Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7785</id>
    <revision>
      <id>872282</id>
      <parentid>866490</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4123" sha1="tfjxf0j9qnvx1yfylimfym9103w7t9t" xml:space="preserve">'''Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо''' нь Төв Хорооны Бүгд Хурлуудын хооронд намын ажлыг удирддаг дээд эрхт байгууллага байжээ. Төв Хорооны Бүгд Хурлаас 7-9 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулдаг ба улс орны хэмжээний чухал асуудлуудыг шийдвэрлэдэг. Улс Төрийн Товчоог 3 орлогч гишүүнтэйгээр сонгодог. [[1990 он]]ы 3-р сарын 9-нд УТТ бүрэн бүрэлдэхүүнээр огцорсон. Улс Төрийн Товчооны гишүүн асан Г. Сүрэнжав, Д. Дамба, С. Жалан-Аажав, С. Төмөр-Очир, Д. Цэнд нар хэлмэгдэж байжээ. 

МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн Товчоог 1940-1984 он хүртэл [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю. Цэдэнбал]], 1984-1990 он хүртэл [[Жамбын Батмөнх|Ж. Батмөнх]] нар толгойлж байв. Одоо [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д Улс Төрийн Товчооны үүргийг МАН-ын [[Удирдах зөвлөл]] гүйцэтгэж байна.

==Улс төрийн Товчооны гишүүд==
*[[Хорлоогийн Чойбалсан]] ([[1940]].[[11 сарын 21]]-[[1953]].[[1 сарын 26]])
*[[Сүхбаатарын Янжмаа|Нэмэндэйн Янжмаа]] ([[1940]].[[11 сарын 21]]-[[1949]].[[2 сарын 18]]) 
*[[Гончигийн Бумцэнд]]   ([[1940]].[[11 сарын 21]]-[[1953]].[[2 сарын 10]])  
*[[Чимэддоржийн Сүрэнжав]] ([[1945]].[[7 сарын 26]]-[[1959]].[[12 сарын 3]]) 
*[[Дашийн Дамба]]  ([[1945]].[[7 сарын 26]]-[[1959]].[[12 сарын 3]]) 
*[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]  ([[1940]].[[11 сарын 21]]-[[1984]].[[8 сарын 7]]) 
*Н.Лхамсүрэн 1940

*[[Дамдинжавын Майдар]] ([[1961]].[[1 сарын 6]]-[[1984]].[[8 сарын 7]]) 
*[[Дэмчигийн Моломжамц]] ([[1961]].[[1 сарын 6]]-[[1990]].[[3 сарын 9]]) 
*[[Түмэнбаярын Рагчаа]]  ([[1981]].[[12 сарын 20]]-[[1990]].[[3 сарын 9]]) 
*[[Д.Гомбожав]]  ([[1975]].[[3 сарын 24]]-[[1990]].[[3 сарын 9]]) 
*[[Нямжавын Лувсанравдан|Н.Лувсанравдан]] ([[1975]].[[3 сарын 24]]-[[1990]].[[3 сарын 9]])
*[[Сономын Лувсангомбо]] ([[1981]].[[12 сарын 20]]-[[1990]].[[3 сарын 9]]) 
*[[Жамбын Батмөнх]]     ([[1974]].[[1 сарын 11]]-[[1990]].[[3 сарын 9]])
*[[Жамсрангийн Самбуу]]    ([[1953]].[[2 сарын 16]]-[[1972]].[[1 сарын 8]]) 
*[[Нямын Жагварал]] ([[1975]].[[3 сарын 24]]-[[1990]].[[3 сарын 9]])
*[[Лувсанцэрэнгийн Цэнд]] ([[1961]].[[1 сарын 6]]-[[1964]].[[11 сарын 10]])
*[[Дарамын Төмөр-Очир]]  ([[1961]].[[1 сарын 6]]-[[1962]].[[3 сарын 2]])
*[[Бат-Очирын Алтангэрэл]] ([[1979]].[[2 сарын 9]]-[[1990]].[[3 сарын 9]])
*[[Думаагийн Содном]]      ([[1984]].[[8 сарын 3]]-[[1990]].[[3 сарын 9]]) 
*[[Цэрэндашийн Намсрай]]  ([[1984]].[[8 сарын 3]]-[[1990]].[[3 сарын 9]]) 
*[[Бадрахын Ламзав]]      ([[1965]].[[4 сарын 23]]-[[1966]].[[8 сарын 9]])
*[[Цэрэнпилийн Балхаажав]] ([[1984]].[[8 сарын 3]]-[[1990]].[[3 сарын 9]])
*[[Бугын Дэжид]]       ([[1974]].[[5 сарын 28]]-[[1990]].[[3 сарын 9]])
*[[Сампилын Жалан-Аажав]] ([[1979]].[[2 сарын 9]]-[[1983]].[[6 сарын 30]]
* [[Базарын Ширэндэв]]

[[Ангилал:Монгол Ардын Нам|Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын улс төр]]</text>
      <sha1>tfjxf0j9qnvx1yfylimfym9103w7t9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серена Уильямс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9028</id>
    <revision>
      <id>872255</id>
      <parentid>872143</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11699" sha1="oy36j2zzjql2twvx69xhm13ic4c2emd" xml:space="preserve">{{short description|Америкийн теннисчин (1981 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс теннисчин
| name                          = Серена Уильямс
| fullname                      = Серена Жамека Уильямс
| image                         = Serena-Smiling-2020.png
| image_upright                 = .8
| caption                       = Уильямс [[2020 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|2020 оны АНУ-ын нээлттэйд]]
| country                       = {{USA}}
| residence                     = [[Палм Бич Гарденс, Флорида]], АНУ&lt;ref name=profile&gt;{{WTA|id=230234&lt;!-- was 9044 --&gt;|name=Serena Williams}}&lt;/ref&gt;
| birth_date                    = {{birth date and age|1981|9|26}}
| birth_place                   = [[Сагино, Мичиган]], АНУ
| height                        = {{convert|1.75|m}}&lt;ref name=profile/&gt;
| turnedpro                     = 1995 оны 10 сар
| retired                       = 2022–2026
| plays                         = Баруун гар (хоёр гараар арын цохилт)
| careerprizemoney              = [[Америк доллар|US$]]94,816,730&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf.|title=wtatennis.com|date=2019-04-29|access-date=2026-09-27|archive-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325162206/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf.|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| website                       = {{URL|https://www.serenawilliams.com}}
| singlesrecord                 = {{теннисийн амжилт|won=858|lost=156}}
| singlestitles                 = 73 (ерөнхий чансаанд 5-р байр)
| highestsinglesranking         = [[ЭТХ-ны чансааны нэгдүгээрт бичигдэж байсан эмэгтэй теннисчдийн жагсаалт|'''1''']] (2002 оны 7 сарын 8)
| currentsinglesranking         = 1221 (2026 оны 8 сарын 31)
| AustralianOpenresult          = '''А''' ([[2003 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2003]], [[2005 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2005]], [[2007 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2007]], [[2009 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2009]], [[2010 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2010]], [[2015 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2015]], [[2017 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2017]])
| FrenchOpenresult              = '''А''' ([[2002 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2002]], [[2013 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2013]], [[2015 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2015]])
| Wimbledonresult               = '''А''' ([[2002 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2002]], [[2003 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2003]], [[2009 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2009]], [[2010 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2010]], [[2012 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2012]], [[2015 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2015]], [[2016 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2016]])
| USOpenresult                  = '''А''' ([[1999 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1999]], [[2002 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2002]], [[2008 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2008]], [[2012 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2012]], [[2013 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2013]], [[2014 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2014]])
| Othertournaments              = yes
| GrandSlamCupresult            = '''А''' ([[Их Дуулгын Цом#Эмэгтэй 3|1999]])
| Olympicsresult                = '''А''' ([[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2012]])
| WTAChampionshipsresult        = '''А''' (2001, 2009, 2012, 2013, 2014)
| doublesrecord                 = {{теннисийн амжилт|won=193|lost=35}}
| doublestitles                 = 23
| highestdoublesranking         = [[ЭТХ-ны хосын төрлийн чансааг тэргүүлж байсан теннисчдийн жагсаалт|'''1''']] (2010 оны 6 сарын 21)
| currentdoublesranking         = 579 (2026 оны 8 сарын 31)
| AustralianOpenDoublesresult   = '''А''' ([[2001 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2001]], [[2003 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2003]], [[2009 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2009]], [[2010 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2010]])
| FrenchOpenDoublesresult       = '''А''' ([[1999 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|1999]], [[2010 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2010]])
| WimbledonDoublesresult        = '''А''' ([[2000 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2000]], [[2002 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2002]], [[2008 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2008]], [[2009 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2009]], [[2012 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2012]], [[2016 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2016]])
| USOpenDoublesresult           = '''А''' ([[1999 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|1999]], [[2009 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2009]])
| OthertournamentsDoubles       = yes
| OlympicsDoublesresult         = '''А''' ([[Теннис 2000 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|2000]], [[Теннис 2008 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|2008]], [[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|2012]])
| WTAChampionshipsDoublesresult = SF (2009)
| Mixed                         = yes
| mixedrecord                   = 27–4 (87.1%)
| AustralianOpenMixedresult     = F ([[1999 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1999]])
| FrenchOpenMixedresult         = F ([[1998 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1998]])
| WimbledonMixedresult          = '''А''' ([[1998 оны Вимблдоны АШТ – Холимог хос|1998]])
| USOpenMixedresult             = '''А''' ([[1998 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1998]])
| Team                          = yes
| FedCupresult                  = '''А''' ([[1999 оны Холбооны Цом|1999]]), 17–3
| HopmanCupresult               = '''А''' ([[2003 оны Хопманы Цом|2003]], [[2008 оны Хопманы Цом|2008]])
| medaltemplates-expand         = yes
| medaltemplates                = 
{{МедальСпорт|Эмэгтэйчүүдийн [[теннис]]}}
{{МедальУлс|{{USA}}}}
{{МедальТэмцээн|[[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}}
{{МедальАлт | [[2000 оны Зуны Олимп|2000 Сидней]] | [[Теннис 2000 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|Хос]]}}
{{МедальАлт | [[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]] | [[Теннис 2008 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|Хос]]}}
{{МедальАлт | [[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]] | [[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн  ганцаарчилсан|Ганцаарчилсан]]}}
{{МедальАлт | [[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]] | [[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|Хос]]}}
| module                        = {{Инфобокс хүн
|embed = yes
|signature = SerenaWilliamsSignature.png
}}
}}

'''Серена Жэймка Уильямс''' ({{Lang-en|Serena Jameka Williams}}; 1981 оны есдүгээр сарын 26-нд төрсөн) нь [[АНУ]]-ын теннисчин эмэгтэй. 12 удаа [[Гранд Слэм (теннис)|Гранд Слэмийн]] ганцаарчилсан төрлийн аварга болж байсан бөгөөд [[Сиднейн олимп|Сидней]] болон [[Бээжингийн олимп]]уудад теннисний эмэгтэйчүүдийн хосолсон төрөлд алтан медаль хүртэж байсан. Тэрбээр дэлхийд бас нэгт жагсаж байсан өөр нэг эмэгтэй теннисчин [[Венус Уильямс]]ын дүү юм. Эгч дүү Уильямс нар [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Флорида]] муж улсын [[Палм Бич Гарденс]]эд Серенагийн сүйт хархүү рэп дуучин/продюсер М.Вайтын хамт амьдардаг. 


{{DEFAULTSORT:Уильямс, Серена}}
[[Ангилал:АНУ-ын теннисчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Теннисний олимпын аварга]]
[[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>oy36j2zzjql2twvx69xhm13ic4c2emd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872256</id>
      <parentid>872255</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Enkhsaihan2005 moved page [[Серена Виллиамс]] to [[Серена Уильямс]]</comment>
      <origin>872255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11699" sha1="oy36j2zzjql2twvx69xhm13ic4c2emd" xml:space="preserve">{{short description|Америкийн теннисчин (1981 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс теннисчин
| name                          = Серена Уильямс
| fullname                      = Серена Жамека Уильямс
| image                         = Serena-Smiling-2020.png
| image_upright                 = .8
| caption                       = Уильямс [[2020 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|2020 оны АНУ-ын нээлттэйд]]
| country                       = {{USA}}
| residence                     = [[Палм Бич Гарденс, Флорида]], АНУ&lt;ref name=profile&gt;{{WTA|id=230234&lt;!-- was 9044 --&gt;|name=Serena Williams}}&lt;/ref&gt;
| birth_date                    = {{birth date and age|1981|9|26}}
| birth_place                   = [[Сагино, Мичиган]], АНУ
| height                        = {{convert|1.75|m}}&lt;ref name=profile/&gt;
| turnedpro                     = 1995 оны 10 сар
| retired                       = 2022–2026
| plays                         = Баруун гар (хоёр гараар арын цохилт)
| careerprizemoney              = [[Америк доллар|US$]]94,816,730&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf.|title=wtatennis.com|date=2019-04-29|access-date=2026-09-27|archive-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325162206/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf.|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| website                       = {{URL|https://www.serenawilliams.com}}
| singlesrecord                 = {{теннисийн амжилт|won=858|lost=156}}
| singlestitles                 = 73 (ерөнхий чансаанд 5-р байр)
| highestsinglesranking         = [[ЭТХ-ны чансааны нэгдүгээрт бичигдэж байсан эмэгтэй теннисчдийн жагсаалт|'''1''']] (2002 оны 7 сарын 8)
| currentsinglesranking         = 1221 (2026 оны 8 сарын 31)
| AustralianOpenresult          = '''А''' ([[2003 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2003]], [[2005 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2005]], [[2007 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2007]], [[2009 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2009]], [[2010 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2010]], [[2015 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2015]], [[2017 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2017]])
| FrenchOpenresult              = '''А''' ([[2002 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2002]], [[2013 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2013]], [[2015 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2015]])
| Wimbledonresult               = '''А''' ([[2002 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2002]], [[2003 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2003]], [[2009 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2009]], [[2010 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2010]], [[2012 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2012]], [[2015 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2015]], [[2016 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2016]])
| USOpenresult                  = '''А''' ([[1999 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1999]], [[2002 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2002]], [[2008 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2008]], [[2012 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2012]], [[2013 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2013]], [[2014 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2014]])
| Othertournaments              = yes
| GrandSlamCupresult            = '''А''' ([[Их Дуулгын Цом#Эмэгтэй 3|1999]])
| Olympicsresult                = '''А''' ([[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2012]])
| WTAChampionshipsresult        = '''А''' (2001, 2009, 2012, 2013, 2014)
| doublesrecord                 = {{теннисийн амжилт|won=193|lost=35}}
| doublestitles                 = 23
| highestdoublesranking         = [[ЭТХ-ны хосын төрлийн чансааг тэргүүлж байсан теннисчдийн жагсаалт|'''1''']] (2010 оны 6 сарын 21)
| currentdoublesranking         = 579 (2026 оны 8 сарын 31)
| AustralianOpenDoublesresult   = '''А''' ([[2001 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2001]], [[2003 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2003]], [[2009 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2009]], [[2010 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2010]])
| FrenchOpenDoublesresult       = '''А''' ([[1999 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|1999]], [[2010 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2010]])
| WimbledonDoublesresult        = '''А''' ([[2000 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2000]], [[2002 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2002]], [[2008 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2008]], [[2009 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2009]], [[2012 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2012]], [[2016 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2016]])
| USOpenDoublesresult           = '''А''' ([[1999 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|1999]], [[2009 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2009]])
| OthertournamentsDoubles       = yes
| OlympicsDoublesresult         = '''А''' ([[Теннис 2000 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|2000]], [[Теннис 2008 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|2008]], [[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|2012]])
| WTAChampionshipsDoublesresult = SF (2009)
| Mixed                         = yes
| mixedrecord                   = 27–4 (87.1%)
| AustralianOpenMixedresult     = F ([[1999 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1999]])
| FrenchOpenMixedresult         = F ([[1998 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1998]])
| WimbledonMixedresult          = '''А''' ([[1998 оны Вимблдоны АШТ – Холимог хос|1998]])
| USOpenMixedresult             = '''А''' ([[1998 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1998]])
| Team                          = yes
| FedCupresult                  = '''А''' ([[1999 оны Холбооны Цом|1999]]), 17–3
| HopmanCupresult               = '''А''' ([[2003 оны Хопманы Цом|2003]], [[2008 оны Хопманы Цом|2008]])
| medaltemplates-expand         = yes
| medaltemplates                = 
{{МедальСпорт|Эмэгтэйчүүдийн [[теннис]]}}
{{МедальУлс|{{USA}}}}
{{МедальТэмцээн|[[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}}
{{МедальАлт | [[2000 оны Зуны Олимп|2000 Сидней]] | [[Теннис 2000 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|Хос]]}}
{{МедальАлт | [[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]] | [[Теннис 2008 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|Хос]]}}
{{МедальАлт | [[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]] | [[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн  ганцаарчилсан|Ганцаарчилсан]]}}
{{МедальАлт | [[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]] | [[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|Хос]]}}
| module                        = {{Инфобокс хүн
|embed = yes
|signature = SerenaWilliamsSignature.png
}}
}}

'''Серена Жэймка Уильямс''' ({{Lang-en|Serena Jameka Williams}}; 1981 оны есдүгээр сарын 26-нд төрсөн) нь [[АНУ]]-ын теннисчин эмэгтэй. 12 удаа [[Гранд Слэм (теннис)|Гранд Слэмийн]] ганцаарчилсан төрлийн аварга болж байсан бөгөөд [[Сиднейн олимп|Сидней]] болон [[Бээжингийн олимп]]уудад теннисний эмэгтэйчүүдийн хосолсон төрөлд алтан медаль хүртэж байсан. Тэрбээр дэлхийд бас нэгт жагсаж байсан өөр нэг эмэгтэй теннисчин [[Венус Уильямс]]ын дүү юм. Эгч дүү Уильямс нар [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Флорида]] муж улсын [[Палм Бич Гарденс]]эд Серенагийн сүйт хархүү рэп дуучин/продюсер М.Вайтын хамт амьдардаг. 


{{DEFAULTSORT:Уильямс, Серена}}
[[Ангилал:АНУ-ын теннисчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Теннисний олимпын аварга]]
[[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>oy36j2zzjql2twvx69xhm13ic4c2emd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рожер Федерер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9029</id>
    <revision>
      <id>872260</id>
      <parentid>743762</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14663" sha1="asbnmk5k9qcvyhvddpkldv39597pr7z" xml:space="preserve">{{short description|Swiss tennis player (born 1981)}}
{{Инфобокс теннисчин
| name                        = Рожер Федерер
| image                       = Roger Federer 2015 (cropped).jpg
| caption                     = Федерер 2015 онд
| image_upright                 = .8
| country                     = {{flagu|Швейцар}}
| residence                   = [[Вальбелла, Вац/Обервац|Вальбелла]], Швейцар
| birth_date                  = {{birth date and age|1981|08|08}}
| birth_place                 = [[Базель]], Швейцар
| height                      = {{convert|1.85|m|ftin|0|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Player profile – Roger Federer|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx|publisher=[[Мэргэжлийн Теннисчдийн Холбоо|ATP World Tour]]|access-date=2026-09-29|archive-date=2010-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205171516/http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| turnedpro                   = 1998
| retired                     = 2022 оны 9 сарын 23
| plays                       = Баруун гар (нэг гараар арын цохилт)
| careerprizemoney            = [[Америк доллар|US$]]130,594,339&lt;ref name=&quot;career-prize-money-leaders&quot;&gt;{{cite web|title=ATP Prize Money Leaders |url=https://www.protennislive.com/posting/ramr/career_prize.pdf |access-date=2026-09-29 |archive-date=2025-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251230094617/https://www.protennislive.com/posting/ramr/career_prize.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| tennishofyear               = 2026 (''[https://www.tennisfame.com/roger-federer хуудас]'')
| singlesrecord               = 1251–275 (82%)
| singlestitles               = 103 (2-т)
| highestsinglesranking       = [[МТХ-ны чансааны нэгдүгээрт бичигдэж байсан ганцаарчилсан төрлийн теннисчдийн жагсаалт|'''1-т''']] (2004 оны 2 сарын 2)
| AustralianOpenresult        = '''А''' ([[2004 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2004]], [[2006 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2006]], [[2007 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2007]], [[2010 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2010]], [[2017 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2017]], [[2018 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2018]])
| FrenchOpenresult            = '''А''' ([[2009 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2009]])
| Wimbledonresult             = '''А''' ([[2003 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2003]], [[2004 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2004]], [[2005 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2005]], [[2006 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2006]], [[2007 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2007]], [[2009 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2009]], [[2012 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2012]], [[2017 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2017]])
| USOpenresult                = '''А''' ([[2004 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2004]], [[2005 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2005]], [[2006 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2006]], [[2007 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2007]], [[2008 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2008]])
| Othertournaments            = yes
| Olympicsresult              = F ([[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2012]])
| MastersCupresult            = 
| doublesrecord               = 131–93 (58.5%)
| doublestitles               = 8
| AustralianOpenDoublesresult = 3R ([[2003 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2003]])
| FrenchOpenDoublesresult     = 1R ([[2000 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2000]])
| WimbledonDoublesresult      = QF ([[2000 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн хос|2000]])
| USOpenDoublesresult         = 3R ([[2002 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2002]])
| OthertournamentsDoubles     = yes
| OlympicsDoublesresult       = '''А''' ([[Теннис 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хос|2008]])
| highestdoublesranking       = 24-т (2003 оны 6 сарын 9)
| Team                        = yes
| HopmanCupresult             = '''А''' ([[2001 оны Хопманы Цом|2001]], [[2018 оны Хопманы Цом|2018]], [[2019 Hopman Cup|2019]])
| DavisCupresult              = '''А''' ([[2014 оны Дэвисийн цом|2014]])
| website                     = {{URL|rogerfederer.com}}
| medaltemplates-title        = Медалийн хураангуй
| medaltemplates-expand       = yes
| medaltemplates              =
{{Медаль|Улс|{{SUI}}}}
{{Медаль|Спорт|[[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын наадам]]}}
{{МедальАлт|[[2008 оны Зуны Олимп|2008 Бээжин]]|[[Теннис 2008 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хос|Хос]]}}
{{МедальМөнгө|[[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]]|[[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|Ганцаарчилсан]]}}
| module                      = {{Инфобокс хүн|embed=yes|signature=Roger Federer Signature 2013.svg}}
}}

'''Рожер Федерер''' ({{Lang-de|Roger Federer}}; [[1981]] оны наймдугаар сарын 8-нд [[Швейцар]]ын [[Базель]] хотод төрсөн) нь одоогоор дэлхийд нэгт жагсаж байгаа Швейцарын мэргэжлийн теннисчин юм. 

Тэрбээр 2004 оны хоёрдугаар сарын 2-ноос 2008 оны наймдугаар сарын 18-ныг хүртэл дэлхийн хамгийн шилдэг теннисчин байсан. Олон мэргэжилтэн Федерерийг бүх үеийн хамгийн шилдэг теннисчин гэж үздэг. Тэрбээр ганцаарчилсан төрлөөр Их Дуулгын 15 тэмцээнд аваргалсан нь 14 түрүүтэй Пит Сампрасын дараа л орох амжилт байсан бол 2009 оны Францын нээлттэй тэмцээн, Уимблдон 2009-д тус тус аваргалж их дуулгын 14, 15 дах цомоо авсанаар агуу Пит Сампрасын амжилтыг эвдлээ. Амжилтаас нь дурдвал [[Австралийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Австралийн нээлттэй тэмцээнд]] 4 удаа (2004, 2006, 2007, 2010), [[Уимблдон]]д 6 удаа (2003-2007, 2009), [[АНУ-ын нээлттэй тэмцээн (теннис)|АНУ-ын нээлттэй тэмцээнд]] 5 удаа (2004-2008) тус тус аваргалж байсан. 2007 онд тэрбээр Бёрн Боргийн тогтоосон байсан Вимблдонд хамгийн олон удаа дараалж аварга болсон амжилтыг давтсан. Тэрбээр [[Францын нээлттэй тэмцээн (теннис)|Францын нээлттэй тэмцээнд]] 2006-2008 онд 3 удаа шигшээ тоглолтод шалгарч үлдэж байсан хэдий ч түрүүлж чадаагүй байсан бол ийнхүү 2009 оны аваргын цомыг авсанаар их дуулгын 4 тэмцээнээс бүгдээс нь аваргын цом авсан 6 дахь тамирчин боллоо. Федерерийн төрөлх хэл нь [[Швейцарийн герман хэл]] бөгөөд [[англи хэл|англи]], [[герман хэл|герман]], [[франц хэл|франц]] хэлээр чөлөөтэй ярьдаг. Тэрбээр бас [[швед хэл|швед]], [[итали хэл]] гадарладаг. 2009 оны 2-р сарын 17-ны байдлаар тэрээр тэмцээний шагналаас нийт $45,318,757 олсон нь бүх үеийн теннисчдийн дунд хамгийн өндөр үзүүлэлт болж байна. 

== Их Дуулгын тэмцээний үзүүлэлт ==
Энэ хүснэгтэд Федерерийн [[Их Дуулга (теннис)|Их Дуулгын]] тэмцээнд эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан төрөлд хэрхэн оролцож ирснийг харуулж байна.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; width = 60%;
!width=10%| Он
!width=20%| [[Австралийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Австралийн нээлттэй]]
!width=20%| [[Францын нээлттэй тэмцээн (теннис)|Францын нээлттэй]]
!width=20%| [[Уимблдон (теннис)|Уимблдон]]
!width=20%| [[АНУ-ын нээлттэй тэмцээн (теннис)|АНУ-ын нээлттэй]]
|-
| 1999
| Шалгараагүй
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 1
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 1
| Шалгараагүй
|-
| 2000
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 3
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 4
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 1
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 3
|-
| 2001
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 3
|style=&quot;background:#ffebcd;&quot;| 1/4 шигшээ
|style=&quot;background:#ffebcd;&quot;| 1/4 шигшээ
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 4
|-
| 2002
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 4
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 1
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 1
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 4
|-
| 2003
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 4
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 1
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 4
|-
| 2004
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|style=&quot;background:#afeeee;&quot;| Шат 3
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|-
|2005
|style=&quot;background:yellow;&quot;| Хагас шигшээ
|style=&quot;background:yellow;&quot;| Хагас шигшээ
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|-
|2006
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;| Шигшээ
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|-
|2007
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;| Шигшээ
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|-
|2008
|style=&quot;background:yellow;&quot;| Хагас шигшээ
|style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;| Шигшээ
|style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;| Шигшээ
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|-
|2009
|style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;| Шигшээ
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|style=&quot;background:#D8BFD8;&quot;| Шигшээ
|-
|2010
|style=&quot;background:#00ff00;&quot;| '''Аварга'''
|style=&quot;background:#ffebcd;&quot;| 1/4 шигшээ
|style=&quot;background:#ffebcd;&quot;| 1/4 шигшээ
|style=&quot;background:yellow;&quot;| Хагас шигшээ
|}

== Цахим холбоос ==
{{commons|Roger Federer|Рожер Федерер}}
* [http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/F324.aspx Мэргэжлийн Теннисчдын Холбоо дахь холбоос]
* [http://www.itftennis.com/mens/players/player.asp?player=10019424 Олон Улсын Теннисчдын Холбоо дахь холбоос]
* [http://www.rogerfederer.com/ Roger Federer.com - Албан ёсны сайт]
* [https://web.archive.org/web/20130127091017/http://www.rogerfedererfoundation.org/en.html Рожер Федерер Сан]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Федерер, Рожер}}
{{Оны дэлхийн шилдэг тамирчин}}
[[Ангилал:Дэлхийн теннисчдийн чансааг тэргүүлэгч]]
[[Ангилал:НҮБ-ын Хүүхдийн Сангийн тусгай элч]]
[[Ангилал:Теннисний дэлхийн аварга]]
[[Ангилал:Теннисний олимпын аварга]]
[[Ангилал:Швейцарын теннисчин]]
[[Ангилал:Швейцарын олимпын аварга]]
[[Ангилал:Швейцарын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Базель Их Сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Швейцарын оны шилдэг тамирчин]]
[[Ангилал:Швейцарчууд]]
[[Ангилал:1981 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>asbnmk5k9qcvyhvddpkldv39597pr7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9257</id>
    <revision>
      <id>872262</id>
      <parentid>871264</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T03:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>872262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28582" sha1="8krvhg2ezroktgpywcn87p2i5fy0421" xml:space="preserve">{{Инфобокс зэвсэгт хүчин
| name               = Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин
| native_name        = 
| image              = Mongolian Armed forces emblem.svg{{!}}150px
| alt                = 
| caption            = Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний сүлд
| image2             = General banner of the Mongolian Armed forces.svg{{!}}200px
| alt2               = 
| caption2           = Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний далбаа
| motto              =
| founded            = {{Start date and age|df=yes|1921}}
| current_form       = {{Start date and age|df=yes|1990}}
| disbanded          =
| branches           = {{unbulletedlist|{{army|Монгол}}|{{air force|Монгол}}|{{Flagicon image|Flag of the Construction and Engineering Force of the Mongolian Armed Forces.svg}} [[Барилга-Инженерийн цэрэг]]|[[Кибер аюулгүй байдал|Кибер Аюулгүй байдлын цэрэг]]|[[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Тусгай хүчний цэрэг|Тусгай хүчин]]}}
| headquarters       = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]]
| flying_hours       =
| website            = {{URL|http://mod.gov.mn/}}
&lt;!-- Leadership --&gt;
| commander-in-chief = {{Flagicon image|State emblem of Mongolia.svg}} [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
| commander-in-chief_title = [[Ерөнхий командлагч]]
| chief minister     =
| chief minister_title =
| minister           = {{Flagicon image|Emblem of the Ministry of Defence of Mongolia.svg}} [[Дамбын Батлут]]
| minister_title     = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан ​​​​хамгаалахын сайд]]
| commander          =  {{Flagicon image|General staff of Mongolian Armed forces emblem.svg}} [[Дэслэгч генерал]] [[Сүнрэвийн Ганбямба]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/commander|title=ЗХЖШ-ЫН УДИРДЛАГЫН БҮРЭЛДЭХҮҮН|website=gsmaf.gov.mn|language=mn|access-date=2026-03-21|archive-date=2024-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207205033/https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/commander|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| commander_title    = [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга|Жанжин штабын дарга]]
&lt;!-- Manpower --&gt;
| age                = 18
| conscription       = 12 сар
| active             = 35,000
| ranked             =
| reserve            = 230,000
&lt;!-- Financial --&gt;
| amount             = $210 сая (2019)
| percent_GDP        = 1.5%
&lt;!-- Industrial --&gt;
| domestic_suppliers = 
| foreign_suppliers  = {{plainlist| 
*{{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}}
*{{flag|Бельги}}
*{{flag|Герман}}
*{{flag|Израил}}
*{{flag|Индонез}}
*{{flag|Итали}}
*{{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}
*{{flag|Орос}}
*{{flag|Өмнөд Солонгос}}
*{{flag|Польш}}
*{{flag|Тайвань}}
*{{flag|Турк}}
*{{flag|Украин}}
*{{flag|Унгар}}
*{{flag|Франц}}
*{{flag|Хятад}}
*{{flag|Чех}}
*{{flag|Япон}}
}}
| imports            =
| exports            =
&lt;!-- Related articles --&gt;
| history            = [[Монголын анхны арми]]&lt;br /&gt;[[Монголын Ардын Арми]]
| ranks              = [[Монгол улсын цэргийн цол]]
}}

'''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин''' ([[Монгол хэл|Монгол]]:{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ&lt;br&gt;ᠵᠡᠪᠰᠡᠭᠳᠤ ᠬᠥᠴᠤᠨ}}) нь [[Монгол улс|Монгол улсын]] төрийн дөрвөн байгууллагуудын нэг нь юм. Тэдгээр нь зэвсэгт хүчин, хилийн ба дотоодын цэрэг, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх газар, онцгой байдалын газар(Цагдаа, Гал Комманд, Эмч нарыг нэгтгэсэн) юм. Энэ дундаас зэвсэгт хүчин нь дотроо '''хуурай замын цэрэг, агаарын цэрэг, төрөл мэргэжлийн бусад цэрэг (Тусгай хүчин, Хилийн Цэрэг, Дотоодын Цэрэг гэх мэт)'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Эрх зүйн акт дэлгэрэнгүй |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2023-06-17 |website=legalinfo.mn |language=en}}&lt;/ref&gt; гэсэн гурван хэсгээс бүрдэнэ.

==Түүх==
{{Гол|Монголын Ардын арми}}

== Бодлого ==
Геополитикийн байршил, эдийн засгийн хүч чадлаасаа хамаараад Монгол Улс цэргийн хүчирхэг бодлого хэрэгжүүлдэг. Монголын зэвсэгт хүчин гадны халдлагын эсрэг тусгаар тогтнолоо хамгаалах хязгаардмал чадавхитай учир үндэсний аюулгүй байдал нь дипломат харилцаа дээр ихэд тулгуурладаг. Тус улс том, шуурхай, мэргэжлийн зэвсэгт хүчинтэй болох бодлогыг баримталж хэрэгжүүлж байна.
== Монголын зэвсэгт хүчин энхийг сахиулах ажиллагаанд ==
Монгол Улсын зэвсэгт хүчин [[Сьерра-Леоне]], [[Ирак]], [[Этиоп]], [[Эритрей]], [[Баруун Сахар]], [[Афганистан]], [[Либери]], [[Чад]], [[Өмнөд Судан]]д энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцож байна. Афганистан дахь Монголын цэргийн баг Афганы Үндэсний Армийн цэргийн зэвсэг техникийн ихээхэн хэсгийг бүрдүүлдэг хуучин [[Варшавын гэрээ]]ний орнуудын зэвсэг техник дээр ажиллахад нь [[НАТО]]/Олон улсын аюулгүй байдлын хүчинд туслаж байгаа юм. 2005/2006 онд Монголын цэргийн албан хаагчид [[Косово]] дахь [[Бельги]]йн цэргийн бүрэлдхүүнд үүрэг гүйцэтгэсэн.

