Билэгжаргал - Трио
# Х.Билэгжаргал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт
# З.Хангал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 2-р концерт

* '''2005 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73 П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концерт
* '''2006 он''' '''(АНУ-ын Иллинойс мужийн Чикаго хот):''' Хөтөлбөр (program): 

# Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49
# Ф.Шопен - Ноктюрн Оп.9 №1,2
# Ф.Шопен - Этюд Оп.10, №12
# Б.Шарав - &quot;Түмний эх&quot; монгол ардын 16 дууны найруулга

* '''2007 он (Хөгжим бүжгийн Коллеж / Монгол Улсын Консерватур):''' Төгөлдөр хуурч СУИС-ийн багш магистр ''Ц.Энхтөр'' &quot;Уран бүтээлийн тоглолт&quot;  Хөтөлбөр (program): 

# Д.Скарлатти Соната K.197, L.147 , K.380, L.115
# Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а
# Ф.Шуберт - Соната Оп.147
# Ф.Шопен - Этюд Оп.25, №7
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен - Вальс  Оп.69, №1
# С.Рахманинов - Этюд-картины Оп.39, №5,7,9 

* '''2012 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Ф.Шопены Скерцо №1, 2, 3, 4, Ноктюрн оп.27 №1, 2 болон П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон.
* '''2013 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Ф.Шуберт (3 дуу оп.906), В.А.Моцарт (2 төгөлдөр хуурын соната К448, Соната К381), С.Рахманинов (6 дуу оп.11), Э.Шабрие (&quot;Мюнхений дурсамж&quot;), Ф.Пуленк (2 төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт, удирдаач Н.Туулайхүү) зэрэг бүтээлүүдийг тоглов.
* '''2015 он (Улсын Филармони):''' Ф.Шуберт (4 гарт зориулсан фантази), К.Дебюсси (&quot;Бяцхан сюит&quot;), Ф.Пуленк (Сонатина).
* '''2017 он (Уран бүтээлийн 20 жилийн ойн тоглолт):''' В.А.Моцарт (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт К414), Ф.Шопен (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1), Э.Григ (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт), С.Прокофьев (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1), З.Хангал (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №2) зэрэг 5 концертыг нэг дор эгшиглүүлсэн.
* '''2019 он:''' Теле концерт – Уран бүтээлийн тоглолт (П.И.Чайковский – &quot;Дөрвөн улирал&quot; цуврал дуунууд оп.37b) болон &quot;Цэндоржийн романсууд&quot; хөгжим яруу найргийн тоглолт.
* '''2022 он (Улсын Филармони):''' В.А.Моцарт (Рондо ля минор К511, Вариаци ре мажор К573), Ф.Шопен (Вальс оп.34 №2, оп.64 №1, ми минор, Экспромт оп.29, оп.66, Ноктюрн ми минор оп.72 №1, Баллад фа мажор оп.38), П.И.Чайковский (&quot;Дөрвөн улирал&quot;).
* '''2024 он (Кавай Концертын Танхим):'''

Хөтөлбөр (program): 

# В.Моцарт - Фантази K.475, Соната K.457
# Ф.Шуберт - Төгөлдөр хуурын гурван зохиол / ''Drei Klavierstücke'', D. 946
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49

* '''2025 он (Кавай Концертын Танхим):'''

Хөтөлбөр (program): 

# В.Моцарт - Рондо K.511
# В.Моцарт - Соната K.332
# Ф.Шуберт - Фантази D.940  (Дөрвөн гарт зориулсан)
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3

* '''2025 он (Соёл Урлагийн Их Сургууль / СУИС ):''' &quot;Аялгуут найраглал&quot; тоглолт.

Хөтөлбөр (program):

# Ф.Шопен - Баллад Оп.38, №2
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49
# Ф.Шопен - Экспромт Оп.29, №1
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3

* '''1993 оноос өнөөг хүртэл''' дэлхийн сонгодог хөгжмийн бүтээлүүд болон орчин цагийн монголын хөгжмийн бүтээлүүдийг өөрийн урын санд оруулсан байдаг. 

Морин хуурч '''''Аюушын'' ''Бат-Эрдэнэ''''' - Хамтарсан тоглолтууд 

Төгөлдөр хуурч '''''Алтансүхийн Энх-Амгалан''''' - Хоршил тоглолтууд

== Багшлах болон шавь нарын амжилт ==
СУИС-д 20 гаруй жил тасралтгүй багшлахдаа олон шавь нарыг бэлтгэж, уралдаан тэмцээнүүдэд амжилттай оролцуулсан.

=== Шавь нарын амжилтаас: ===

* Ф.Шопены 1-р уралдаанд 3-р байр,
* С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит 1, 2-р уралдаанд 2, 3-р байр,
* '''2008 он:''' Монголын С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит төгөлдөр хуурын тэмцээнд 3-р байр,
* '''2009 он:''' Францын төгөлдөр хуурын олон улсын тэмцээнд Н.Анударь 1-р байр,
* '''2009 он:''' Монголын цөөхүүл хөгжимчдийн 1-р уралдаанд 1, 2, 3-р байр (Н.Анударь, А.Энх-Амгалан, Н.Ганчимэг нарын шавь нар),
* '''2016 он:''' Италийн төгөлдөр хуурын олон улсын тэмцээнд оюутан Хүсэл тусгай байр.

СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуульд багшилж буй Б.Оюунбадрах, Б.Нандинсувд, А.Энх-Амгалан зэрэг олон залуу багш, шавь нарыг бэлтгэсэн.</text>
      <sha1>o62ecatc0sp9bdnw7ohig1hhj48jtnq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872214</id>
      <parentid>872212</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T11:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhtur Tsendorj</username>
        <id>107865</id>
      </contributor>
      <origin>872214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16333" sha1="rdll48owo2ukqt01r786o1y6fbo9dad" xml:space="preserve">== '''Цэндоржийн Энхтөр''' ==
'''Цэндоржийн Энхтөр''' (1971 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монгол Улсын төгөлдөр хуурч Соёл Урлагийн Их Сургуулийн хүндэт профессор, Соёлын болон Боловсролын тэргүүний ажилтан юм.

== Боловсрол ==

* '''1979–1987 он:''' Улаанбаатар хотын Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд төгөлдөр хуурын ангид Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцан төгссөн.
* '''1987–1992 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд ОХУ-ын Гавьяат жүжигчин, профессор Т.В.Галицкаягийн удирдлагад суралцсан.
* '''1992–1996 он:''' СУИС-ийн төгөлдөр хуурчийн ангид Монгол Улсын ардын жүжигчин, профессор Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцаж дээд боловсрол эзэмшсэн.
* '''2007 он:''' СУИС-д магистратураа хамгаалж, урлаг судлалын ухааны магистр зэрэг хүртсэн.
* '''2013 оноос:''' Докторантурт суралцаж эхэлсэн.

== Ажлын туршлага ==

* '''1996–2009 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимд төгөлдөр хуурын багш, цөөхүүл хөгжмийн багш, концертмейстерийн ур чадварын багш.
* '''2009–2011 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимийн эрхлэгч.
* '''2011–2019 он:''' СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуулийн (ХУТ) ахлах багш.
* '''2019 оноос:''' СУИС-ийн Сонгодог урлагийн тэнхимд төгөлдөр хуурын ахлах багшаар ажиллаж байна.

== Шагнал, цол тэмдэг ==

* '''2005 он:''' Соёлын тэргүүний ажилтан
* '''2016 он:''' Боловсролын тэргүүний ажилтан

== Уралдаан, тэмцээний амжилт ==

* '''1990 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд зохиогдсон өсвөрийн хөгжимчдийн &quot;Сонгодог соната&quot; хэрхэн чадварлаг тоглох уралдаанд ''1-р байр.''
* '''1994 он:''' Японы Хамамацугийн нэрэмжит олон улсын төгөлдөр хуурчдын II уралдаанд оролцсон.
* '''1996 он:''' С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит Улсын мэргэжлийн хөгжимчдийн уралдаанд ''1-р байр''.
* '''1998 он:''' ОХУ-ын Москва хотод болсон П.И.Чайковскийн нэрэмжит XI дэх олон улсын хөгжмийн уралдаанд оролцсон.
* '''1999 он:''' Новосибирскийн олон улсын төгөлдөр хуурчдын VI наадамд хоршил хөгжмийн төрлөөр дипломоор шагнагдсан.
* '''1999 он:''' Украинд болсон Одессын орчин үеийн төгөлдөр хуурчдын хөгжмийн наадамд оролцсон.
* '''2004 он:''' Ханс Зайделийн сангаас зохион байгуулсан Германы сонгодог зохиолчийн уралдаанд ''1-р байр''.
* '''2013 он:''' Францын Мэриняк (Mérignac) хотод зохиогддог байсан олон улсын төгөлдөр хуурын уралдаанд төгөлдөр хуурын хоршил төрөлд ''1-р байр.''
* '''2015 он:''' А. Г. Бахчиевын нэрэмжит «За роялем вдвоём» (Төгөлдөр хуурын хослол) Бүх Оросын (Олон улсын) уралдаанд ''3-р байр.''