== Хуурай замын цэрэг ==
{{Гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Хуурай замын цэрэг}}
Хуурай замын хүчин нь ойролцоогоор 570 гаруй танк, хуягт тээвэрлэгч 700 гаруй, 600 гаруй их буу, 650 гаруй агаарын довтолгооноос хамгаалах хэрэгсэл, бусад цэргийн зориулалттай техник хэрэгсэлтэй юм. Эдгээр зэвсэг техникийн ихэнх нь 1980-аад оны эхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсад]] үйлдвэрлэгдсэн байдаг бөгөөд нийт зэвсэг-техникийн паркийн 60-80% нь III үеийн үлдсэн хувь нь IV үеийнх ажээ. 
=== Зэвсэг техник ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Хуурай замын цэргийн зэвсэглэл
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Техник хэрэгсэл
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Зураг
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Үйлдвэрлэсэн улс
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Төрөл
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Марк
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Ашиглаж байгаа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Тайлбар
|-----
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; |Танк
|-
| [[T-54]] ||[[Файл:Танк_Т-54,_Площадка_військової_техніки.JPG|100x100px]]||{{USSR}} || Танк || T-54 || 200&lt;ref name=MilitaryBalance2010&gt;The Military Balance 2010. — P. 419.&lt;/ref&gt; ||
|-----
| [[Т-55]] ||[[Файл:Танк_Т-55_в_Музеї_військової_техніки_під_відкритим_небом_в_місті_Канів.jpg|100x100px]]||{{USSR}} || Танк || T-55 || 270&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----ОХУ-ын хуягт танкын 103 дугаар засварын заводод их засварт оруулсан 2015 оны 12-р сард ОХУ-с нэмж 189-н ширхэг Т-72А загварын танк бэлэглэсэн.
| [[Т-72]] ||[[Файл:Т-72Б_Вооружённых_Сил_Казахстана.JPG|100x100px]]||{{USSR}} || Танк || Т-72А || 100&lt;ref&gt;http://bmpd.livejournal.com/1694496.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bmpd.livejournal.com/338571.html bmpd – Монгольская армия получает танки Т-72 и БТР-70М]. Bmpd.livejournal.com. Retrieved on 2012-12-18.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/89048.shtml |wayback=20150701123016 |text=news - БХ-ын сайд тайлангаа тавив |archiv-bot=2023-09-26 14:16:09 InternetArchiveBot }}. News.mn. Retrieved on 2013-2-19.&lt;/ref&gt; || ОХУ-аас МУ-д тусламжаар өгсөн
|-----
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; |Хуягт тээвэрлэгч
|-----
| [[БМП-1]] ||[[Файл:BMP-1UM_left-front_view.jpg|100x100px]]||{{USSR}} || Хуягт тээвэрлэгч || БМП-1 || 310&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----
| [[БТР-60]] ||[[Файл:BTR-60_in_Mongolia.jpg|100x100px]]||{{USSR}} || Хуягт тээвэрлэгч || БТР-60ПБ || 150&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----
| [[БТР-70]] ||[[Файл:BTR70_002.jpg|100x100px]]||{{USSR}} || Хуягт тээвэрлэгч || БТР-70М || 90&lt;ref&gt;[http://bmpd.livejournal.com/338571.html bmpd – Монгольская армия получает танки Т-72 и БТР-70М]. Bmpd.livejournal.com. Retrieved on 2012-12-18.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/89048.shtml |wayback=20150701123016 |text=news - БХ-ын сайд тайлангаа тавив |archiv-bot=2023-09-26 14:16:09 InternetArchiveBot }}. News.mn. Retrieved on 2013-2-19.&lt;/ref&gt; || ОХУ-аас МУ-д тусламжаар өгсөн
|-----
| [[БТР-80]] ||[[Файл:Engineering_Technologies_-_2012_(3-14).jpg|100x100px]]||{{USSR}} || Хуягт тээвэрлэгч || БТР-80М || 50&lt;ref name=&quot;sipri1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://politics.news.mn/content/89048.shtml |wayback=20150701123016 |text=news - БХ-ын сайд тайлангаа тавив |archiv-bot=2023-09-26 14:16:09 InternetArchiveBot }}. News.mn. Retrieved on 2013-2-19.&lt;/ref&gt; || ОХУ-аас МУ-д тусламжаар өгсөн
|-----
| [[БРДМ-2]] ||[[Файл:BRDM2_VS.jpg|100x100px]]||{{USSR}} || Хуягт тээвэрлэгч || БРДМ-2 || 120&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; || 
|-----
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; |Тийрэлтэт пуужингийн систем 
|-----
| [[БМ-21|БМ-21 Град]] ||[[Файл:Parad2014NN-32.jpg|100x100px]]||{{USSR}} || Тийрэлтэт пуужингийн систем || БМ-21 || 160&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; |Их буу (нийт 500 ширхэг&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt;)
|-----
| [[Д-30]] ||[[Файл:Хаубица_Д-30_122мм.jpg|100x100px]]||{{USSR}} || 122-мм их буу || Д-30 || 100 ширхэг&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----
| [[Д-44]] ||[[Файл:85-мм_дивизионная_пушка_Д-44_(1).jpg|100x100px]]||{{USSR}} || 85-мм танк эсэргүүцэх их буу || Д-44 || Тодорхойгүй&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----
| [[Д-48]] ||[[Файл:85-мм_противотанковая_пушка_Д-48.JPG|100x100px]]||{{USSR}} || 85-мм танк эсэргүүцэх их буу || Д-48 || Тодорхойгүй&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----
| [[БС-3]] ||[[Файл:BS-3_in_Korolyov.JPG|100x100px]]||{{USSR}} || 100-мм танк эсэргүүцэх их буу || БС-3 || Тодорхойгүй&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----
| [[МТ-12]] ||[[Файл:100-мм_противотанковая_пушка_МТ-12_(1).jpg|100x100px]]||{{USSR}} || 100-мм танк эсэргүүцэх их буу || МТ-12 || Тодорхойгүй&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----
| [[М-30]] ||[[Файл:Пушка_у_универмага.JPG|100x100px]]||{{USSR}} || 122-мм их буу || М-30 || Тодорхойгүй&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----
| [[М-46]] ||[[Файл:130-мм_пушка_М-46_образца_1953_года_(2).jpg|100x100px]]||{{USSR}} || 130-мм их буу || М-46 || Тодорхойгүй&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----
| [[МЛ-20]] ||[[Файл:152mm_howitzer-gun_M1937_(ML-20_)_in_Perm.jpg|100x100px]]||{{USSR}} || 152-мм их буу || МЛ-20 || Тодорхойгүй&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; |Миномёт (нийт 140 ширхэг&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt;)
|-----
| [[БМ-37]] ||[[Файл:BM-37-Luzk.jpg|100x100px]]||{{USSR}} || 82-мм миномёт || БМ-37 || Тодорхойгүй&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----
| [[ПМ-43]] || ||{{USSR}} || 120-мм миномёт || ПМ-43 || Тодорхойгүй&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|-----
| [[М-160]] ||[[Файл:160-мм_миномёт_М-160.jpg|100x100px]]||{{USSR}} || 160-мм миномёт || М-160 || Тодорхойгүй&lt;ref name=MilitaryBalance2010 /&gt; ||
|}

== Агаарын цэрэг ==
{{Гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг}}
'''Монгол Улсын Агаарын цэрэг''' нь тус улсын Зэвсэгт хүчний бүрэлдэхүүнд багтдаг үндэсний агаарын болон агаарын довтолгооноос хамгаалах ажиллагаанд зориулсан нисэх хүчин юм. Тус албаны үндсэн үүрэг нь Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн агаарын орон зайн аюулгүй байдлыг батлан хамгаалахад оршдог. 2011 онд [[Миг-21|МиГ-21]] сөнөөгч онгоцнуудыг устгалд оруулах нэрийдлийн дор заримыг нь Хойд Солонгос руу зарсан нь тогтоогдсон.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/world/2013/04/12/mongolian-general-under-investigation-in-attempted-sale-fighters-to-north-korea/ |title=Archive copy |access-date=2015-02-20 |archive-date=2013-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525004927/http://www.foxnews.com/world/2013/04/12/mongolian-general-under-investigation-in-attempted-sale-fighters-to-north-korea/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2012 онд Аэробус онгоцыг МИАТ-д буцааж өгсөн.&lt;ref name=&quot;mod.gov - АЭРОБУС ОНГОЦЫГ БУЦААЖ ӨГНӨ&quot;&gt;[http://www.mod.gov.mn/index.php?com=news&amp;id=107 mod.gov - АЭРОБУС ОНГОЦЫГ БУЦААЖ ӨГНӨ]. mod.gov.mn. Retrieved on 2013-4-08.&lt;/ref&gt; 2013 онд Монгол Улсын Агаарын Довтолгооноос хамгаалах цэргийн хүчин нь АНУ-ын &quot; [[Локхид Мартин|Lockheed Martin]]&quot; компанид үйлдвэрлэсэн [[C-130|C-130J]] маркийн гурван онгоц худалдан авахаар төлөвлөөд байсан&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mongolnews.mn/i/40800 |title=Archive copy |access-date=2013-04-06 |archive-date=2013-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130401054759/http://www.mongolnews.mn/i/40800 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ч төсөв мөнгөний асуудлаас болж уг асуудалыг царцаасан. 2019 оны 11 сард ОХУ-аас Монгол Улсад цэрэг техникийн хамтын ажиллагааны хүрээнд 2 нэгж [[МиГ-29|МиГ-29УБ]] загварын сөнөөгч онгоцыг хүлээлгэн өгсөн.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-11-26 |title=&quot;МиГ-29УБ” СӨНӨӨГЧ ОНГОЦ ХҮЛЭЭН АВЛАА |url=https://gsmaf.gov.mn/atsk/onePost/22 |access-date=2024-09-28 |website=https://gsmaf.gov.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

===Зэвсэг техник===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Агаарын цэргийн зэвсэглэл
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot; |Техник хэрэгсэл
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot; |Зураг
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot; |Үйлдвэрлэсэн улс
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot; |Төрөл
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot; |Марк
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot; |Ашиглаж байгаа
! style=&quot;text-align: left; background: #aacccc;&quot; |Тайлбар
|-----
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; |Сөнөөгч онгоц ||
|-
|[[МиГ-29]]
![[Файл:Soviet MiG-29 over Alaska 1989.JPEG|thumb|214x214px]]
|{{flagcountry|RUS}}[http://www.antonov.com/aircraft/antonov-gliders-and-airplanes/an-26?lang=en]
|Сѳнѳѳгч
|МиГ-29УБ
|6 нэгж ашиглаж байгаа&lt;ref&gt;World Air Forces 2015 pg. 23&quot;&gt;{{cite web |last=  |first=  |url= http://forms.flightglobal.com/WorldAirForces2015?product=PREM&amp;mode=DOWNLOAD&amp;DMDcode=FGWC4&amp;fcid=%7B05ceef25-b72e-4bea-9a83-a7ab7d02e55a%7D_FC078_PREM_201412&amp;fcfileext=pdf |title= World Air Forces 2015 pg. 23 |work=  |publisher= Flightglobal Insight |year= 2015 |doi=  |accessdate= 4 February 2015 |archive-date= 19 Аравдугаар сар 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171019075444/http://forms.flightglobal.com/WorldAirForces2015?product=PREM&amp;mode=DOWNLOAD&amp;DMDcode=FGWC4&amp;fcid=%7B05ceef25-b72e-4bea-9a83-a7ab7d02e55a%7D_FC078_PREM_201412&amp;fcfileext=pdf |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

|-----
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; |Нисдэг тэрэг ||
|-----
| [[Ми-8]] ||[[Файл:Миль Ми-8-9-17-18-19-171-172, Прочее - Россия -RP28869.jpg|thumb|206x206px|МИ-8]]||{{USSR}} || Тээврийн нисдэг тэрэг || Ми-8МТ/Т || 11&lt;ref name=&quot;World Air Forces 2015 pg. 23&quot;&gt;{{cite web |last=  |first=  |url= http://forms.flightglobal.com/WorldAirForces2015?product=PREM&amp;mode=DOWNLOAD&amp;DMDcode=FGWC4&amp;fcid=%7B05ceef25-b72e-4bea-9a83-a7ab7d02e55a%7D_FC078_PREM_201412&amp;fcfileext=pdf |title= World Air Forces 2015 pg. 23 |work=  |publisher= Flightglobal Insight |year= 2015 |doi=  |accessdate= 20 February 2015 |archive-date= 19 Аравдугаар сар 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171019075444/http://forms.flightglobal.com/WorldAirForces2015?product=PREM&amp;mode=DOWNLOAD&amp;DMDcode=FGWC4&amp;fcid=%7B05ceef25-b72e-4bea-9a83-a7ab7d02e55a%7D_FC078_PREM_201412&amp;fcfileext=pdf |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;|| 1 нисдэг тэрэг 2015 оны 12 сарын 24-ны шөнө сургуулилт хийх явцдаа осолдсон.
|-----
| [[Ми-171]] ||[[Файл:MiMil 171AZE.jpg|thumb|205x205px|Ми-171]]||{{RUS}} || Тээврийн нисдэг тэрэг || Ми-171Е || 2&lt;ref name=&quot;MilitaryBalance2010&quot; /&gt; ||
|-----
| [[Ми-24]] ||[[Файл:Миль Ми-24-25-35, Глебычево-Прибылово RP37756.jpg|thumb|205x205px|Ми-24]]||{{USSR}} || Байлдааны нисдэг тэрэг || Ми-24В/Д || 11&lt;ref name=&quot;MilitaryBalance2010&quot; /&gt; (9-ийг урт хугацааны хадгалалтанд, 2-ийг тогтмол ашигладаг) ||
|-----
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; |Зенитийн төхөөрөмж (нийт 150 ширхэг&lt;ref name=&quot;MilitaryBalance2010&quot; /&gt;) ||
|-----
|[[61-К]]||[[Файл:61-K anti-aircraft gun, 2007.jpg|thumb|61-К]]||{{USSR}} || 37-мм автомат зенитийн их буу || 61-К || Тодорхойгүй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://armedforces.blog.gogo.mn/read/entry86331 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ТӨЛӨӨ ЗҮТГЭЕ! : МУ-ын Зэвсэгт хүчин (хувийн зургууд)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2013-02-19 |archive-date=2013-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728034443/http://armedforces.blog.gogo.mn/read/entry86331 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-----
| [[С-60]] ||[[Файл:C-60 Lutsk.jpg|thumb|218x218px|С-60]]|||{{USSR}} || 57-мм зенитийн их буу || С-60 || Тодорхойгүй&lt;ref name=&quot;MilitaryBalance2010&quot; /&gt;  ||
|-----
| [[ЗПУ-4]] ||[[Файл:14,5-мм счетверенная зенитная пулеметная установка конструкции Лещинского ЗПУ-4 (1).jpg|thumb|178x178px|ЗПУ-4]]||{{USSR}} || 14,5-мм зенитийн пулемёт || ЗПУ-4 || Тодорхойгүй&lt;ref name=&quot;MilitaryBalance2010&quot; /&gt;  ||
|-----
| [[ЗУ-23-2]] ||[[Файл:27th Independent Sevastopol Guards Motor Rifle Brigade (180-59).jpg|thumb|178x178px|ЗУ-23-2]]||{{USSR}} || 23-мм зенитийн төхөөрөмж || ЗУ-23-2 || Тодорхойгүй&lt;ref name=&quot;MilitaryBalance2010&quot; /&gt;  ||
|-----
|[[ЗСУ-23-4 Шилка]] ||[[Файл:Шилка в парке Победы.jpg|thumb|ЗСУ-23 Шилка]]||{{RUS}} || 23-мм өөрөө явагч зенитийн төхөөрөмж || ЗСУ-23-4 || Тодорхойгүй&lt;ref&gt;[http://www.militaryfactory.com/armor/detail.asp?armor_id=14 ZSU-23-4 (Shilka) - Self-Propelled Anti-Aircraft Gun - History, Specs and Pictures - Military Tanks, Vehicles and Artillery&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://armedforces.blog.gogo.mn/read/entry86331 |title=МОНГОЛ УЛСЫН ТӨЛӨӨ ЗҮТГЭЕ! : МУ-ын Зэвсэгт хүчин (хувийн зургууд)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2013-02-19 |archive-date=2013-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728034443/http://armedforces.blog.gogo.mn/read/entry86331 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || 20 хүртэлх тооны
|-----
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; |Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужин ||
|-----
| [[Стрела-1]] ||[[Файл:9K31 Strela-1 01.jpg|thumb|182x182px|Стрела-1]]||{{USSR}} || Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор || Стрела-1 || Тодорхойгүй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/files/p17rfqp4nd1o441a9p1b1h1eibjp429.JPG |title=Archive copy |access-date=2013-05-26 |archive-date=2016-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429162553/http://www.ulaanbaatar.mn/files/p17rfqp4nd1o441a9p1b1h1eibjp429.JPG |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || 20 хүртэлх тооны
|-----
| [[Стрела-2]] ||[[Файл:SA-7b.jpg|thumb|185x185px|Стрела-2]]||{{USSR}} || Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор || Стрела-2 || 250&lt;ref name=&quot;sipri1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MilitaryBalance2010&quot; /&gt; ||
|-----
| '''[[Игла]]'''||[[Файл:SA-16 launcher and missile.jpg|thumb]]||{{USSR}} || Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор || Игла ||Тодорхойгүй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.armyrecognition.com/russia_russian_army_light_heavy_weapons_uk/sa-18_grouse_9k38_igla_man-portable_missile_technical_data_sheet_specifications_description_pictures.html |title=Archive copy |access-date=2014-01-27 |archive-date=2015-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501034905/http://www.armyrecognition.com/russia_russian_army_light_heavy_weapons_uk/sa-18_grouse_9k38_igla_man-portable_missile_technical_data_sheet_specifications_description_pictures.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-----
| '''[[С-75]]'''|| [[Файл:S-75 Dvina - Honi Légvédelmi Park - Rocket Base Zsámbék.jpg|left|thumb|'''С-75 Двина агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит пуужингийн цогцолбор'''|214x214px]]||{{USSR}} || Өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор || С-75 || 1 батарей&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[:en:Mongolian_People's_Army#cite_note-sipri1-5|https://en.wikipedia.org/wiki/Mongolian_People%27s_Army#cite_note-sipri1-5]]&lt;/ref&gt; ||24 пуужин&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-----
| '''[[С-125]]'''||[[Файл:S-125_Pechora.SA-3_Goa.JPG|left|thumb|216x216px|'''С-125 Печора''']]||{{RUS}} || Нам болон дунд өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор || Печора-2М || 2 ширхэг хөөргөх төхөөрөмж бүхий 1 батарей&lt;ref name=&quot;sipri1&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php |wayback=20100414022558 |text=Trade Registers |archiv-bot=2024-03-18 03:33:56 InternetArchiveBot }}. Armstrade.sipri.org. Retrieved on 2013-2-19.&lt;/ref&gt; || ОХУ - аас МУ-д тусламжаар өгсөн
|}
*Эх сурвалж: [https://web.archive.org/web/20130401054759/http://www.mongolnews.mn/i/40800 АНУ-аас цэргийн онгоц худалдаж авахаар хэлэлцэж байна]
*Эх сурвалж: Зарубежное военное обозрение, № 7, 2011
*Эх сурвалж: The Military Balance 2010 - P.419
*Эх сурвалж: [https://web.archive.org/web/20130820102905/http://www.mongolnews.mn/i/21470 “МИГ-21”-ИЙГ ЗАДАЛЖ ЗАРАХ ТУШААЛЫГ ЗХЖШ-ын эрх бүхий албан тушаалтан өгчээ]
*Эх сурвалж: [http://www.scramble.nl/mn.htm Scramble.nl]

==Цэргийн цол==
{{Гол|Цэргийн цол}}
===БНМАУ-ын үеийн цэргийн цол===
{{Гол|БНМАУ-ын үеийн цэргийн цол}}
===[[Монгол Улс|Монгол улсын]] цэргийн цол===
====Дээд офицер ====
* [[Генерал]]
* [[Дэслэгч генерал]]
* [[Хошууч генерал]]
* [[Бригадын генерал]]

====Ахлах офицер ====
*[[Хурандаа]]
*[[Дэд хурандаа]]
*[[Хошууч]]
====Дунд офицер====
*[[Ахмад]]
*Ахлах дэслэгч
*[[Дэслэгч]]
====Ахлагчийн цол ====
*Тэргүүн ахлагч
*Сургагч ахлагч
*Ахлах ахлагч
*[[Ахлагч]]
*Дэд ахлагч

==== Хугацаат болон гэрээт цэргийн алба хаагчдын цол ====

*Ахлах тvрүүч
*[[Түрүүч]]
*Дэд түрүүч
*Ахлах байлдагч
*[[Байлдагч]]

Хурандаа генерал, армийн генерал цол 2006 оны хуулиар хэрэглэгдэхээ больсон.

== Шагнал ==
* 2021 он: [[Чингис хаан одон]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ubmedee.mn/index.php?view=article&amp;type=item&amp;val=11993 |title=''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин Чингис хаан одон хүртлээ'' |access-date=2021-05-31 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213321/http://ubmedee.mn/index.php?view=article&amp;type=item&amp;val=11993 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Холбоотой өгүүлэл ==
*[[Зэвсэгт хүчин]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

==Гадаад холбоос==
*[https://web.archive.org/web/20170111010409/http://biznetwork.mn/network/topic/show/21753 Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний өнөөгийн цол]

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Монгол улсын зэвсэгт хүчин| ]]
[[Ангилал:Азийн зэвсэгт хүчин]]
[[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан|!]]</text>
      <sha1>8krvhg2ezroktgpywcn87p2i5fy0421</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түмэнбаярын Рагчаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9764</id>
    <revision>
      <id>872234</id>
      <parentid>847058</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4391" sha1="8ah6wnf4l3of7bukj5npocwq17mtz4v" xml:space="preserve">{{unreferenced}}
[[Файл:Түмэнбаярын Рагчаа 40x60.jpg|thumb|Түмэнбаярын Рагчаа төрийн зүтгэлтэн гавьяат эдийн засагч. {{MongolUnicode|ᠲᠦᠮᠡᠨᠪᠠᠶᠠᠷ  ᠤᠨ&lt;br /&gt; ᠷᠠᠭᠴᠠ}}]]

Шар Мухлай овогт '''Түмэнбаярын Рагчаа''' (1917-2015) нь [[Монгол Улс]]ын төрийн зүтгэлтэн, гавьяат эдийн засагч, Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны гишүүн, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга.

== Намтар ==
[[1917]] онд [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум]]ын нутагт төрсөн. [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийг]] (МУИС) эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. 1925 онд Увс аймгийн Хяргас сумын (тэр үеийн Чандмань Уул аймгийн Баянмандал уулын хошуу) бага сургууль, 1934 онд Нам ба Улсын төв сургууль, Москва хотод Центрсоюзын Хоршооны ажилтны дээд курс, 1958 онд МУИС-ийг төлөвлөгөө, эдийн засагчийн мэргэжлээр тус тус төгссөн. 

Тэрбээр 1931 онд анх Увс аймгийн Хяргас сумын захиргаанд бие зарлага, тал бичээчээс ажлынхаа гарааг эхэлж, 1936-1954 онуудад [[Хөвсгөл]], [[Алтанбулаг]], [[Чойбалсан]]гийн дамжлага баазуудад данс хөтлөгч, ня-бо, ерөнхий ня-бо, хэлтсийн дарга, орлогч дарга, 

1954-1958 онд Худалдааны яамны хэлтсийн дарга, 1958-1959 онд МУИС-д багш, 

1959-1972 онд Улсын Төлөвлөгөөний Коммисын дарга, 

1972-1987 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч даргаар ажилласан байна. 

1981-1990 онуудад [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын]] [[Улс төрийн товчоо|Улс Төрийн товчоо]]ны гишүүнээр сонгогдон ажилласан.

Монгол Ардын Намд 1941 онд элссэн ахмад гишүүн Т.Рагчаа 1961-1988 онд МАХН-ын Төв Хорооны гишүүн, 1972-1987 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны орлогч гишүүн, жинхэнэ гишүүн, 1961-1986 онд МАХН-ын 6 удаагийн Их хурлын төлөөлөгч, 1960-1988 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутатаар тус тус сонгогдон ажиллаж байсан.

Т. Рагчаа нь Алтан гадас одонгоор 1, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одонгоор тус бүр 3 удаа, гадаад, дотоодын 20 гаруй одон, медалиар шагнагдсан, Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч юм.

{{DEFAULTSORT:Рагчаа, Түмэнбаярын}}
[[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Хяргасын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1917 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2015 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>8ah6wnf4l3of7bukj5npocwq17mtz4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872268</id>
      <parentid>872234</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T05:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4505" sha1="bouv1h3tz5zz4ojto5gbofa0tn1xph6" xml:space="preserve">{{unreferenced}}
[[Файл:Түмэнбаярын Рагчаа 40x60.jpg|thumb|Түмэнбаярын Рагчаа төрийн зүтгэлтэн гавьяат эдийн засагч. {{MongolUnicode|ᠲᠦᠮᠡᠨᠪᠠᠶᠠᠷ  ᠤᠨ&lt;br /&gt; ᠷᠠᠭᠴᠠ}}]]

Шар Мухлай овогт '''Түмэнбаярын Рагчаа''' ([[1917 он|1917 онд]] [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум]]ын нутагт төрсөн -2015 онд нас барсан) - [[Монгол Улс]]ын нам, төрийн зүтгэлтэн, гавьяат эдийн засагч, [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын]] Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны гишүүн, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга.

== Намтар ==
[[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийг]] (МУИС) эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. 1925 онд Увс аймгийн Хяргас сумын (тэр үеийн Чандмань Уул аймгийн Баянмандал уулын хошуу) бага сургууль, 1934 онд Нам ба Улсын төв сургууль, Москва хотод Центрсоюзын Хоршооны ажилтны дээд курс, 1958 онд МУИС-ийг төлөвлөгөө, эдийн засагчийн мэргэжлээр тус тус төгссөн. 

Тэрбээр 1931 онд анх Увс аймгийн Хяргас сумын захиргаанд бие зарлага, тал бичээчээс ажлынхаа гарааг эхэлж, 1936-1954 онуудад [[Хөвсгөл]], [[Алтанбулаг]], [[Чойбалсан]]гийн дамжлага баазуудад данс хөтлөгч, ня-бо, ерөнхий ня-бо, хэлтсийн дарга, орлогч дарга, 

1954-1958 онд Худалдааны яамны хэлтсийн дарга, 1958-1959 онд МУИС-д багш, 

1959-1972 онд Улсын Төлөвлөгөөний Коммисын дарга, 

1972-1987 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч даргаар ажилласан байна. 

1981-1990 онуудад [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын]] [[Улс төрийн товчоо|Улс Төрийн товчоо]]ны гишүүнээр сонгогдон ажилласан.

Монгол Ардын Намд 1941 онд элссэн ахмад гишүүн Т.Рагчаа 1961-1988 онд МАХН-ын Төв Хорооны гишүүн, 1972-1987 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны орлогч гишүүн, жинхэнэ гишүүн, 1961-1986 онд МАХН-ын 6 удаагийн Их хурлын төлөөлөгч, 1960-1988 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутатаар тус тус сонгогдон ажиллаж байсан.

== Шагнал ==
Т. Рагчаа нь Алтан гадас одонгоор 1, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одонгоор тус бүр 3 удаа, гадаад, дотоодын 20 гаруй одон, медалиар шагнагдсан, [[Монгол Улсын Гавьяат эдийн засагч]] юм.

{{DEFAULTSORT:Рагчаа, Түмэнбаярын}}
[[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Хяргасын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1917 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2015 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>bouv1h3tz5zz4ojto5gbofa0tn1xph6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872270</id>
      <parentid>872268</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T05:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4459" sha1="g3kiu5nwf50dfchcft4amr26lcim4sk" xml:space="preserve">{{unreferenced}}
[[Файл:Түмэнбаярын Рагчаа 40x60.jpg|thumb|Түмэнбаярын Рагчаа төрийн зүтгэлтэн гавьяат эдийн засагч. {{MongolUnicode|ᠲᠦᠮᠡᠨᠪᠠᠶᠠᠷ  ᠤᠨ&lt;br /&gt; ᠷᠠᠭᠴᠠ}}]]

Шар Мухлай овогт '''Түмэнбаярын Рагчаа''' ([[1917 он|1917 онд]] [[Увс]] аймгийн [[Хяргас сум]]ын нутагт төрсөн -2015 онд нас барсан) - [[Монгол Улс]]ын нам, төрийн зүтгэлтэн, гавьяат эдийн засагч, [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны]] гишүүн, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга.

== Намтар ==
1925 онд Увс аймгийн Хяргас сумын (тэр үеийн Чандмань Уул аймгийн Баянмандал уулын хошуу) бага сургууль, 1934 онд Нам ба Улсын төв сургууль, Москва хотод Центрсоюзын Хоршооны ажилтны дээд курс, 1958 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийг]] (МУИС) эдийн засагч мэргэжлээр тус тус төгссөн. 

Тэрбээр 1931 онд анх Увс аймгийн Хяргас сумын захиргаанд бие зарлага, тал бичээчээс ажлынхаа гарааг эхэлж, 1936-1954 онуудад [[Хөвсгөл]], [[Алтанбулаг]], [[Чойбалсан]]гийн дамжлага баазуудад данс хөтлөгч, ня-бо, ерөнхий ня-бо, хэлтсийн дарга, орлогч дарга, 

1954-1958 онд Худалдааны яамны хэлтсийн дарга, 1958-1959 онд МУИС-д багш, 

1959-1972 онд Улсын Төлөвлөгөөний Коммисын дарга, 

1972-1987 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч даргаар ажилласан байна. 

1981-1990 онуудад [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын]] [[Улс төрийн товчоо|Улс Төрийн товчоо]]ны гишүүнээр сонгогдон ажилласан.

Монгол Ардын Намд 1941 онд элссэн ахмад гишүүн Т.Рагчаа 1961-1988 онд МАХН-ын Төв Хорооны гишүүн, 1972-1987 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны орлогч гишүүн, жинхэнэ гишүүн, 1961-1986 онд МАХН-ын 6 удаагийн Их хурлын төлөөлөгч, 1960-1988 онд БНМАУ-ын АИХ-ын депутатаар тус тус сонгогдон ажиллаж байсан.

== Шагнал ==
Т. Рагчаа нь Алтан гадас одонгоор 1, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одонгоор тус бүр 3 удаа, гадаад, дотоодын 20 гаруй одон, медалиар шагнагдсан, [[Монгол Улсын Гавьяат эдийн засагч]] юм.

{{DEFAULTSORT:Рагчаа, Түмэнбаярын}}
[[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Хяргасын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1917 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2015 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>g3kiu5nwf50dfchcft4amr26lcim4sk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дашдоржийн Бадраа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12741</id>
    <revision>
      <id>872227</id>
      <parentid>762848</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3285" sha1="r82sljxcnowj6i5p50zreoszbgdu95j" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Дашдоржийн Бадраа''' ([[1974]] - [[2006]] оны [[6 сарын 15]]) нь Монгол Улсын Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга агсан төрийн түшмэл юм.

==Намтар==
Д.Бадраа 1974 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. Тэрбээр 1982-1992 онд Зөвлөлтийн 3-р дунд сургууль (одоогийн Орос 3), 1992-1996 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] Эдийн засгийн дээд сургуульд суралцан төгсөж, 2001-2002 онд Австралийн Үндэсний их сургуульд эдийн засгийн хөгжлийн магистр болсон.

1996-1999 онд [[Монголбанк]]анд Хянан шалгагч, 1999-2000 онд [[Сэргээн Босголтын Банк]]анд Монголбанкнаас томилогдсон бүрэн эрхт төлөөлөгчийн орлогч, эрх хүлээн авагчийн орлогч, 2002-2004 онд Монголбанкны Бодлого зохицуулалтын хэлтсийн захирал, 2004-2006 онд [[Улаанбаатар хотын банк]]ны гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байв. 2006 оны 1 сарын 25-наас [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] томилгоогоор Монгол Улсын Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар томилогдон ажиллаж байгаад 2006 оны 6 сарын 15-нд бусдын гарт амиа алджээ.

==Аллага==
Тэрбээр Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргын үүрэгт ажлыг хүлээн авмагц, тэр үед хуулийн цоорхойн улмаас маш олширч, иргэдийг ихээр хохироож байсан Хадгаламж зээлийн хоршоодын үйл ажиллагаанд шалгалт явуулж эхэлсэн бөгөөд уг шалгалтаар тун олон зөрчил илрүүлсэн. Тэрхүү шалгалтын талаар түүнтэй зөрчилдсөн &quot;Гэр хорооллын барилгажилт&quot; ХЗХ-ны захирал Ц.Түмэнгэрэл 2006 оны 6 сарын 15-ны өдрийн өглөө 9 цагийн орчимд Д.Бадрааг ажилдаа ирэх үед үүдэнд нь хүлээж байгаад хутгалж хөнөөжээ. Ц.Түмэнгэрэл уг хэргийнхээ төлөө цаазаар авахуулсан юм.

{{DEFAULTSORT:Бадраа, Дашдоржийн}}
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Австралийн их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Гэмт хэрэг Монголд]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1974 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2006 онд өнгөрсөн]]


{{bio-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>r82sljxcnowj6i5p50zreoszbgdu95j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Ла Лигийн улирлууд</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18960</id>
    <revision>
      <id>872278</id>
      <parentid>786168</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:08:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>872278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4546" sha1="tvcmfvqb9zg01f6oi2xwr145j3fyate" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = Ла Лигийн улирлууд
| title = [[Ла Лиг]]ийн улирлууд
| state = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist

| list1 =
* [[1929 оны Ла Лиг|1929]]
* [[1929–30 оны Ла Лиг|1929–30]]
* [[1930–31 оны Ла Лиг|1930–31]]
* [[1931–32 оны Ла Лиг|1931–32]]
* [[1932–33 оны Ла Лиг|1932–33]]
* [[1933–34 оны Ла Лиг|1933–34]]
* [[1934–35 оны Ла Лиг|1934–35]]
* [[1935–36 оны Ла Лиг|1935–36]]
* [[1939–40 оны Ла Лиг|1939–40]]
* [[1940–41 оны Ла Лиг|1940–41]]
* [[1941–42 оны Ла Лиг|1941–42]]
* [[1942–43 оны Ла Лиг|1942–43]]
* [[1943–44 оны Ла Лиг|1943–44]]
* [[1944–45 оны Ла Лиг|1944–45]]
* [[1945–46 оны Ла Лиг|1945–46]]
* [[1946–47 оны Ла Лиг|1946–47]]
* [[1947–48 оны Ла Лиг|1947–48]]
* [[1948–49 оны Ла Лиг|1948–49]]
* [[1949–50 оны Ла Лиг|1949–50]]
* [[1950–51 оны Ла Лиг|1950–51]]
* [[1951–52 оны Ла Лиг|1951–52]]
* [[1952–53 оны Ла Лиг|1952–53]]
* [[1953–54 оны Ла Лиг|1953–54]]
* [[1954–55 оны Ла Лиг|1954–55]]
* [[1955–56 оны Ла Лиг|1955–56]]
* [[1956–57 оны Ла Лиг|1956–57]]
* [[1957–58 оны Ла Лиг|1957–58]]
* [[1958–59 оны Ла Лиг|1958–59]]
* [[1959–60 оны Ла Лиг|1959–60]]
* [[1960–61 оны Ла Лиг|1960–61]]
* [[1961–62 оны Ла Лиг|1961–62]]
* [[1962–63 оны Ла Лиг|1962–63]]
* [[1963–64 оны Ла Лиг|1963–64]]
* [[1964–65 оны Ла Лиг|1964–65]]
* [[1965–66 оны Ла Лиг|1965–66]]
* [[1966–67 оны Ла Лиг|1966–67]]
* [[1967–68 оны Ла Лиг|1967–68]]
* [[1968–69 оны Ла Лиг|1968–69]]
* [[1969–70 оны Ла Лиг|1969–70]]
* [[1970–71 оны Ла Лиг|1970–71]]
* [[1971–72 оны Ла Лиг|1971–72]]
* [[1972–73 оны Ла Лиг|1972–73]]
* [[1973–74 оны Ла Лиг|1973–74]]
* [[1974–75 оны Ла Лиг|1974–75]]
* [[1975–76 оны Ла Лиг|1975–76]]
* [[1976–77 оны Ла Лиг|1976–77]]
* [[1977–78 оны Ла Лиг|1977–78]]
* [[1978–79 оны Ла Лиг|1978–79]]
* [[1979–80 оны Ла Лиг|1979–80]]
* [[1980–81 оны Ла Лиг|1980–81]]
* [[1981–82 оны Ла Лиг|1981–82]]
* [[1982–83 оны Ла Лиг|1982–83]]
* [[1983–84 оны Ла Лиг|1983–84]]
* [[1984–85 оны Ла Лиг|1984–85]]
* [[1985–86 оны Ла Лиг|1985–86]]
* [[1986–87 оны Ла Лиг|1986–87]]
* [[1987–88 оны Ла Лиг|1987–88]]
* [[1988–89 оны Ла Лиг|1988–89]]
* [[1989–90 оны Ла Лиг|1989–90]]
* [[1990–91 оны Ла Лиг|1990–91]]
* [[1991–92 оны Ла Лиг|1991–92]]
* [[1992–93 оны Ла Лиг|1992–93]]
* [[1993–94 оны Ла Лиг|1993–94]]
* [[1994–95 оны Ла Лиг|1994–95]]
* [[1995–96 оны Ла Лиг|1995–96]]
* [[1996–97 оны Ла Лиг|1996–97]]
* [[1997–98 оны Ла Лиг|1997–98]]
* [[1998–99 оны Ла Лиг|1998–99]]
* [[1999–2000 оны Ла Лиг|1999–2000]]
* [[2000–01 оны Ла Лиг|2000–01]]
* [[2001–02 оны Ла Лиг|2001–02]]
* [[2002–03 оны Ла Лиг|2002–03]]
* [[2003–04 оны Ла Лиг|2003–04]]
* [[2004–05 оны Ла Лиг|2004–05]]
* [[2005–06 оны Ла Лиг|2005–06]]
* [[2006–07 оны Ла Лиг|2006–07]]
* [[2007–08 оны Ла Лиг|2007–08]]
* [[2008–09 оны Ла Лиг|2008–09]]
* [[2009–10 оны Ла Лиг|2009–10]]
* [[2010-11 оны Ла Лиг|2010–11]]
* [[2011–12 оны Ла Лиг|2011–12]]
* [[2012–13 оны Ла Лиг|2012–13]]
* [[2013–14 оны Ла Лиг|2013–14]]
* [[2014–15 оны Ла Лиг|2014–15]]
* [[2015–16 оны Ла Лиг|2015–16]]
* [[2016–17 оны Ла Лиг|2016–17]]
* [[2017–18 оны Ла Лиг|2017–18]]
* [[2018–19 оны Ла Лиг|2018–19]]
* [[2019–20 оны Ла Лиг|2019–20]]
* [[2020–21 оны Ла Лиг|2020–21]]
* [[2021–22 оны Ла Лиг|2021–22]]
* [[2022–23 оны Ла Лиг|2022–23]]
* [[2023–24 оны Ла Лиг|2023–24]]
* [[2024–25 оны Ла Лиг|2024–25]]
* [[2025–26 оны Ла Лиг|2025–26]]

}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Ангилал:Загвар:Ла Лиг|улирлууд]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tvcmfvqb9zg01f6oi2xwr145j3fyate</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872279</id>
      <parentid>872278</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>872279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4595" sha1="ti1rzi3trvot6d7videceuvu8caxlxj" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = Ла Лигийн улирлууд
| title = [[Ла Лиг]]ийн улирлууд
| state = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist

| list1 =
* [[1929 оны Ла Лиг|1929]]
* [[1929–30 оны Ла Лиг|1929–30]]
* [[1930–31 оны Ла Лиг|1930–31]]
* [[1931–32 оны Ла Лиг|1931–32]]
* [[1932–33 оны Ла Лиг|1932–33]]
* [[1933–34 оны Ла Лиг|1933–34]]
* [[1934–35 оны Ла Лиг|1934–35]]
* [[1935–36 оны Ла Лиг|1935–36]]
* [[1939–40 оны Ла Лиг|1939–40]]
* [[1940–41 оны Ла Лиг|1940–41]]
* [[1941–42 оны Ла Лиг|1941–42]]
* [[1942–43 оны Ла Лиг|1942–43]]
* [[1943–44 оны Ла Лиг|1943–44]]
* [[1944–45 оны Ла Лиг|1944–45]]
* [[1945–46 оны Ла Лиг|1945–46]]
* [[1946–47 оны Ла Лиг|1946–47]]
* [[1947–48 оны Ла Лиг|1947–48]]
* [[1948–49 оны Ла Лиг|1948–49]]
* [[1949–50 оны Ла Лиг|1949–50]]
* [[1950–51 оны Ла Лиг|1950–51]]
* [[1951–52 оны Ла Лиг|1951–52]]
* [[1952–53 оны Ла Лиг|1952–53]]
* [[1953–54 оны Ла Лиг|1953–54]]
* [[1954–55 оны Ла Лиг|1954–55]]
* [[1955–56 оны Ла Лиг|1955–56]]
* [[1956–57 оны Ла Лиг|1956–57]]
* [[1957–58 оны Ла Лиг|1957–58]]
* [[1958–59 оны Ла Лиг|1958–59]]
* [[1959–60 оны Ла Лиг|1959–60]]
* [[1960–61 оны Ла Лиг|1960–61]]
* [[1961–62 оны Ла Лиг|1961–62]]
* [[1962–63 оны Ла Лиг|1962–63]]
* [[1963–64 оны Ла Лиг|1963–64]]
* [[1964–65 оны Ла Лиг|1964–65]]
* [[1965–66 оны Ла Лиг|1965–66]]
* [[1966–67 оны Ла Лиг|1966–67]]
* [[1967–68 оны Ла Лиг|1967–68]]
* [[1968–69 оны Ла Лиг|1968–69]]
* [[1969–70 оны Ла Лиг|1969–70]]
* [[1970–71 оны Ла Лиг|1970–71]]
* [[1971–72 оны Ла Лиг|1971–72]]
* [[1972–73 оны Ла Лиг|1972–73]]
* [[1973–74 оны Ла Лиг|1973–74]]
* [[1974–75 оны Ла Лиг|1974–75]]
* [[1975–76 оны Ла Лиг|1975–76]]
* [[1976–77 оны Ла Лиг|1976–77]]
* [[1977–78 оны Ла Лиг|1977–78]]
* [[1978–79 оны Ла Лиг|1978–79]]
* [[1979–80 оны Ла Лиг|1979–80]]
* [[1980–81 оны Ла Лиг|1980–81]]
* [[1981–82 оны Ла Лиг|1981–82]]
* [[1982–83 оны Ла Лиг|1982–83]]
* [[1983–84 оны Ла Лиг|1983–84]]
* [[1984–85 оны Ла Лиг|1984–85]]
* [[1985–86 оны Ла Лиг|1985–86]]
* [[1986–87 оны Ла Лиг|1986–87]]
* [[1987–88 оны Ла Лиг|1987–88]]
* [[1988–89 оны Ла Лиг|1988–89]]
* [[1989–90 оны Ла Лиг|1989–90]]
* [[1990–91 оны Ла Лиг|1990–91]]
* [[1991–92 оны Ла Лиг|1991–92]]
* [[1992–93 оны Ла Лиг|1992–93]]
* [[1993–94 оны Ла Лиг|1993–94]]
* [[1994–95 оны Ла Лиг|1994–95]]
* [[1995–96 оны Ла Лиг|1995–96]]
* [[1996–97 оны Ла Лиг|1996–97]]
* [[1997–98 оны Ла Лиг|1997–98]]
* [[1998–99 оны Ла Лиг|1998–99]]
* [[1999–2000 оны Ла Лиг|1999–2000]]
* [[2000–01 оны Ла Лиг|2000–01]]
* [[2001–02 оны Ла Лиг|2001–02]]
* [[2002–03 оны Ла Лиг|2002–03]]
* [[2003–04 оны Ла Лиг|2003–04]]
* [[2004–05 оны Ла Лиг|2004–05]]
* [[2005–06 оны Ла Лиг|2005–06]]
* [[2006–07 оны Ла Лиг|2006–07]]
* [[2007–08 оны Ла Лиг|2007–08]]
* [[2008–09 оны Ла Лиг|2008–09]]
* [[2009–10 оны Ла Лиг|2009–10]]
* [[2010-11 оны Ла Лиг|2010–11]]
* [[2011–12 оны Ла Лиг|2011–12]]
* [[2012–13 оны Ла Лиг|2012–13]]
* [[2013–14 оны Ла Лиг|2013–14]]
* [[2014–15 оны Ла Лиг|2014–15]]
* [[2015–16 оны Ла Лиг|2015–16]]
* [[2016–17 оны Ла Лиг|2016–17]]
* [[2017–18 оны Ла Лиг|2017–18]]
* [[2018–19 оны Ла Лиг|2018–19]]
* [[2019–20 оны Ла Лиг|2019–20]]
* [[2020–21 оны Ла Лиг|2020–21]]
* [[2021–22 оны Ла Лиг|2021–22]]
* [[2022–23 оны Ла Лиг|2022–23]]
* [[2023–24 оны Ла Лиг|2023–24]]
* [[2024–25 оны Ла Лиг|2024–25]]
* [[2025–26 оны Ла Лиг|2025–26]]
* ''[[2026–27 оны Ла Лиг|2026–27]]''

}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Ангилал:Загвар:Ла Лиг|улирлууд]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ti1rzi3trvot6d7videceuvu8caxlxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Реал Мадрид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18961</id>
    <revision>
      <id>872276</id>
      <parentid>871353</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>872276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13062" sha1="hsgynx6iulsyprnz9gjf08peqpojbud" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб
| clubname = {{flagicon|ESP}}Реал Мадрид
| image    = [[Файл:РеалМадрид.png|160px|Реал Мадридын сүлд]]
| fullname = Реал Мадрид Клуб де Футбол
| nickname = {{nowrap begin}}''Los Blancos'' (Цагаанууд)&lt;br /&gt;''Los Merengues'' (Цөцгийтнүүд){{nowrap end}}&lt;br /&gt;''Los Galбcticos'' (Супер одод){{nowrap end}}
| founded  = 1902 оны гуравдугаар сарын 6&lt;br /&gt;(''Мадридын хөлбөмбөгийн баг'' нэртэйгээр)
| ground   = [[Сантьяго Бернабеу]], [[Мадрид]]
| capacity = 83,186
| chairman = {{flagicon|ESP}} [[Флорентино Перес]]
| manager = {{flagicon|ESP}} [[Алваро Арбелао]]
| ахлагч   = {{flagicon|ESP}} [[Дани Карвахал]]
| league = [[Испаний Ла Лиг]]
| season = 2025/26
| position = 2-р байр
|short name=Эзэн Хааны Баг|website=https://www.realmadrid.com/en-US}}
'''Реал Мадрид''' ({{lang-es|Real Madrid Club de Fútbol}}) нь [[Испани]]йн нийслэл [[Мадрид]] хотоос гаралтай [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Испанийн хөлбөмбөгийн лигийн хамгийн олон түрүүг авсан энэ багийг [[ФИФА|Олон Улсын хөлбөмбөгийн холбооноос]] «20 дугаар зууны хамгийн шилдэг клуб» тунхагласан нь бий. Тэд «Испаний Ла Лигийн» 36 түрүүтэй, «Испанийн цомын» 20 цомтой, «Испанийн Супер цомын» 13 цомтой бөгөөд «Лигийн цомын» 1, «Copa Eva Duarte» тэмцээний 1, «[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн» 15, «[[УЕФА]]-гийн цомын» 3, «УЕФА Супер цомын» 6, «Тив хоорондын цомын» 9 тус тус цомыг хүртсэн энэ цагийн баялаг түүх, уламжлалтай баг билээ.