== Уран бүтээл ба тоглолтууд ==
Ц.Энхтөр нь 1992 оноос хойш бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлийн тоглолтуудыг дотоод, гадаадад тогтмол толилуулж ирсэн. Монгол Улсын мэргэжлийн стандарт, дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэх хөтөлбөрийн магадлан итгэмжлэлд төгөлдөр хуур мэргэжлийн хичээлүүдийн хөтөлбөрүүдийг боловсруулах, баталгаажуулах ажилд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн чадварлаг төгөлдөр хуурч, уран бүтээлч-багш юм. Багшлах хугацаанд нээлттэй хичээлүүдийг удаа дараалан удирдан зохион байгуулахдаа гадаадын нэр хүндтэй багш нартай хамтарсан хичээлүүдэд хийсэн нь үр дүнгээ өгч байна. Орчин цагийн мэргэжлийн хөгжим, тэр дундаа сонгодог хөгжмийн хаан хуурын хөгжимдөх ур чадварыг өндөр түвшинд эзэмшин 1992 оноос бие даасан уран бүтээлийн тоглолтуудыг олон нийтэд байнга толилуулж монголын төгөлдөр хуурын тоглоочийн урлагийг эх орондоо төдийгүй гадаад ул орнуудад сурталчлахад гайхам амжилт гаргасан цөөхөн гоцлоочийн нэгд зүй ёсоор тооцогдоно. Дэлхийн нэр хүндтэй концертын танхимууд болох ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн Хөгжмийн Дээд Сургуулийн их, бага танхим, Одессын Филармони, Украин, АНУ-ын Чикаго хотын хөгжмийн их танхим, Япон улсын Токио хотын &quot;Сантори&quot; концертын танхим, Ёкохама хотын төв концертын танхим, ӨМӨЗО-ны Хөх хотын Урлагийн Их Сургууль, Ордос хотын хөгжмийн урлагийн их сургуулийн концертын танхимд тоглосон тоглолтууд нь монголын мэргэжлийн төгөлдөр хуурчдын түвшинг илэрхийлсэн тоглолтууд байлаа. Дотооддоо ардын хувьсгалын 79, 80, 87 жилийн төрийн хүндэтгэлийн тоглолтод ДБЭТ болон Улсын Филармонийн симфони найрал хөгжимтэй хамтран, улсын болон сургуулийн тайлан тоглолтуудад гоцлол, хоршил төрлөөр оролцож гадаадын, монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлүүдийг амжилттай хөгжимдөж толилуулжээ.

Уран бүтээлийн 2 CD цомог хэвлүүлсэн. (2006,2008)

=== Онцлох бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлүүд ===

* '''1993 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон.

* '''1996 он''' '''(Улсын Филармони):''' ''Н.Батсуурь'' (хийлч), ''Я.Бадамхатан'' (морин хийлч), ''Ц.Энхтөр'' (төгөлдөр хуурч)

Хөтөлбөр (program): 

# В.А.Моцарт - Трио KV 564 
# Л.В.Бетховен - Соната Оп.17
# Л.В.Бетховен - Соната №3 Оп.12
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3
# С.Франк - Хийл Төгөлдөр хуурын Соната
# И.Брамс - Соната Оп.18

* '''1998 он''' '''(Улсын Филармони):''' 

Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73

* '''2004 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлийн тоглолт. ''Ц.Мөнхболд'' (хийлч), ''Ц.Мөнхбат'' (морин хийлч), ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Хөтөлбөр (program): 

# С.Гончигсумлаа - Оргилуун гурвал
# Г.Цэндорж - Трио
# Х.Билэгжаргал - Трио
# Х.Билэгжаргал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт
# З.Хангал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 2-р концерт

* '''2005 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73 П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концерт
* '''2006 он''' '''(АНУ-ын Иллинойс мужийн Чикаго хот):''' Хөтөлбөр (program): 

# Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49
# Ф.Шопен - Ноктюрн Оп.9 №1,2
# Ф.Шопен - Этюд Оп.10, №12
# Б.Шарав - &quot;Түмний эх&quot; монгол ардын 16 дууны найруулга

* '''2007 он (Хөгжим бүжгийн Коллеж / Монгол Улсын Консерватур):''' Төгөлдөр хуурч СУИС-ийн багш магистр ''Ц.Энхтөр'' &quot;Уран бүтээлийн тоглолт&quot;  Хөтөлбөр (program): 

# Д.Скарлатти Соната K.197, L.147 , K.380, L.115
# Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а
# Ф.Шуберт - Соната Оп.147
# Ф.Шопен - Этюд Оп.25, №7
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен - Вальс  Оп.69, №1
# С.Рахманинов - Этюд-картины Оп.39, №5,7,9 

* '''2012 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):'''

# Ф.Шопен - Скерцо Оп.20, №1
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.31, №2
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.39, №3
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен -  Ноктюрн оп.9 №1
# Ф.Шопен -  Ноктюрн оп.9 №2
# П.И.Чайковский - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт, Оп.23, №1
* '''2013 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):'''''Н.Туулайхүү'' (удирдаач)

# В.А.Моцарт - 2 төгөлдөр хуурын Соната К448, К381 
# С.Рахманинов - 4 гарт зориулсан төгөлдөр хуурын 6 бүтээл Оп.11
# Э.Шабрие - Мюнхений дурсамж
# Ф.Пуленк - 2 төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт
* '''2015 он (Улсын Филармони):'''

# Ф.Шуберт - 4 гарт зориулсан фантази
# К.Дебюсси - Бяцхан сюит
# Ф.Пуленк - Сонатина
* '''2017 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Уран бүтээлийн 20 жилийн ойн тоглолт. Улсын Филармонийн Симфони найрал хөгжим, Д.Нямдаш (удирдаач)

# В.А.Моцарт - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт К414 ('''Ц.Энхтөр''')
# Ф.Шопен - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1 ('''Б.Золзаяа''')
# Э.Григ - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт ('''М.Хүсэл''') 
# С.Прокофьев - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1 ('''А.Энх-Амгалан''')
# З.Хангал - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №2 ('''Ц.Энхтөр''')

* '''2022 он (Улсын Филармони):''' 

# В.А.Моцарт - Рондо К511
# В.А.Моцарт - Вариаци К573
# Ф.Шопен - Вальс оп.34 №2, Оп.64 №1
# Ф.Шопен - Экспромт Оп.29
# Ф.Шопен - Экспромт Фантази Оп.66 
# Ф.Шопен - Ноктюрн Оп.72 №1
# Ф.Шопен - Баллад Оп.38
# П.И.Чайковский - Дөрвөн улирал Оп.37а

# '''2024 он (Кавай Концертын Танхим):'''

Хөтөлбөр (program): 

# В.Моцарт - Фантази K.475, Соната K.457
# Ф.Шуберт - Төгөлдөр хуурын гурван зохиол / ''Drei Klavierstücke'', D. 946
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49

* '''2025 он (Кавай Концертын Танхим):'''

Хөтөлбөр (program): 

# В.Моцарт - Рондо K.511
# В.Моцарт - Соната K.332
# Ф.Шуберт - Фантази D.940  (Дөрвөн гарт зориулсан)
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3

* '''2025 он (Соёл Урлагийн Их Сургууль / СУИС ):''' &quot;Аялгуут найраглал&quot; тоглолт.

Хөтөлбөр (program):

# Ф.Шопен - Баллад Оп.38, №2
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49
# Ф.Шопен - Экспромт Оп.29, №1
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3

* '''1993 оноос өнөөг хүртэл''' дэлхийн сонгодог хөгжмийн бүтээлүүд болон орчин цагийн монголын хөгжмийн бүтээлүүдийг өөрийн урын санд оруулсан байдаг. 

Морин хуурч '''''Аюушын'' ''Бат-Эрдэнэ''''' - Хамтарсан тоглолтууд 

Төгөлдөр хуурч '''''Алтансүхийн Энх-Амгалан''''' - Хоршил тоглолтууд

== Багшлах болон шавь нарын амжилт ==
СУИС-д 20 гаруй жил тасралтгүй багшлахдаа олон шавь нарыг бэлтгэж, уралдаан тэмцээнүүдэд амжилттай оролцуулсан.