== Шагналууд ==
Реал Мадрид баг нь Испанийн түүхэнд хамгийн шилдэг баг бөгөөд дотоодын 57, олон улсын 15 цом, хүртсэн баг юм. [[Ла Лиг]]т 36, [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]т 15 удаа тус тус түрүүлсэн 20-р зууны шилдэг клубүүдийн&lt;ref name=&quot;106 years of history&quot;&gt;{{Cite web|title = 106 years of history | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202728273671/noticia/Noticia/106_years_of_history.htm | publisher = Realmadrid.com| date = 8 March 2008 | accessdate = 12 July 2008|author=Juan Josй Lуpez Soto}}&lt;/ref&gt; нэг билээ. 
=== Дотоодын ===
* '''[[Ла Лиг]]''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&amp;Controltype=EvHist&amp;id=1&amp;tmpd=28&amp;tmph=110&amp;e1=5&amp;e2=&amp;e3=&amp;e4=|title=Evolution 1929–10 |publisher=[[Liga de Fъtbol Profesional]] |date= |accessdate=6 August 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (32):'' [[1931–32 оны Ла Лиг|1931–32]], [[1932–33 оны Ла Лиг|1932–33]], [[1953–54 оны Ла Лиг|1953–54]], [[1954–55 оны Ла Лиг|1954–55]], [[1956–57 оны Ла Лиг|1956–57]], [[1957–58 оны Ла Лиг|1957–58]], [[1960–61 оны Ла Лиг|1960–61]], [[1961–62 оны Ла Лиг|1961–62]], [[1962–63 оны Ла Лиг|1962–63]], [[1963–64 оны Ла Лиг|1963–64]], [[1964–65 оны Ла Лиг|1964–65]], [[1966–67 оны Ла Лиг|1966–67]], [[1967–68 оны Ла Лиг|1967–68]], [[1968–69 оны Ла Лиг|1968–69]], [[1971–72 оны Ла Лиг|1971–72]], [[1974–75 оны Ла Лиг|1974–75]], [[1975–76 оны Ла Лиг|1975–76]], [[1977–78 оны Ла Лиг|1977–78]], [[1978–79 оны Ла Лиг|1978–79]], [[1979–80 оны Ла Лиг|1979–80]], [[1985–86 оны Ла Лиг|1985–86]], [[1986–87 оны Ла Лиг|1986–87]], [[1987–88 оны Ла Лиг|1987–88]], [[1988–89 оны Ла Лиг|1988–89]], [[1989–90 оны Ла Лиг|1989–90]], [[1994–95 оны Ла Лиг|1994–95]], [[1996–97 оны Ла Лиг|1996–97]], [[2000–01 оны Ла Лиг|2000–01]], [[2002–03 оны Ла Лиг|2002–03]], [[2006–07 оны Ла Лиг|2006–07]], [[2007–08 оны Ла Лиг|2007–08]], 2011–12, 
:''Хоёрдугаар байр (19):'' [[1929 оны Ла Лиг|1928–29]], [[1933-34 оны Ла Лиг|1933–34]], [[1934-35 оны Ла Лиг|1934–35]], [[1935-36 оны Ла Лиг|1935–36]], [[1941-42 оны Ла Лиг|1941–42]], [[1944-45 оны Ла Лиг|1944–45]], [[1958-59 оны Ла Лиг|1958–59]], [[1959-60 оны Ла Лиг|1959–60]], [[1965-66 оны Ла Лиг|1965–66]], [[1980-81 оны Ла Лиг|1980–81]], [[1982-83 оны Ла Лиг|1982–83]], [[1983-84 оны Ла Лиг|1983–84]], [[1991-92 оны Ла Лиг|1991–92]], [[1992-93 оны Ла Лиг|1992–93]], [[1998-99 оны Ла Лиг|1998–99]], [[2004-05 оны Ла Лиг|2004–05]], [[2005-06 оны Ла Лиг|2005–06]], [[2008-09 оны Ла Лиг|2008–09]], [[2009-10 оны Ла Лиг|2009–10]], [[2010-11 оны Ла Лиг|2010-11]]

* '''Испаний цом'''&lt;ref&gt;{{Cite web|language=Spanish|url=http://www.marca.com/deporte/futbol/copa-rey/palmares.html |title=Palmarйs en |publisher=[[MARCA]] |date= |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (20):'' 1905, 1906, 1907, 1908, 1917, 1934, 1936, 1946, 1947, 1962, 1970, 1974, 1975, 1979–80, 1981–82, 1988–89, 1992–93, 2010-11, 2013-14, 2022-23
:''Хоёрдугаар байр (19):'' 1903, 1916, 1918, 1924, 1929, 1930, 1933, 1940, 1943, 1958, 1960, 1961, 1968, 1978–79, 1982–83, 1989–90, 1991–92, 2001–02, 2003–04

* '''Супер цом'''&lt;ref name=&quot;rsssf2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spansupcuphist.html |author=Carnicero, Josй; Torre, Raъl; Ferrer, Carles Lozano |title=Spain – List of Super Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=28 August 2009 |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (8):'' 1988, 1989*, 1990, 1993, 1997, 2001, 2003, 2008
:''Хоёрдугаар байр (3):'' 1982, 1995, 2007
:&lt;small&gt;(* ''Won Copa del Rey and La Liga'')&lt;/small&gt;

* '''Лигийн цом'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spanleagcuphist.html |author=Torre, Raъl |title=Spain – List of League Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=29 January 2009 |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (1):'' 1984–85
:''Хоёрдугаар байр (1):'' 1982–83

=== Европын ===
* '''[[УЕФА Аваргуудын лиг|Европын цом/ УЕФА Аваргуудын Лиг]]''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html |title=Champions League history |publisher=[[Union of European Football Associations]] (UEFA) |date= |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (9):'' [[1955–56 оны Европын цом|1955–56]]*, [[1956–57 оны Европын цом|1956–57]], [[1957–58 оны Европын цом|1957–58]], [[1958–59 оны Европын цом|1958–59]], [[1959–60 оны Европын цом|1959–60]], [[1965–66 оны Европын цом|1965–66]], [[1997–98 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|1997–98]], [[1999–2000 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|1999–2000]], [[2001–02 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2001–02]], 2013-2014, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018, 2021-2022, 2023-2024
:''Хоёрдугаар байр (3):'' [[1961–62 оны 0вропын цом|1961–62]], [[1963–64 оны Европын цом|1963–64]], [[1980–81 оны Европын цом|1980–81]]
:&lt;small&gt;(* ''Анх тэмцээний ялагчид'')&lt;/small&gt;

* '''[[УЕФА]]-гий цом/Европын лиг'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/uefaeuropaleague/history/index.html |title=UEFA Europa League |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 June 2010 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (2):'' 1984–85, 1985–86

* '''УЕФА Цомтой багуудын цомын тэмцээн'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |title=UEFA Cup Winners' Cup |publisher=[[UEFA]] |date= |accessdate=22 June 2010 |archive-date=1 Тавдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501123433/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
:''Хоёрдугаар байр (2):'' 1970–71, 1982–83

* '''УЕФА Супер цом'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |title=UEFA Super Cup |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 June 2010 |archive-date=20 Наймдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820032123/http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (1):'' [[2002 UEFA Super Cup|2002]]
:''Хоёрдугаар байр (2):'' [[1998 UEFA Super Cup|1998]], [[2000 UEFA Super Cup|2000]], 2014, 2016-2017, 2022, 2024

* '''[[Латин]]ы цом'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesl/latin.html |title=Latin Cup|publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=23 November 2006 |accessdate=13 September 2010 |author=Karel Stokkerman, Osvaldo Josй Gorgazzi}}&lt;/ref&gt;
:''Хоёрдугаар байр (2):'' 1955, 1957

* '''Copa Iberoamericana'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/ibero.html |title=Copa Iberoamericana|publisher=RecSport.Soccer Statistics Foundation |date=23 November 2006 |accessadte=13 September 2010 |autor=Josй Luis Pierrend, Emilio Pla Diaz}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (1):'' 1994

=== Дэлхийн ===
* '''Тив хоорондын цом''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablest/toyota.html |title=Intercontinental Club Cup |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=30 April 2005 |accessdate=9 August 2010 |author=Magnani, Loris ; Stokkermans, Karel}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (3):'' 1960, 1998, 2002
:''Хоёрдугаар байр (2):'' 1966, 2000

== Холбоос ==
{{Commonscat|Real Madrid|Реал Мадрид}}
{{Wikinews category|Реал Мадрид}}

;Албан ёсны вэбсайт
* [http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Home.htm Realmadrid.com] Official club website {{es}} / {{en}} / {{ja}} / {{ar}}
* [http://www.youtube.com/realmadridcf Real Madrid, Canal Oficial] [[YouTube]]'s official Real Madrid channel
* [http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15 Real Madrid Club de Fъtbol] at the [[La Liga|Liga de Fъtbol Profesional]] official website {{es}}
* [https://web.archive.org/web/20100926122632/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/club=50051/profile/index.html Real Madrid CF] at the [[UEFA]] official website
;News sites
* [http://www.marca.com/futbol/equipos/real_madrid.html Real Madrid news] from [[Diario Marca|Marca]] {{es}}
* [http://www.as.com/futbol/equipo/Real-Madrid-1 Real Madrid news] from [[Diario AS|AS]] {{es}}
* [http://www.skysports.com/football/teams/realmadrid Real Madrid news] from [[Sky Sports]]
* [https://web.archive.org/web/20101205064217/http://soccernet.espn.go.com/team?id=86&amp;cc=4716 ESPN Real Madrid page]

== Эшлэл ==
;Эх сурвалж
* {{Cite book|
   author=Dйnes, Tamбs &amp; Rochy, Zoltбn|
   title=Real Madrid |
   publisher=Arйna 2000|
   year=2002|
   id=ISBN 963-86167-5-X }}
* {{Cite book|
   author=Ball, Phil |
   title=Morbo: The Story of Spanish Football |    url=https://archive.org/details/morbostoryofspan0000ball |
   publisher=WSC Books Limited|
   year=2003 New edition|
   isbn=0-954-01346-8 }}
* {{Cite book|
   author=Ball, Phil |
   title=White Storm: The Story of Real Madrid |    url=https://archive.org/details/whitestorm100yea0000ball |
   publisher=Mainstream |
   year=2003 |
   isbn=1-84018-763-8 }}
* {{Cite book|
   author=McManaman, Steve &amp; Edworthy, Sarah|
   title=El Macca: Four Years with Real Madrid |    url=https://archive.org/details/elmaccafouryears0000mcma|
   publisher=Simon &amp; Schuster|
   year=2003|
   isbn=0-743-48920-9 }}
* {{Cite book|
   author=Luis Miguel Gonzбlez, Luis Gonzбlez Lуpez, Fundaciуn Real Madrid |
   title=Real Madrid: Cien aсos de leyenda, 1902–2002  |
   publisher=Everest|
   year=2002|
   id=ISBN 84-241-9215-X }}
;Тэмдэглэл
{{Reflist|2}}

{{Реал Мадрид багийн бүрэлдэхүүн}}
{{Ла Лиг}}

[[Ангилал:Мадридын өөртөө засах нийгэмлэгийн хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:Реал Мадрид| ]]
[[Ангилал:Мадридын байгууллага]]
[[Ангилал:1902 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>hsgynx6iulsyprnz9gjf08peqpojbud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872277</id>
      <parentid>872276</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>872277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13031" sha1="2rafx54ig8wd0ideogdwz1xi0q9uxe4" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб
| clubname = {{flagicon|ESP}}Реал Мадрид
| image    = [[Файл:РеалМадрид.png|160px|Реал Мадридын сүлд]]
| fullname = Реал Мадрид Клуб де Футбол
| nickname = {{nowrap begin}}''Los Blancos'' (Цагаанууд)&lt;br /&gt;''Los Merengues'' (Цөцгийтнүүд){{nowrap end}}&lt;br /&gt;''Los Galбcticos'' (Супер одод){{nowrap end}}
| founded  = 1902 оны гуравдугаар сарын 6&lt;br /&gt;(''Мадридын хөлбөмбөгийн баг'' нэртэйгээр)
| ground   = [[Сантьяго Бернабеу]], [[Мадрид]]
| capacity = 83,186
| chairman = {{flagicon|ESP}} [[Флорентино Перес]]
| manager = {{flagicon|ESP}} 
| ахлагч   = {{flagicon|ESP}} [[Дани Карвахал]]
| league = [[Испаний Ла Лиг]]
| season = 2025/26
| position = 2-р байр
|short name=Эзэн Хааны Баг|website=https://www.realmadrid.com/en-US}}
'''Реал Мадрид''' ({{lang-es|Real Madrid Club de Fútbol}}) нь [[Испани]]йн нийслэл [[Мадрид]] хотоос гаралтай [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Испанийн хөлбөмбөгийн лигийн хамгийн олон түрүүг авсан энэ багийг [[ФИФА|Олон Улсын хөлбөмбөгийн холбооноос]] «20 дугаар зууны хамгийн шилдэг клуб» тунхагласан нь бий. Тэд «Испаний Ла Лигийн» 36 түрүүтэй, «Испанийн цомын» 20 цомтой, «Испанийн Супер цомын» 13 цомтой бөгөөд «Лигийн цомын» 1, «Copa Eva Duarte» тэмцээний 1, «[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн» 15, «[[УЕФА]]-гийн цомын» 3, «УЕФА Супер цомын» 6, «Тив хоорондын цомын» 9 тус тус цомыг хүртсэн энэ цагийн баялаг түүх, уламжлалтай баг билээ.

== Шагналууд ==
Реал Мадрид баг нь Испанийн түүхэнд хамгийн шилдэг баг бөгөөд дотоодын 57, олон улсын 15 цом, хүртсэн баг юм. [[Ла Лиг]]т 36, [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]т 15 удаа тус тус түрүүлсэн 20-р зууны шилдэг клубүүдийн&lt;ref name=&quot;106 years of history&quot;&gt;{{Cite web|title = 106 years of history | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202728273671/noticia/Noticia/106_years_of_history.htm | publisher = Realmadrid.com| date = 8 March 2008 | accessdate = 12 July 2008|author=Juan Josй Lуpez Soto}}&lt;/ref&gt; нэг билээ. 
=== Дотоодын ===
* '''[[Ла Лиг]]''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&amp;Controltype=EvHist&amp;id=1&amp;tmpd=28&amp;tmph=110&amp;e1=5&amp;e2=&amp;e3=&amp;e4=|title=Evolution 1929–10 |publisher=[[Liga de Fъtbol Profesional]] |date= |accessdate=6 August 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (32):'' [[1931–32 оны Ла Лиг|1931–32]], [[1932–33 оны Ла Лиг|1932–33]], [[1953–54 оны Ла Лиг|1953–54]], [[1954–55 оны Ла Лиг|1954–55]], [[1956–57 оны Ла Лиг|1956–57]], [[1957–58 оны Ла Лиг|1957–58]], [[1960–61 оны Ла Лиг|1960–61]], [[1961–62 оны Ла Лиг|1961–62]], [[1962–63 оны Ла Лиг|1962–63]], [[1963–64 оны Ла Лиг|1963–64]], [[1964–65 оны Ла Лиг|1964–65]], [[1966–67 оны Ла Лиг|1966–67]], [[1967–68 оны Ла Лиг|1967–68]], [[1968–69 оны Ла Лиг|1968–69]], [[1971–72 оны Ла Лиг|1971–72]], [[1974–75 оны Ла Лиг|1974–75]], [[1975–76 оны Ла Лиг|1975–76]], [[1977–78 оны Ла Лиг|1977–78]], [[1978–79 оны Ла Лиг|1978–79]], [[1979–80 оны Ла Лиг|1979–80]], [[1985–86 оны Ла Лиг|1985–86]], [[1986–87 оны Ла Лиг|1986–87]], [[1987–88 оны Ла Лиг|1987–88]], [[1988–89 оны Ла Лиг|1988–89]], [[1989–90 оны Ла Лиг|1989–90]], [[1994–95 оны Ла Лиг|1994–95]], [[1996–97 оны Ла Лиг|1996–97]], [[2000–01 оны Ла Лиг|2000–01]], [[2002–03 оны Ла Лиг|2002–03]], [[2006–07 оны Ла Лиг|2006–07]], [[2007–08 оны Ла Лиг|2007–08]], 2011–12, 
:''Хоёрдугаар байр (19):'' [[1929 оны Ла Лиг|1928–29]], [[1933-34 оны Ла Лиг|1933–34]], [[1934-35 оны Ла Лиг|1934–35]], [[1935-36 оны Ла Лиг|1935–36]], [[1941-42 оны Ла Лиг|1941–42]], [[1944-45 оны Ла Лиг|1944–45]], [[1958-59 оны Ла Лиг|1958–59]], [[1959-60 оны Ла Лиг|1959–60]], [[1965-66 оны Ла Лиг|1965–66]], [[1980-81 оны Ла Лиг|1980–81]], [[1982-83 оны Ла Лиг|1982–83]], [[1983-84 оны Ла Лиг|1983–84]], [[1991-92 оны Ла Лиг|1991–92]], [[1992-93 оны Ла Лиг|1992–93]], [[1998-99 оны Ла Лиг|1998–99]], [[2004-05 оны Ла Лиг|2004–05]], [[2005-06 оны Ла Лиг|2005–06]], [[2008-09 оны Ла Лиг|2008–09]], [[2009-10 оны Ла Лиг|2009–10]], [[2010-11 оны Ла Лиг|2010-11]]

* '''Испаний цом'''&lt;ref&gt;{{Cite web|language=Spanish|url=http://www.marca.com/deporte/futbol/copa-rey/palmares.html |title=Palmarйs en |publisher=[[MARCA]] |date= |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (20):'' 1905, 1906, 1907, 1908, 1917, 1934, 1936, 1946, 1947, 1962, 1970, 1974, 1975, 1979–80, 1981–82, 1988–89, 1992–93, 2010-11, 2013-14, 2022-23
:''Хоёрдугаар байр (19):'' 1903, 1916, 1918, 1924, 1929, 1930, 1933, 1940, 1943, 1958, 1960, 1961, 1968, 1978–79, 1982–83, 1989–90, 1991–92, 2001–02, 2003–04

* '''Супер цом'''&lt;ref name=&quot;rsssf2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spansupcuphist.html |author=Carnicero, Josй; Torre, Raъl; Ferrer, Carles Lozano |title=Spain – List of Super Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=28 August 2009 |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (8):'' 1988, 1989*, 1990, 1993, 1997, 2001, 2003, 2008
:''Хоёрдугаар байр (3):'' 1982, 1995, 2007
:&lt;small&gt;(* ''Won Copa del Rey and La Liga'')&lt;/small&gt;

* '''Лигийн цом'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spanleagcuphist.html |author=Torre, Raъl |title=Spain – List of League Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=29 January 2009 |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (1):'' 1984–85
:''Хоёрдугаар байр (1):'' 1982–83

=== Европын ===
* '''[[УЕФА Аваргуудын лиг|Европын цом/ УЕФА Аваргуудын Лиг]]''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html |title=Champions League history |publisher=[[Union of European Football Associations]] (UEFA) |date= |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (9):'' [[1955–56 оны Европын цом|1955–56]]*, [[1956–57 оны Европын цом|1956–57]], [[1957–58 оны Европын цом|1957–58]], [[1958–59 оны Европын цом|1958–59]], [[1959–60 оны Европын цом|1959–60]], [[1965–66 оны Европын цом|1965–66]], [[1997–98 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|1997–98]], [[1999–2000 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|1999–2000]], [[2001–02 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2001–02]], 2013-2014, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018, 2021-2022, 2023-2024
:''Хоёрдугаар байр (3):'' [[1961–62 оны 0вропын цом|1961–62]], [[1963–64 оны Европын цом|1963–64]], [[1980–81 оны Европын цом|1980–81]]
:&lt;small&gt;(* ''Анх тэмцээний ялагчид'')&lt;/small&gt;

* '''[[УЕФА]]-гий цом/Европын лиг'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/uefaeuropaleague/history/index.html |title=UEFA Europa League |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 June 2010 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (2):'' 1984–85, 1985–86

* '''УЕФА Цомтой багуудын цомын тэмцээн'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |title=UEFA Cup Winners' Cup |publisher=[[UEFA]] |date= |accessdate=22 June 2010 |archive-date=1 Тавдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501123433/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
:''Хоёрдугаар байр (2):'' 1970–71, 1982–83

* '''УЕФА Супер цом'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |title=UEFA Super Cup |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 June 2010 |archive-date=20 Наймдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820032123/http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (1):'' [[2002 UEFA Super Cup|2002]]
:''Хоёрдугаар байр (2):'' [[1998 UEFA Super Cup|1998]], [[2000 UEFA Super Cup|2000]], 2014, 2016-2017, 2022, 2024

* '''[[Латин]]ы цом'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesl/latin.html |title=Latin Cup|publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=23 November 2006 |accessdate=13 September 2010 |author=Karel Stokkerman, Osvaldo Josй Gorgazzi}}&lt;/ref&gt;
:''Хоёрдугаар байр (2):'' 1955, 1957

* '''Copa Iberoamericana'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/ibero.html |title=Copa Iberoamericana|publisher=RecSport.Soccer Statistics Foundation |date=23 November 2006 |accessadte=13 September 2010 |autor=Josй Luis Pierrend, Emilio Pla Diaz}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (1):'' 1994

=== Дэлхийн ===
* '''Тив хоорондын цом''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablest/toyota.html |title=Intercontinental Club Cup |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=30 April 2005 |accessdate=9 August 2010 |author=Magnani, Loris ; Stokkermans, Karel}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (3):'' 1960, 1998, 2002
:''Хоёрдугаар байр (2):'' 1966, 2000

== Холбоос ==
{{Commonscat|Real Madrid|Реал Мадрид}}
{{Wikinews category|Реал Мадрид}}

;Албан ёсны вэбсайт
* [http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Home.htm Realmadrid.com] Official club website {{es}} / {{en}} / {{ja}} / {{ar}}
* [http://www.youtube.com/realmadridcf Real Madrid, Canal Oficial] [[YouTube]]'s official Real Madrid channel
* [http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15 Real Madrid Club de Fъtbol] at the [[La Liga|Liga de Fъtbol Profesional]] official website {{es}}
* [https://web.archive.org/web/20100926122632/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/club=50051/profile/index.html Real Madrid CF] at the [[UEFA]] official website
;News sites
* [http://www.marca.com/futbol/equipos/real_madrid.html Real Madrid news] from [[Diario Marca|Marca]] {{es}}
* [http://www.as.com/futbol/equipo/Real-Madrid-1 Real Madrid news] from [[Diario AS|AS]] {{es}}
* [http://www.skysports.com/football/teams/realmadrid Real Madrid news] from [[Sky Sports]]
* [https://web.archive.org/web/20101205064217/http://soccernet.espn.go.com/team?id=86&amp;cc=4716 ESPN Real Madrid page]

== Эшлэл ==
;Эх сурвалж
* {{Cite book|
   author=Dйnes, Tamбs &amp; Rochy, Zoltбn|
   title=Real Madrid |
   publisher=Arйna 2000|
   year=2002|
   id=ISBN 963-86167-5-X }}
* {{Cite book|
   author=Ball, Phil |
   title=Morbo: The Story of Spanish Football |    url=https://archive.org/details/morbostoryofspan0000ball |
   publisher=WSC Books Limited|
   year=2003 New edition|
   isbn=0-954-01346-8 }}
* {{Cite book|
   author=Ball, Phil |
   title=White Storm: The Story of Real Madrid |    url=https://archive.org/details/whitestorm100yea0000ball |
   publisher=Mainstream |
   year=2003 |
   isbn=1-84018-763-8 }}
* {{Cite book|
   author=McManaman, Steve &amp; Edworthy, Sarah|
   title=El Macca: Four Years with Real Madrid |    url=https://archive.org/details/elmaccafouryears0000mcma|
   publisher=Simon &amp; Schuster|
   year=2003|
   isbn=0-743-48920-9 }}
* {{Cite book|
   author=Luis Miguel Gonzбlez, Luis Gonzбlez Lуpez, Fundaciуn Real Madrid |
   title=Real Madrid: Cien aсos de leyenda, 1902–2002  |
   publisher=Everest|
   year=2002|
   id=ISBN 84-241-9215-X }}
;Тэмдэглэл
{{Reflist|2}}

{{Реал Мадрид багийн бүрэлдэхүүн}}
{{Ла Лиг}}

[[Ангилал:Мадридын өөртөө засах нийгэмлэгийн хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:Реал Мадрид| ]]
[[Ангилал:Мадридын байгууллага]]
[[Ангилал:1902 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>2rafx54ig8wd0ideogdwz1xi0q9uxe4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872280</id>
      <parentid>872277</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T09:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Жозе Моуринью</comment>
      <origin>872280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13056" sha1="aeh5noa0b6vk0w0f4dx3yib0kclz7ql" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб
| clubname = {{flagicon|ESP}}Реал Мадрид
| image    = [[Файл:РеалМадрид.png|160px|Реал Мадридын сүлд]]
| fullname = Реал Мадрид Клуб де Футбол
| nickname = {{nowrap begin}}''Los Blancos'' (Цагаанууд)&lt;br /&gt;''Los Merengues'' (Цөцгийтнүүд){{nowrap end}}&lt;br /&gt;''Los Galбcticos'' (Супер одод){{nowrap end}}
| founded  = 1902 оны гуравдугаар сарын 6&lt;br /&gt;(''Мадридын хөлбөмбөгийн баг'' нэртэйгээр)
| ground   = [[Сантьяго Бернабеу]], [[Мадрид]]
| capacity = 83,186
| chairman = {{flagicon|ESP}} [[Флорентино Перес]]
| manager = {{flagicon|POR}} Жозе Моуринью
| ахлагч   = {{flagicon|ESP}} [[Дани Карвахал]]
| league = [[Испаний Ла Лиг]]
| season = 2025/26
| position = 2-р байр
|short name=Эзэн Хааны Баг|website=https://www.realmadrid.com/en-US}}
'''Реал Мадрид''' ({{lang-es|Real Madrid Club de Fútbol}}) нь [[Испани]]йн нийслэл [[Мадрид]] хотоос гаралтай [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Испанийн хөлбөмбөгийн лигийн хамгийн олон түрүүг авсан энэ багийг [[ФИФА|Олон Улсын хөлбөмбөгийн холбооноос]] «20 дугаар зууны хамгийн шилдэг клуб» тунхагласан нь бий. Тэд «Испаний Ла Лигийн» 36 түрүүтэй, «Испанийн цомын» 20 цомтой, «Испанийн Супер цомын» 13 цомтой бөгөөд «Лигийн цомын» 1, «Copa Eva Duarte» тэмцээний 1, «[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн» 15, «[[УЕФА]]-гийн цомын» 3, «УЕФА Супер цомын» 6, «Тив хоорондын цомын» 9 тус тус цомыг хүртсэн энэ цагийн баялаг түүх, уламжлалтай баг билээ.

== Шагналууд ==
Реал Мадрид баг нь Испанийн түүхэнд хамгийн шилдэг баг бөгөөд дотоодын 57, олон улсын 15 цом, хүртсэн баг юм. [[Ла Лиг]]т 36, [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]т 15 удаа тус тус түрүүлсэн 20-р зууны шилдэг клубүүдийн&lt;ref name=&quot;106 years of history&quot;&gt;{{Cite web|title = 106 years of history | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202728273671/noticia/Noticia/106_years_of_history.htm | publisher = Realmadrid.com| date = 8 March 2008 | accessdate = 12 July 2008|author=Juan Josй Lуpez Soto}}&lt;/ref&gt; нэг билээ. 
=== Дотоодын ===
* '''[[Ла Лиг]]''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&amp;Controltype=EvHist&amp;id=1&amp;tmpd=28&amp;tmph=110&amp;e1=5&amp;e2=&amp;e3=&amp;e4=|title=Evolution 1929–10 |publisher=[[Liga de Fъtbol Profesional]] |date= |accessdate=6 August 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (32):'' [[1931–32 оны Ла Лиг|1931–32]], [[1932–33 оны Ла Лиг|1932–33]], [[1953–54 оны Ла Лиг|1953–54]], [[1954–55 оны Ла Лиг|1954–55]], [[1956–57 оны Ла Лиг|1956–57]], [[1957–58 оны Ла Лиг|1957–58]], [[1960–61 оны Ла Лиг|1960–61]], [[1961–62 оны Ла Лиг|1961–62]], [[1962–63 оны Ла Лиг|1962–63]], [[1963–64 оны Ла Лиг|1963–64]], [[1964–65 оны Ла Лиг|1964–65]], [[1966–67 оны Ла Лиг|1966–67]], [[1967–68 оны Ла Лиг|1967–68]], [[1968–69 оны Ла Лиг|1968–69]], [[1971–72 оны Ла Лиг|1971–72]], [[1974–75 оны Ла Лиг|1974–75]], [[1975–76 оны Ла Лиг|1975–76]], [[1977–78 оны Ла Лиг|1977–78]], [[1978–79 оны Ла Лиг|1978–79]], [[1979–80 оны Ла Лиг|1979–80]], [[1985–86 оны Ла Лиг|1985–86]], [[1986–87 оны Ла Лиг|1986–87]], [[1987–88 оны Ла Лиг|1987–88]], [[1988–89 оны Ла Лиг|1988–89]], [[1989–90 оны Ла Лиг|1989–90]], [[1994–95 оны Ла Лиг|1994–95]], [[1996–97 оны Ла Лиг|1996–97]], [[2000–01 оны Ла Лиг|2000–01]], [[2002–03 оны Ла Лиг|2002–03]], [[2006–07 оны Ла Лиг|2006–07]], [[2007–08 оны Ла Лиг|2007–08]], 2011–12, 
:''Хоёрдугаар байр (19):'' [[1929 оны Ла Лиг|1928–29]], [[1933-34 оны Ла Лиг|1933–34]], [[1934-35 оны Ла Лиг|1934–35]], [[1935-36 оны Ла Лиг|1935–36]], [[1941-42 оны Ла Лиг|1941–42]], [[1944-45 оны Ла Лиг|1944–45]], [[1958-59 оны Ла Лиг|1958–59]], [[1959-60 оны Ла Лиг|1959–60]], [[1965-66 оны Ла Лиг|1965–66]], [[1980-81 оны Ла Лиг|1980–81]], [[1982-83 оны Ла Лиг|1982–83]], [[1983-84 оны Ла Лиг|1983–84]], [[1991-92 оны Ла Лиг|1991–92]], [[1992-93 оны Ла Лиг|1992–93]], [[1998-99 оны Ла Лиг|1998–99]], [[2004-05 оны Ла Лиг|2004–05]], [[2005-06 оны Ла Лиг|2005–06]], [[2008-09 оны Ла Лиг|2008–09]], [[2009-10 оны Ла Лиг|2009–10]], [[2010-11 оны Ла Лиг|2010-11]]

* '''Испаний цом'''&lt;ref&gt;{{Cite web|language=Spanish|url=http://www.marca.com/deporte/futbol/copa-rey/palmares.html |title=Palmarйs en |publisher=[[MARCA]] |date= |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (20):'' 1905, 1906, 1907, 1908, 1917, 1934, 1936, 1946, 1947, 1962, 1970, 1974, 1975, 1979–80, 1981–82, 1988–89, 1992–93, 2010-11, 2013-14, 2022-23
:''Хоёрдугаар байр (19):'' 1903, 1916, 1918, 1924, 1929, 1930, 1933, 1940, 1943, 1958, 1960, 1961, 1968, 1978–79, 1982–83, 1989–90, 1991–92, 2001–02, 2003–04

* '''Супер цом'''&lt;ref name=&quot;rsssf2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spansupcuphist.html |author=Carnicero, Josй; Torre, Raъl; Ferrer, Carles Lozano |title=Spain – List of Super Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=28 August 2009 |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (8):'' 1988, 1989*, 1990, 1993, 1997, 2001, 2003, 2008
:''Хоёрдугаар байр (3):'' 1982, 1995, 2007
:&lt;small&gt;(* ''Won Copa del Rey and La Liga'')&lt;/small&gt;

* '''Лигийн цом'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spanleagcuphist.html |author=Torre, Raъl |title=Spain – List of League Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=29 January 2009 |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (1):'' 1984–85
:''Хоёрдугаар байр (1):'' 1982–83

=== Европын ===
* '''[[УЕФА Аваргуудын лиг|Европын цом/ УЕФА Аваргуудын Лиг]]''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html |title=Champions League history |publisher=[[Union of European Football Associations]] (UEFA) |date= |accessdate=22 June 2010}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (9):'' [[1955–56 оны Европын цом|1955–56]]*, [[1956–57 оны Европын цом|1956–57]], [[1957–58 оны Европын цом|1957–58]], [[1958–59 оны Европын цом|1958–59]], [[1959–60 оны Европын цом|1959–60]], [[1965–66 оны Европын цом|1965–66]], [[1997–98 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|1997–98]], [[1999–2000 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|1999–2000]], [[2001–02 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2001–02]], 2013-2014, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018, 2021-2022, 2023-2024
:''Хоёрдугаар байр (3):'' [[1961–62 оны 0вропын цом|1961–62]], [[1963–64 оны Европын цом|1963–64]], [[1980–81 оны Европын цом|1980–81]]
:&lt;small&gt;(* ''Анх тэмцээний ялагчид'')&lt;/small&gt;

* '''[[УЕФА]]-гий цом/Европын лиг'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/uefaeuropaleague/history/index.html |title=UEFA Europa League |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 June 2010 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (2):'' 1984–85, 1985–86

* '''УЕФА Цомтой багуудын цомын тэмцээн'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |title=UEFA Cup Winners' Cup |publisher=[[UEFA]] |date= |accessdate=22 June 2010 |archive-date=1 Тавдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501123433/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
:''Хоёрдугаар байр (2):'' 1970–71, 1982–83

* '''УЕФА Супер цом'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |title=UEFA Super Cup |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 June 2010 |archive-date=20 Наймдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820032123/http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (1):'' [[2002 UEFA Super Cup|2002]]
:''Хоёрдугаар байр (2):'' [[1998 UEFA Super Cup|1998]], [[2000 UEFA Super Cup|2000]], 2014, 2016-2017, 2022, 2024

* '''[[Латин]]ы цом'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesl/latin.html |title=Latin Cup|publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=23 November 2006 |accessdate=13 September 2010 |author=Karel Stokkerman, Osvaldo Josй Gorgazzi}}&lt;/ref&gt;
:''Хоёрдугаар байр (2):'' 1955, 1957

* '''Copa Iberoamericana'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/ibero.html |title=Copa Iberoamericana|publisher=RecSport.Soccer Statistics Foundation |date=23 November 2006 |accessadte=13 September 2010 |autor=Josй Luis Pierrend, Emilio Pla Diaz}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (1):'' 1994

=== Дэлхийн ===
* '''Тив хоорондын цом''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablest/toyota.html |title=Intercontinental Club Cup |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=30 April 2005 |accessdate=9 August 2010 |author=Magnani, Loris ; Stokkermans, Karel}}&lt;/ref&gt;
:''Түрүү (3):'' 1960, 1998, 2002
:''Хоёрдугаар байр (2):'' 1966, 2000

== Холбоос ==
{{Commonscat|Real Madrid|Реал Мадрид}}
{{Wikinews category|Реал Мадрид}}