=== Шавь нарын амжилтаас: ===

* Ф.Шопены 1-р уралдаанд 3-р байр,
* С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит 1, 2-р уралдаанд 2, 3-р байр,
* '''2008 он:''' Монголын С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит төгөлдөр хуурын тэмцээнд 3-р байр,
* '''2009 он:''' Францын төгөлдөр хуурын олон улсын тэмцээнд Н.Анударь 1-р байр,
* '''2009 он:''' Монголын цөөхүүл хөгжимчдийн 1-р уралдаанд 1, 2, 3-р байр (Н.Анударь, А.Энх-Амгалан, Н.Ганчимэг нарын шавь нар),
* '''2016 он:''' Италийн төгөлдөр хуурын олон улсын тэмцээнд оюутан Хүсэл тусгай байр.

СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуульд багшилж буй Б.Оюунбадрах, Б.Нандинсувд, А.Энх-Амгалан зэрэг олон залуу багш, шавь нарыг бэлтгэсэн.</text>
      <sha1>rdll48owo2ukqt01r786o1y6fbo9dad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872215</id>
      <parentid>872214</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T11:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhtur Tsendorj</username>
        <id>107865</id>
      </contributor>
      <origin>872215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15232" sha1="9dxh3gzfsob10gc0l3avo1p9i5f2a7e" xml:space="preserve">== '''Цэндоржийн Энхтөр''' ==
'''Цэндоржийн Энхтөр''' (1971 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монгол Улсын төгөлдөр хуурч Соёл Урлагийн Их Сургуулийн хүндэт профессор, Соёлын болон Боловсролын тэргүүний ажилтан юм.

== Боловсрол ==

* '''1979–1987 он:''' Улаанбаатар хотын Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд төгөлдөр хуурын ангид Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцан төгссөн.
* '''1987–1992 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд ОХУ-ын Гавьяат жүжигчин, профессор Т.В.Галицкаягийн удирдлагад суралцсан.
* '''1992–1996 он:''' СУИС-ийн төгөлдөр хуурчийн ангид Монгол Улсын ардын жүжигчин, профессор Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцаж дээд боловсрол эзэмшсэн.
* '''2007 он:''' СУИС-д магистратураа хамгаалж, урлаг судлалын ухааны магистр зэрэг хүртсэн.
* '''2013 оноос:''' Докторантурт суралцаж эхэлсэн.

== Ажлын туршлага ==

* '''1996–2009 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимд төгөлдөр хуурын багш, цөөхүүл хөгжмийн багш, концертмейстерийн ур чадварын багш.
* '''2009–2011 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимийн эрхлэгч.
* '''2011–2019 он:''' СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуулийн (ХУТ) ахлах багш.
* '''2019 оноос:''' СУИС-ийн Сонгодог урлагийн тэнхимд төгөлдөр хуурын ахлах багшаар ажиллаж байна.

== Шагнал, цол тэмдэг ==

* '''2005 он:''' Соёлын тэргүүний ажилтан
* '''2016 он:''' Боловсролын тэргүүний ажилтан

== Уралдаан, тэмцээний амжилт ==

* '''1990 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд зохиогдсон өсвөрийн хөгжимчдийн &quot;Сонгодог соната&quot; хэрхэн чадварлаг тоглох уралдаанд ''1-р байр.''
* '''1994 он:''' Японы Хамамацугийн нэрэмжит олон улсын төгөлдөр хуурчдын II уралдаанд оролцсон.
* '''1996 он:''' С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит Улсын мэргэжлийн хөгжимчдийн уралдаанд ''1-р байр''.
* '''1998 он:''' ОХУ-ын Москва хотод болсон П.И.Чайковскийн нэрэмжит XI дэх олон улсын хөгжмийн уралдаанд оролцсон.
* '''1999 он:''' Новосибирскийн олон улсын төгөлдөр хуурчдын VI наадамд хоршил хөгжмийн төрлөөр дипломоор шагнагдсан.
* '''1999 он:''' Украинд болсон Одессын орчин үеийн төгөлдөр хуурчдын хөгжмийн наадамд оролцсон.
* '''2004 он:''' Ханс Зайделийн сангаас зохион байгуулсан Германы сонгодог зохиолчийн уралдаанд ''1-р байр''.
* '''2013 он:''' Францын Мэриняк (Mérignac) хотод зохиогддог байсан олон улсын төгөлдөр хуурын уралдаанд төгөлдөр хуурын хоршил төрөлд ''1-р байр.''
* '''2015 он:''' А. Г. Бахчиевын нэрэмжит «За роялем вдвоём» (Төгөлдөр хуурын хослол) Бүх Оросын (Олон улсын) уралдаанд ''3-р байр.''