;Албан ёсны вэбсайт
* [http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Home.htm Realmadrid.com] Official club website {{es}} / {{en}} / {{ja}} / {{ar}}
* [http://www.youtube.com/realmadridcf Real Madrid, Canal Oficial] [[YouTube]]'s official Real Madrid channel
* [http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&amp;IDParam=15 Real Madrid Club de Fъtbol] at the [[La Liga|Liga de Fъtbol Profesional]] official website {{es}}
* [https://web.archive.org/web/20100926122632/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/club=50051/profile/index.html Real Madrid CF] at the [[UEFA]] official website
;News sites
* [http://www.marca.com/futbol/equipos/real_madrid.html Real Madrid news] from [[Diario Marca|Marca]] {{es}}
* [http://www.as.com/futbol/equipo/Real-Madrid-1 Real Madrid news] from [[Diario AS|AS]] {{es}}
* [http://www.skysports.com/football/teams/realmadrid Real Madrid news] from [[Sky Sports]]
* [https://web.archive.org/web/20101205064217/http://soccernet.espn.go.com/team?id=86&amp;cc=4716 ESPN Real Madrid page]

== Эшлэл ==
;Эх сурвалж
* {{Cite book|
   author=Dйnes, Tamбs &amp; Rochy, Zoltбn|
   title=Real Madrid |
   publisher=Arйna 2000|
   year=2002|
   id=ISBN 963-86167-5-X }}
* {{Cite book|
   author=Ball, Phil |
   title=Morbo: The Story of Spanish Football |    url=https://archive.org/details/morbostoryofspan0000ball |
   publisher=WSC Books Limited|
   year=2003 New edition|
   isbn=0-954-01346-8 }}
* {{Cite book|
   author=Ball, Phil |
   title=White Storm: The Story of Real Madrid |    url=https://archive.org/details/whitestorm100yea0000ball |
   publisher=Mainstream |
   year=2003 |
   isbn=1-84018-763-8 }}
* {{Cite book|
   author=McManaman, Steve &amp; Edworthy, Sarah|
   title=El Macca: Four Years with Real Madrid |    url=https://archive.org/details/elmaccafouryears0000mcma|
   publisher=Simon &amp; Schuster|
   year=2003|
   isbn=0-743-48920-9 }}
* {{Cite book|
   author=Luis Miguel Gonzбlez, Luis Gonzбlez Lуpez, Fundaciуn Real Madrid |
   title=Real Madrid: Cien aсos de leyenda, 1902–2002  |
   publisher=Everest|
   year=2002|
   id=ISBN 84-241-9215-X }}
;Тэмдэглэл
{{Reflist|2}}

{{Реал Мадрид багийн бүрэлдэхүүн}}
{{Ла Лиг}}

[[Ангилал:Мадридын өөртөө засах нийгэмлэгийн хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:Реал Мадрид| ]]
[[Ангилал:Мадридын байгууллага]]
[[Ангилал:1902 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>aeh5noa0b6vk0w0f4dx3yib0kclz7ql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21400</id>
    <revision>
      <id>872238</id>
      <parentid>856383</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>872238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6906" sha1="bv43uafiuxxew411cw5gidwcakf4t4u" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб
| clubname = Валенсиа
| current  = 2010-11 оны Ла Лиг
| image    =
| fullname = Хөлбөмбөгийн Валенсиа Баг
| nickname = ''[[Че (Испани)|Los Che]]''&lt;br&gt;''Els taronja (Улбар шарууд)&lt;br&gt;'' ''Valencianistas''
| founded  = 1919 оны 3 сарын 18
| ground   = [[Месталья цэнгэлдэх хүрээлэн|Месталья]]
| capacity = 55,000
| chairman = [[Питер Лим]]
| manager  = [[Воро (хөлбөмбөгчин)|Воро]] 
| league   = [[Ла Лига]]
| season   = 2025-26
| position = Ла Лига, 9-р байр
| homepage = http://www.valenciacf.com/
| pattern_la1 = _valencia2425h
| pattern_b1 = _valencia2425h
| pattern_ra1 = _valencia2425h
| pattern_sh1 = _valencia2425h
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _valencia2425h
| pattern_b2 = _valencia2425a
| pattern_ra2 = _valencia2425h
| pattern_sh2 = _valencia2425h
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _valencia2425t
| pattern_b3 = _valencia2425t
| pattern_ra3 = _valencia2425t
| pattern_sh3 = _valencia2425t
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = FC8228
| body3 = FC8228
| rightarm3 = FC8228
| shorts3 = 47785A
| socks3 = 47785A
}}
'''Валенсиа Хөлбөмбөгийн Баг''' ({{lang-ca|València Club de Futbol}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.valenciacf.com/va/ElClub/ClubHistoria.html |title=Valencia CF history in valencian (named València CF in article) |access-date=2011-02-23 |archive-date=2011-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127091803/http://www.valenciacf.com/va/ElClub/ClubHistoria.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; буюу '''Валенсиа''') нь [[Испани]]йн [[Валенси]] хотод байрладаг мэргэжлийн [[хөлбөмбөгийн баг]] юм. [[Ла Лига]]д тоглодог тус баг нь [[Испанийн хөлбөмбөг]] болон [[Европ]]т хамгийн өндөр амжилтад хүрсэн багуудын нэг билээ. Тэд 6 удаа Ла Лигагийн аварга болж, 7 удаа [[Копа дель Рей]] цомыг хүртэж, [[УЕФА-гийн цом]]ын хуучин хувилбар болох [[Фэйрс цом]]д 2 удаа түрүүлснээс гадна [[УЕФА-гийн цом]], [[УЕФА Цомтой багуудын цом]]ыг тус бүр 1 удаа, [[УЕФА Супер цом]]ыг 2 удаа хүртэж байв. Мөн [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн шигшээ тоглолтод 2 дараалан шалгарсан амжилтыг үзүүлэхдээ эхний удаад нь буюу 2000 онд Ла Лигагийн өрсөлдөгч [[Реал Мадрид]]ад хожигдсон бол 2001 онд Германы [[Бавари Мюнхен]] багтай 1-1 харьцаатай тэнцээд, торгуулийн цохилтоор ялагдаж байжээ. Валенсиа нь [[Европ]]ын хөлбөмбөгийн тэргүүлэх багуудын [[G-14]] бүлгийн гишүүн юм. Валенсиа баг Европын томоохон цомын тэмцээнүүдийн шувтаргад нийт 7 удаа шалгарч, үүнээс дөрөвт нь түрүүлж байжээ.

Ла Лигагийн бүх цаг үеийн түүхэнд үзүүлсэн амжилтаараа Валенсиа баг [[Реал Мадрид]], [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багуудын дараа гуравт бичигддэг. Европын цомын тэмцээнүүдэд үзүүлсэн амжилт нь ч дээрх хоёр багийн дараа орох бөгөөд Испанийн багуудаас уг гурван баг л тивийнхээ цомыг 5 болон түүнээс дээш удаа хүртэж байв&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.uefa.com/footballeurope/club=52268/competition=14/index.html |title=Football Europe: Valencia CF |access-date=2011-02-23 |archive-date=2009-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091212075403/http://en.uefa.com/footballeurope/club=52268/competition=14/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Валенсиа баг 1919 онд байгуулагдаж, 1923 оноос хойш 55,000 суудалтай [[Месталья цэнгэлдэх хүрээлэн]]д тоглолтоо хийж байна. 2011 онд 75,000 үзэгчийн суудалтай [[Ноу Месталья]] хэмээх шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн нь хотын баруун хойд хэсэгт ашиглалтад орно. Валенсиа баг нь өөрийн хотын бас нэгэн баг болох [[Леванте (хөлбөмбөгийн баг)|Леванте]], мөн [[Валенсиа Коммюнити]] бүст орших [[Эркулес (хөлбөмбөгийн баг)|Эркулес]], [[Вильярреал (хөлбөмбөгийн баг)|Вильярреал]] багуудтай олон жилийн турш өрсөлдөж иржээ.

Валенсиа нь хөгжөөн дэмжигчдийнхээ тоогоор Испанийн хөлбөмбөгийн багууд дунд мөн л [[Реал Мадрид]], [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багуудын дараа ордог&lt;ref&gt;[http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2700_2719/2705/Es2705mar_A.pdf Sociological Investigation Center – CIS, May barometers] {{es icon}}&lt;/ref&gt;. Бүртгэлтэй дэмжигчдийн тоогоороо дэлхийд томоохонд тооцогдох тус багийн улирлын тоглолтыг үзэх эрхийг 50,000 гаруй хүн худалдаж авсан байдаг бөгөөд шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн ашиглалтад орох үед уг эрхийг худалдаж авахаар 20,000 гаруй хүн аль хэдийн захиалгаа өгөөд буй аж.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Valencia CF}}
* [https://web.archive.org/web/20090412041206/http://www.valenciacf.com/ Албан ёсны вэбсайт] {{es}} {{ca}} {{en}} {{ja}}
* [https://web.archive.org/web/20080711084627/http://www.futuromestalla.com/ Шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн]

[[Ангилал:Валенсиа ХК| ]]
[[Ангилал:Валенсийн нийгэмлэгийн хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:Валенсийн байгууллага]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>bv43uafiuxxew411cw5gidwcakf4t4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872239</id>
      <parentid>872238</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>872239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6859" sha1="54b800jmye0cehgkfeg0qd7lovo0jy2" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб
| clubname = Валенсиа
| current  = 2010-11 оны Ла Лиг
| image    =
| fullname = Хөлбөмбөгийн Валенсиа Баг
| nickname = ''[[Че (Испани)|Los Che]]''&lt;br&gt;''Els taronja (Улбар шарууд)&lt;br&gt;'' ''Valencianistas''
| founded  = 1919 оны 3 сарын 18
| ground   = [[Месталья цэнгэлдэх хүрээлэн|Месталья]]
| capacity = 55,000
| chairman = [[Питер Лим]]
| manager  = ? 
| league   = [[Ла Лига]]
| season   = 2025-26
| position = Ла Лига, 9-р байр
| homepage = http://www.valenciacf.com/
| pattern_la1 = _valencia2425h
| pattern_b1 = _valencia2425h
| pattern_ra1 = _valencia2425h
| pattern_sh1 = _valencia2425h
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _valencia2425h
| pattern_b2 = _valencia2425a
| pattern_ra2 = _valencia2425h
| pattern_sh2 = _valencia2425h
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _valencia2425t
| pattern_b3 = _valencia2425t
| pattern_ra3 = _valencia2425t
| pattern_sh3 = _valencia2425t
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = FC8228
| body3 = FC8228
| rightarm3 = FC8228
| shorts3 = 47785A
| socks3 = 47785A
}}
'''Валенсиа Хөлбөмбөгийн Баг''' ({{lang-ca|València Club de Futbol}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.valenciacf.com/va/ElClub/ClubHistoria.html |title=Valencia CF history in valencian (named València CF in article) |access-date=2011-02-23 |archive-date=2011-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127091803/http://www.valenciacf.com/va/ElClub/ClubHistoria.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; буюу '''Валенсиа''') нь [[Испани]]йн [[Валенси]] хотод байрладаг мэргэжлийн [[хөлбөмбөгийн баг]] юм. [[Ла Лига]]д тоглодог тус баг нь [[Испанийн хөлбөмбөг]] болон [[Европ]]т хамгийн өндөр амжилтад хүрсэн багуудын нэг билээ. Тэд 6 удаа Ла Лигагийн аварга болж, 7 удаа [[Копа дель Рей]] цомыг хүртэж, [[УЕФА-гийн цом]]ын хуучин хувилбар болох [[Фэйрс цом]]д 2 удаа түрүүлснээс гадна [[УЕФА-гийн цом]], [[УЕФА Цомтой багуудын цом]]ыг тус бүр 1 удаа, [[УЕФА Супер цом]]ыг 2 удаа хүртэж байв. Мөн [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн шигшээ тоглолтод 2 дараалан шалгарсан амжилтыг үзүүлэхдээ эхний удаад нь буюу 2000 онд Ла Лигагийн өрсөлдөгч [[Реал Мадрид]]ад хожигдсон бол 2001 онд Германы [[Бавари Мюнхен]] багтай 1-1 харьцаатай тэнцээд, торгуулийн цохилтоор ялагдаж байжээ. Валенсиа нь [[Европ]]ын хөлбөмбөгийн тэргүүлэх багуудын [[G-14]] бүлгийн гишүүн юм. Валенсиа баг Европын томоохон цомын тэмцээнүүдийн шувтаргад нийт 7 удаа шалгарч, үүнээс дөрөвт нь түрүүлж байжээ.

Ла Лигагийн бүх цаг үеийн түүхэнд үзүүлсэн амжилтаараа Валенсиа баг [[Реал Мадрид]], [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багуудын дараа гуравт бичигддэг. Европын цомын тэмцээнүүдэд үзүүлсэн амжилт нь ч дээрх хоёр багийн дараа орох бөгөөд Испанийн багуудаас уг гурван баг л тивийнхээ цомыг 5 болон түүнээс дээш удаа хүртэж байв&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.uefa.com/footballeurope/club=52268/competition=14/index.html |title=Football Europe: Valencia CF |access-date=2011-02-23 |archive-date=2009-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091212075403/http://en.uefa.com/footballeurope/club=52268/competition=14/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Валенсиа баг 1919 онд байгуулагдаж, 1923 оноос хойш 55,000 суудалтай [[Месталья цэнгэлдэх хүрээлэн]]д тоглолтоо хийж байна. 2011 онд 75,000 үзэгчийн суудалтай [[Ноу Месталья]] хэмээх шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн нь хотын баруун хойд хэсэгт ашиглалтад орно. Валенсиа баг нь өөрийн хотын бас нэгэн баг болох [[Леванте (хөлбөмбөгийн баг)|Леванте]], мөн [[Валенсиа Коммюнити]] бүст орших [[Эркулес (хөлбөмбөгийн баг)|Эркулес]], [[Вильярреал (хөлбөмбөгийн баг)|Вильярреал]] багуудтай олон жилийн турш өрсөлдөж иржээ.

Валенсиа нь хөгжөөн дэмжигчдийнхээ тоогоор Испанийн хөлбөмбөгийн багууд дунд мөн л [[Реал Мадрид]], [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багуудын дараа ордог&lt;ref&gt;[http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2700_2719/2705/Es2705mar_A.pdf Sociological Investigation Center – CIS, May barometers] {{es icon}}&lt;/ref&gt;. Бүртгэлтэй дэмжигчдийн тоогоороо дэлхийд томоохонд тооцогдох тус багийн улирлын тоглолтыг үзэх эрхийг 50,000 гаруй хүн худалдаж авсан байдаг бөгөөд шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн ашиглалтад орох үед уг эрхийг худалдаж авахаар 20,000 гаруй хүн аль хэдийн захиалгаа өгөөд буй аж.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Valencia CF}}
* [https://web.archive.org/web/20090412041206/http://www.valenciacf.com/ Албан ёсны вэбсайт] {{es}} {{ca}} {{en}} {{ja}}
* [https://web.archive.org/web/20080711084627/http://www.futuromestalla.com/ Шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн]

[[Ангилал:Валенсиа ХК| ]]
[[Ангилал:Валенсийн нийгэмлэгийн хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:Валенсийн байгууллага]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>54b800jmye0cehgkfeg0qd7lovo0jy2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872240</id>
      <parentid>872239</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>48528</id>
      </contributor>
      <origin>872240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6819" sha1="kv5bjz6ru3cjgfsqhle8g5hrj4vxxgj" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб
| clubname = Валенсиа
| image    =
| fullname = Хөлбөмбөгийн Валенсиа Баг
| nickname = ''[[Че (Испани)|Los Che]]''&lt;br&gt;''Els taronja (Улбар шарууд)&lt;br&gt;'' ''Valencianistas''
| founded  = 1919 оны 3 сарын 18
| ground   = [[Месталья цэнгэлдэх хүрээлэн|Месталья]]
| capacity = 55,000
| chairman = [[Питер Лим]]
| manager  = ? 
| league   = [[Ла Лига]]
| season   = 2025-26
| position = Ла Лига, 9-р байр
| homepage = http://www.valenciacf.com/
| pattern_la1 = _valencia2425h
| pattern_b1 = _valencia2425h
| pattern_ra1 = _valencia2425h
| pattern_sh1 = _valencia2425h
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _valencia2425h
| pattern_b2 = _valencia2425a
| pattern_ra2 = _valencia2425h
| pattern_sh2 = _valencia2425h
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _valencia2425t
| pattern_b3 = _valencia2425t
| pattern_ra3 = _valencia2425t
| pattern_sh3 = _valencia2425t
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = FC8228
| body3 = FC8228
| rightarm3 = FC8228
| shorts3 = 47785A
| socks3 = 47785A
}}
'''Валенсиа Хөлбөмбөгийн Баг''' ({{lang-ca|València Club de Futbol}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.valenciacf.com/va/ElClub/ClubHistoria.html |title=Valencia CF history in valencian (named València CF in article) |access-date=2011-02-23 |archive-date=2011-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127091803/http://www.valenciacf.com/va/ElClub/ClubHistoria.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; буюу '''Валенсиа''') нь [[Испани]]йн [[Валенси]] хотод байрладаг мэргэжлийн [[хөлбөмбөгийн баг]] юм. [[Ла Лига]]д тоглодог тус баг нь [[Испанийн хөлбөмбөг]] болон [[Европ]]т хамгийн өндөр амжилтад хүрсэн багуудын нэг билээ. Тэд 6 удаа Ла Лигагийн аварга болж, 7 удаа [[Копа дель Рей]] цомыг хүртэж, [[УЕФА-гийн цом]]ын хуучин хувилбар болох [[Фэйрс цом]]д 2 удаа түрүүлснээс гадна [[УЕФА-гийн цом]], [[УЕФА Цомтой багуудын цом]]ыг тус бүр 1 удаа, [[УЕФА Супер цом]]ыг 2 удаа хүртэж байв. Мөн [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн шигшээ тоглолтод 2 дараалан шалгарсан амжилтыг үзүүлэхдээ эхний удаад нь буюу 2000 онд Ла Лигагийн өрсөлдөгч [[Реал Мадрид]]ад хожигдсон бол 2001 онд Германы [[Бавари Мюнхен]] багтай 1-1 харьцаатай тэнцээд, торгуулийн цохилтоор ялагдаж байжээ. Валенсиа нь [[Европ]]ын хөлбөмбөгийн тэргүүлэх багуудын [[G-14]] бүлгийн гишүүн юм. Валенсиа баг Европын томоохон цомын тэмцээнүүдийн шувтаргад нийт 7 удаа шалгарч, үүнээс дөрөвт нь түрүүлж байжээ.

Ла Лигагийн бүх цаг үеийн түүхэнд үзүүлсэн амжилтаараа Валенсиа баг [[Реал Мадрид]], [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багуудын дараа гуравт бичигддэг. Европын цомын тэмцээнүүдэд үзүүлсэн амжилт нь ч дээрх хоёр багийн дараа орох бөгөөд Испанийн багуудаас уг гурван баг л тивийнхээ цомыг 5 болон түүнээс дээш удаа хүртэж байв&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.uefa.com/footballeurope/club=52268/competition=14/index.html |title=Football Europe: Valencia CF |access-date=2011-02-23 |archive-date=2009-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091212075403/http://en.uefa.com/footballeurope/club=52268/competition=14/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Валенсиа баг 1919 онд байгуулагдаж, 1923 оноос хойш 55,000 суудалтай [[Месталья цэнгэлдэх хүрээлэн]]д тоглолтоо хийж байна. 2011 онд 75,000 үзэгчийн суудалтай [[Ноу Месталья]] хэмээх шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн нь хотын баруун хойд хэсэгт ашиглалтад орно. Валенсиа баг нь өөрийн хотын бас нэгэн баг болох [[Леванте (хөлбөмбөгийн баг)|Леванте]], мөн [[Валенсиа Коммюнити]] бүст орших [[Эркулес (хөлбөмбөгийн баг)|Эркулес]], [[Вильярреал (хөлбөмбөгийн баг)|Вильярреал]] багуудтай олон жилийн турш өрсөлдөж иржээ.

Валенсиа нь хөгжөөн дэмжигчдийнхээ тоогоор Испанийн хөлбөмбөгийн багууд дунд мөн л [[Реал Мадрид]], [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багуудын дараа ордог&lt;ref&gt;[http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2700_2719/2705/Es2705mar_A.pdf Sociological Investigation Center – CIS, May barometers] {{es icon}}&lt;/ref&gt;. Бүртгэлтэй дэмжигчдийн тоогоороо дэлхийд томоохонд тооцогдох тус багийн улирлын тоглолтыг үзэх эрхийг 50,000 гаруй хүн худалдаж авсан байдаг бөгөөд шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн ашиглалтад орох үед уг эрхийг худалдаж авахаар 20,000 гаруй хүн аль хэдийн захиалгаа өгөөд буй аж.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Valencia CF}}
* [https://web.archive.org/web/20090412041206/http://www.valenciacf.com/ Албан ёсны вэбсайт] {{es}} {{ca}} {{en}} {{ja}}
* [https://web.archive.org/web/20080711084627/http://www.futuromestalla.com/ Шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн]

[[Ангилал:Валенсиа ХК| ]]
[[Ангилал:Валенсийн нийгэмлэгийн хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:Валенсийн байгууллага]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>kv5bjz6ru3cjgfsqhle8g5hrj4vxxgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 сарын 26</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22044</id>
    <revision>
      <id>872258</id>
      <parentid>871867</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10776" sha1="l9e90re3yv60v5uzqdl2reax8pna0wl" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|9 сарын}}
'''9 сарын 26''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 269 дахь ([[өндөр жил]] бол 270 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 96 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* МЭӨ 46 - Ромын хаан Юлий Цезарь өөрийн домгийн өвөг эцэг гэгдэх Венус Женетрикст зориулсан сүмийг бариулж дуусчээ. 
* 1087 - Английн хаан ширээнд II Уиллиам суув. 
* 1371 - Серби-Туркийн дайн: Османы эзэнт гүрний султан [[I Мурад|I Мурадаар]] удирдуулсан арми, Сербийн цэргийн жанжин Вукашин Мрнавчевичийн удирдуулсан арми цуст тулаанаа эхлүүлсэн. 
* 1580 - Английн нэрт эрдэмтэн Сир Френцис Дрейк эх дэлхийн эргэлдэх хөдөлгөөнийг тооцоолжээ. 
* 1687 - Венецийн жанжин Франческо Морозини тэргүүтэй цэргийн хүч Грекийн [[Афин]] хот дахь [[Парфенон|Парфенон сүмийг]] бөмбөгдөж их хэмжээгээр сүйтгэв. 
** Амстердам хотын зөвлөл Оранжийн Уиллиамаар удирдуулсан хувьсгал эхлүүлхийг зөвшөөрчээ. 
* 1777 - [[Америкийн хувьсгал]]: Британийн цэргийн хүч Филадельфи хотыг эзлэн авав. 
* 1789 - [[АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга|АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн анхны даргаар]] [[Томас Жефферсон]], анхны Хууль зүйн сайдаар Жон Жей, Шуудангийн анхны даргаар Самуэль Осгүүд, АНУ-ын анхны Ерөнхий прокуророор Эдмунд Рендольф нар томилогдов.
* 1905 - Нэрт эрдэмтэн [[Альберт Эйнштейн]] [[Харьцангуйн онол|харьцангуйн онолын]] талаар анх удаагаа нийтэлжээ. 
* 1910 - Энэтхэгийн сэтгүүлч Свадешабхимани Рамакришна Пиллай засаглалаа эсэргүүцсэн нийтлэл бичсэний төлөө баривчлагдав. 
* 1914 - АНУ-ын Холбооны худалдааны зөвлөл байгуулагджээ. 
* 1917 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Полигон вүүдийн тулаан эхлэв. 
* 1918 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Америкийн түүхэн дэх цуст тулаан болох Мойс-Аргоннын довтолгоо болжээ. 
* 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Маркет Гардены ажиллагаа бүтэлгүйтэв. 
** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Бразилийн цэргүүд арван өдрийн цуст тулааны дараа Серчио тосгоныг эзлэн авчээ. 
* 1950 - НҮБ-ийн цэнхэр дуулгатнууд [[Сөүл]] хотыг Хойд Солонгосын цэргүүдээс чөлөөлөв. 
** [[Индонез|Индонези]] улс НҮБ-д элсчээ. 
* 1959 - Японд болсон хамгийн хөнөөлт далайн шуурга болжээ. Уг шуурганы улмаас хөрсний нуралт болж 4,580 хүн амиа алдаж, 1.6 сая хүн орон гэргүй болсон байна. 
* 1960 - АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшсэн [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]], [[Ричард Никсон|Ричард М.Никсон]] нарын мэтгэлцээнийг анх удаа телевизээр шууд дамжуулжээ. 
* 1969 - &quot;Abbey Road&quot; студи &quot;Битлз&quot; хамтлагийн сүүлийн цомгийг бичиж, худалдаанд гаргав. 
* 1973 - Дуунаас хурдан &quot;Конкорд&quot; хөлөг Атлантын далайг анх удаа зогсолгүй нисэн гаталжээ.
* 1983 - ЗХУ-ын цэргийн офицер Станислав Петров компьютерийн алдааны улмаас АНУ руу цөмийн зэвсэг харвах анхааруулга очсоныг олж илрүүлэв. 
* 1984 - Их Британи болон Хятад улс [[Хонконг|Хонконгыг]] эргүүлэн шилжүүлэх гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Улмаар 1997 онд Хонконг нь Хятадын захиргаанд шилжсэн юм. 
* 1997 - Италийн Умбриа мужийн Марше хотод газар хөдөлж Гэгээн Френцисийн сүмийн тал хэсэг нуржээ. 
* 2000 - Чехийн нийслэл [[Праг]] хотноо болсон [[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан]], [[Дэлхийн Банк Групп|Дэлхийн банкны]] дээд хэмжээний уулзалтыг эсэргүүцэгчид жагсаал зоохион байгуулав. Жагсаалд 20,000 хүн оролцжээ. 
* 2005 - Америкийн PBS Kids суваг албан ёсоор хаагдав. 
* 2008 - Швейцарийн зохион бүтээгч, нисгэгч Ив Росси онгоцны хөдөлгүүрт далавчийг зохион бүтээж, Английн хоолойг гатлажээ. 
* 2014 - Мексик улсын Игуала хотод гэмт бүлэглэлүүд олон хүнийг барьцаалав.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 932 - Арабын халиф Аль-Музизз Ли-Дин Аллах (975 онд нас барсан)
* 1849 - Нобелийн шагналт Оросын физикч [[Иван Павлов]] (1936 онд нас барсан)
* 1870 - Данийн хаан X Кристиан (1947 онд нас барсан)
* 1886 - Нобелийн шагналт Английн физиологич Арчибаолд Хилл (1977 онд нас барсан)
* 1888 - Нобелийн шагналт Английн яруу найрагч Т.С.Элиот (1965 онд нас барсан)
* 1897 - Ромын пап VI Паул (1978 онд нас барсан)
* 1909 - Америкийн автомашины нэр хүндтэй тэмцээн болох &quot;НАСКАР&quot;-ыг үндэслэгч Билл Франц (1992 онд нас барсан)
* 1918 - &quot;Дэлхийн мисс&quot; тэмцээнийг санаачлагч Эрик Морли (2000 онд нас барсан)
* 1922 - Оросын хунтайж Николай Романов (2014 онд нас барсан)
* 1927 - Америкийн ундааны &quot;Гаторейд&quot; брендийг үндэслэгч Роберт Кейд (2007 онд нас барсан)
* 1932 - Энэтхэгийн 13 дахь Ерөнхий сайд [[Манмохан Синг]]
* 1937 - ЗХУ-ын 11 дэх Ерөнхий сайд [[Валентин Павлов]] (2003 онд нас барсан)
* 1947 - Америкийн кантри урсгалын домог Лин Андерсон (2015 онд нас барсан)
** Олимпын аварга Америкийн усанд сэлэгч Дик Рот 
* 1948 - Америкийн дуучин, жүжигчин [[Оливиа Ньютон-Жон]]
* 1965 - &quot;Рошен&quot; компанийг үндэслэгч, Украины тав дахь Ерөнхийлөгч [[Петро Порошенко]]
* 1973 - Европын аварга, дэлхийн аваргын мөнгөн медальт Грекийн гурвын харайгч Ольга Васдеки 
* 1974 - Олимпын тав, дэлхийн гурван удаагийн алтан медальт Америкийн усанд сэлэгч Гари Холл
* 1976 - Германы хөлбөмбөгч Михайль Баллак
* 1979 - Олимпын аварга, Дэлхийн аваргын мөнгө, хүрэл медальт Америкийн гимнастикч Жейси Фелпс
** Эстони улсын 16 дахь Ерөнхий сайд [[Таави Ройвас]]
* 1981 - Өнөө цагийн газрын теннисний домог [[Серена Уильямс]]
* 1983 - Аргентиний хөлбөмбөгч Рикардо Куарешма
* 1993 - Америкийн сагсан бөмбөгч Майкл Кидд-Гилкрист 
* 1994 - Олимпын аварга, дэлхийн хүрэл медальт Америкийн усанд сэлэгч Жек Конгер
* 2000 - Йордан улсын гүнж Сальма бинт Абдулла

== Энэ өдөр нас барагсад ==
* 1620 - Хятадын эзэн хаан Тайчанг (1582 онд төрсөн)
* 1902 - Жинсэн хувцас зохион бүтээгч [[Леви Страусс]] (1829 онд төрсөн)
* 1935 - [[Пётр Козлов]] (1863 онд төрсөн) оросын Төв Ази судлаач, аялагч.
* 1940 - [[Михаил Кошкин]] (1898 онд төрсөн) зөвлөлтийн мнженер зохион бүтээгч, [[Т-34]] танк зохион бүтээгч.
* 1959 - Шри Ланка улсын 4 дэх Ерөнхий сайд С.В.Р.Д Бандаранайке (1899 онд төрсөн)
* 1976 - Нобелийн шагналт Швейцарийн химич Леопольд Ружицка (1887 онд төрсөн)
* 1978 - Нобелийн шагналт Шведийн физикч Манне Сийгбан (1886 онд төрсөн)
* 2008 - Америкийн нэрт жүжигчин, бизнесмэн [[Пол Ньюман]] (1925 онд төрсөн)
* 2019 - [[Жак Ширак]] (1932 онд төрсөн) Францын Ерөнхийлөгч (1995—2007), Ерөнхий сайд.
 
== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{USA}} Үндэсний сайн хөршийн өдөр
* {{ECU}} Төрийн далбааны өдөр
* {{NZL}} Доминион өдөр
* {{YEM}} Хувьсгалын өдөр
* Европын улс орнуудын хэлний өдөр (Европын Холбоо)

----
{{Commonscat|26 September|9 сарын 26}}

[[Ангилал:Өдөр|0926]]
[[Ангилал:Есдүгээр сарын өдөр|#26]]</text>
      <sha1>l9e90re3yv60v5uzqdl2reax8pna0wl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31207</id>
    <revision>
      <id>872263</id>
      <parentid>841569</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T04:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>872263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13253" sha1="til4dcpu2fdwa4rtf339shvj2juz5wz" xml:space="preserve">{{Монгол улсын засаг захиргааны нэгжийн хүснэгт}}
1992 оноос хойш хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн Хуульд]] зааснаар [[Монгол Улс]]ын нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хувьд [[Монгол Улсын аймгууд|аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэлд]], аймаг нь [[сум|суманд]], сум нь [[Баг (Засаг захиргааны нэгж)|багт]], нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэгт]], дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороонд]] хуваагдана.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 |title=Монгол Улсын Үндсэн хууль. |website=legalinfo.mn |access-date=2013-03-16}}&lt;/ref&gt;

1994 онд хуучин [[Дархан (хот)|Дархан]], [[Эрдэнэт]], [[Чойр]] хотын нутаг дэвсгэрт [[Дархан-Уул]], [[Орхон]], [[Говьсүмбэр]] аймгууд байгуулснаар Монгол Улс нийт 21 аймагтай болсон.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/5799 |title=Улсын Их Хурлын тогтоол. Аймаг, сум байгуулах тухай. Дугаар 32 |date=1994-05-06 |website=legalinfo.mn |access-date=2024-06-16}}&lt;/ref&gt;

Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн нутгийн өөрөө удирдах байгууллага нь аймаг, сум, нийслэл, дүүрэгт иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал (ИТХ), баг, хороонд иргэдийн Нийтийн Хурал (ИНХ) байдаг. Харин нэгжийн нутаг дэвсгэрт төрийн удирдлагыг тухайн нэгжийн [[Засаг дарга]] (ЗД) хэрэгжүүлнэ.

2024 оны байдлаар Монгол Улс 21 аймаг, 330 сум, 1647 баг, нийслэл, 9 дүүрэг, 204 хороо гэсэн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжтэй байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&amp;13999001_select_all=0&amp;13999001SingleSelect=_T2_T1&amp;SOUM_select_all=0&amp;SOUMSingleSelect=_0_5_6&amp;YearY_select_all=0&amp;YearYSingleSelect=_2023&amp;viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
{{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}}

== Монгол Улсын Засаг захиргааны нэгжийн түүхэн тойм ==

=== 1. Манж чин улсын үеийн Монгол, 1760-1911 он. ===
{{Гол|Манжийн үеийн Монголын засаг захиргааны нэгж}}
* [[Засагт хан аймаг]]
* [[Сайн ноён хан аймаг]]
* [[Түшээт хан аймаг]]
* [[Сэцэн хан аймаг]]
* [[Ховдын хязгаар]]
* Хөвсгөлийн хязгаар

=== 2. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], 1911-1919 он ===
* [[Засагт хан аймаг]]
* [[Сайн ноён хан аймаг]]
* [[Түшээт хан аймаг]]
* [[Сэцэн хан аймаг]]
* [[Ховдын хязгаар]]
* Хөвсгөлийн хязгаар
* Дөрвөдийн Төгс Хүлэг Далай ханы аймаг
* Дөрвөдийн Үнэн зоригт хан аймаг

1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтноход Дөрвөд далай хан Богд хаанд дагаар оров. Хуучин Манжийн үеийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганыг Дөрвөдийн Төгс хүлэг далай ханы аймаг болгон өөрчлөв. Мөн онд Чин улсын үеийн Дөрвөдийн Сайн заяатын баруун гарын чуулганыг Дөрвөдийн Үнэн зоригт хан аймаг хэмээн өөрчилж, тус хошууг Үнэн зоригт ханы хошуу хэмээн нэрийдэх болов.

=== 3. Ардын засгийн үе, 1921-1924 он. ===
{{Гол|Ардын хувьсгал}}
1923 онд хуучин 4 аймгийн нэрийг солив.

* Түшээт хан аймгийг [[Богд хан уулын аймаг]]
* Цэцэн хан аймгийг [[Хан Хэнтий уулын аймаг]]
* Засагт хан аймгийг [[Хан тайшир уулын аймаг]]
* Сайн ноён хан аймгийг [[Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг]] гэж тус тус нэрлэх болсон.

=== 4. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] ===
* 1925 онд Дөрвөд 2 аймгийг нэгтгэн [[Чандмань уулын аймаг]] байгуулжээ.
* Их Шавийн анхдугаар их хурал болж шинэ аймаг байгуулж Дэлгэр их уулын аймаг гэж нэрлэжээ. Мөн бие даасан Хасгийн тав, Алтай урианхай, торгууд, захчин хошууд, Улаанбаатар хотоос засаг захиргааны нэгж зэргээс бүрдэж байсан байна.

1930 онд хуралдсан МАХН-ын VIII их хурал, Улсын VI их хурлуудаас тус улсын нутаг дэвсгэрийг эдийн засгийн талаар ангилж орон нутгийн засаг захиргааны зохион байгуулалтанд өөрчлөлт оруулан аймгуудыг олшруулан, хошуудыг татан буулгаж сумуудыг цомхотгон өргөтгөх талаар шийдвэрлэсэн. Засаг захиргааг шинэчлэн зохион байгуулахад Монгол орны газар зүй, хөрс ургамал, байгалийн баялаг, нутаг бэлчээр, цаг уур, зам харилцаа, мал аж ахуй, газар тариалан, хүн амын нягтшил зэрэг ''эдийн засгийн бүсчлэлийг'' гол болгон авч үзсэн. 

1930 оны 11-р сард [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Сайд нарын Зөвлөлийн хуралдаанаар хуучин аймаг хошууны захиргааг татан буулгаж, шинээр байгуулагдах 13 аймгийн дарга ба аймгийн прокуроруудыг томилсон байна. 1931 онд хуучин 5 аймгийн суурин дээр дараах 13 аймаг байгуулагджээ.
[[Файл:Mongolia1932.jpg|thumb|365x365px|1932 оны БНМАУ-ын газрын зураг.]]
#Архангай
#Алтай
#Дорнод
#Дорноговь
#Дөрвөд
#Завхан
#Өвөрхангай
#Өмнөговь
#Тариалан
#Төв
#Хөвсгөл
#Хэнтий
#Ховд
Аймгийн түр хороог 1931 оны эхээр байгуулжээ. Мөн оны 2, 3, 4 саруудад аймгуудын төлөөлөгчдийн анхдугаар  хурлуудыг шинэ сонгуулийн хуулийн дагуу явуулж аймгийг удирдах дээд байгууллага “Аймгийн яам”-ыг байгуулжээ. Нутгийн захиргааны шинэ хуулиар Монгол улсын нутаг дэвсгэрийг 13 аймгийн 311 суманд хуваасан бөгөөд [[Архангай аймаг|Архангай]] 35, Алтай 16, [[Дорнод аймаг|Дорнод]] 26, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] 26, Дөрвөд 16, [[Завхан аймаг|Завхан]] 21, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] 31, [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] 24, Тариалан 17, [[Төв аймаг|Төв]] 36, [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] 25, [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] 28, [[Ховд аймаг|Ховд]] 13 сумтай болжээ. 

1933 онд Дөрвөд аймгийг [[Увс аймаг]], 1934 онд Тариалангийн аймгийг [[Сэлэнгэ аймаг]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://selenge.gazar.gov.mn/?p=1111 |title=СЭЛЭНГЭ АЙМГИЙН ГАЗРЫН АЛБАНЫ ТҮҮХЭН ТОВЧООН ТАНИЛЦУУЛГА. |website=selenge.gazar.gov.mn |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; хэмээн өөрчилсөн. 1934 онд Алтай аймгийг Завхан аймагтай нийлүүлж татан буулгасан ч 1940 онд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] нэртэйгээр 20 сумтай дахин байгуулсан юм. 1937 оны 12-р сарын 15-нд [[Булган аймаг|Булган]] аймгийг шинээр байгуулсан. Булган аймагт Сэлэнгэ аймгаас 8, Архангай аймгаас 1, Хөвсгөл аймгаас 4, Төв аймгаас 2 бүгд 15 сумыг таслан өгчээ.

1940 онд Ховд аймгийг хоёр хуваан [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] аймгийг байгуулсан. Тус аймгийн Толбонуур, Баяннуур, Хужирт, Цагаан гол, Цагаан нуур, Улаанхус, Дэлүүн сум нь казах, Алтанцөгц, Цэнгэл, Сагсай сум нь урианхай ард түмнээр байгуулагдсан.  

1941 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]], [[Дундговь аймаг|Дундговь]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] гэсэн гурван аймгийг шинээр байгуулсан. Баянхонгор аймагт Архангай аймгаас Баянхонгор, Бөмбөгөр, Мандал, Заг гол, Гурванбулаг, Баянбулаг, Өвөрхангай аймгаас Баянзүрх, Эрдэнэцогт, Баруун-Өлзийт, Баруун Богд, Жинст, Говь-Алтай аймгаас Хүрээмарал, Буянт, Цагаангол, Баян-Өндөр, Баянцагаан зэрэг 16 сумыг шилжүүлсэн. Дундговь аймгийг эхэн үедээ Шарангад аймаг хэмээн нэрлэж байсан. Тус аймгийг байгуулахад Өмнөговь аймгаас Дэлгэрхангай, Сайхан-Овоо, Цогтчандмань, Хулд, Луус, Өлзийт, Гурвансайхан, Буянт-Овоо, Төв аймгаас Эрдэнэдалай, Цагаан-Овоо, Дэлгэрцогт, Дэрэн, Говь-Угтаал, Цагаандэлгэр, Сайнцагаан, Дорноговь аймгаас Өндөршил, Баянжаргалан, Их-Эрээн сумыг шилжүүлжээ. Сүхбаатар аймгийг байгуулагдах эхний үед Жавхлант шарга хэмээн нэрлэж байсан. Тус аймагт Дорнод аймгаас Дарьганга, Баяндэлгэр, Хонгор, Онгон, Асгат, Зотолхан, Дарханхан, Халзан, Урт, Жавхлант шарга сумыг, Хэнтий аймгаас  Түвшинширээ, Өлзийт, Уулбаянмөнх, Баянтэрэм зэрэг 14 сумыг шилжүүлэн өгчээ.

1956 онд [[Сэлэнгэ]] аймгийг татан буулгаж Ерөө, Дархан, Хушаат, Шаамар, Баянгол, Орхонтуул сум, Сүхбаатар, Алтанбулаг, Зүүнхараа хотыг Төв аймагт, Баруунбүрэн, Цагааннуур сумыг Булган аймагт шилжүүлсэн. 1960 онд Сэлэнгэ аймгийг дахин байгуулжээ. 

1960 онд БНМАУ-д нэгдэлжих хөдөлгөөн ялсны дараагаар засаг захиргааны хуваарьт нэлээд өөрчлөлт оров. Хөдөө аж ахуйн нэгдлийн үйл ажиллагааг өргөтгөж, нэг суманд нэг нэгдэл байхаар зохион байгуулж олон сумыг татан буулгажээ.

==Зүүлтийн холбоос==
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}}

[[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл| ]]
[[Ангилал:Монголын үндсэн хуулийн эрх зүй]]</text>
      <sha1>til4dcpu2fdwa4rtf339shvj2juz5wz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дамдинсүрэнгийн Сосорбарам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31269</id>
    <revision>
      <id>872292</id>
      <parentid>828141</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5816" sha1="giqje1aqbcu08tvq9fta6hm25kpykxi" xml:space="preserve">{{Жүжигчин
| төрсөн_он         = 1958 он
| төрсөн_газар      = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]]&lt;br&gt;аймгийн [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо]] сум
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{MGL3}}
| ажил_үйл          = жүжигчин, уран уншигч
| тайзны_нэр        =
| төрөл           = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК),&lt;br&gt;хошин үзэгдэл, уралдаан шүүгч
| танил_үе        =1982 он — одоо
| театр           = УДЭТ (1982-1991), «Од» театр (1992-)
| төгссөн_нь      = Улсын багшийн дээд сургууль (1982)
| алдар_нэр       = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br&gt;[[МУГЖ]] (1996)&lt;br&gt;Монгол улсын [[Төрийн шагнал|Төрийн соёрхол]] (2010)
}}

'''Дамдинсүрэнгийн Сосорбарам''' (тэрбээр өвөг эцэг Догмидоор овоглодог; [[1958]] оны өвөл  [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо]] суманд Товгорын бууц хэмээх буйдхан газарт төрсөн) — [[Монгол улс|Монгол]] улсын тайз, дэлгэцийн нэрт эрэгтэй [[жүжигчин]], хошин урлагийг Монголд үүсгэн эхлүүлэгчдийн нэг, [[Ренчиний Чойном|Чойномын]] нэрэмжит нэг хүний «Од» театрын жүжигчин, уран уншигч, Монгол улсын [[Төрийн шагнал|Төрийн соёрхол]]т (2010), [[МУГЖ]] (1996).

Д.Сосорбарам 1982 онд Улсын багшийн дээд сургуулийг (одоогийн МУБИС) жүжигчний мэргэжлээр төгссөн.

Тэрээр 1982–1991 онуудад Улсын Драмын Эрдмийн Театрт (УДЭТ) жүжигчнээр ажиллаж байсан. 

Д.Сосорбарам нь 1989-1990 оны Монголын '''Ардчилсан хувьсгалын анхдагчдын нэг''' бөгөөд цуглаан, жагсаалуудад идэвхтэй оролцож, өгүүлэхүйн урлаг, уран уншлагаараа олон түмнийг соён гэгээрүүлэх, сэрээх үйлсэд хувь нэмрээ оруулсан.

Төр, нийгмийг шүүмжлэгч нэрт яруу найрагч [[Ренчиний Чойном|Р.Чойномын]] бүтээлүүдийг Монголын тайзнаа анхлан уран уншлага, жүжигчилсэн хэлбэрээр найруулан тавьж, олон нийтэд таниулсан гавьяатай.

Нийслэлийн төвд байрлах &quot;Ард&quot; кино театрыг менежментийн хувьчлалаар авч, өмчлөн ажиллуулж ирсэн. Энэ нь олон нийтийн дунд эсэргүүцэлийн шуугиан тарьсан.

Түүний хүү С.Майдарравжаа нь УДЭТ-т жүжигчнээр ажиллаж, ''&quot;Монгол хаан&quot;'' (''&quot;Тамгагүй төр&quot;'') жүжгийн Хүчир ханхүүгийн дүрийг бүтээсэн байна.

==Гол бүтээл==
===Уран сайхны кино===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Он
! Киноны нэр
! Дүрийн нэр
! Найруулагч
! Зохиолч
|-
|rowspan=1| 1987
|[[Илүү сартай зун]]
|Галбадрах
|[[Жамъянсүрэнгийн Сэлэнгэсүрэн|Сэлэнгэсүрэн]]
|[[Сорогдогийн Жаргалсайхан|Жаргалсайхан]]
|-
|rowspan=1|1997
|[[Догшин хутагтын сахиус]]
|[[Данзанравжаа]]
|Нямгаваа
|[[Балжирын Догмид|Догмид]]
|-
|rowspan=1|2012
|[[Аравт (кино)|Аравт]]
|Догшин ноён
|У.Шагдарсүрэн
|О.Эрдэнэ
|}

===Жүжиг===
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|-style=&quot;background:#B0C4DE;&quot;
! Он
! Жүжгийн нэр
! Дүрийн нэр
! Найруулагч
! Зохиолч
|-
|rowspan=1| 2007
|Атга нөж
|[[Чингис хаан]]
|Баатар
|[[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Лхагвасүрэн]]
|}

==Эх сурвалж==
* artfilm.mn — [https://web.archive.org/web/20130506035055/http://artfilm.mn/person/1197/ ДОГМИДЫН СОСОРБАРАМ]
* [https://web.archive.org/web/20120316052906/http://filmart.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=194:2012-03-09-05-33-43&amp;catid=49:2012-03-09-03-52-10&amp;Itemid=147 СОСОРБАРАМ Догмид]

{{DEFAULTSORT:Сосорбарам, Догмидын}}
[[Ангилал:Дуу зохиогч]]
[[Ангилал:Монголын дуучин]]
[[Ангилал:Инээдмийн жүжигчин]]
[[Ангилал:Кино жүжигчин]]
[[Ангилал:Уран уншигч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Баян-Овоогийн (Баянхонгор) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1958 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>giqje1aqbcu08tvq9fta6hm25kpykxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедиа:Хурал/Ерөнхий</title>
    <ns>4</ns>
    <id>40834</id>
    <revision>
      <id>872242</id>
      <parentid>864389</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T13:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52283-27</username>
        <id>107871</id>
      </contributor>
      <comment>/* Газар хөдлөлт */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>872242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44991" sha1="f1v6yg3qwh6xchp3gvoztmyvn3t2557" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{/header}}

== Proposal: Set two-letter project shortcuts as alias to project namespace globally ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{int:please-translate}}

Hello everyone,

I apologize for posting in English. I would like to inform everyone that I created a new global request for comment (GRFC) at Meta Wiki, which may affect your project: [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]].

In this GRFC, I propose that two-project shortcuts for project names will become a default alias for the project namespace. For instance, on all Wikipedias, WP will be an alias to the Wikipedia: namespace (and similar for other projects). Full list is available in the GRFC.

This is already the case for Wikivoyages, and many individual projects asked for this alias to be implemented. I believe this makes it easier to access the materials in the project namespace, as well as creating shortcuts like &lt;tt&gt;WP:NPOV&lt;/tt&gt;, as well as helps new projects to use this feature, without having to figure out how to request site configuration changes first.

As far as I can see, {{SITENAME}} currently does not have such an alias set. This means that such an alias will be set for you, if the GRFC is accepted by the global community.

I would like to ask all community members to participate in the request for comment at Meta-Wiki, see [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]].

Please feel free to [[:m:User talk:Martin Urbanec|ask me]] if you have any questions about this proposal.

Best regards,&lt;br /&gt;
--[[:m:User:Martin Urbanec|Martin Urbanec]] ([[:m:User talk:Martin Urbanec|talk]]) 14:12, 18 Хоёрдугаар сар 2021 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Martin Urbanec@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Martin_Urbanec/MassMessage&amp;oldid=21125035 --&gt;

== Хэлэлцүүлэг / Яриа ==

Hello!

Sorry about not writing in Mongolian. Unfortunately, I don't know Mongolian.

I noticed that to translate &quot;talk&quot; you sometimes use &quot;Хэлэлцүүлэг&quot; and sometimes &quot;Яриа&quot;. For example, &quot;Talk&quot; for articles is &quot;Хэлэлцүүлэг&quot;, &quot;User talk&quot; is &quot;Хэрэглэгчийн яриа&quot;, and &quot;Template talk&quot; is &quot;Загварын хэлэлцүүлэг&quot;.

Is it good? Perhaps it should be consistent? [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|talk]]) 14:53, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC)

:яриа means talk, narration, conversation, discussion...
:хэлэлцүүлэг means discussion, consultation...
:I think [[Хэрэглэгч:Wikibilig|Wikibilig]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Wikibilig|talk]]) 15:05, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC)
::Thanks @[[Хэрэглэгч:Wikibilig|Wikibilig]]! Which one is better to use?
::In English, it's always &quot;talk&quot; in the names of all pages..
::The word &quot;discussion&quot; is sometimes used in other texts, but in names of pages, it's always &quot;talk&quot;. Perhaps you should choose one and stick to it. [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|ج]]) 15:12, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC)
:::For me, хэлэлцүүлэг is better  [[Хэрэглэгч:Wikibilig|Wikibilig]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Wikibilig|talk]]) 02:40, 13 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC)
::::Thank you! Any other opinions? [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|talk]]) 12:44, 13 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC)

== IMPORTANT: Admin activity review ==

Hello. A policy regarding the removal of &quot;advanced rights&quot; (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing &quot;advanced rights&quot; from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]].

We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years):

# MongolWiki (administrator)

These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards.

However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Хэрэглэгч:Stanglavine|Stanglavine]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Stanglavine|talk]]) 01:17, 19 Нэгдүгээр сар 2022 (UTC)

== Монгол үндэстэн аль эсвэл Монголчууд ==
: Сайн байцгаана уу, Монгол үндэстэн гэсэн өгүүллийн нэрийг Munkhzaya админ Монголчууд гэж өөрчилжээ. Мөн бусдыг нь хасагууд гэх мэтээр өөрчилжээ. Өгүүллийн нэрийг ингэж олон тооны үгээр илэрхийлж байгаа нь гадаад хэлний онцлогийг шууд хуулбарласан зохимжгүй гэж үзэж байна. Мэгзэр ч мөн Монгол үндэстэн гэсэн нэрийг яагаад өөрчлөв гэж тус хуудсын хэлэлцүүлэгт бичсэнтэй санал нэг байна. Уг монгол хэлний онцлогоор бол юмны гарчгийг ганц тоогоор Да багш, Ри багш, монгол хэл, монгол үндэстэн гэж мэтээр бичдэг гэж судалсан юм аа. Эрхэм викин админ нар маань энэ учрыг тунгаан эдгээр өгүүллийн нэрийг буцаан засахыг хүсье. MongolWiki. 2022-03-31

== Article requests ==

Is there a place where I could request ideas where somebody could write an article about a subject? [[:en:Huugjilt]] is a topic that I think would be important in Mongolian, as the topic is about an Inner Mongolian. Thanks
[[Хэрэглэгч:WhisperToMe|WhisperToMe]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:WhisperToMe|talk]]) 23:25, 27 Тавдугаар сар 2022 (UTC)

== Үндэстэн эсвэл Чууд, Ууд  ==

Сүүлийн үед яагаад үндэстэн гэдэг үгэнд дайн зарлаад эхэлчив ээ? Харь хэлний википедиагаас орчуулж, эшлэл авах байдаг л зүйл. 
Жишээ нь: Монгол үндэстэн, Орос үндэстэн байсан одоо Монголчууд, Оросууд

Гэхдээ аль хэдийн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн, боловсрол шинжлэх ухаанд хэрэглэж байгаа нэр томьёог хувь хүний хар ярианы хэллэгээр солих чинь ДҮРЭМД нийцэхгүй байна.
Буцааж хэвэнд нь оруулаач. Эсвэл Үндэстэн гэдэг хуудсаа .амар юм биш үү? [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 07:38, 4 Зургаадугаар сар 2022 (UTC)

== Мобинет хүсэлт ==

Сайн байна уу. Мобинет нь Мобикомын компанийн охин компани байгаа юм. Бид байгууллагын танилцуулгаа нэмсэн чинь устгасан байна. Байгууллагын хуудсаа үүсгэхийн тулд яах хэрэгтэй вэ? Тусалцаа үзүүлнэ үү. 
Эсвэл холбогдох дугаар үлдээж тус болно уу.
Маш их баярлалаа.

{{Туслаач}}

https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82

цаг гаргаж оруулсан мэдээлэл анхааруулга холбоо барихгүйгээр шууд устгасан.

Синсиннати гэж хотын нэрийг  яагаад Цициннати болгоод байгаа юм бэ? Англи дуудлагаар эь бичих ёстой бус уу? Яагаад оросуудыг дагаж нэрлээд байгаа юм бэ?

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Editing news 2022 #1&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2022/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/i&gt;
[[File:Junior Contributor New Topic Tool Completion Rate.png|thumb|New editors were more successful with this new tool.]]

The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New discussion tool|New topic tool]] helps editors create new ==Sections== on discussion pages.  New editors are more successful with this new tool.  You can [[mw:Talk pages project/New topic#21 April 2022|read the report]].  Soon, the Editing team will offer this to all editors at the 20 Wikipedias that participated in the test.  You will be able to turn it off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]].&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] 18:55, 2 Тавдугаар сар 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=22019984 --&gt;

== Асуулт ==

Би ч бас хөдөлгөөн хуудсыг устгасан шалтгаан юу вэ? Би юуг нь засах ёстой вэ хэлж өгнө үү.

Баярлалаа [[Хэрэглэгч:Myagmar S|Myagmar S]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Myagmar S|talk]]) 17:03, 11 Зургаадугаар сар 2022 (UTC)

== Тусламж ==

Сайн байна уу? Сүүлийн үед Юань улсын Хубилай хаан, тэдний хатад, хан хөвгүүд, гүнж нарын мэдээлэлийг санаатайгаар солих, овог аймгийн нэрийг нь өөр аймгаар солих, эх сурвалжгүйгээр зохиомол бичвэр ихээр хийгдэж байна. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Zorigt]] админ та болон бусад идэвхтэй викичид анхааралаа нааш хандуулахыг хүсч байна. '''122.201.31.33, 202.126.88.89, ''' айпи хаягнаас санаатай үйлдэл хийж байгаа нь ганц '''Монгол хэлний википедиа''' биш '''Англи хэлний википедиад''' явж байна. Юань улсын түүх нь [[Юань улсын судар]] (зарим тохиолдолд [[Судрын чуулган]], [https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%AB%98%E9%BA%97%E5%8F%B2 Гуулин улсын судар] гэх мэт) дээр төвлөрч байдаг. Нотолгоо баримтанд тулгуурлаж байх ёстой зүйлийг сэтгэлийн хөөрлөөр бичиж болохгүй.
Энэ айпи хэрэглэгчийн алдаатай засварын Жишээг тоймловол: Ард нь би тодруулга хийсэн байгаа. 
# Чаби хатныг Чингим, Мангала, Номуган, Хөхэчи... 4 хүү 6 охин төрүүлсэн гэжээ '''(Юань улсын түүхтэй холбоотой эх сурвалжид Чаби хатан 6 охин төрүүлсэн гэх зүйл ерөөс бичигдээгүй.)'''
# Хубилай хааны 6 гүнжийг бүгдийг нь Чаби хатнаас төрсөн болгож ('''Юань улсын сударт Гүнжийн шастир гэж байдаг. Тэнд гүнжийн нэр, цол, нөхрийн угсаа гарал нэр бичсэн байдаг. Цөөхөн гүнжийн эхийн нэр байдаг. Тэдгээр гүнж хүүхэд төрүүлсэн тэмдэглэл бараг байдаггүй)'''
# [[Дөрвөд|Дөрвөн]] овгийн [[Дөрөвчин хатан]]: Шипин ван [[Агругчи]], [[Хөхчү (Нин ван)|Хөхчү]] хоёрыг төрүүлсэн. ('''Судрын чуулганд тэмдэглэснээр Дөрөвчин хатнаас Агругчи, Хөхэчи хан хөвгүүд төрсөн''')
# [[Үүшин|Хушин]] овгийн [[Хушинжин хатан]]: [[Аячи|Аячи тайж]]&lt;nowiki/&gt;ийг төрүүлсэн ('''Судрын чуулганд бичснээр Хушинжин хатнаас Аячи тайж, Хөхчү нин ван нар төрсөн гэж байгаа.''')
# '''Буянхэрмиш''' нь [[ихирэс]] аймгийн Тэлигань ноёны охин '''(Юань улсын судрын 116 дэвтэрт Буянхэрмиш хатны товч намтар байдаг. Тэнд Хонгирад аймгийнх гэснээс өөр зүйл байхгүй. Ихирэс аймагтай ямарч хамаагүй.)'''
# Раднашири [[хонгирад]] аймгийн Сэнгэбал, [[Пуна гүнж|Пуна]] гүнж төрсөн. '''(Энэ хатан бол Хонгирад аймгийн хүн. Гэхдээ Сэнгэбал, Пуна гүнжтэй хамаатай гэсэн баримт байхгүй. Раднашири хатны намтар зөвхөн Юань улсын сударын 114-р дэвтэрд зөвхөн хонгирад аймгийнх гэж  байгаа.)'''
#Хүслэн хааны эх [[Шүншири хатан]]: [[Ихирэс|Ихирэсийн]] Тэлигань хүргэн, [[Чалун гүнж]] (Хүслэн хааны эхийн нэр түүхэнд бичигдэж үлдээгүй. Зөвхөн Ихирэс аймгийн бага хатан гэж бичсэн байдаг. Шүншири гэдэг нэрийг Сүхшири хатны нэртэй андуурч байна. Тэгээд ч Чалун гүнж, Тэлигань хүргэн хоёр Хүслэн хааны ээжтэй хамаатай гэсэн баримт Юань улсын сударт байхгүй)
#''' Буянхэрмиш хатан, Хүслэн хааны ээж хоёрыг эгч дүүс болгож бичээд байна. Юань улсын сударт энэ хоёр хүн өөр өөр овгийн хоёр өөр цаг үеийн хүн.'''
# Борохулын охин Бавужин хатан (Үүшчин) их хаан [[Хубилай хаан|Хубилайн]] эхнэрүүдийн нэг байсан бөгөөд түүний хөвгүүд [[Аячи]], [[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Тогоон]] нарыг төрүүлжээ.''' ( Судрын чуулганд тэмдэглснээр Хубилай хаанд Баяуд овгийн Борогчингийн охин Баяужин хатан, Хушин овгийн Борохул ноёны охин Хушижин хатан гэж хатад байсан. Энэ хоёр хатны эцгийн нэр, овог, төрүүлсэн хүүхдийн нэрийг зориуд сольж тавиад байна.)'''
# Шириндарь хатан [[хонгирад]] аймгийн Анчин ноёны Олучин ноён ба [[Өлзий гүнж]] охин '''(Шириндарь хатан Хонгирад аймгийн хүн мөн ч, Олучин ноён, Өлзий гүнж хоёр охин биш. Юань улсын сударт тийм Ямар ч баримт байхгүй.)'''
# Хутулужин гүнж (1259-1297) Хубилай хааны отгон охин бөгөөд эх нь Чаби хатан.''' (Хутулужин бэхи гэж нэр Юань улсын судар, Курёса гэх Гуулин улсын сударт Кутулу Кэлимши гэж байгаа. Гүнжийн намтар Гуулин улсын судрын  89-р дэвтэр Хатадын шастирт бичигдсэн байдаг. Гүнжийг Асужин хатанаас төрсөн гэж байдаг.)'''
Энэ мэт баримт нотолгоогүй вандалист үйлдэл монгол, англи википедиад өдөр бүр давтамжтайгаар хийгдэж байгаа ч өөрийн зүгээс засаад л байна. Гэхдээ байнга ийм байх юм бол надад хүндрэлтэй, цаг нар их шаардаж байна. Энэ новшийн үйлдэл ганц миний аргалж болох хэмжээнээс хэтрээд байна. Монголын түүхийг улам бүр холион бантантай нь хутгаж байгаа энэ этгээдийг блоклох, Хубилай хаан, Чаби хатан зэрэг томоохон хүмүүсийн хуудсыг түгжиж орхивол яадаг юм бол гэж бодож байна.[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 16:17, 10 Есдүгээр сар 2022 (UTC)
: Сайн байна уу, [[Хубилай хаан]], [[Чаби хатан]] хуудсуудыг autoconfirmed хэрэглэгч нар л засаж болохоор түгжлээ. --[[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]]

== Interface Admin болох хүсэлт ==

Сайн байна уу,

Монгол викигийн дизайныг шинэчлэх буюу засах тал дээр анхаарч ажиллах хүсэлтэй байгаа тул [[mediawiki:common.css]], [[mediawiki:vector.css]] гэх мэт файлуудад засвар хийхийн тулд Interface admin болох хүсэлтийг дэмжинэ үү. Одоогоор админ эрхтэй бөгөөд хуучнаар энэ файлуудад засвар хийж байсан ч процессууд сүүлийн 10 жилд нилээд өөрчлөгдсөн байна: https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Interface_administrator_access

Жич: Хамгийн түрүүнд бусад хэлний вики шиг [[Нүүр хуудас]]наас гарчиг болон &quot;Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас&quot; хэсгүүдийг CSS ашиглан арилгах (`display:none`) үйлдэл хийх гэж байна.

Баярлалаа [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 06:00, 24 Есдүгээр сар 2022 (UTC)
** Шинэчлэх юм бол сайн л байна. Харин санал өгөх  нь энд үү, өөр газар уу?[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 07:39, 25 Есдүгээр сар 2022 (UTC)

***Тэгье, эндээ шууд бичээд явчих уу? Дүрмээрээ энд 7 хоног санал асуулга явуулаад metawikiгийн Steward-д хандах юм байна лээ. [[Wikipedia:%D0%A5%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB/%D0%95%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2_01#%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%81_%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BE%D0%BD_%D0%B4%D1%8D%D1%8D%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%85_%D1%91%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B9/Category_names_should_be_in_plural|Хуучных шигээ]] '''Дэмжинэ'''/'''Дэмжихгүй''' гээд явчих уу? --[[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 10:22, 26 Есдүгээр сар 2022 (UTC)
*** @[[User:chinneeb]] Гарчиг нь зүүн талын баганад ороод өгүүллийн талбар маань өмнөхөөсөө арай хавчиг болсон байна. Энэ хэлбэрийг оруулсан уу? --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:54, 28 Аравдугаар сар 2022 (UTC)
***:Vector 2022 skin ийг ярьж байгаа бол үгүй үгүй, саяхан default болгосон.  [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 11:21, 28 Аравдугаар сар 2022 (UTC)

===Санал асуулга===
'''Санал асуулга''': Interface Admin болох хүсэлт
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''Дэмжинэ'''&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; эсвэл &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''Дэмжихгүй'''&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; гэж оруулаад саналаа өгнө үү.

====Дэмжиж байна ====
* ✅ '''Дэмжинэ''' Монгол Википедиагийн эхлэл хуудасыг шинэчлээд гоё болгоно гэвэл дэмжиж байна.  [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:17, 30 Есдүгээр сар 2022 (UTC)
* ✅ '''Дэмжинэ''' Шинэчлэл хэзээд хэрэгтэй. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 05:05, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
====Дэмжихгүй ====
* ❌ '''Дэмжихгүй'''

== Proposal: Closure of Mongolian Wikipedia ==

Hello, Closure of Mongolian Wikipedia is proposed ([[metawiki:Proposals_for_closing_projects/Closure_of_Mongolian_Wikipedia|Proposals for closing projects/Closure of Mongolian Wikipedia - Meta (wikimedia.org)]]). Please check it out and feel free to discuss. [[Хэрэглэгч:LeonardoDameson|LeonardoDameson]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:LeonardoDameson|talk]]) 13:25, 27 Аравдугаар сар 2022 (UTC)

== Хамтын ажиллагаагаа сайжруулъя ==

Сайн байна уу бүгдээрээ,

Юуны түрүүнд Википедиагаа хөгжүүлж байгаа хүмүүстээ баярлалаа.

Википедиагаа арай төлөвлөлт/зохион байгуулалттайгаар хөгжүүлэх тал дээр хамтарч ажиллах сонирхолтой хүмүүс байгаа болов уу? Хэд хэдэн зүйлийг туршиж үзэх/тэдгээрийн талаар ярилцах сонирхол байна. Хамгийн эхэнд ярилцмаар байгаа юм нь - хамтарч ажиллах/ярилцах түүлүүдээ сонгох - Discord/Slack/Telegram/бүр болохгүй бол Facebook гэх мэт апп ашиглаад чат нээж Нүүр хуудсандаа хадвал хүмүүст хэрэгтэй/хамтын ажиллагааг сайжруулах болов уу гэж бодлоо - та бүхэн санал бодлоо хуваалцана уу. 🙏 [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 04:49, 29 Аравдугаар сар 2022 (UTC)

:Одоогийн байгаа [https://www.facebook.com/groups/1732571190215127|1] группийг илүү цэгцэлж дараагийн шатаар Дискорд платформ дээр групп чат нээе гэсэн саналтай байна. Энэний дараа танхимын байдлаар байнгын үндсэн дээр хурал зөвлөгөөн уулзалт зохион байгуулдаг болъё? [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 15:32, 4 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)

Админууд мэдээд шийдвэл болохгүй гэх зүйлгүй. Хэрвээ тийм хуудас пэйж нээгдвэл олон хүн оролцоотой байж чадах болов уу?[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:43, 3 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
: Зөв зөв. Дискордоос илүү Телеграмм дээр групп байвал арай хэрэглэхэд хялбар санагдаж байна. Дискорд дээр төрөлжүүлдэг учраас зүгээр ч юм уу. Энхсайхан нэгийг үүсгэх үү. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 02:06, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) 02:03, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
::🙏 [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 01:57, 9 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
:::@[[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] @[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] @[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]]
:::Discord нээчихлээ: https://discord.gg/5Y5Xz9gA [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 07:58, 2 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)

== Ангилал? Анги? Категори? ==

Энэ нэршлийг өөрчилсөн нь дээр үү? [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 22:52, 16 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
=== Ангилал-ын нэршлийн тухайд ===
* 1)  Миний бодлоор бол товчхон л байвал зүгээр санагддаг. Дан ганц хуудасны хувьд нь бодвол Анги: гээд явчихмаар, тэгтэл Анги: хуудсууд нь дахиад Анги: хуудсууд болж дотор дотроо багтдагийг нь бодвол олон салаа, мөчир бүхий мод хэлбэртэй гэж үзээд Ангилал: гээд явж байснаараа үргэлжлүүлж явж болох мэт санагддаг. (Одоо маш олон Ангилал: байгаа тул бүгдийг Анги: гэж засахад хүнд болов уу) ---- 2) Харин Анги:, Ангилал: нь өөрөө Олон тооны нэр гэдгийг нь илэрхийлж байгаа учраас Олон тоог давхардуулахгүйн тулд :-ийн ардаас бичигдэж буй утга дандаа ганц тоон дээр явбал зохимжтой санагдана. (жишээ нь &quot;Таван хүн&quot; гэхээс биш &quot;Таван хүмүүс&quot; гэхгүйтэй адил) Товч бөгөөд тодорхой &quot;Ангилал:Говь-Алтайн бөх&quot; гэх мэт (&quot;Ангилал:Говь-Алтай аймгийн бөхчүүд&quot; гэж уртсахгүйгээр). ---- 3) Категори:-ын тухайд монгол хэлний энэ тольд үүнийг ашиглахгүй байцгаая.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 10:21, 24 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)
*:&gt; Одоо маш олон Ангилал: байгаа тул бүгдийг Анги: гэж засахад хүнд болов уу
*:Энэ бол автоматчлахад гайгүй байх. Ер нь бол хамаг юмаа consistent л болгох хэрэгтэй санагдаад байгаа юм, одоогоор category гэхийг ангилал/Бүлэг/категори/анги гээд (ангилал юмуу бүлэг гэх нь зүгээр болов уу) олон янзаар хэрэглэж байна, template (загвар, үлгэр, темплейт), talk (яриа, хэлэлцүүлэг) ч мөн адил. Ангиллын хувьд тиймээ, нэршлийн дүрэм маягийн юм гаргавал зүгээр санагдаад байгаа - ганц тоотой ангиллын нэр хэрэглэх нь зөв байх. [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 07:21, 2 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)
*:: Автоматаар хийгдэх бол Анги: гээд бичиж болно, Загвар: гээд явж болно. Talk:-ийг Хэлэлцүүлэг: гээд тус бүр нэг мөр болгох санал миний зүгээс дэвшүүлье.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:03, 6 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)
*:::Alias үүсгээд явчихад ботгүй ч болчих юм шиг байна - https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech#Namespace_naming_changes - юутай ч энд хүмүүсээс санаа оноо ирэхийг жаахан хүлээе. [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 22:24, 6 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)

=== Ангилал-ын араас ганц тооны нэр залгах тухайд ===
* Жишээ нь [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] тамирчны хуудасны доорх ангилал нь маш олон хэсэгтэй бөгөөд зөв болон буруу зэрэгцээд байж байна. &quot;Анги:Боксын азийн аварга&quot; гэх биш &quot;Анги:Азийн аварга боксчин&quot; гэж ангиллын нэр нь байх байсан юм. Орон байр заасан утга нь эхэндээ ажил мэргэжил заасан утга нь төгсгөлдөө байхаар бодоход дараалал нь ийн солигдох юм. &quot;Анги:Монголын боксын улсын аварга&quot; гэх биш &quot;Анги:Монгол улсын аварга боксчин&quot; гэх байсан, &quot;Анги:Монголчууд&quot; гэх биш &quot;Анги:Монгол үндэстэн&quot; гэх байсан гэж бодож байна.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 10:40, 24 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC)

*:&gt;  Жишээ нь Пүрэвдоржийн Сэрдамба тамирчны хуудасны
*: Англи викигийн жишээг дагаад монгол викид байхгүй ангиллуудыг нэмээд specific ангиллуудыг өгүүллүддэд оноогоод байх нь зөв болов уу (бандуулчихсан Мөнхзаяа гээд хэрэглэгч Герман викигийн жишээг дагаад нилээд олон ангилал үүсгэсэн байна лээ). Би одоогоор ерөөсөө ангилалгүй өгүүллүүдийг ангилах дээр ажиллаад явж байна. [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 07:26, 2 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)
*:: Тийм. Ангилалгүй өгүүллийг ангилалтай болгох нь юун түрүүнд хийх ажил мөн.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:03, 6 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC)

== Телеграмм групп нээв ==

Бүх Монголын Википедиачдад энэ өдрийн мэндийг хүргэе. Шинэ телеграм групп чат нээв. https://t.me/+9-YGJvyuwhU1YTRl

@[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] @[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] @[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 10:15, 28 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC)

== Сайжруулсан хайлт ==

Сайн байна уу, Wikimedia Phabricator-тай холбогдоод монгол викигийн хайлт (autocomplete)-ийг сайжруулах шинэчлэлт хийгдлээ.
Товчхондоо DEFAULTSORT-оо зөв ашиглаад өгвөл илэрцүүд зөв гарч ирэх ёстой.

Монгол хүнийг нэрээр нь хайхад өмнө нь ийм байсан:

[[Файл:MongolWikipediaSearchOld.png|300px]]

Одоо:

[[Файл:MongolWikipediaSearchAutocompleteNew1.png|300px]]

Өөр жишээ:

[[Файл:MongolWikipediaSearchAutocomplete2.png|300px]]

Дэлгэрэнгүй мэдээллийг: https://phabricator.wikimedia.org/T327878 [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 05:55, 14 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC)

== Editing news 2023 #1 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/i&gt;

This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work:

# The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it.
# They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]].

&lt;strong&gt;Talk pages project&lt;/strong&gt;
[[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]]

The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]].

It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new &quot;{{int:skin-action-addsection}}&quot; button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]].

[[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]]

An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site.

&lt;strong&gt;New Project: Edit Check&lt;/strong&gt;

The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click &quot;{{int:publishchanges}}&quot;. The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3&amp;nbsp;March&amp;nbsp;2023]] to learn more.&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

–[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=24611966 --&gt;

== Эш татах ==

VisualEditorийн эш татах түүлүүдийг монгол вики рүү хууллаа, хэрэг болох болов уу. 

Интерфэйс орчуулга дутмаг байгаа, translatewiki.net руу орж туслах боломжтой шүү. 
[[Файл:Citation_example.gif]]
[[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 13:35, 3 Тавдугаар сар 2023 (UTC)

== Edit-a-thon төлөвлөж зохион байгуулах уу? ==

&quot;An [[:en:Edit-a-thon|edit-a-thon]] is an event where some editors of online communities improve a specific topic or type of content. The events typically include basic editing training for new editors and may be combined with a more general social meetup. An edit-a-thon can either be &quot;in-person&quot; or online or a blended version of both&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;

Та бүхэн санал бодлоо хуваалцана уу. [[Хэрэглэгч:Genieofateapot|Genieofateapot]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Genieofateapot|talk]]) 14:56, 9 Тавдугаар сар 2023 (UTC)

== Introducing Adiutor Project ==

Dear fellow Wikimedia enthusiasts, we are excited to introduce the [[metawiki:Adiutor|'''Adiutor''']] Project, an initiative aimed at enhancing the Wikipedia editing experience! Adiutor is a user-friendly gadget designed to simplify various tasks for Wikipedia editors, making editing easier, faster, and more enjoyable. From creating deletion requests to conducting copyright checks, Adiutor streamlines repetitive processes, giving you more time to focus on creating valuable content for the community. If you're interested in using Adiutor on your local wiki, we'd love to hear from you! Drop us a message here or reach out to us with your Wikimedia community details. Let's collaborate to bring Adiutor to your language and wiki! Join the Adiutor Project, and together, let's make Wikipedia editing a more efficient and rewarding experience! For any questions or to express your interest in bringing Adiutor to your local wiki, feel free to contact us, you can also join our [https://t.me/+uYq8tNFQaWQyNjBk telegram group] - we're here to support and work together with you! Looking forward to your enthusiastic participation! [[Хэрэглэгч:Vikipolimer|Vikipolimer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Vikipolimer|talk]]) 10:13, 6 Наймдугаар сар 2023 (UTC)

== Англи хэл дээр Wikipedia-г хөгжүүлэх хүндрэлтэй байна. ==

Би англи хэл дээр монгол тухай мэдээ оруулах хүсдэг. Гэхдээ гадаад эдитор монгол хэл мэдэхгүй учир миний мэдээг устгадаг. надад монгол хэл дээр холбоос хэрэгтэй бас намайг дэмжих монгол эдитор хэрэгтэй. туслаач. Гадаад эдидор надад туслах дургүй гэхдээ миний юмыг устгах дуртай. надад хэцүү байна. тусламж [[Хэрэглэгч:Gologmine|Gologmine]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Gologmine|talk]]) 19:01, 23 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC)

== 🥳 20 жилийн ой ==

Өнөөдөр монгол википедиа нээгдээд 20 жил [https://web.archive.org/web/20040415162248/http://mn.wikipedia.org:80/wiki/Main_Page болж байгаа юм байна]. Жилийн жилд википедиаг хөгжүүлэхэд цаг заваа зарцуулсан бүхэнд, википедиаг хэрэглэдэг бүхэнд баярын мэнд хүргэе. [[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 11:27, 28 Хоёрдугаар сар 2024 (UTC)

== Шинээр админ болох хүсэлт ==

Харж амжаагүй хүн байвал: Enkhsaihan2005 хэрэглэгч админ болох хүсэлт гаргасан байгаа, санал бодлоо бичээрэй: [[Википедиа:Админ_болох_хүсэлтүүд]] --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 23:08, 22 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC)

== Хуудас засварлах тухай ==

Энэ өдрийн мэнд хүргэе. Өмнө нь Монгол Википедиад компьютерээс өгүүлэл засахдаа бүлэг бүрийн харалдаах &quot;Засах&quot; гэсэн товч дарж, зөвхөн тэр бүлэг зүйлээ засах нь амар байжээ. Одоо хэзээнээс юм мэдэхгүй энэ нь алга болоод, зөвхөн дээд талын &quot;Засах&quot;, &quot;Кодоор засах&quot; гэсэн товч дарж, бүх нийтээр нь засдаг болжээ. Урт хэмжээний өгүүлэл, олон бүлэгтэй бол их төвөгтэй, бүх нийтээр нь засах учраас аль хэсгээ засахаа хайж олох жоохон төвөгтэй байна. Энийг буцаагаад хуучинд нь оруулж болох уу?[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 11:58, 4 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC)

== Энэ хуудсыг хараад зөвлөгөө өгөөч. ==

[[Халим хэлбэртний зүйлүүд]]

Овог, төрөл, зүйлүүдийн нэрийг яахаа мэддэггүй ээ. Линкүүдийг цэгцлэнэ, нэмэлт бичвэрүүд нэмнэ. Тэрнээс гадна юу хийвэл зүгээр вэ, хэлж өгөөч [[Хэрэглэгч:ChocolateLemon|ChocolateLemon]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ChocolateLemon|яриа]]) 16:53, 2 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC)

== Хуудас зөөх хүсэлт: Батжаргалын Заяабал ==

Сайн байна уу. [[Хэрэглэгч:MongolEditor2026/Батжаргалын Заяабал]] ноорог хуудсыг эх сурвалж, эшлэл, зураг, ангилал, бүтэцтэйгээр цэгцлэн бэлтгээд байна. Гэвч одоогоор надад хуудас зөөх эрх нээгдээгүй тул [[Батжаргалын Заяабал]] нэрээр үндсэн өгүүллийн орон зай руу зөөх боломжтой эсэхийг шалгаж, шаардлага хангасан гэж үзвэл тусалж өгнө үү. Хэрэв засах шаардлагатай зүйл байвал зөвлөгөө өгвөл баярлана. [[Хэрэглэгч:MongolEditor2026|MongolEditor2026]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolEditor2026|яриа]]) 15:13, 18 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC)

== Нүүр хуудасны шинэ загварын хэлэлцүүлэг ==

Монгол Википедиагийн нүүр хуудасны шинэ туршилтын загварын талаар хэлэлцүүлэг болон санал асуулга нээлээ.