== Уран бүтээл ба тоглолтууд ==
Ц.Энхтөр нь 1992 оноос хойш бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлийн тоглолтуудыг дотоод, гадаадад тогтмол толилуулж ирсэн. Монгол Улсын мэргэжлийн стандарт, дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэх хөтөлбөрийн магадлан итгэмжлэлд төгөлдөр хуур мэргэжлийн хичээлүүдийн хөтөлбөрүүдийг боловсруулах, баталгаажуулах ажилд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн чадварлаг төгөлдөр хуурч, уран бүтээлч-багш юм. Багшлах хугацаанд нээлттэй хичээлүүдийг удаа дараалан удирдан зохион байгуулахдаа гадаадын нэр хүндтэй багш нартай хамтарсан хичээлүүдэд хийсэн нь үр дүнгээ өгч байна. Орчин цагийн мэргэжлийн хөгжим, тэр дундаа сонгодог хөгжмийн хаан хуурын хөгжимдөх ур чадварыг өндөр түвшинд эзэмшин 1992 оноос бие даасан уран бүтээлийн тоглолтуудыг олон нийтэд байнга толилуулж монголын төгөлдөр хуурын тоглоочийн урлагийг эх орондоо төдийгүй гадаад ул орнуудад сурталчлахад гайхам амжилт гаргасан цөөхөн гоцлоочийн нэгд зүй ёсоор тооцогдоно. Дэлхийн нэр хүндтэй концертын танхимууд болох ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн Хөгжмийн Дээд Сургуулийн их, бага танхим, Одессын Филармони, Украин, АНУ-ын Чикаго хотын хөгжмийн их танхим, Япон улсын Токио хотын &quot;Сантори&quot; концертын танхим, Ёкохама хотын төв концертын танхим, ӨМӨЗО-ны Хөх хотын Урлагийн Их Сургууль, Ордос хотын хөгжмийн урлагийн их сургуулийн концертын танхимд тоглосон тоглолтууд нь монголын мэргэжлийн төгөлдөр хуурчдын түвшинг илэрхийлсэн тоглолтууд байлаа. Дотооддоо ардын хувьсгалын 79, 80, 87 жилийн төрийн хүндэтгэлийн тоглолтод ДБЭТ болон Улсын Филармонийн симфони найрал хөгжимтэй хамтран, улсын болон сургуулийн тайлан тоглолтуудад гоцлол, хоршил төрлөөр оролцож гадаадын, монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлүүдийг амжилттай хөгжимдөж толилуулжээ.

Уран бүтээлийн 2 CD цомог хэвлүүлсэн. (2006,2008)

=== Онцлох бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлүүд ===

* '''1993 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон.

* '''1996 он''' '''(Улсын Филармони):''' ''Н.Батсуурь'' (хийлч), ''Я.Бадамхатан'' (морин хийлч), ''Ц.Энхтөр'' (төгөлдөр хуурч)

Хөтөлбөр (program): 

# В.А.Моцарт - Трио KV 564 
# Л.В.Бетховен - Соната Оп.17
# Л.В.Бетховен - Соната №3 Оп.12
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3
# С.Франк - Хийл Төгөлдөр хуурын Соната
# И.Брамс - Соната Оп.18

* '''1998 он''' '''(Улсын Филармони):''' 

Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73

* '''2004 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлийн тоглолт. ''Ц.Мөнхболд'' (хийлч), ''Ц.Мөнхбат'' (морин хийлч), ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Хөтөлбөр (program): 

# С.Гончигсумлаа - Оргилуун гурвал
# Г.Цэндорж - Трио
# Х.Билэгжаргал - Трио
# Х.Билэгжаргал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт
# З.Хангал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 2-р концерт

* '''2005 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73 П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концерт
* '''2006 он''' '''(АНУ-ын Иллинойс мужийн Чикаго хот):''' Хөтөлбөр (program): 

# Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49
# Ф.Шопен - Ноктюрн Оп.9 №1,2
# Ф.Шопен - Этюд Оп.10, №12
# Б.Шарав - &quot;Түмний эх&quot; монгол ардын 16 дууны найруулга