Шинэ хувилбарт автомат статистик, онцлох өгүүлэл, мэдээ, өнөөдрийн үйл явдал, сэдэвчилсэн навигаци, хувь нэмэр оруулах холбоосууд болон гар утсанд зохицох шинэ бүтэц багтсан.

* Туршилтын хувилбар: [[Хэрэглэгч:Koldobin/Нүүр хуудас/Шинэ загвар]]
* Хэлэлцүүлэг ба санал асуулга: [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас#Нүүр хуудасны шинэ загварын санал — 2026|Нүүр хуудасны шинэ загварын санал — 2026]]

Загварыг компьютер болон гар утаснаас шалгаж, харагдац, агуулгын бүтэц, холбоос болон техникийн ажиллагааны талаар санал өгнө үү. [[Хэрэглэгч:Koldobin|Koldobin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Koldobin|яриа]]) 18:07, 2 Наймдугаар сар 2026 (UTC)

== Газар хөдлөлт ==
газар хөдлөлтийн үе

[[Тусгай:Contributions/~2026-52283-27|~2026-52283-27]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:~2026-52283-27|talk]]) 13:23, 29 Есдүгээр сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>f1v6yg3qwh6xchp3gvoztmyvn3t2557</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дөрвөн Ойрадын холбоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41332</id>
    <revision>
      <id>872248</id>
      <parentid>870300</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T15:27:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbdyHistorLike</username>
        <id>97322</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[User talk:HorseBro the hemionus|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/861056|861056]] засварыг цуцлах</comment>
      <origin>872248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28534" sha1="re8386tcp0sq4ziwuyuztd4fwo5ynal" xml:space="preserve">{{Short description|Confederation of Oirat tribes of Western MongoliaБаруун Монголын Ойрадын овог аймгуудын холбоо}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᡍᠣᠯᡊᠣᠣ}}&lt;br&gt;'''Дөрвн өөрд улс'''&lt;br&gt;([[Ойрад аялга|Ойрад]])
| conventional_long_name = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| common_name            = Дөрвөн Ойрад
| era                    = [[Сонгодог үеийн түүх|Сонгодог үеэс]] [[орчин үеийн эхэн үе]]
| status                 = [[Холбоот улс]]
| government_type        = {{plainlist|
*[[Тайш|Тайшийн засаг]]
*хожуу [[Хаант засаг]]}}
| leader_title1          = [[Чинсан]], [[Тайш]]
| leader_name1           = [[Батула]]
| leader_title2          = [[Тайш]]
| leader_name2           = [[Тогоон тайш|Тогоон]]
| leader_title3          = [[Тайш]], [[Монгол_хаад#Дөчин_Дөрвөн_хоёрын_Монгол_Улс_(1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]]
| leader_name3           = [[Эсэн тайш|Эсэн]]
| leader_title4          = [[Тайш]]
| leader_name4           = [[Амасанж]]
| leader_title5          = [[Тайш]]
| leader_name5           = [[Өштөмөр]]
| leader_title6          = [[Тайш]]
| leader_name6           = [[Хишиг өрлөг|Хишиг]]
| leader_title7          = [[Тайш|Хамаг тайш]]
| year_end               = 1678
| p1                     = Умард Юань
| s1                     = Зүүнгарын Хаант Улс
| s2                     = Халимагийн хант улс
| s3                     = Хошуудын хант улс
| flag                   = 
| image_map              = Map of the Four Oirat Confederation, under Esen Taishi.png
| map_caption            = [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удирдлаган дор орших Дөрвөн Ойрадын Холбооны газрын зураг.
| common_languages       = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад хэл]]
| ethnic_groups          = {{plainlist|
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөд]]
*[[Торгууд]]
*[[Хошууд]]
}}
| religion               = {{plainlist|
*[[Монголын бөө мөргөл]]
*[[Ислам]]
*хожуу [[Буддын шашин]]}}
| demonym                = Ойрад
| leader_name7           = [[Хамаг тайш|Аши]]
| leader_title8          = [[Чинсан]], [[Тайш]]
| leader_name8           = [[Архан чинсан|Архан]]
| leader_title9          = [[Мирза]]
| leader_name9           = [[Бүүвэй мирз|Бүүвэй]]
| leader_title10         = [[Ноён|Ханай ноён]]
| leader_name10          = [[Ханай ноён Хонгор|Хонгор]]
| leader_title11         = [[Хатан]]
| leader_name11          = [[Ахай хатан|Ахай]]
| leader_title12         = [[Далайбаатар тайш]]
| leader_name12          = Тодорхойгүй
| leader_title13         = [[Баатар]]
| leader_name13          = [[Байбагас баатар|Байбагас]]
| leader_title14         = [[Тайш|Сэцэн тайш]], [[Хан|Сэцэн хан]]
| leader_name14          = [[Очирт сэцэн хан|Очирт]]
| legislature            = {{plainlist|
*Уламжлалт дүрэм
*хожуу [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]}}
}}
{{Загвар:Монголын түүх}}

'''Дөрвөн Ойрад''' бол 14-р зууны сүүлчээс 1678 он хүртэл оршин тогтносон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] холбоо-нийгэмлэг юм. Дөрвөн Ойрад гэсэн нэр 13-р зуунд [[Чингис]] хаан Ойрадыг 4 түмэнд хуваасан үеэс эхлэлтэй ба хожим монголтой тэмцэхийн тулд ийм нэртэй холбоо байгуулжээ. Ойрадад 4 том аймаг голлох байр суурьтай байж  бусад овог аймгуудаа удирддаг байв. Дөрвөн Ойрадын холбоо сүүлдээ [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгарын хаант улс хэмээх Монголоос салан тусгаарласан улсын нэрээр]] солигдсон үеийг эрдэмтэд өөр өөрөөр тодорхойлдог. Зөвлөлтийн эрдэмтэд 1634 он гэж үзсэнийг манай эрдэмтэд дагасан байдаг ч Цорос аймгийн [[Галдан бошигт хаан]] 1678 онд жинхэнэ ёсоор байгуулсан гэж үзэж болох юм. Учир нь Дөрвөн Ойрдын холбоог [[Чорос]], [[Хошууд]] аймгийн ноёд зүүн болон баруун гарт хуваан захирч, гар бүрт тайш тушаалтаныг сонгож, байсан тул 1630-аад онд Цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] дангаар биш Хошуудын Байбагас тайшийн хамт толгойлж байсан.

==Түүх==
[[Файл:Mongol and Oirat.png|thumb|Монгол улсууд 14-17-р зуунд: Дөчин Монгол, Дөрвөн Ойрад, [[Моголистан]]]]
[[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|Эсэн тайшийн нэгтгэсэн монголчууд]]
Ойрадууд бага хаадын үед [[Алтайн нуруу]]&lt;nowiki/&gt;ны баруун бие, [[Шинжаан]]ы хойд хэсэг (Шинжааны газар нутгийн гуравны нэг), өнөөгийн [[Казахстан]]ы зүүн хэсгээр нутаглаж байв. [[Хошууд]] Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд ([[Хамил тойрог]] орчим буюу Шиньжааний зүүн хэсэгт), [[цорос]], [[өөлд]] хоёр [[Или мөрөн|Или мөрний]] эхэнд, торгууд [[Тарвагатайн нуруу]], [[Зүүнгарын Алатау]] нуруу, [[Алакөл]] нуур орчим, [[дөрвөд]], баяд хоёр хамгийн хойно [[Зайсан нуур]] орчимд [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] эхээр байжээ. Ойрад аймгууд заримдаа нүүж байсанаас байршил өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал [[хошууд]]ууд [[:en:Emil (river)|Эмиль]] гол, [[Или мөрөн]], [[Зүүнгарын Алатау]] хавиар, хойд [[Аягуз]] гол хавиар нутаглаж байв.

12-р зуунд ойрадууд [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл нуурын]] баруун тал, өнөөгийн [[Тува|Тувагийн]] зүүн хэсгээр нутаглаж байв. Мөн [[Байгал нуур]] орчим &lt;ref&gt;[http://dn002.share.gogo.mn/download.aspx?fptr=MnUpRueriP58851383707769&amp;secpass=d5407aee977a65851a91ec5b8a8a8e90&amp;twopass=1394648874f8b663488a6c3b453888e84405fda7330399b35e Монголын түүх-ШУТИС]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[Соёны нуруу|Саяны нурууны]] хойд хэсгээр байсан бололтой.&lt;ref&gt;История Бурят-Монгольской АССР. Боть 1. Улаан-Үд, 1954&lt;/ref&gt; Тэд хэдийд одоогийн нутагтаа нүүж ирсэн талаар янз бүрийн таамаг гаргадаг. Халимагийн эрдэмтэн Дорджи Геннадьевич Кукеев [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулах үед ойрадууд хэдийнэ бутран унасан найманы оронд нүүн ирж [[Енисей мөрөн|Енисейгээс]] [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] хүртэлх нутагт суурьшсан байсан гэж үзсэн байна.&lt;ref name=&quot;Дорджи&quot;&gt;
[http://www.dissercat.com/content/istoriya-oiratov-do-sozdaniya-dzhungarskogo-khanstva-xiii-xvi-vv Кукеев, Дорджи Геннадьевич. История ойратов до создания Джунгарского ханства :XIII-XVI вв]&lt;/ref&gt; 

Батулагийн үед (?-1417) ойрадууд [[Или мөрөн]], Эрчис, Алтайн хоорондох нутагт байсан бөгөөд Хятадтай хил залгадаггүй байв.&lt;ref name=&quot;Дорджи&quot;/&gt; Ойрад, [[Моголистан]] хоёр  [[Шинжаан]] дахь эрх мэдэл, газар нутгийн төлөө байнга тэмцэлдэн тулалдаж байв. Тухайлбал Эсэн тайш [[Моголистан]]ы [[Хамил тойрог|Хамилийн]] Аньдин, Ханьдун, Цюйсянь, Чизинь зэрэг монголчууд суурьшсан тойргуудыг эзлэхээр оролдож байв.&lt;ref name=&quot;Дорджи&quot;/&gt; Эсэнгийн дараа цөөн хэсэг нь [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хамил]] руу очиж [[Моголистан|Моголистаны]] буддын шашинт ойрадууд болсон бол зарим нь [[Завхан гол]] руу нүүж [[дөрвөд]] ястан болжээ. 14-15-р зуунд ойрадууд лал, буддын шашны аль алинд орж байснаас зарим ноёд нь лалын шашинтнуудын хэрэглэдэг [[мирза]] гэсэн цолтой болсон байдаг.

Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж, ба Өч Төмөр нарын удирдлаган дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд [[Узбекийн хант улс|Узбекүүдийг]] [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]].{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд Ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай номон дээрх газрын зураг дээр Ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурийн эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод Ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}

16-р зууны эхнээс ойрадууд [[Ганьсу]], Цинхай мужийн газрын төлөө зүүн монголчуудтай тэмцэлдэх болов. Ойрадууд 1530 онд Моголистаны хүчтэй дайралтанд өртсөнөөс урагш нүүн [[Цинхай]] мужид суурьшиж эхэлсэн&lt;ref name=&quot;Хойт&quot;&gt;[http://www.kyrgyz.ru/?page=92 Хойт Санжи. Обзор ойратской истории]&lt;/ref&gt; ч 1559 онд Түмэдийн Алтан ханд цохигдон Хөх нуураас ухарчээ.&lt;ref name=&quot;Дорджи&quot;/&gt; Үүний дараа [[Хойт]]ууд Хөх нуурт ирсэн ч ордосын цэрэгт цохигдон Хөх нуурыг орхин гарсан байна.&lt;ref name=&quot;Дорджи&quot;/&gt; Ойрад аймгуудын байршил заримдаа өөрчлөгдөж байсан ба 1587 онд хойдууд Эрчисийн эхээр байв.&lt;ref name=&quot;Дорджи&quot;/&gt; Хойдууд Хангайн нурууны баруун талаар&lt;ref name=&quot;Дорджи&quot;/&gt; Халхтай хил залгаа нутагт байснаас Халхад зарим хэсэг нь эзлэгдэн [[хотгойд]] ястан болсон байдаг бөгөөд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймагт]] [[Хойд (овог)|хойд овгийн]] хүмүүс нилээд бий.

Ойрадууд Моголистанаас гадна [[Хасагууд|казах]]уудтай газар нутгийн төлөө дайтаж байсан бөгөөд аль аль нь нэгнийгээ эзлэхийг оролдож байв.&lt;ref name=&quot;Хойт&quot;/&gt; Казахын [[Тахыр хан]]ы үед (1523—1533) ойрадууд [[Казахын цав толгод]]ыг ([[Балхаш нуур]]ын хойд талын нутаг) эзэлж байв. Мөн [[Узбекистан]] руу үе үе хүчтэй довтолж байсан бөгөөд узбек, казахууд ойрадын эсрэг, казах, Тэнгэр уулын киргизүүд Моголистаны эсрэг холбоо тогтоон тулалдаж байжээ. Харин ойрад, моголчууд Хятадын Сужоу зэрэг хотыг эзлэхээр хамтарсан довтолгоо хийж байв. Мөн түрэг угсааны узбек, казахууд 15-18-р зуун хүртэл хоорондоо маш олон удаа тулалдаж байсан бөгөөд энэ үе бол гарал угсаа, шашин нэгтэйгээс үл хамааран зөвхөн ноёдын эрх ашиг, тушаал зааврын дагуу нэг гаралтай ард түмнүүд хоорондоо хайр найргүй тулалдаж байсан үе юм. Узбекууд казахуудад үе үе хүчтэй цохилт өгч байсан бөгөөд одоо ч харилцаа нь зарим талаар зөрчилтэй, газар нутгийн маргаантай байдаг. Английн худалдаачин Женкинсон 1557 онд Төв Азиар явахыг оролдсон ч казах, ойрадууд тулалдаж байсан тул явж чадаагүй гэж тэмдэглэсэн байна.&lt;ref name=&quot;Хойт&quot;/&gt; 

16-р зууны 2-р хагаст ойрадын эзэмшилд Енисейн эх, [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын өмнөд хэсэг, ([[Катунь]] гол орчим), хойд Шиньжян, [[Зайсан нуур]], Эрчисийн эх орж байв.&lt;ref name=&quot;Хойт&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Дорджи&quot;/&gt; 1587 онд Халхын [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Убаши]] Ойрадыг довтлох үед ойрадын эзэмшил Эрчисийн зүүн эрэг, [[Иссык-Күл аймаг|Иссык-куль нуур]] хүрч байсан бол хошууд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] баруун талд байв.&lt;ref name=&quot;Хойт&quot;/&gt; 

16-р зууны сүүлээр өргөн уудам нутагтай [[Сибирийн ханлиг]] Орост цохигдон унахад ойрадууд балхашаас хоших нутгийг дахин эзлэж хойд зүгт Сибирийн зарим хэсгийг харъяандаа оруулсанаар Оростой шууд хиллэх болов. Ийнхүү Оросын зам дээр дахин нэг саад гарч иржээ. Оросууд Сибирьт цөөн тоогоор суурьшсан, Сибирьт бэхжиж амжаагүй байсан тул Дөрвөн Ойрадтай дайсагналцахаас зайлсхийж байжээ. Мөн хотгойдууд 16-р зууны сүүлээр ойрадыг цохин одоогийн Монголоос шахан гаргасан нь тэднийг Сибирь рүү түрэн ороход хүргэсэн нэг шалтгаан юм. 17-р зууны эхээр ойрадууд [[Долоон ус]]ыг эзэлсэн ч удалгүй алдсан бөгөөд харин хойшоо өргөжсөн хил нь өөрчлөгдөлгүй [[Зүүнгар]]ын үеийг хүрчээ. Долоон ус нь казахын [[Хакназар хан|Хакназар ханы]] үе (1538—1580 онд захирч байсан) хүртэл [[Моголистан|Моголистаны]] захиргаанд байжээ. 16-р зууны сүүл үед казахын Тауекель хан зарим ойрадуудыг захиргаандаа түр оруулсан байдаг бөгөөд түүнийг &quot;казах-ойрадуудын (калмак) хан&quot; гэж нэрлэж байв. 

[[Алтай ястан]] 1500-аад оны эхээр Халхын захиргаанаас гарсаны дараа тэдний нэг хэсэг болох телеутууд [[Алтайн хязгаар]], Алтайн БНУ, [[Омск муж]], [[Кемерово муж]] хавиар телеутийн улс байгуулсан нь 17-р зууны эхээр Зүүнгарын захиргаанд оржээ. Алтай ястанг монголчууд тэр үед тэлэнгэд аймаг гэж нэрлэдэг байсан бол дараад нь Алтан нуурын урианхай, Хатан (Обийн эх [[Катунь]] гол) голын урианхай гэж нэрлэх болсон байна.

Ойрадууд 17-р эхээр хотгойдтой тулалдан хүчтэй цохилт өгөх үеэр [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]] амь үрэгджээ.

==Ойрадын холбоонд багтах овог аймгууд==

===Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо===
12-15-р зууны Ойрадын талаарх мэдээлэл төдийлөн үлдээгүй учир эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбооны түүх сайн судлагдаагүй. Эхэн үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо 14-р зуунаас эхлэх ба 15-16-р хүртэл үргэлжилсэн бололтой.
*Тэргүүлэгч аймгууд: [[Торгууд]], [[Цорос]], [[Дөрвөд]]. Мөн [[Баатууд]] тэргүүлэгч аймгийн нэг байсан бололтой.
** Бусад аймгууд: [[барга]], [[Буриад ястан|буриад]].

===Дунд үеийн Дөрвөн Ойрадын холбоо===
16-зуунд Баатууд аймаг бутран бусад аймгуудын бүрэлдэхүүнд орж [[Хошууд]] [[Өвөр Монгол]]оос нүүн ирж Баатуудын орыг эзэлжээ. Хошуудууд нүүж ирсэн цаг хугацаа нь бүрэн тодорхой бус байдаг ба тэд 14-р зууны сүүл эсвэл 15-р зуунд Баруун Монголд нүүн иржээ. Хошуудын Бүүвэй мирза 15-р зууны сүүлээр Ойрадын чуулган дарга болжээ. 

*Тэргүүлэгч 4 аймаг: Торгууд, Цорос, Хошууд, Дөрвөд
** Бусад аймгууд: Энэ үед Цорос, Дөрвөдөөс зарим хэсэг нь салсан нь [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Өөлд]] аймаг болжээ. Хойдууд Торгуудыг Ижил мөрөн рүү нүүх хүртэл Торгууд, Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд багтаж явжээ. Мөн [[баяд]], тува, Өр Монгол аймгууд Ойрадын бүрэлдэхүүнд байсан бол ойрадууд Сибириэс холдон баруун урагш нүүсэн, Халх хүчирхэгжсэн зэргээс шалтгаалан  барга, буриад нар Халхын захиргаанд оржээ.  Барга, буриад нар Ойрадын холбооноос 15-р зуунд гарсан бололтой. [[Өр Монгол|Өр Монголын]] тухай тодорхой тэмдэглэгдсэн мэдээ баримт ховор, Өр Монгол нь Зүүн Монголоос Ойрадын харьяанд орж захирагдсан аймаг байж магадгүй. &lt;ref&gt;[http://oiradmongol.blogspot.com/ oiradmongol.blogspot.com]&lt;/ref&gt; 16-р зууны үед [[Алтайн Урианхай]] Хэнтийн нуруунаас Алтайн нуруунд нүүн ирсэнийхээ дараа Дөрвөн Ойрадын холбоонд нэгдсэн байж болох юм.

===Сүүл үеийн буюу 17-18-р зууны Дөрвөн Ойрадын холбоо===
*Тэргүүлэгч 4 аймаг: Цорос, Хойд, Хошууд, Дөрвөд. Торгуудийн ихэнх Ижил мөрөн рүү нүүсэн тул Хойд аймаг тэдний оронд голлох аймгийн нэг болжээ.
**Бусад аймгууд: [[Баяд]] (Дөрвөдийн бүрэлдэхүүнд), Өөлд (Цоросын бүрэлдэхүүнд), [[Алтайн Урианхай]], [[Тува]], [[Хотон (ястан)|Хотон]], [[Захчин]]. 18-р зуунд [[Зүүнгар]] унасны дараа [[мянгад]] нар [[хотгойд]]ийн нутгаас ирж ойрадын нэг ястан болжээ. [[Алтай ястан]] буюу Алтан нуурын Урианхай 17-р зуунаас 1755 он хүртэл Ойрадын захиргаанд байсан тул Дөрвөн Ойрадын холбоонд оруулан тооцож болох юм. Алтайчууд 20-р зууны дунд үе хүртэл &quot;ойрот&quot; гэсэн нэрээр нэрлэгдэж байсан ба тэднийг 18-19-р зуунаас энэ нэрээр нэрлэж эхэлсэн бололтой. Алтайчууд, ойрадууд икил хуур тоглодог, [[хөөмий]]г сайтар эзэмшсэн зэргээрээ соёлын хувьд ойр төстэй байдаг.

==Удирдагчид==
* [[Батула чинсан]] (?–1416)
* [[Тогоон тайш]] (1418–1438)
* [[Эсэн тайш]] (1439–1455)
* [[Амасанж]] (1454–1455)
* [[Өштөмөр]] (1455–1478)
* [[Хишиг өрлөг]] (1478–1486)
* [[Хамаг тайш]] (1486–1491)
* [[Архан чинсан]] (1486–1495)
* [[Бүүвэй мирз]] (1495–1530)
* [[Ханай ноён Хонгор]] (1530–1587)
* [[Ахай хатан]] (1587–1612)
* [[Далай баатар тайш]] (?–1637)
* [[Байбагас баатар]] (1612–1625)
* [[Гүш хаан]] (1628–1654)
* [[Очирт сэцэн хан]] (1638–1676)

==Мөн үзэх==
*[[Монголын түүх]]
*[[Монгол Улс 1368-1691]]
*[[Зүүнгарын Хаант Улс]]
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Монгол хаад]]
*[[Казахстаны түүх]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

==Ном зүй==

* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* 志茂碩敏『モンゴル帝国史研究 正篇』東京大学出版会、2013年
* Монгол улсын түүх, Дөтгөөр боть, УБ. 2003.
* Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991.
* Санчиров В. П. «Илэтхэл шастир» как источник по истории ойратов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990.

==Гадаад холбоос==
*[http://gumilevica.kulichki.net/maps/args15.gif  Ойрадын баруун хил 14-р зууны сүүл үед - [[Лев Гумилёв]] &quot;Древняя Русь и Великая степь&quot;]
*[https://web.archive.org/web/20220625004800/http://www.e-reading.ws/chapter.php/56175/11/Tengerekov_-_Telengety.html ХАН АБАК]
*[https://web.archive.org/web/20150402182639/http://russiasib.ru/teleuty/ ТЕЛЕУТЫ Энциклопедия Сибири]
*[http://archeologia.narod.ru/barnaul.htm Алтай: Чагатайская земля]
*[https://web.archive.org/web/20151024060229/http://www.xn----8sbvbdjcks6a.xn--p1ai/2012/12/teleutckaya-zemlya.html Телеутская землица] 
*[http://www.loveread.ec/read_book.php?id=9887&amp;p=43 Покорение Сибири: Мифы и реальность]
*[http://rositsa.dreamwidth.org/463378.html Телеуты, они же теленгеты, они же теленгиты]
*[https://web.archive.org/web/20140331024614/http://wiki.darlingcity.ru/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0._%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_I. Дорусская история: русско-телеутская война. Часть I]
*[https://web.archive.org/web/20130813113322/http://www.althisto.ru/prisoedinenie-altaya-k-rossii/prisoedinenie-territorii-altaya-k-rossiyskomu-gosuda.html Присоединение территории Алтая к Российскому государству]
*[http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/13.html Кызласов Л.Р, ГОСУДАРСТВА ЮЖНОЙ СИБИРИ В XVI-XVIII вв]
*[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках]
*[https://web.archive.org/web/20180131162245/http://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B8 Краткая история Ойротии]
*[http://mdrussia.ru/index.php/topic/14415-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ Западная Сибирь . Белые пятна в истории]
*[http://vivaldi.nlr.ru/bd000139871/details Род и община у телеутов в XIX - XX веках]
*[https://web.archive.org/web/20150701045337/http://www.altaj.ru/rasselenie_altajcev?page=0%2C2 Расселение алтайцев]
*[http://books.google.com.au/books/about/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_XVII.html?id=RlsdAAAAMAAJ Телеуты и русские в XVII-XVIII веках]
*[https://web.archive.org/web/20210919013923/https://ru.convdocs.org/docs/index-232975.html Потапов Л.П Этнический состав и происхождение алтайцев]


[[Ангилал:Умард Юань Улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]</text>
      <sha1>re8386tcp0sq4ziwuyuztd4fwo5ynal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Очирбатын Чулуунбат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48192</id>
    <revision>
      <id>872236</id>
      <parentid>761838</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4905" sha1="5bddptqyn1xf6tsseydevmkkwlwr8ll" xml:space="preserve">'''Очирбатын Чулуунбат''' (1958 оны 4-р сарын 22-нд Улаанбаатар хотод төрсөн-2016 оны 3-р сарын 6-нд нас барсан)- [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн, [[Монголбанк|Монголбанкны]] Ерөнхийлөгч байсан. 

== Намтар ==
Төгссөн сургууль, мэргэжил
*1965-1975 онд Нийслэлийн 21 дүгээр дунд сургууль.
*1975-1976 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Эрхүүгийн Их сургууль, орос хэлний бэлтгэл.
*1976-1981 онд [[Москва]] хотын Олон Улсын Харилцааны дээд сургуулийг Олон улсын санхүү, хөрөнгө оруулалтын мэргэжлээр бакалавраар төгссөн. 
*1996 онд ОХУ-ын Шинжлэх Ухааны Академид Эдийн засгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан.
== Ажилласан байдал ==
*1981-1983 онд Улсын Банкны Ерөнхий хорооны гадаад харилцааны газарт эдийн засагч,
*1983-1987 онд Улсын Банкны Ерөнхий хорооны гадаад харилцааны Референт,
*1987-1990 онд Москва хотын Олон улсын банкинд ахлах зөвлөх, ахлах дилер,
*1990-1991 онд Улсын Банкны Ерөнхий хорооны даргын зөвлөх,
*1992-1993 онд &quot;ХОШТ&quot; банкинд 1 дүгээр орлогч захирал,
*1993-1996 онд Монгол банкны тэргүүн дэд ерөнхийлөгч,
*1996-2000 онд АНУ-ын Нью-Йорк хотын &quot;Салес Капитал маркет&quot; пүүсд трейдер.
*2000-2006 онд Монголбанкны ерөнхийлөгч,
*2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн,
*2012-2014 онд Эдийн засгийн хөгжлийн Дэд сайд, 
*2014-2015 он хүртэл Монгол Улсын Ерөнхий сайдын эдийн засгийн асуудал хариуцсан ахлах зөвлөхөөр ажиллаж байсан. 

== Шагнал ==
*1983 онд БНМАУ-ын Спортын мастер
*1999 онд Санхүү-Банкны тэргүүний ажилтан цол тэмдэг 
*Алтан гадас одон, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон
Ам бүл 4. орос, англи хэлтэй.

== Дуулиант баримтууд==
* Алт-дилерийн хэрэгт холбогдож байсан. Дилерийн гүйлгээ хийж зөвхөн нэг удаа 6,0 сая доллар алдаж байсан.&lt;ref&gt;http://www.dayarmongol.com/index.php/videos/video/other-videos/7158-2012-05-01-13-53-45&lt;/ref&gt;
*  Германы компанитай урьдчилгаанд төлсөн 4 сая долларын асуудалд холбоотой. &lt;ref&gt;http://undestnii-uzel.blogspot.com/2010/04/blog-post_9281.html&lt;/ref&gt; 
* Монгол Банкны ерөнхийлөгч байхдаа Банкны тухай хууль журам зөрчиж ОХУ-ын “Кредит транс” гэх дампуурч буй банкинд Монгол банкны нөөцөд байсан 10 сая долларыг шилжvvлээд алдсан ноцтой зөрчил гарсан.&lt;ref&gt;http://bolodm.blogmn.net/9635/olon-niited-il-bolson-avilgaliin-bolon-huuli-zurchsun-tomoohon-hergvvd.html&lt;/ref&gt;
* Монгол Банкны ерөнхийлөгч байхдаа ОХУ-ын “Альфа” гэх банкны төлөөлөгч гэх Чеченvvдэд 10 сая доллар шилжvvлсэн нь алдагдал болсон&lt;ref&gt;http://bolodm.blogmn.net/9635/olon-niited-il-bolson-avilgaliin-bolon-huuli-zurchsun-tomoohon-hergvvd.html&lt;/ref&gt;

== Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос==
* https://www.facebook.com/media/set/?set=a.141592835939709.28337.139634379468888&amp;type=3
* http://undestnii-uzel.blogspot.com/2010/04/blog-post_9281.html
* http://bolodm.blogmn.net/9635/olon-niited-il-bolson-avilgaliin-bolon-huuli-zurchsun-tomoohon-hergvvd.html
* http://www.dayarmongol.com/index.php/videos/video/other-videos/7158-2012-05-01-13-53-45

{{DEFAULTSORT:Чулуунбат, Очирбатын}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголбанкны ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1958 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>5bddptqyn1xf6tsseydevmkkwlwr8ll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол тулгатны зуун эрхэм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52743</id>
    <revision>
      <id>872288</id>
      <parentid>857016</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:47:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11058" sha1="jweq7a8fwlni4p85pa9sff6xsvigj76" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox toccolours float-right toptextcells&quot; style=&quot;text-align:center; width:200px;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Монгол тулгатны зуун эрхэм
|-
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;div style=&quot;padding:20px 0&quot;&gt; &lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:7pt&quot; |&lt;br /&gt;Албан ёсны лого
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Санаачлагч || style=&quot;font-size:9pt&quot; | П. Анужин
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Хөтлөгчид || style=&quot;font-size:9pt&quot; | [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б. Лхагвасүрэн]], [[Намсрайн Сувд|Н. Сувд]] &lt;br&gt; П. Анужин (өмнөх), Н. Жанцанноров, [[Халтмаагийн Баттулга|Х. Баттулга]], [[Найдангийн Түвшинбаяр|Н. Түвшинбаяр]]
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Дугаарууд || style=&quot;font-size:9pt&quot; | 54 (одоо үргэлжилж байгаа)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:Crimson;text-align:center;font-size:9pt&quot; | Гарч буй байдал
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Суваг || style=&quot;font-size:9pt&quot; | Бүх телевиз
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Онлайн || style=&quot;font-size:9pt&quot; | [https://www.youtube.com/channel/UCaOX92fHiqXh8aivnL6xkEQ YouTube]
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Youtube Channel || style=&quot;font-size:9pt&quot; | 
|}
'''Монгол тулгатны зуун эрхэм''' — [[Монгол Улс]]ын «Херо энтертэйнмент» студийн бүтээн 2012 оноос олон нийтэд хүртээл болон гарч эхэлсэн телевизийн нэвтрүүлэг. 

Энэ нэвтрүүлгийн гол зорилго нь зөвхөн Монгол Улсын гэлтгүй, дэлхий даяар тархан суурьшсан монгол туургатны дундаас соёл, урлаг, спорт, шинжлэх ухаан, улс төр, нийгмийн салбарт онцгой гавьяа байгуулсан 100 эрхэм хүнийг тодруулж, тэдний амьдралын замнал, түүхэн үнэнийг хойч үедээ өвлүүлэн үлдээхэд оршдог.Энэхүү бүтээл нь уламжлалт ярилцлагаас ялгаатай нь зочдынхоо дотоод ертөнц, ухаарал, амьдралын алдаа оноог маш гүн гүнзгий ухаж, уран сайхны өндөр түвшинд дүрслэн харуулдгаараа онцлогтой. Нэвтрүүлгийг Монгол Улсын Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б.Лхагвасүрэн]] агсан болон нэвтрүүлэгч, улс төрч [[Пүрэв-Очирын Анужин|П.Анужин]] нар хамтран хөтөлж, Б.Лхагвасүрэн агсны яруу тансаг хэллэг, гүн ухааны эргэцүүлэл нь нэвтрүүлгийн амин сүнс болж байв. Тэд зочдынхоо хүүхэд нас, залуу үеийн дурсамж, түүхэн үйл явдлуудын ард өрнөсөн хөшигний ардах үнэнийг хөндөж, үзэгчдэд соён гэгээрүүлэх асар том оюуны хөрөнгө оруулалт хийсэн юм.Нэвтрүүлгийн хойморт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Б.Бат-Эрдэнэ]], [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]], Дэлхийн аварга Д.Сумьяа зэрэг спортын одод, Төрийн хошой шагналт хөгжмийн зохиолч [[Нацагийн Жанцанноров|Н.Жанцанноров]], Ардын жүжигчин [[Дамдинсүрэнгийн Сосорбарам|Д.Сосорбарам]] зэрэг урлаг соёлын суутнуудаас гадна төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтнүүд уригдан оролцож байв. Мөн Өвөр Монгол, Буриад, Халимаг зэрэг харьд суугаа элэг нэгтнүүдийнхээ дундаас тодорсон алдартнуудыг урьж, монгол үндэстний хэл, соёл, зүрх сэтгэлийн нэгдмэл байдлыг тод томруун харуулж чаддаг.Хэсэг хугацааны завсарлагын дараа, 2026 оны 5 дугаар сараас эхлэн тус нэвтрүүлэг &quot;Шинэ давлагаа&quot; нэртэйгээр дахин цацагдаж эхэлсэн. Энэхүү шинэчлэгдсэн хувилбарын анхны зочноор жүдо бөхийн Дэлхийн аварга, Олимпын мөнгөн медальт, Хөдөлмөрийн баатар [[Доржсүрэнгийн Сумъяа|Доржсүрэнгийн Сумьяа]] оролцож, орчин үеийн үзэгчдийн сэтгэлийг дахин хөдөлгөөд байна. &quot;Монгол Тулгатны 100 эрхэм&quot; нь цаг хугацаа өнгөрөх тусам үнэ цэн нь улам нэмэгдэх Монголын ард түмний түүхэн, соёлын үнэт өв болон үлдэж байна.

== Нэвтрүүлгийн зочид ==
# [[Лувсанжамцын Цогзолмаа]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], [[Монгол улсын ардын жүжигчин]]
# [[Дашдоржийн Цэрэнтогтох]] - Монгол улсын [[гавьяат тамирчин]], Дархан аварга
# [[Хорлоогийн Баянмөнх]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], Олимпын мөнгөн медальт,[[XX зууны манлай]] бөх, Дархан аварга
# [[Жигжидийн Мөнхбат]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], Монгол улсын [[гавьяат тамирчин]], Олимпын мөнгөн медальт, Дархан аварга
# [[Балжиннямын Жамъяндагва]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]], Монгол Улсын [[Ардын Жүжигчин]] балетмейстер
# [[Гарамын Долгорсүрэн]] - Монгол Улсын [[Ардын Багш]], БНМАУ-ын [[Гавьяат Жүжигчин]], Монгол ардын бүжгийн нэрт мастер,сурган хүмүүжүүлэгч
# [[Эрдэнийн Бат-Үүл]] - [[Монгол Улсын Баатар]], [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүн асан, улс төрч
# [[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] - [[Монгол улсын баатар]], дипломатч 
# [[Лхагвын Чинбат]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], бизнесмэн
# [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]] - [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]], БНМАУ-ын төрийн шагналт, Ардын Уран Зохиолч, [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]] зохиолч
# [[Цогт-Очирын Лоохууз]] - Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн, улс төрч
# [[Цахиагийн Элбэгдорж]] - Монгол Улсын 4 дэх Ерөнхийлөгч
# [[Нацагийн Жанцанноров]]
# [[Намбарын Энхбаяр]] - Монгол Улсын 3 дахь Ерөнхийлөгч
# [[Халтмаагийн Баттулга]] - Монгол Улсын 5 дахь Ерөнхийлөгч
# [[Хатанбаатарын Лхагвасүрэн]]
# [[Стивен Сигал]]
# [[Бямбасүрэнгийн Шарав]]
# [[Шагдарын Бира]]
# [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]
# [[Бөхийн Бааст]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Уран Зохиолч, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, зохиолч
# [[Самандарын Цогтбаяр]]
# [[Дашийн Бямбасүрэн]]
# [[Бяраагийн Чимид]]
# [[Дагвын Лувсаншарав]]
# [[Сэрээнэнгийн Галсан]]
# [[Хорлоогийн Уртнасан]]
# [[Баабар|Бат-Эрдэнийн Батбаяр]]
# [[Данзаннямын Даваахүү]]
# [[Гонгорын Хайдав]]
# [[Пунсалмаагийн Очирбат]] - Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч
# [[Думаагийн Содном]]
# [[Дүгэрийн Амбасэлмаа]]
# [[Бэгзийн Балжинням]]
# [[Содовсүрэнгийн Нарангэрэл]]
# [[Найдангийн Түвшинбаяр]] - Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, олимпын алт, мөнгөн медальт, жүдоч
# [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, мэргэжлийн сүмогийн 68 дахь Ёкозүна
# [[Шаравын Чоймаа]]
# [[Жамбалжамцын Оджаргал]]
# [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]]
# [[Догмидын Сосорбарам]]
# [[Боржигон Гэрэлт]]
# [[Батдоржийн Баасанжав]]
# [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] - Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
# [[Чи Булаг]]
# [[Сайнбаярын Тэнгэр]]
# [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]]
# [[Пунцагийн Бадарч]] - Ардын Уран Зохиолч
# [[Мөнхбатын Даваажаргал]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, мэргэжлийн сүмогийн 69 дэх Ёкозүна
# [[Чойжингийн Хурц]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, геологич
# [[Намдагийн Дашням]]
# [[Сономын Лувсангомбо]] - [[Хурандаа Генерал]], НАХЯ-ны сайд, МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны орлогч гишүүн асан.
# Цагаан Зам
# [[Паавангийн Дамдин]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, БНМАУ-ын СнЗ-ийн гишүүн, Аж Үйлдвэрийн сайд
# [[Доржсүрэнгийн Сумъяа]] - Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Монгол улсын [[гавьяат тамирчин]], Олимпийн мөнгөн медальт, жүдочин

[[Ангилал:Монголын телевизийн нэвтрүүлэг]]
[[Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг]]
[[Ангилал:Телевизийн соёлын нэвтрүүлэг]]</text>
      <sha1>jweq7a8fwlni4p85pa9sff6xsvigj76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дарамын Төмөр-Очир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53647</id>
    <revision>
      <id>872285</id>
      <parentid>770255</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12377" sha1="2f78vucuj2ou7ghigfjdprhfgoo2hvf" xml:space="preserve">'''Дарамын Төмөр-Очир''' (1921 онд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Лүн сум|Лүн суманд]] төрсөн-1985 оны 10-р сарын 2-нд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотод нас барсан) нь Монголын төр, нийгмийн зүтгэлтэн, эрдэмтэн.