* '''2007 он (Хөгжим бүжгийн Коллеж / Монгол Улсын Консерватур):''' Төгөлдөр хуурч СУИС-ийн багш магистр ''Ц.Энхтөр'' &quot;Уран бүтээлийн тоглолт&quot;  Хөтөлбөр (program): 

# Д.Скарлатти Соната K.197, L.147 , K.380, L.115
# Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а
# Ф.Шуберт - Соната Оп.147
# Ф.Шопен - Этюд Оп.25, №7
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен - Вальс  Оп.69, №1
# С.Рахманинов - Этюд-картины Оп.39, №5,7,9 

* '''2012 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):'''

# Ф.Шопен - Скерцо Оп.20, №1
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.31, №2
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.39, №3
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен -  Ноктюрн оп.9 №1
# Ф.Шопен -  Ноктюрн оп.9 №2
# П.И.Чайковский - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт, Оп.23, №1
* '''2013 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):'''''Н.Туулайхүү'' (удирдаач)

# В.А.Моцарт - 2 төгөлдөр хуурын Соната К448, К381 
# С.Рахманинов - 4 гарт зориулсан төгөлдөр хуурын 6 бүтээл Оп.11
# Э.Шабрие - Мюнхений дурсамж
# Ф.Пуленк - 2 төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт
* '''2015 он (Улсын Филармони):'''

# Ф.Шуберт - 4 гарт зориулсан фантази
# К.Дебюсси - Бяцхан сюит
# Ф.Пуленк - Сонатина
* '''2017 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Уран бүтээлийн 20 жилийн ойн тоглолт. Улсын Филармонийн Симфони найрал хөгжим, Д.Нямдаш (удирдаач)

# В.А.Моцарт - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт К414 ('''Ц.Энхтөр''')
# Ф.Шопен - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1 ('''Б.Золзаяа''')
# Э.Григ - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт ('''М.Хүсэл''') 
# С.Прокофьев - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1 ('''А.Энх-Амгалан''')
# З.Хангал - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №2 ('''Ц.Энхтөр''')

* '''2022 он (Улсын Филармони):''' 

# В.А.Моцарт - Рондо К511
# В.А.Моцарт - Вариаци К573
# Ф.Шопен - Вальс оп.34 №2, Оп.64 №1
# Ф.Шопен - Экспромт Оп.29
# Ф.Шопен - Экспромт Фантази Оп.66 
# Ф.Шопен - Ноктюрн Оп.72 №1
# Ф.Шопен - Баллад Оп.38
# П.И.Чайковский - Дөрвөн улирал Оп.37а

# '''2024 он (Кавай Концертын Танхим):'''

Хөтөлбөр (program): 

# В.Моцарт - Фантази K.475, Соната K.457
# Ф.Шуберт - Төгөлдөр хуурын гурван зохиол / ''Drei Klavierstücke'', D. 946
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49

* '''2025 он (Кавай Концертын Танхим):'''

Хөтөлбөр (program): 

# В.Моцарт - Рондо K.511
# В.Моцарт - Соната K.332
# Ф.Шуберт - Фантази D.940  (Дөрвөн гарт зориулсан)
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3

* '''2025 он (Соёл Урлагийн Их Сургууль / СУИС ):''' &quot;Аялгуут найраглал&quot; тоглолт.

Хөтөлбөр (program):

# Ф.Шопен - Баллад Оп.38, №2
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49
# Ф.Шопен - Экспромт Оп.29, №1
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3

* '''1993 оноос өнөөг хүртэл''' дэлхийн сонгодог хөгжмийн бүтээлүүд болон орчин цагийн монголын хөгжмийн бүтээлүүдийг өөрийн урын санд оруулсан байдаг. 

Морин хуурч '''''Аюушын'' ''Бат-Эрдэнэ''''' - Хамтарсан тоглолтууд 

Төгөлдөр хуурч '''''Алтансүхийн Энх-Амгалан''''' - Хоршил тоглолтууд

== Багшлах болон шавь нарын амжилт ==
СУИС-д 20 гаруй жил тасралтгүй багшлахдаа олон шавь нарыг бэлтгэж, уралдаан тэмцээнүүдэд амжилттай оролцуулсан.</text>
      <sha1>9dxh3gzfsob10gc0l3avo1p9i5f2a7e</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>