==Намтар==
Д.Төмөр-Очир 1921 оны намар Төв аймгийн Лүн сумын нутагт, малчин ард “гэзэгт” хэмээх Дарамын хоёр дахь хүү болон төрсөн. 1926-1936 онд бага, дунд сургууль, 1938-1941 онд ЗХУ-д Дорно дахиныг судлах институт, 1945-1950 онд М.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн их сургуулийн]] философийн анги, 1950-1953 онд ЗХУКН-ын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академид суралцаж төгсчээ.

Аж үйлдвэрийн комбинатад ноосны мэргэжилтний дагалдангаар ажлын гараагаа эхэлсэн тэрбээр 1941-1944 онд [[МАХН]]-ын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга нарын туслах, Шинэ хүчний дээд сургуулийн философийн багш, тэнхимийн эрхлэгч, Түүхийн институтийн захирал, МАХН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга, Улс төрийн товчооны гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байсан юм. 1962 оны 9-р сард болсон МАХН-ын Төв хорооны III Бүгд хурлаас түүнийг “намын эсрэг ажил явууллага” үйлдсэн хэмээн бүх ажил, албан тушаалаас нь чөлөөлснөөр 23 жил үргэлжилсэн цөллөгө, хавчилт, хэлмэгдүүлэлт эхэлжээ. 

Эцэст нь 1985 оны 10-р сард Дархан хотод гэртээ бусдын гарт хэрцгийгээр алагдсан билээ.

==Хэлмэгдэл==
Тэрбээр МАХН-ын Төв хорооны II бүгд хурлын төгсгөлийн хуралдаан дээр өөрийнхөө тухай: 
{{cquote|Миний бие хар нялхаасаа өнчин өрөөсөн өссөн тул янз бүрийн хүмүүст доромжуулахгүйг туйлын хичээдэг болсон. Зан ааш минь эвдэрсэн тал байвал үүнтэй холбоотой байж болзошгүй. Би өөрийгөө хэзээ ч улс төрийн зүтгэлтэн болно гэж бодож яваагүй.

Тиймээс МАХН-ын ХIII Их хурлын дараа хуралдсан Бүгд хуралд Төв хорооны нарийн бичгийн даргаас чөлөөлөгдөх хүсэлт тавьж байсан. 1959 онд хуралдсан III Бүгд хурлаас шинэ амьсгалтай, зарчимч шүүмжлэл өрнөсөн, ахиц дэвшил гарч магадгүй болсонд урамшин цаашид ажиллаж болмоор санагдаад үргэлжлүүлэн ажиллахыг зөвшөөрсөн юм. 

Гэтэл удалгүй “Д.Төмөр-Очир бол марксист хатуужилгүй хүн” гэдэг нэр хаяг зүүх болсон. Миний хамгийн эрхэмлэдэг зүйл бол намайг үнэн бодит байдлаас хэтрүүлж битгий үнэлээсэй, надад бүү хууртагдаж, намайг бүү магтаасай гэж боддог}}
хэмээн дурджээ.

1962 онд хуралдсан МАХН-ын Төв хорооны II Бүгд хурал дээр Д.Төмөр-Очир өөрийгөө “авслах” үг хэлсэн юм. Тухайлбал, ЗХУКН-ын нөлөө Монголд их тусаж байгаа талаар дурдсан байдаг. Түүнчлэн нэг хүнийг тахин шүтэхийн хор холбогдлыг зоригтой тавьж, тухайн үеийн нам засгийн дээд удирдлагад байсан зарим хүнийг цаг үетэйгээ хөл нийлүүлэхгүй хоцорч байгааг, ажил хэрэгч шүүмжлэл үгүй болж, дарга нарыг магтан дуулдаг хэсэг гарч ирснийг илэн далангүй хэлжээ.

{{cquote|Х.Чойбалсан бол түүхийн гарамгай хүн, улс төрийн зүтгэлтний хувьд маш их зөрчилтэй. Сайн ч гэж болохгүй, муу ч гэж болохгүй. Түүнийг судлах ажил олон сар, жилээр үргэлжлэх байх. 

...Нэг хүнийг тахин шүтсэнээс болж манай нам шиг тарчилсан, хэлмэгдсэн, зовж зүдэрсэн нь дэлхийд өөр үгүй болов уу. Тэр үед бид өсөж өндийж, соёолж байсан мэдлэг чадвартай хамаг сэхээтнээ хүйс тэмтрүүлсэн. Дараа нь тэднийг залгаж авах хүн олдохгүй удсан шүү дээ.

Одоо хүртэл миний мэтийн хүн эвлэлийн ажил хийж явах ёстой атал намын ажилд дэвшин ажиллаж байгаа нь үүнтэй холбоотой}}
гээд, &quot;үүнийг ялгаж салгах зориг бидэнд дутлаа. Хожим засагдах биз ээ&quot; гэсэн байна. Ю.Цэдэнбалын тухайд:

{{cquote|Улс төрийн аливаа зүтгэлтний намтар янз янзын зам туулдгийн адил нөхөр Цэдэнбалын үйл ажиллагаанд ч өөрчлөлт гарлаа. 

Улс төрийн тавцанд маш цогтой хувьсгалч шинжийг агуулан гарч ирсэн ч миний багцаалснаар 1953, 1954 оноос яагаад ч юм бэ эрч нь суларч эхэлсэн. Энэ хүнийг тухайн үед дутагдлаас нь ангижруулж, дор нь засаж авсангүй. Хамт ажиллаж байсан нөхөд нь голдуу магтан өргөмжилж байжээ. Энэ нь түүнийг эвдэж сүйдлэн, амьдаар нь алахад хүрч байна. Ю.Цэдэнбалыг шүүмжилж байсан хүн сүүлдээ буруушаагдаж байснаас биш нэг ч дэмжлэг авч байгаагүй.}}

Малчдын тухайд:
{{cquote|Социалист хуваарилалтын зарчим юун дээр алдагдаж байна гэвэл, манай улсад хамгийн их хэрэгтэй ажил хийж өгөхийн тулд халуунд халж, хүйтэнд хөрч, наранд шарагдаж байгаа малчид хамгийн багыг авч, хамгаас дорой амьдарч байна. Ийм байдал цаашдаа удаан үргэжилж хэрхэвч зохихгүй. Хэзээ хийсэн үйлийн үр гэж насаа эцэслэтэл тэсвэрлэж байх вэ. Үүн дээр тал талаасаа их юм бодолгүй болохгүй нь. Эрс шийдвэртэй, дорвитой арга хэмжээ дав даруй шаардагдаж байна}}
гэжээ. Чухам энэ мэт шүүмжлэл, үгнээсээ болж дөрвөн сарын дараа буюу 1962 оны есдүгээр сар болсон МАХН-ын Төв хорооны III Бүгд хурлаас “Намын эсрэг ажил явуулсан” хэмээн адлагдаж, хэлмэгдсэн билээ. Ийнхүү 1963 онд бүх албан тушаалаа алдаж, Баянхонгор, Хөвсгөл аймагт цөлөгдөж байсан Төмөр-Очир хамгийн сүүлд гэр бүлийн хамт Дархан хотод 20 орчим жил амьдарч байв.

==Аллага==
МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 1985 оны 5-р сарын 3-ны хуралдаанд МАХН-ын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]:
{{cquote|Намын эсрэг бүлэгт холбогдсон хүмүүстэй ямар ч яриа байхгүй гэдэг нэгдсэн ойлголттой байх хэрэгтэй. Ц.Лоохууз, Д.Төмөр-Очир нар өөрсдийгөө хотод шилжүүлэх асуудлыг Төв хороонд тавьж гүйсэн. С.Жалан-Аажав Намын хянан шалгах хороог дайрч хэд хэдэн юм Төв хороонд бичсэн байгаа. Тэдний үйлдсэн хэрэг бол улс төрийн асуудал. Тэд намын шугамын эсрэг байсан улс. Иймд бид тухайн үед гаргасан намын шийдвэр, шугам дээр хатуу зогсох хэрэгтэй}}
гэж ярьжээ. “Эсэргүү” нэр зүүлгэсэн хүмүүстээ МАХН-ын удирдлага цаашид ч хатуу хандахаа илэрхийлж байсан нь эндээс харагдана. Гэсэн ч энэ явдлаас хэдэн сарын дараа тус намын Бүгд хурал хуралдах тов гарчээ. Энэ хурлаар С.Жалан-Аажав, Д.Төмөр-Очир нарыг цагаатгах, хотод шилжүүлэх асуудлыг хэлэлцэхээр намын дээд удирдлагын хүрээнд ярилцаж байсан гэдэг. Нас өндөр болсон, эрүүл мэнд нь сайнгүй байснаас хотод шилжүүлэх асуудлыг Д.Төмөр-Очир МАХН-ын Төв хороонд удаа дараа тавьж байжээ. 

Тиймээс Бүгд хурлын өмнө Намын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга Д.Моломжамц Д.Төмөр-Очирын эхнэр С.Нинжбадгарыг хүлээн авч уулзахаар болсон байна. С.Нинжбадгар гуай өргөдлийнхөө хариуг авах, Д.Моломжамцтай уулзахаар Улаанбаатар руу явахаар төлөвлөж байсан аж. Гэтэл ах нь нас баржээ. Тиймээс Д.Моломжамцтай уулзаж чадаагүй.
1985 оны 10-р сарын 2-ноос 3-нд шилжих шөнө Д.Төмөр-Очир нь гэртээ бусдын гарт эмгэнэлтэйгээр амь үрэгдсэн. Түүнийг егүүтгэсэн хэргийн эзэн холбогдогч тогтоогдоогүй байна. [[Монгол тулгатны зуун эрхэм|&quot;Монгол тулгатны зуун эрхэм]]&quot; нэвтрүүлгээр НАХЯ-ны сайд асан [[Сономын Лувсангомбо|С.Лувсангомбо]] оролцох үеэрээ &quot;Цэдэнбал дарга Төмөр-Очир чинь хятадын талыг барьдаг болохоор нь бид буулгасан&quot; (1:46 минут) хэмээн өгүүлсэн.

==Гэр бүл==
Төмөр-Очирын эхнэр нь одон орон судлаач [[Санжмятавын Нинжбадгар]]. Тэд хүү, охин хоёртой. Зээ хүү [[Төмөр-Очирын Эрдэнэбилэг]] нь 1996-2000 онд УИХ-ын гишүүнээр ажиллаж байв. 

{{DEFAULTSORT:Төмөр-Очир, Дарамын}}
[[Ангилал:1921 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>2f78vucuj2ou7ghigfjdprhfgoo2hvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нямын Жагварал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58768</id>
    <revision>
      <id>872232</id>
      <parentid>790568</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3822" sha1="gutodsgcpevcgvqxttj5ppo55vqyb5q" xml:space="preserve">{{unreferenced}}

'''Нямын Жагварал''' (1919 оны 5-р сарын 9-нд [[Дорноговь аймаг]]&lt;nowiki/&gt;т төрсөн-1987 оны 9-р сарын 19-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) - Монголын улс төр, төрийн зүтгэлтэн, эдийн засагч, академич, МАХН-ын гишүүн.

[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]ыг улс төрийн болон эрүүл мэндийн шалтгаанаар албадан огцруулсны дараа 1984 оны 8-р сарын 23-наас 1984 оны 12-р сарын 12-ны өдөр хүртэл БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргын үүрэг гүйцэтгэсэн. 

Н.Жагварал эдийн засагч, эдийн засгийн ухааны доктор, БНМАУ-ын ШУА-ийн академич. 

Тэрээр БНМАУ-ын хөдөө аж ахуйн социалист өөрчлөлтийн асуудлын талаар хэд хэдэн бүтээл туурвижээ. 

== Намтар ==
1934 онд Дорноговь аймгийн захиргаанд хэлтсийн дарга хийж байсан.

1938 онд Москвад И.В.Сталин нэрэмжит Дорно дахины ажилчдын коммунист их сургуулийг (КУТВ) төгсөж, 1938-1939 онд дунд сургуульд багшилсан. 1939 онд МАХН-д элссэн. 

1939-1940 онд БНМАУ-ын Намын боловсон хүчний дээд сургуульд багшилжээ. 

1940-1945 онд Москвагийн Дорно дахины судлалын дээд сургуулийн аспирант байв. Тэрээр эдийн засгийн шинжлэх ухааны зэрэг хамгаалсан Монгол Улсын анхны иргэн болов. 

1945-1946 онд БНМАУ-ын Улсын төлөвлөгөөний хорооны орлогч дарга, даргаар ажиллаж байсан. 

1946-1953 онд Шинжлэх ухааны хорооны орлогч дарга, 1953-1957 онд Шинжлэх ухааны хорооны даргаар ажиллаж байжээ. 

1957-1961 онд Хөдөө аж ахуйн сайдаар ажиллаж байсан. 1957 оноос БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга. МАХН-ын Төв хорооны гишүүн, нарийн бичгийн дарга.

1987 онд Улаанбаатар хотод нас барсан.

==Гэр бүл==
Н.Жагварал их эрдэмтэн [[Бямбын Ринчен]]ий охин Индратай гэрлэж хоер хүүтэй болсон.

Том хүү Ж.Ганибал нь Гадаад яаманд олон жил ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарч, 2022 онд өөд болсон. Бага хүү Ж. Хасболд Биологийн ухааны доктор, одоо тэтгэвэрт.  

{{Хөтлөгч Монголын төрийн тэргүүн}}
{{DEFAULTSORT:Жагварал, Нямын}}
[[Ангилал:Монголын төрийн тэргүүн]]
[[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч]]
[[Ангилал:Монголын сайд]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]]
[[Ангилал:Дорноговийнхон]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1919 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1987 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>gutodsgcpevcgvqxttj5ppo55vqyb5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэгзээгийн Амарсайхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59259</id>
    <revision>
      <id>872222</id>
      <parentid>582071</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:21:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3878" sha1="2g5pj0n8lb60j0p90wkrblxdrpnlifc" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Рэгзээгийн Амарсайхан''' нь 1962 оны 12-р сарын 29-н [[Завхан]] аймгийн [[Нөмрөг сум]]ын төв Өвөр Шивэртийд төрсөн 
[[Хотгойд]]ын Орхид овгийн гаралтай хүн билээ.

Р.Амарсайхан 1985 онд Санхүү, Эдийн засгийн техникум, 1992 онд Төр, нийгэм судлалын академи төгссөн, магистр, дэд профессор, БНСУ-ын их сургуулийн Хүндэт доктор цолтой. Р.Амарсайхан нь 1985-89 онд МАХН-ын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны иниститутийн нягтлан бодогч, 1992-96 онд [[Баянзүрх]] дүүргийн санхүүгийн хэлтсийн дарга, 1996-2000 онд [[Баянзүрх]] дүүргийн Засаг дарга, 2000-2004 онд [[УИХ]]-ын гишүүн, 2004-2008 он хүртэл МУ-ын ШУА-ийн дэд ерөнхийлөгч,[[Санхүүгийн зохицуулах хороо]]ны зөвлөлийн дарга зэрэг ажлуудыг хийж байсан манай сумаас төрөн гарсан төр, нийгмийн зүтгэлтэн хүн юм. 

Р.Амарсайхан нь санхүүгийн болон засаг, захиргааны байгууллагад ажиллаж, төсөв, санхүү, татвар, эдийн засгийн харилцааг, зохицуулах хуулиудыг, хэрэгжүүлэх, арга барил эзэмшсэн, гүйцэтгэх засаглалын албаны ажлын болон зохион байгуулах арга дадлага суусан, онол, улс төр, эдийн засаг, хууль эрх зүйн өргөн мэдлэгтэй, нийгмийн өндөр идэвхтэй, манай шилдэг боловсон хүчин байсан.

Р.Амарсайхан [[УИХ]]-ын гишүүнээр ажиллах хугацаандаа Монгол улсын төрийн байгууллагын болон санхүү, эдийн засаг, нягтлан бодох бүртгэл, хяналтын салбарт хийгдэх шинэтгэлийг эрчимжүүлэх, иргэдийн бизнес, эрхлэх тааламжтай нөхцлийг бүрдүүлэхэд гол анхаарлаа чиглүүлэн ажиллаж, тус салбарын харилцааг зохицуулах шинэ эрх зүйн орчинг буй болгоход жинтэй хувь нэмэр оруулсан төрийн түшээ байлаа.

Р.Амарсайхан нь төрийн алба хашиж байх үедээ төрсөн нутаг орноо хөгжүүлэхийн төлөө байнга анхаарч, сэтгэл тавьж, удаа дараа нутаг усандаа ирж, ард иргэдтэйгээ уулзаж, тэднийхээ санал бодлыг сонсож байсан төрийн түшээ байсан юм.
Тэрээр улс нийгэм, ард түмнийхээ төлөө ид хийж бүтээх үедээ 2008 онд хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлсэн билээ. 

{{DEFAULTSORT:Амарсайхан, Рэгзээгийн}}
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн дэд ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Нөмрөгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1962 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2008 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>2g5pj0n8lb60j0p90wkrblxdrpnlifc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872223</id>
      <parentid>872222</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3911" sha1="scrwcf9gcdjbrrs0yhpputimaadtyzk" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Рэгзээгийн Амарсайхан''' нь 1962 оны 12-р сарын 29-н [[Завхан]] аймгийн [[Нөмрөг сум]]ын төв Өвөр Шивэртийд төрсөн 
[[Хотгойд]]ын Орхид овгийн гаралтай хүн билээ.

Р.Амарсайхан 1985 онд Санхүү, Эдийн засгийн техникум, 1992 онд Төр, нийгэм судлалын академи төгссөн, магистр, дэд профессор, БНСУ-ын их сургуулийн Хүндэт доктор цолтой. Р.Амарсайхан нь 1985-89 онд МАХН-ын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны иниститутийн нягтлан бодогч, 1992-96 онд [[Баянзүрх]] дүүргийн санхүүгийн хэлтсийн дарга, 1996-2000 онд [[Баянзүрх]] дүүргийн Засаг дарга, 2000-2004 онд [[УИХ]]-ын гишүүн, 2004-2008 он хүртэл МУ-ын ШУА-ийн дэд ерөнхийлөгч,[[Санхүүгийн зохицуулах хороо]]ны зөвлөлийн дарга зэрэг ажлуудыг хийж байсан манай сумаас төрөн гарсан төр, нийгмийн зүтгэлтэн хүн юм. 

Р.Амарсайхан нь санхүүгийн болон засаг, захиргааны байгууллагад ажиллаж, төсөв, санхүү, татвар, эдийн засгийн харилцааг, зохицуулах хуулиудыг, хэрэгжүүлэх, арга барил эзэмшсэн, гүйцэтгэх засаглалын албаны ажлын болон зохион байгуулах арга дадлага суусан, онол, улс төр, эдийн засаг, хууль эрх зүйн өргөн мэдлэгтэй, нийгмийн өндөр идэвхтэй, манай шилдэг боловсон хүчин байсан.

Р.Амарсайхан [[УИХ]]-ын гишүүнээр ажиллах хугацаандаа Монгол улсын төрийн байгууллагын болон санхүү, эдийн засаг, нягтлан бодох бүртгэл, хяналтын салбарт хийгдэх шинэтгэлийг эрчимжүүлэх, иргэдийн бизнес, эрхлэх тааламжтай нөхцлийг бүрдүүлэхэд гол анхаарлаа чиглүүлэн ажиллаж, тус салбарын харилцааг зохицуулах шинэ эрх зүйн орчинг буй болгоход жинтэй хувь нэмэр оруулсан төрийн түшээ байлаа.

Р.Амарсайхан нь төрийн алба хашиж байх үедээ төрсөн нутаг орноо хөгжүүлэхийн төлөө байнга анхаарч, сэтгэл тавьж, удаа дараа нутаг усандаа ирж, ард иргэдтэйгээ уулзаж, тэднийхээ санал бодлыг сонсож байсан төрийн түшээ байсан юм.
Тэрээр улс нийгэм, ард түмнийхээ төлөө ид хийж бүтээх үедээ 2008 онд хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлсэн билээ. 

{{DEFAULTSORT:Амарсайхан, Рэгзээгийн}}
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн дэд ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Нөмрөгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1962 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2008 онд өнгөрсөн]]


{{bio-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>scrwcf9gcdjbrrs0yhpputimaadtyzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лхагвадоржийн Ариунаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59286</id>
    <revision>
      <id>872224</id>
      <parentid>738072</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22155" sha1="22d6iu5vgwb6e399a8hwq8znmbjz6ip" xml:space="preserve">[[Файл:Албан ажил дээрээ.jpg|alt=|thumb|316x316px|Л.Ариунаа. Эдийн засгийн ухааны доктор, дэд профессор]]
'''Лхагвадоржийн Ариунаа''' ([[1966 он]]ы 08 дүгээр сарын 01-нд төрсөн. Эдийн засагч, инженер мэргэжилтэй. Монголын менежментийн холбооны гишүүн. [[1984 он|1984]]-[[1990 он]]д Одоогийн [[Екатеринбург]] хотын Уралын Их сургууль төгссөн. 1990-[[1995 он]]д Төрийн өмчит Дулааны 4-р цахилгаан станцид цахилгааны инженер. 1995-[[1997 он]]д [http://www.naog.gov.mn/ Төрийн захиргаа, удирдлагын хөгжлийн институт] бизнесийн удирдлагын магистр. 1997-[[2000 он]]д Удирдлагын академийн эдийн засгийн тэнхимийн багш. 2000-[[2001 он]]д ХБНГУ-ын Потсдамын Их сургуулийн Төрийн удирдлагын магистр. 2005-[[2010 он]]д Эдийн засгийн ухааны доктор. 2010 оноос одоог хүртэл Эдийн засгийн тэнхимийн эрхлэгчээр ажиллаж байна. Орос, Англи, Герман хэлтэй.

==Эцэг эх==

== '''Даваагийн Лхагвадорж''' ==

Даваагийн Лхагвадорж нь Булган аймгийн Могод суманд 1942 онд төрсөн. 1967 онд хуучнаар Зөвлөлт холбоот улсын Свердловск хотын Уралын политехникийн дээд сургуульд металлургийн инженерын мэргэжил эзэмшсэн. Тэрээр 1976 онд гэр бүлийн хамт ТЭУУҮЯ-ны шийдвэрээр “Эрдэнэт” үйлдвэрийн ерөнхий механикийн хэлтэст ахлах мэргэжилтнээр томилогдон ирж, үйлдвэрийн ашиглалтын өмнөх үеийн ҮЭ-ийн нэгдсэн хорооны даргын албыг хашиж байв. 1978 онд Эрдэнэт үйлдвэр ашиглалтанд орсноор тус үйлдвэрийн Засвар, механикийн заводын намын үүрийн нарийн бичгийн дарга, Ерөнхий инженерийн хөдөлмөр хамгаалал, аюулгүй ажиллагаа эрхэлсэн орлогч, Засварын үйлдвэр, техникийн хэлтсийн дарга зэрэг ажлыг 28 жил тасралтгүй гүйцэтгэж байв. “Эрдэнэт” үйлдвэрт ажилласан хөдөлмөрийг өндрөөр үнэлж төр засгаас “Алтан гадас одон”, Ардын хувьсгалын ойн медалиуд, ЗХУ-ын “Хөдөлмөрийн алдар” медаль, бүх холбоотны ҮЭ болон “Ленины комсомол”-ын байгууллагын шагнал, Монголын ҮЭ, ХЗЭ-ийн хорооны шагналуудаар удаа дараа шагнагдаж байв. Д.Лхагвадорж нь Булган аймгийн Хантай сумын Суурин овогт Сэрдамбын Санжаагийн гурав дахь охин С.Мягмартай гэр бүл болж 5 хүүхэд өсгөж хүмүүжүүлсэн.  С.Мягмар нь  1968 онд ЗХУ-ын Киев хотын хөнгөн үйлдвэрийн дээд сургуулийг арьс шир, ангийн үсний технологич химич мэргэжлээр төгсжээ. С.Мягмар  нь “Эрдэнэт” үйлдвэрийн химийн төв лабораторын химич, инженерээр хориод жил ажиллахдаа хэсгийн инженер, Шинжилгээний хэсгийн дарга, Химийн төв лабораторын дарга зэрэг албан тушаалыг хашиж байжээ.
 
==Бага нас==


Л.Ариунаа [[1966 он]]ы наймдугаар сарын 01-нд Улаанбаатар хотод төрсөн. Таван хүүхэдтэй айлын ууган охин. Гэр орны ажилд тусалж, дүү нараа харахын зэрэгцээ хичээл номондоо шамдан онц сурдаг байв. Мөн Ангийн бүлгийн дарга байсан ба [[Ном]] унших, математикийн хичээлд маш их дур сонирхолтой ангийн тэргүүний сурагч, [[Математик|тоо]], [[физик]]ийн олимпиадуудад байнга амжилт үзүүлэн 1,2-р байранд шалгардаг байжээ. Түүний аав Лхагвадорж нь Эрдэнэтийн анхдагчдийн нэг байсны адил Л.Ариунаа Эрдэнэт хотын 1-р арван жилийн анхдагч төгсөгчдийн нэг болж, дунд сургуулиа онц дүнтэй дүүргэсэн Эрдэнэт хотын унаган охин юм.

==Боловсрол==
Л.Ариунаа “Эрдэнэт” хотын нэгдүгээр 10 жилийн сургуулийг 1984 онд онц дүнтэй төгсөөд ОХУ-ын Уралын Холбооны их сургуулийг Цахилгааны инженер мэргэжлээр 1990 онд дүүргэсэн. 1995 -1997 онд Төрийн захиргаа, удирдлагын хөгжлийн институтэд Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Улмаар 1997 оноос Төрийн захиргаа, удирдлагын хөгжлийн институтийн эдийн засгийн тэнхимийн багш болсон. 2000 – 2001 онд ХБНГУ-ын Подстамын Их сургуульд Төрийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалан 2005 – 2010 онд ХБНГУ-ын Подстамын Их сургуульд Эдийн засгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ.


== Эрхэлсэн ажил ==
1990-1995 онуудад ажил амьдралын гараагаа дулааны 4-р цахилгаан станцид цахилгааны инженер, 1997 оноос одоог хүртэл Удирдлагын академид багш, ахлах багш, Эдийн засгийн тэнхимийн эрхлэгч зэрэг ажлыг эрхэлж байна. Энэ хугацаанд буюу 2005 онд Швед улсын Уппсалагийн их сургуульд зочин судлаач, 2007 онд НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр, Орон нутгийн засаглалын дэмжих хөтөлбөрт дотоодын зөвлөх, 2008, 2010 онуудад Вашингтон хотын Төсөв ба бодлогын тэргүүлэх чиглэлийн төв, Олон улсын төсвийн судалгааны төсөлд шинжээч, 2005-2010 онд Герман улсын Потсдамын их сургуульд профессорын туслах судлаач, 2010 онд Англи улсын зөвлөх фирм “Oxford Analytica” Ази Номхон далайн зах зээлийн шинжилгээний төсөлд судлаач, 2011 онд Щвейцарын хөгжлийн агентлаг Зүүн Азийн хэлтэс, Засаглалыг дэмжих төвлөрлийг сааруулах төсөлд санхүүгийн шинжээч, 2012-2015 онд Засаглалыг дэмжих төвлөрлийг сааруулах хөтөлбөрт дотоодын зөвлөх, 2013 онд Япон улсын Квансей Гакуин их сургуулийн Бизнесийн сургуульд Зочин профессор, 2013 онд Дэлхийн банк, &quot;Төвлөрөл саарсан нөхцөлд үйлчилгээ хүргэх хариуцлага&quot; төсөлд дотоодын зөвлөх, 2015 онд Щвейцарын хөгжлийн агентлаг, Засаглалыг дэмжих төвлөрлийг сааруулах хөтөлбөрт төсвийн тэнцвэржүүлэлтийн асуудлаар зөвлөх,  2016 оноос Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар, Щвейцарын хөгжлийн агентлаг “Төвлөрөлийг сааруулах бодлогын дэмжлэг” төсөлд дотоодын зөвлөхөөр ажиллаж байна.


== Төсөл хөтөлбөрт ажилласан туршлага ==
# Щвейцарын хөгжлийн агентлаг, Засаглалыг дэмжих төвлөрлийг сааруулах хөтөлбөр, 2014 он. Төсвийн тэнцвэржүүлэлтийн асуудлаар зөвлөх
# Дэлхийн банк, Төвлөрөл саарсан нөхцөлд үйлчилгээ хүргэх хариуцлага'','' 2013 он. Дотоодын зөвлөх
# Дэлхийн банк, Улаанбаатар хотын санхүүжилт, 2012-2013 он. Дотоодын зөвлөх 
# Щвейцарын хөгжлийн агентлаг, Засаглалыг дэмжих төвлөрлийг сааруулах хөтөлбөр, 2012 он.  2011 оны төсвийн хуульд шинжилгээ хийх
# Щвейцарын хөгжлийн агентлаг Зүүн Азийн хэлтэс, Засаглалыг дэмжих төвлөрлийг сааруулах хөтөлбөрийг төлөвлөх,  2011 он.  
# Удирдлагын Академи, Компаний засаглалын асуудал, 2011 он. Судлаач
# Удирдлагын Академи, Төр хувийн хэвшлийн түншлэл, 2010 он.  Судлаач
# Англи улсын зөвлөх фирм “Oxford Analytica” Ази Номхон далайн зах зээлийн шинжилгээ , 2010 он.  Судлаач
# Төсөв ба бодлогын тэргүүлэх чиглэлийн төв, Вашингтон хот, Олон улсын төсвийн судалгаа, 2010, 2008 он Шинжээч
# НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр, Орон нутгийн засаглалын дэмжих хөтөлбөр 2007 он. Дотоодын зөвлөх

== Эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлын чиглэл: ==
* Төсөв санхүүгийн бодлого
* Төв ба орон нутгийн  төсвийн харилцаа
* Төсвийн төвлөрөл сааруулах
* Санхүүгийн зах зээл
* Эдийн засгийн бодлого

== Заадаг хичээл ==
* Эдийн засгийн бодлого
* Улсын салбарын санхүүгийн удирдлага
* Хөгжлийн эдийн засаг
* Орон нутгийн эдийн засаг, санхүүгийн удирдлага
* Санхүүгийн зах зээл

==Эрдэм шинжилгээний илтгэл ==
# “Төсөв санхүүг шинэчлэх замаар төсвийн харилцааг шинэчлэх нь” Удирдлагын Академийн 100 жилийн ойн эрдэм шинжилгээний хурал, 2014 он
# “Монгол улсын санхүүгийн тэнцвэржүүлэлтийн өнөөгийн байдал”, Швейцарын хөгжлийн агентлаг, Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын хамтарсан “Төсвийн харилцаа ба  тэнцвэржүүлэлт шилжүүлгийн систем” сэдэвт олон улсын семинар, Улаанбаатар, 2014.
# “Эдийн засгийн нэр томъёоны асуудал” Эдийн засаг, санхүүгийн тэнхимийн онол-арга зүйн семинар, УБ., 2013
# “Улаанбаатар хотын төсвийн орлогын байдал, тулгамдсан асуудлууд”, Дэлхийн банк болон Нийслэлийн захиргааны хамтарсан Улаанбаатар хотын санхүүжилт сэдэвт семинар, Улаанбаатар, 2013.
# “Хувийн хэвшлийн компаний засаглалын хандлага”, Компаний засаглалын өнөөгийн төр хандлага сэдэвт онол практикийн бага хурал, Улаанбаатар, 2011.
# “Монгол улсын төв ба орон нутгийн төсвийн харилцааг боловсронгуй болгоход тулгамдаж буй асуудлууд”, Төсвийн шинэчлэл, төвлөрөл сааруулах асуудал сэдэвт хэлэлцүүлэг, Улаанбаатар, 2010.
# “Fiscal Federalism in Mongolia”, Spring Conference for the Social Science PhD Students in Western Europe, Great Britain, London, 2009.
# “Орон нутаг дах төсөв захирагчдийн эрхийн хэрэгжилтэд хийсэн судалгаа”, Төсвийн шинэчлэл: Төсөв захирагчийн эрхийн хэрэгжилт сэдэвт онол практикийн бага хурал, Улаанбаатар, 2007.
# “Санхүүгийн тогтолцооны хөгжил ба эдийн засгийн өсөлтийн хамаарал”, Удирдлагын Академийн багш, докторантын эрдэм шинжилгээний бага хурал, Улаанбаатар, 2005.


==Нэг сэдэвт бүтээл, гарын авлага==
# “Review paper on Fiscal Equalization System in Mongolia, Засаглалыг дэмжих, төвлөрөл сааруулах хөтөлбөр, Швейцарын хөгжлийн агентлагийн  цахим хуудас, 2014 он
# Meskerem Brhane, Hernando Garzon and Ariunaa Lkhagvdadorj, “City Finances of Ulaanbaatar, Mongolia” 2013, World Bank Other Operational Studies  16795, The World Bank
# An Analysis of the New Budget Law of Mongolia of 2011”, Засаглалыг дэмжих, төвлөрөл сааруулах хөтөлбөр, Швейцарын хөгжлийн агентлагийн цахим хуудас, 2012 он
# “Fiscal Federalism and Decentralization in Mongolia” Потсдам, Потсдамын их сургуулийн хэвлэх үйлдвэр, 2010.
# “Санхүүгийн зах зээл, банкны удирдлага”, Улаанбаатар, Монсудар хэвлэх үйлдвэр, 2008.
# “Status Quo on Fiscal Decentralization in Mongolia” Потсдам, Потсдамын их сургуулийн Эдийн засаг, нийгмийн ухааны факультет, 2007.
# “Орчин үеийн эдийн засгийн онол, бодлого”, унших бичиг, Б.Намсрай., М.Мөнхболд хамтын бүтээл, Улаанбаатар, Удирдлагын Академи, 2005.
# “Төрийн эдийн засгийн бодлого, зохицуулалт” сорилын эмхэтгэл, Улаанбаатар, Удирдлагын Академийн хэвлэх тасаг, 2003.
# “Эдийн засгийн мэдлэг” сургалтын гарын авлага, Улаанбаатар, Удирдлагын Академийн хэвлэх тасаг, 2002.


==Судалгааны тайлан==
# “Компаний засаглалын өнөөгийн төрх хандлага” Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар, Төрийн албаны зөвлөлийн захиалгат судалгааны тайлан, 2011.
# “Төрийн зарим чиг үүргийг төрийн бус байгууллага, хувийн хэвшилд шилжүүлэх нь”, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар, Төрийн албаны зөвлөлийн захиалгат судалгааны тайлан, 2009.
# “Төсөв захирагчийн эрхийн хэрэгжилт”, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын захиалгат судалгааны тайлан, 2007.

== Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл ==
# “Банк, түүний хөгжлийн зарим асуудал” Менежер сэтгүүл, 2013 №17 (35)
# “The Intergovernmental Fiscal Transfer System: Current Challenges and Reform Proposal”, ШУА-ийн мэдээ сэтгүүл, 2011 №4.
# “Монгол улсад төвлөрөл сааруулах асуудал” ШУА-ийн мэдээ сэтгүүл, 2011 №3.
# “Fiscal Equalization in Mongolia”, ред. Плотников, Развитие теории и практики управления в условиях становления инновационной экономики,  материалы Всероссийской научно-практической конференции 20 мая 2011 года.
# Firsova A.A., Lkhagvadorj A.The Understanding of the Concept of National Innovation Systems, ''Стратегические и тактические аспекты управления социально-экономическими системами'' : сб. науч. тр. по материалам Междунар. науч.-практ. конф.. - Саратов: Изд-во СГТУ, 2010.  
# Fiscal Decentralization: international experiences in selected transition countries in context of the sustainable development, In: Andrushenko S.A. Ed. Tendency, Development and Relationship of Global and Regional Aspects of Sustainable Development, Nauka Publishing, Saratov 2010. pp. 57-66.
# Basics of the Fiscal Federalism Theory, In: Malikov et al. Ed. Contemporary Problems and Development Tendency of Trade, Saratov Institute RGTEU Publishing, Saratov 2010. pp. 175-180.  
# “Мөнгө зээлийн тогтолцооны онолын чиглэл, түүхэн сургамж”, Удирдлагын онол, практикийн асуудлууд, №4/06, хуудас 20-25, Удирдлагын Академийн сэтгүүл, Улаанбаатар, 2006.
# “Санхүүгийн тогтолцооны хөгжил”, ''Зах зээл, хөдөөгийн хөгжлийн онол, арга зүй'' № 1 (004), хуудас 24-29, ХААИС-ийн Эдийн засаг бизнесийн сургууль, Улаанбаатар, 2005.
# “Монголын эдийн засгийн өсөлтийн тойм”, ''Great Nation'' сэтгүүл № 006, хуудас 22-27, Солонгос, Сөүл хот, 2005 оны гуравдугаар сар.
# “Банк санхүүгийн хүндрэлийг давж хөгжлийн бат үндэс тавигдлаа”, ''Great Nation'' сэтгүүл № 2008, хуудас 22-29, байгууллага, Солонгос, Сөүл хот, August 2005.

== Эшлэл ==
* Манай эдийн засгийн систем маш замбараагүй байна. Үүнийг цэгцэлж нийгмийн баримжаатай зах зээлийн эдийн засгийн зөв системийг бүрдүүлэх хэрэгтэй. 1990 оноос хойш маш олон өөрчлөлт, шинэчлэлийг хэрэгжүүлсэн ч нэгдмэл зорилгогүй, тухайн үеийн нэг л асуудлыг шийдэхэд чиглэдэг, өөрөөр хэлбэл “гал унтраах” маягийн бодлого байсны үр дагавар нь одоогийн систем. ''Эдийн засгийн ухааны доктор Л.Ариунаа /2014 он/''
* Бид урт хугацааныхаа төлөвлөгөөг 30 жилээр төлөвлөж болно. Хамгийн гол нь тэр үед бид хаана хүрчихсэн байх юм бэ гэдэг нь чухал. Бидний амьжиргааны төвшин ямар болох юм бэ гэдэг тодорхой зорилго тавиад түүндээ чиглүүлэх хэрэгтэй. ''Эдийн засгийн ухааны доктор Л.Ариунаа /2016 он/''
* Зах зээлийн эдийн засгийн төлөвлөлт хийхдээ иргэдийн саналыг асуух ёстой, мэргэжлийн байгуулагын судалгаанд үндэслэж урт, дунд, богино хугацааны төлөвлөлтийг уялдуулах хэрэгтэй байна. Тиймээс үр дүнд чиглэсэн төлөвлөлт, төсөвлөлтийг хэрэгжүүлэх томоохон реформыг зоригтой хиймээр байна. Энэ цаг нь ч болсон.  ''Эдийн засгийн ухааны доктор Л.Ариунаа /2016 он/''

== Орчуулга  ==
* У.Басселер нарын “Эдийн засгийын онолын үндэс” сурах бичиг, Улаанбаатар, Монсудар, 2009.
* Х.Петерсен “Төрийн эдийн засаг” (бүлэг 6, нэр томьёоны тайлбар), сурах бичиг, Улаанбаатар, Монсудар, 2009.

{{commonscat}}

{{DEFAULTSORT:Ариунаа, Лхагвадоржийн}}
[[Ангилал:Могодын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:1966 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]</text>
      <sha1>22d6iu5vgwb6e399a8hwq8znmbjz6ip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс теннисчин</title>
    <ns>10</ns>
    <id>81207</id>
    <revision>
      <id>872259</id>
      <parentid>872068</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15726" sha1="6xnkvjay978th25nvwozq8y4hye9jl3" xml:space="preserve">{{Инфобокс
| child        = {{{embed|}}}
| bodyclass    = vcard
| bodystyle    = width:23em
| headerstyle  = background-color:lavender;color:inherit;
| autoheaders  = y

| title        = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|&lt;hr style=&quot;background-color:lavender;color:inherit;height:3px&quot; /&gt;'''Теннисний замнал'''| {{{name|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}} }}
| titleclass   = fn
| titlestyle   = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||font-size: 125%}}
| image        = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|| {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} }}}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption      = {{if empty|{{{caption|}}}|{{#invoke:Wikidata |getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}}
| label1       = Бүтэн&amp;nbsp;нэр
| data1        = {{if empty|{{{full_name|}}}|{{{fullname|}}}}}
| label2       = Төрөлх&amp;nbsp;нэр
| data2        = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt; }}
| label3       = ITF name
| data3        = {{{itf_name|}}}
| label4       = Улс&amp;nbsp;(спорт)
| data4        = {{if empty|{{{country_represented|}}}|{{{country represented|}}}|{{{country|}}}}}
| label5       = Оршин суух газар
| data5        = {{{residence|}}}
| class5       = label

| label6       = Төрсөн
| data6        = {{br separated entries
   |1={{#invoke:person date|birth}}
   |2={{#if:{{{birth_place|}}}|&lt;div class=&quot;birthplace&quot;&gt;{{{birth_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label7       = Нас барсан
| data7        = {{br separated entries
  |1={{#invoke:person date|death}}
  |2={{#if:{{{death_place|}}}|&lt;div class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{death_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label8       = Өндөр
| data8        = {{#if: {{{height|}}} | {{Инфобокс хүн/өндөр|{{{height}}}}} }}
| label10      = Мэргэжлийн&amp;nbsp;гараа
| data10       = {{{turnedpro|}}}
| label11      = Зодог тайлсан
| data11       = {{{retired|}}}
| label12      = Тоглодог гар
| data12       = {{{plays|}}}
| label13      = {{#if:{{{university|}}}|Их сургууль|Коллеж}}
| data13       = {{if empty|{{{university|}}}|{{{college|}}}}}
| label14      = Дасгалжуулагч
| data14       = {{{coach|}}}
| label15      = Шагналын мөнгө
| data15       = {{{careerprizemoney|}}}
| label16      = [[International Tennis Hall of Fame|Int. Tennis HoF]]
| data16       = {{#if:{{{tennishofyear|}}}|{{{tennishofyear}}} {{#if:{{{tennishofid|}}}|''([https://www.tennisfame.com/hall-of-famers/inductees/{{{tennishofid}}}/ member page])''[[Category:Pages using infobox tennis biography with tennishofid]]}}}}
| label17      = Албан ёсны&amp;nbsp;вэбсайт
| data17       = {{{website|}}}

| header18     = Ганцаарчилсан

| label19      = Амжилт
| data19       = {{#if:{{{singlesrecord|}}}|{{{singlesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P564}}}}}}
| label20      = Түрүүлсэн тэмцээн
| data20       = {{{singlestitles|}}}
| label21      = Оргил&amp;nbsp;чансаа
| data21       = {{{highestsinglesranking|}}}
| label22      = Одоогийн&amp;nbsp;чансаа
| data22       = {{{currentsinglesranking|}}}

| header23     = Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөл

| label24      = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]
| data24       = {{{AustralianOpenresult|}}}
| label25      = [[Францын нээлттэй тэмцээн]]
| data25       = {{{FrenchOpenresult|}}}
| label26      = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]]
| data26       = {{{Wimbledonresult|}}}
| label27      = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]]
| data27       = {{{USOpenresult|}}}

| label28      = [[Australian Open]]&amp;nbsp;Junior
| data28       = {{{AustralianOpenjuniorresult|}}}
| label29      = [[French Open]]&amp;nbsp;Junior
| data29       = {{{FrenchOpenjuniorresult|}}}
| label30      = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&amp;nbsp;Junior
| data30       = {{{Wimbledonjuniorresult|}}}
| label31      = [[US Open (tennis)|US Open]]&amp;nbsp;Junior
| data31       = {{{USOpenjuniorresult|}}}
| label32      = [[Australian Open]]&amp;nbsp;Senior
| data32       = {{{AustralianOpenseniorresult|}}}
| label33      = [[French Open]]&amp;nbsp;Senior
| data33       = {{{FrenchOpenseniorresult|}}}
| label34      = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&amp;nbsp;Senior
| data34       = {{{Wimbledonseniorresult|}}}
| label35      = [[US Open (tennis)|US Open]]&amp;nbsp;Senior
| data35       = {{{USOpenseniorresult|}}}

| header36     = Бусад тэмцээн

| label37      = [[World Hard Court Championships|WHCC]]
| data37       = {{{WHCCresult|}}}
| label38      = [[World Covered Court Championships|WCCC]]
| data38       = {{{WCCCresult|}}}
| label39      = [[ATP World Tour Finals|Tour&amp;nbsp;Finals]]
| data39       = {{{MastersCupresult|}}}
| label40      = [[Их Дуулгын Цом|Их&amp;nbsp;Дуулгын&amp;nbsp;Цом]]
| data40       = {{{GrandSlamCupresult|}}}
| label41      = [[WCT Finals|WCT&amp;nbsp;Finals]]
| data41       = {{{WCTFinalsresult|}}}
| label42      = [[WTA Finals|Tour&amp;nbsp;Finals]]
| data42       = {{{WTAChampionshipsresult|}}}
| label43      = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&amp;nbsp;наадам]]
| data43       = {{{Olympicsresult|}}}
| label44      = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters]]
| data44       = {{{WheelchairTennisMastersresult|}}}
| label45      = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&amp;nbsp;Games]]
| data45       = {{{Paralympicsresult|}}}
| data46       = {{#if:{{{Promajors|}}}|Professional majors}}
| class46      = note
| data47       = {{{USProresult|}}}
| label47      = [[U.S. Pro Tennis Championships|US&amp;nbsp;Pro]]
| data48       = {{{WembleyProresult|}}}
| label48      = [[Wembley Championship|Wembley&amp;nbsp;Pro]]
| data49       = {{{FrenchProresult|}}}
| label49      = [[French Pro Championship|French&amp;nbsp;Pro]]
| data50       = {{#if:{{{Proother|}}}|Other pro events}}
| class50      = note
| data51       = {{{TOCresult|}}}
| label51      = [[Tournament of Champions (tennis)|TOC]]

| header52     = Хос

| label53      = Амжилт
| data53       = {{#if:{{{doublesrecord|}}}|{{{doublesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P555}}}}}}
| label54      = Түрүүлсэн тэмцээн
| data54       = {{{doublestitles|}}}
| label55      = Оргил&amp;nbsp;чансаа
| data55       = {{{highestdoublesranking|}}}
| label56      = Одоогийн&amp;nbsp;чансаа
| data56       = {{{currentdoublesranking|}}}

| header57     = Их Дуулгын хосын төрөл

| label58      = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]
| data58       = {{{AustralianOpenDoublesresult|}}}
| label59      = [[Францын нээлттэй тэмцээн]]
| data59       = {{{FrenchOpenDoublesresult|}}}
| label60      = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]]
| data60       = {{{WimbledonDoublesresult|}}}
| label61      = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]]
| data61       = {{{USOpenDoublesresult|}}}
| label62      = [[Australian Open]]&amp;nbsp;Junior
| data62       = {{{AustralianOpenDoublesjuniorresult|}}}
| label63      = [[French Open]]&amp;nbsp;Junior
| data63       = {{{FrenchOpenDoublesjuniorresult|}}}
| label64      = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&amp;nbsp;Junior
| data64       = {{{WimbledonDoublesjuniorresult|}}}
| label65      = [[US Open (tennis)|US Open]]&amp;nbsp;Junior
| data65       = {{{USOpenDoublesjuniorresult|}}}
| label66      = [[Australian Open]]&amp;nbsp;Senior
| data66       = {{{AustralianOpenDoublesseniorresult|}}}
| label67      = [[French Open]]&amp;nbsp;Senior
| data67       = {{{FrenchOpenDoublesseniorresult|}}}
| label68      = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&amp;nbsp;Senior
| data68       = {{{WimbledonDoublesseniorresult|}}}
| label69      = [[US Open (tennis)|US Open]]&amp;nbsp;Senior
| data69       = {{{USOpenDoublesseniorresult|}}}

| header70       = Бусад хосын тэмцээн

| label71      = [[World Hard Court Championships|WHCC]]
| data71       = {{{WHCCDoublesresult|}}}
| label72      = [[World Covered Court Championships|WCCC]]
| data72       = {{{WCCCDoublesresult|}}}
| label73      = [[ATP World Tour Finals|Tour Finals]]
| data73       = {{{MastersCupDoublesresult|}}}
| label74      = [[WCT World Doubles|WCT&amp;nbsp;Finals]]
| data74       = {{{WCTFinalsDoublesresult|}}}
| label75      = [[WTA Finals|Tour&amp;nbsp;Finals]]
| data75       = {{{WTAChampionshipsDoublesresult|}}}
| label76      = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&amp;nbsp;наадам]]
| data76       = {{{OlympicsDoublesresult|}}}
| label77      = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters&amp;nbsp;Doubles]]
| data77       = {{{WheelchairTennisMastersDoublesresult|}}}
| label78      = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&amp;nbsp;Games]]
| data78       = {{{ParalympicsDoublesresult|}}}

| header88     = Холимог хосын төрөл

| label89      = Амжилт
| data89       = {{{mixedrecord|}}}
| class89      = note
| label90      = Түрүүлсэн&amp;nbsp;тэмцээн
| data90       = {{{mixedtitles|}}}
| class90      = note

| header91     = Их Дуулгын холимог хосын төрөл

| label92      = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]
| data92       = {{{AustralianOpenMixedresult|}}}
| label93      = [[Францын нээлттэй тэмцээн]]
| data93       = {{{FrenchOpenMixedresult|}}}
| label94      = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]]
| data94       = {{{WimbledonMixedresult|}}}
| label95      = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]]
| data95       = {{{USOpenMixedresult|}}} 

| header96       = Бусад холимог хосын тэмцээн

| label97      = [[World Hard Court Championships|WHCC]]
| data97       = {{{WHCCMixedDoublesresult|}}}
| label98      = [[World Covered Court Championships|WCCC]]
| data98       = {{{WCCCMixedDoublesresult|}}}
| label99      = [[Tennis at the Summer Olympics|Olympic&amp;nbsp;Games]]
| data99       = {{{OlympicMixedDoublesresult|}}}

| header100     = Багийн тэмцээн

| label101      = [[Wheelchair tennis World Team Cup|World Team Cup]]
| data101       = {{{WheelchairWorldTeamCupresult|}}}
| label102      = [[Дэвисийн цом]]
| data102       = {{{DavisCupresult|}}}
| label103      = [[Холбооны Цом]]
| data103       = {{{FedCupresult|}}}
| label104      = [[BJK Cup]]
| data104       = {{{BJKCupresult|}}}
| label105      = [[Хопманы Цом]]
| data105       = {{{HopmanCupresult|}}}
| label106      = [[Wightman Cup]]
| data106       = {{{WightmanCupresult|}}}

| header117 = {{#if:{{{CoachYears|}}}{{{CoachPlayers|}}}| Coaching career {{#if:{{{CoachYears|}}}|&lt;div class=&quot;nowrap&quot;&gt;({{{CoachYears}}})&lt;/div&gt;}} }}

| data118   = {{#if:{{{CoachPlayers|}}}| &lt;div class=&quot;nowrap&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{{CoachPlayers}}}&lt;/div&gt; }}

| header119 = Coaching achievements

| label120 = Coachee singles titles total
| data120  = {{{CoachSinglesTitles|}}}

| label121 = Coachee{{pluralize from text|{{{CoachDoublesTitles|}}}|plural=s}} doubles titles total
| data121  = {{{CoachDoublesTitles|}}}

| data122  = {{#if:{{{CoachTournamentRecord|}}}|'''List of notable tournaments&lt;br /&gt;(with champion)'''&lt;div style=&quot;text-align:left&quot;&gt;
{{{CoachTournamentRecord}}}
&lt;/div&gt;}}

| header123 = Coaching awards and records

| data124 = {{#if:{{{CoachingAwards|}}}|'''Awards'''&lt;div&gt;
{{{CoachingAwards}}}
&lt;/div&gt;}}{{#if:{{{CoachingRecords|}}}|'''Records'''&lt;div&gt;
{{{CoachingRecords}}}
&lt;/div&gt;}}

| header125 = _BLANK_
| data126   = {{{module|}}}

| header127   = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|{{Инфобокс медалийн загвар
  |title  = {{if empty|{{{medals-title|}}}|{{{medaltemplates-title|}}}}}
  |medals = {{if empty|{{{medals|}}}|{{{medaltemplates|}}}}}
  |expand = {{if empty|{{{medals-expand|}}}|{{{medaltemplates-expand|}}}}}
  }}}}
| data128 = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|&lt;nowiki/&gt;}}
| belowstyle   = color: #555
| below        = {{#if:{{{updated|}}}|Сүүлд шинэчлэгдсэн: {{{updated}}}.}}

}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox tennis biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox tennis biography]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| alt | AustralianOpenDoublesjuniorresult | AustralianOpenDoublesresult | AustralianOpenDoublesseniorresult | AustralianOpenjuniorresult | AustralianOpenMixedresult | AustralianOpenresult | AustralianOpenseniorresult | birth_date | birth_place | BJKCupresult | caption | careerprizemoney | coach | CoachDoublesTitles | CoachingAwards | CoachingRecords | CoachPlayers | CoachSinglesTitles | CoachTournamentRecord | CoachYears | college | country | country represented | country_represented | currentdoublesranking | currentsinglesranking | DavisCupresult | death_date | death_place | doublesrecord | doublestitles | embed | FedCupresult | FrenchOpenDoublesjuniorresult | FrenchOpenDoublesresult | FrenchOpenDoublesseniorresult | FrenchOpenjuniorresult | FrenchOpenMixedresult | FrenchOpenresult | FrenchOpenseniorresult | FrenchProresult | full_name | fullname | GrandSlamCupresult | height | highestdoublesranking | highestsinglesranking | HopmanCupresult | image | image_size | image_upright | itf_name | MastersCupDoublesresult | MastersCupresult | medals | medals-expand | medals-title | medaltemplates | medaltemplates-expand | medaltemplates-title | Mixed | mixedrecord | mixedtitles | module | name | native_name | native_name_lang | OlympicMixedDoublesresult | OlympicsDoublesresult | Olympicsresult | Othertournaments | OthertournamentsDoubles | OthertournamentsMixedDoubles | ParalympicsDoublesresult | Paralympicsresult | plays | Promajors | Proother | residence | retired | singlesrecord | singlestitles | Team | tennishofid | tennishofyear | TOCresult | turnedpro | university | updated | USOpenDoublesjuniorresult | USOpenDoublesresult | USOpenDoublesseniorresult | USOpenjuniorresult | USOpenMixedresult | USOpenresult | USOpenseniorresult | USProresult | WCCCDoublesresult | WCCCMixedDoublesresult | WCCCresult | WCTFinalsresult | WCTFinalsDoublesresult | website | WembleyProresult | WHCCDoublesresult | WHCCMixedDoublesresult | WHCCresult | WheelchairTennisMastersDoublesresult | WheelchairTennisMastersresult | WheelchairWorldTeamCupresult | WightmanCupresult | WimbledonDoublesjuniorresult | WimbledonDoublesresult | WimbledonDoublesseniorresult | Wimbledonjuniorresult | WimbledonMixedresult | Wimbledonresult | Wimbledonseniorresult | WTAChampionshipsDoublesresult | WTAChampionshipsresult }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox tennis biography]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox tennis biography with conflicting parameters}}
| full_name; fullname 
| country_represented; country represented; country 
| university; college 
| medals-title; medaltemplates-title 
| medals; medaltemplates 
| medals-expand; medaltemplates-expand 
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- Category links go on the /doc subpage; interwiki links go to Wikidata, thank you!  --&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6xnkvjay978th25nvwozq8y4hye9jl3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872261</id>
      <parentid>872259</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T20:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15756" sha1="f8occ1mzk7an9dfbzmb3dbgflikjci4" xml:space="preserve">{{Инфобокс
| child        = {{{embed|}}}
| bodyclass    = vcard
| bodystyle    = width:23em
| headerstyle  = background-color:lavender;color:inherit;
| autoheaders  = y

| title        = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|&lt;hr style=&quot;background-color:lavender;color:inherit;height:3px&quot; /&gt;'''Теннисний замнал'''| {{{name|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}} }}
| titleclass   = fn
| titlestyle   = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||font-size: 125%}}
| image        = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|| {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} }}}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption      = {{if empty|{{{caption|}}}|{{#invoke:Wikidata |getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}}
| label1       = Бүтэн&amp;nbsp;нэр
| data1        = {{if empty|{{{full_name|}}}|{{{fullname|}}}}}
| label2       = Төрөлх&amp;nbsp;нэр
| data2        = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt; }}
| label3       = ITF name
| data3        = {{{itf_name|}}}
| label4       = Улс&amp;nbsp;(спорт)
| data4        = {{if empty|{{{country_represented|}}}|{{{country represented|}}}|{{{country|}}}}}
| label5       = Оршин суух газар
| data5        = {{{residence|}}}
| class5       = label

| label6       = Төрсөн
| data6        = {{br separated entries
   |1={{#invoke:person date|birth}}
   |2={{#if:{{{birth_place|}}}|&lt;div class=&quot;birthplace&quot;&gt;{{{birth_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label7       = Нас барсан
| data7        = {{br separated entries
  |1={{#invoke:person date|death}}
  |2={{#if:{{{death_place|}}}|&lt;div class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{death_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label8       = Өндөр
| data8        = {{#if: {{{height|}}} | {{Инфобокс хүн/өндөр|{{{height}}}}} }}
| label10      = Мэргэжлийн&amp;nbsp;гараа
| data10       = {{{turnedpro|}}}
| label11      = Зодог тайлсан
| data11       = {{{retired|}}}
| label12      = Тоглодог гар
| data12       = {{{plays|}}}
| label13      = {{#if:{{{university|}}}|Их сургууль|Коллеж}}
| data13       = {{if empty|{{{university|}}}|{{{college|}}}}}
| label14      = Дасгалжуулагч
| data14       = {{{coach|}}}
| label15      = Шагналын мөнгө
| data15       = {{{careerprizemoney|}}}
| label16      = [[International Tennis Hall of Fame|Int. Tennis HoF]]
| data16       = {{#if:{{{tennishofyear|}}}|{{{tennishofyear}}} {{#if:{{{tennishofid|}}}|''([https://www.tennisfame.com/hall-of-famers/inductees/{{{tennishofid}}}/ member page])''[[Category:Pages using infobox tennis biography with tennishofid]]}}}}
| label17      = Албан ёсны&amp;nbsp;вэбсайт
| data17       = {{{website|}}}

| header18     = Ганцаарчилсан

| label19      = Амжилт
| data19       = {{#if:{{{singlesrecord|}}}|{{{singlesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P564}}}}}}
| label20      = Түрүүлсэн тэмцээн
| data20       = {{{singlestitles|}}}
| label21      = Оргил&amp;nbsp;чансаа
| data21       = {{{highestsinglesranking|}}}
| label22      = Одоогийн&amp;nbsp;чансаа
| data22       = {{{currentsinglesranking|}}}

| header23     = Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөл

| label24      = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]
| data24       = {{{AustralianOpenresult|}}}
| label25      = [[Францын нээлттэй тэмцээн]]
| data25       = {{{FrenchOpenresult|}}}
| label26      = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]]
| data26       = {{{Wimbledonresult|}}}
| label27      = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]]
| data27       = {{{USOpenresult|}}}

| label28      = [[Australian Open]]&amp;nbsp;Junior
| data28       = {{{AustralianOpenjuniorresult|}}}
| label29      = [[French Open]]&amp;nbsp;Junior
| data29       = {{{FrenchOpenjuniorresult|}}}
| label30      = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&amp;nbsp;Junior
| data30       = {{{Wimbledonjuniorresult|}}}
| label31      = [[US Open (tennis)|US Open]]&amp;nbsp;Junior
| data31       = {{{USOpenjuniorresult|}}}
| label32      = [[Australian Open]]&amp;nbsp;Senior
| data32       = {{{AustralianOpenseniorresult|}}}
| label33      = [[French Open]]&amp;nbsp;Senior
| data33       = {{{FrenchOpenseniorresult|}}}
| label34      = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&amp;nbsp;Senior
| data34       = {{{Wimbledonseniorresult|}}}
| label35      = [[US Open (tennis)|US Open]]&amp;nbsp;Senior
| data35       = {{{USOpenseniorresult|}}}

| header36     = Бусад тэмцээн

| label37      = [[World Hard Court Championships|WHCC]]
| data37       = {{{WHCCresult|}}}
| label38      = [[World Covered Court Championships|WCCC]]
| data38       = {{{WCCCresult|}}}
| label39      = [[ATP World Tour Finals|Tour&amp;nbsp;Finals]]
| data39       = {{{MastersCupresult|}}}
| label40      = [[Их Дуулгын Цом|Их&amp;nbsp;Дуулгын&amp;nbsp;Цом]]
| data40       = {{{GrandSlamCupresult|}}}
| label41      = [[WCT Finals|WCT&amp;nbsp;Finals]]
| data41       = {{{WCTFinalsresult|}}}
| label42      = [[WTA Finals|Tour&amp;nbsp;Finals]]
| data42       = {{{WTAChampionshipsresult|}}}
| label43      = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&amp;nbsp;наадам]]
| data43       = {{{Olympicsresult|}}}
| label44      = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters]]
| data44       = {{{WheelchairTennisMastersresult|}}}
| label45      = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&amp;nbsp;Games]]
| data45       = {{{Paralympicsresult|}}}
| data46       = {{#if:{{{Promajors|}}}|Professional majors}}
| class46      = note
| data47       = {{{USProresult|}}}
| label47      = [[U.S. Pro Tennis Championships|US&amp;nbsp;Pro]]
| data48       = {{{WembleyProresult|}}}
| label48      = [[Wembley Championship|Wembley&amp;nbsp;Pro]]
| data49       = {{{FrenchProresult|}}}
| label49      = [[French Pro Championship|French&amp;nbsp;Pro]]
| data50       = {{#if:{{{Proother|}}}|Other pro events}}
| class50      = note
| data51       = {{{TOCresult|}}}
| label51      = [[Tournament of Champions (tennis)|TOC]]

| header52     = Хос

| label53      = Амжилт
| data53       = {{#if:{{{doublesrecord|}}}|{{{doublesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P555}}}}}}
| label54      = Түрүүлсэн тэмцээн
| data54       = {{{doublestitles|}}}
| label55      = Оргил&amp;nbsp;чансаа
| data55       = {{{highestdoublesranking|}}}
| label56      = Одоогийн&amp;nbsp;чансаа
| data56       = {{{currentdoublesranking|}}}

| header57     = Их Дуулгын хосын төрөл

| label58      = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]
| data58       = {{{AustralianOpenDoublesresult|}}}
| label59      = [[Францын нээлттэй тэмцээн]]
| data59       = {{{FrenchOpenDoublesresult|}}}
| label60      = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]]
| data60       = {{{WimbledonDoublesresult|}}}
| label61      = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]]
| data61       = {{{USOpenDoublesresult|}}}
| label62      = [[Australian Open]]&amp;nbsp;Junior
| data62       = {{{AustralianOpenDoublesjuniorresult|}}}
| label63      = [[French Open]]&amp;nbsp;Junior
| data63       = {{{FrenchOpenDoublesjuniorresult|}}}
| label64      = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&amp;nbsp;Junior
| data64       = {{{WimbledonDoublesjuniorresult|}}}
| label65      = [[US Open (tennis)|US Open]]&amp;nbsp;Junior
| data65       = {{{USOpenDoublesjuniorresult|}}}
| label66      = [[Australian Open]]&amp;nbsp;Senior
| data66       = {{{AustralianOpenDoublesseniorresult|}}}
| label67      = [[French Open]]&amp;nbsp;Senior
| data67       = {{{FrenchOpenDoublesseniorresult|}}}
| label68      = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&amp;nbsp;Senior
| data68       = {{{WimbledonDoublesseniorresult|}}}
| label69      = [[US Open (tennis)|US Open]]&amp;nbsp;Senior
| data69       = {{{USOpenDoublesseniorresult|}}}

| header70       = Бусад хосын тэмцээн

| label71      = [[World Hard Court Championships|WHCC]]
| data71       = {{{WHCCDoublesresult|}}}
| label72      = [[World Covered Court Championships|WCCC]]
| data72       = {{{WCCCDoublesresult|}}}
| label73      = [[ATP World Tour Finals|Tour Finals]]
| data73       = {{{MastersCupDoublesresult|}}}
| label74      = [[WCT World Doubles|WCT&amp;nbsp;Finals]]
| data74       = {{{WCTFinalsDoublesresult|}}}
| label75      = [[WTA Finals|Tour&amp;nbsp;Finals]]
| data75       = {{{WTAChampionshipsDoublesresult|}}}
| label76      = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&amp;nbsp;наадам]]
| data76       = {{{OlympicsDoublesresult|}}}
| label77      = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters&amp;nbsp;Doubles]]
| data77       = {{{WheelchairTennisMastersDoublesresult|}}}
| label78      = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&amp;nbsp;Games]]
| data78       = {{{ParalympicsDoublesresult|}}}

| header88     = Холимог хосын төрөл

| label89      = Амжилт
| data89       = {{{mixedrecord|}}}
| class89      = note
| label90      = Түрүүлсэн&amp;nbsp;тэмцээн
| data90       = {{{mixedtitles|}}}
| class90      = note

| header91     = Их Дуулгын холимог хосын төрөл

| label92      = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]
| data92       = {{{AustralianOpenMixedresult|}}}
| label93      = [[Францын нээлттэй тэмцээн]]
| data93       = {{{FrenchOpenMixedresult|}}}
| label94      = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]]
| data94       = {{{WimbledonMixedresult|}}}
| label95      = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]]
| data95       = {{{USOpenMixedresult|}}} 

| header96       = Бусад холимог хосын тэмцээн

| label97      = [[World Hard Court Championships|WHCC]]
| data97       = {{{WHCCMixedDoublesresult|}}}
| label98      = [[World Covered Court Championships|WCCC]]
| data98       = {{{WCCCMixedDoublesresult|}}}
| label99      = [[Tennis at the Summer Olympics|Olympic&amp;nbsp;Games]]
| data99       = {{{OlympicMixedDoublesresult|}}}

| header100     = Багийн тэмцээн

| label101      = [[Wheelchair tennis World Team Cup|World Team Cup]]
| data101       = {{{WheelchairWorldTeamCupresult|}}}
| label102      = [[Дэвисийн цом]]
| data102       = {{{DavisCupresult|}}}
| label103      = [[Холбооны Цом]]
| data103       = {{{FedCupresult|}}}
| label104      = [[BJK Cup]]
| data104       = {{{BJKCupresult|}}}
| label105      = [[Хопманы Цом]]
| data105       = {{{HopmanCupresult|}}}
| label106      = [[Wightman Cup]]
| data106       = {{{WightmanCupresult|}}}

| header117 = {{#if:{{{CoachYears|}}}{{{CoachPlayers|}}}| Дасгалжуулагчийн замнал {{#if:{{{CoachYears|}}}|&lt;div class=&quot;nowrap&quot;&gt;({{{CoachYears}}})&lt;/div&gt;}} }}

| data118   = {{#if:{{{CoachPlayers|}}}| &lt;div class=&quot;nowrap&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{{CoachPlayers}}}&lt;/div&gt; }}

| header119 = Coaching achievements

| label120 = Coachee singles titles total
| data120  = {{{CoachSinglesTitles|}}}

| label121 = Coachee{{pluralize from text|{{{CoachDoublesTitles|}}}|plural=s}} doubles titles total
| data121  = {{{CoachDoublesTitles|}}}

| data122  = {{#if:{{{CoachTournamentRecord|}}}|'''List of notable tournaments&lt;br /&gt;(with champion)'''&lt;div style=&quot;text-align:left&quot;&gt;
{{{CoachTournamentRecord}}}
&lt;/div&gt;}}

| header123 = Coaching awards and records

| data124 = {{#if:{{{CoachingAwards|}}}|'''Awards'''&lt;div&gt;
{{{CoachingAwards}}}
&lt;/div&gt;}}{{#if:{{{CoachingRecords|}}}|'''Records'''&lt;div&gt;
{{{CoachingRecords}}}
&lt;/div&gt;}}

| header125 = _BLANK_
| data126   = {{{module|}}}

| header127   = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|{{Инфобокс медалийн загвар
  |title  = {{if empty|{{{medals-title|}}}|{{{medaltemplates-title|}}}}}
  |medals = {{if empty|{{{medals|}}}|{{{medaltemplates|}}}}}
  |expand = {{if empty|{{{medals-expand|}}}|{{{medaltemplates-expand|}}}}}
  }}}}
| data128 = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|&lt;nowiki/&gt;}}
| belowstyle   = color: #555
| below        = {{#if:{{{updated|}}}|Сүүлд шинэчлэгдсэн: {{{updated}}}.}}

}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox tennis biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox tennis biography]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| alt | AustralianOpenDoublesjuniorresult | AustralianOpenDoublesresult | AustralianOpenDoublesseniorresult | AustralianOpenjuniorresult | AustralianOpenMixedresult | AustralianOpenresult | AustralianOpenseniorresult | birth_date | birth_place | BJKCupresult | caption | careerprizemoney | coach | CoachDoublesTitles | CoachingAwards | CoachingRecords | CoachPlayers | CoachSinglesTitles | CoachTournamentRecord | CoachYears | college | country | country represented | country_represented | currentdoublesranking | currentsinglesranking | DavisCupresult | death_date | death_place | doublesrecord | doublestitles | embed | FedCupresult | FrenchOpenDoublesjuniorresult | FrenchOpenDoublesresult | FrenchOpenDoublesseniorresult | FrenchOpenjuniorresult | FrenchOpenMixedresult | FrenchOpenresult | FrenchOpenseniorresult | FrenchProresult | full_name | fullname | GrandSlamCupresult | height | highestdoublesranking | highestsinglesranking | HopmanCupresult | image | image_size | image_upright | itf_name | MastersCupDoublesresult | MastersCupresult | medals | medals-expand | medals-title | medaltemplates | medaltemplates-expand | medaltemplates-title | Mixed | mixedrecord | mixedtitles | module | name | native_name | native_name_lang | OlympicMixedDoublesresult | OlympicsDoublesresult | Olympicsresult | Othertournaments | OthertournamentsDoubles | OthertournamentsMixedDoubles | ParalympicsDoublesresult | Paralympicsresult | plays | Promajors | Proother | residence | retired | singlesrecord | singlestitles | Team | tennishofid | tennishofyear | TOCresult | turnedpro | university | updated | USOpenDoublesjuniorresult | USOpenDoublesresult | USOpenDoublesseniorresult | USOpenjuniorresult | USOpenMixedresult | USOpenresult | USOpenseniorresult | USProresult | WCCCDoublesresult | WCCCMixedDoublesresult | WCCCresult | WCTFinalsresult | WCTFinalsDoublesresult | website | WembleyProresult | WHCCDoublesresult | WHCCMixedDoublesresult | WHCCresult | WheelchairTennisMastersDoublesresult | WheelchairTennisMastersresult | WheelchairWorldTeamCupresult | WightmanCupresult | WimbledonDoublesjuniorresult | WimbledonDoublesresult | WimbledonDoublesseniorresult | Wimbledonjuniorresult | WimbledonMixedresult | Wimbledonresult | Wimbledonseniorresult | WTAChampionshipsDoublesresult | WTAChampionshipsresult }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox tennis biography]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox tennis biography with conflicting parameters}}
| full_name; fullname 
| country_represented; country represented; country 
| university; college 
| medals-title; medaltemplates-title 
| medals; medaltemplates 
| medals-expand; medaltemplates-expand 
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- Category links go on the /doc subpage; interwiki links go to Wikidata, thank you!  --&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f8occ1mzk7an9dfbzmb3dbgflikjci4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шийлэгийн Батбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83108</id>
    <revision>
      <id>872229</id>
      <parentid>852173</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2667" sha1="t83dphmhvyvt3lnwo83w3b7f5ymrzju" xml:space="preserve">{{short description|Монголын улс төрч}}
{{unreferenced}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name                = Шийлэгийн Батбаяр
| image               = 
| office              = Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд
| termstart           = 2000 оны 7 сарын 26
| termend             = 2004 оны 8 сарын 20
| predecessor         = [[Содовын Сонин]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайд)&lt;/small&gt;
| successor           = [[Цэвэлмаагийн Баярсайхан]]
| birth_date          = 1943 он
| birth_place         = [[Нарийнтээл сум]], [[Өвөрхангай]]
| party               = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| alma_mater          = Эдийн засгийн дээд сургууль, Москвагийн хөдөлмөрийн институт
}}
'''Шийлэгийн Батбаяр''' (1943 онд [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Нарийнтээл сум]]ын 3-р багт төрсөн) нь Монголын төрийн зүтгэлтэн, улс төрч, эдийн засагч хүн.

Тэрээр 1966 онд Улаанбаатар хотын Эдийн засгийн дээд сургуулийг Аж үйлдвэрийн эдийн засагч мэргэжлээр төгсөж, Москвагийн Хөдөлмөрийн институтэд эдийн засгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ш.Батбаяр ШУА-ийн хүрээлэнд эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, Хөдөлмөр, цалин хөлсний улсын хорооны институтийн захирал, нэгдүгээр орлогч дарга, Улаанбаатар хотын нэгдүгээр орлогч дарга, МҮЭ-ийн холбооны ерөнхийлөгч, 2000-2004 онд Нийгмийн хамгаалал, Хөдөлмйрийн яамны сайдаар ажиллаж байв. Мөн УИХ-д 2 удаа сонгогдон ажиллажээ. Өдгөө Соёл Эрдэм дээд сургуулийн захирлаар ажилладаг.
 
2017 онд Монгол улсын гавьяат эдийн засагч цол хүртсэн.

{{DEFAULTSORT:Батбаяр, Шийлэгийн}}
[[Ангилал:1943 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]


{{bio-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>t83dphmhvyvt3lnwo83w3b7f5ymrzju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төгсжаргалын Ганди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115242</id>
    <revision>
      <id>872230</id>
      <parentid>852692</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5096" sha1="8mi4t0u33zd33vaatn5yn63mlqz9kop" xml:space="preserve">{{Инфобокс албан тушаалтан
| name             = Төгсжаргалын Ганди
| image            = T.Gandi.jpg
| caption          = 
| office           = Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд
| prime_minister   = [[Санжаагийн Баяр]]
| term_start       = 2008
| term_end         = 2012
| predecessor      = [[Дамдины Дэмбэрэл]]
| successor        = [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] &lt;small&gt;(Хүний хөгжил, нийгмийн хамгааллын сайд)&lt;/small&gt;
| office1          = [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]]
| term_start1      = 2004
| term_end1        = 2006
| predecessor1     = 
| successor1       = 
| office2          = Улсын Их Хурлын гишүүн
| term_start2      = 1992
| term_end2        = 2008
| office3          = Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын зөвлөх
| term_start3      = 2018
| term_end3        = 2020
| predecessor3     = 
| successor3       = 
| office4          = Унгарт суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд
| term_start4      = 2018
| term_end4        = 2020
| predecessor4     = 
| successor4       = 
| birth_date       = 1963 он
| birth_place      = [[Улаанбаатар]], Монгол
| death_date       = 
| death_place      = 
| party            = [[Монгол Ардын Нам]]
| profession       = Улс төрч, сэтгүүлч, эдийн засагч, улс төрийн шинжлэх ухааны доктор (PhD)
| website          = [https://www.facebook.com/TugsjargalGandi/, https://gandi.mn]
}}

'''Төгсжаргалын Ганди''' нь 1963 онд Улаанбаатар хотод төрсөн.  Улс төрч, сэтгүүлч, эдийн засагч.

== Ажилласан байдал ==
* 1982-1983: МХЗЭ-ийн Төв хорооны ХЗХНР-д утга зохиолын ажилтан
* 1983-1986: Улаанбаатар хотын ХЗЭ- ийн хороо, ерөнхий боловсролын 75 дугаар сургуульд ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга
* 1986-1990: Бүхцэргийн төв хэвлэл “Улаан од” сонинд утга зохиолын ажилтан
* 1990-1992: Төрийн төв хэвлэл “Ардын эрх” сонины коллегийн гишүүн, Мэдээллийн албаны дарга
* 1992-2008: Улсын Их Хурлын гишүүн
* 2000-2004: УИХ-ын Нийгмийн бодлого, боловсрол, шинжлэх ухааны байнгын хорооны дарга,
* 2004-2006: УИХ-ын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Эрүүл мэндийн сайд
* 2006-2008: УИХ-ын Нийгмийн бодлого, боловсрол, шинжлэх ухааны байнгын хорооны дарга
* 2008-2012: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд
* 2012-2014: Монгол Улсаас Унгар улсад суух, (Серби улсад хавсран суух) Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд
* 2016-2018: УИХ-ын даргын зөвлөх
* 2018 оноос МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын зөвлөх

== Бага нас, боловсрол ==
Төгсжаргалын Ганди нь Улаанбаатар хотод Төгсжаргал, Эрдэнэ нарын гэрт 1963 онд мэндэлжээ.

* Дээд, МУИС, ЭЗОДС төгссөн, сэтгүүлч, эдийн засагч. 
* 1999 онд ШУА-ийн ФСЭХ-нд “Улс төрийн сэтгэл зүй, чөлөөт хэвлэлийн төлөвшлийн хандлага, харилцан хамаарлууд” сэдвээр улс төрийн шинжлэх ухааны боловсролын докторын (PhD) зэрэг хамгаалсан.

{{commonscat}}
{{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}}

{{DEFAULTSORT:Ганди, Төгсжаргалын}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын хөдөлмөр ба нийгмийн хамгааллын сайд]]
[[Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд]]
[[Ангилал:Унгар дахь Монголын элчин сайд]]
[[Ангилал:Серби дэх Монголын элчин сайд]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1963 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>8mi4t0u33zd33vaatn5yn63mlqz9kop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чулуундоржийн Хашчулуун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125580</id>
    <revision>
      <id>872235</id>
      <parentid>837599</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5301" sha1="nyp6781shxucwfooroes7kzgtz8vxjd" xml:space="preserve">{{unreferenced}}

'''Чулуундоржийн Хашчулуун''' (1966 оны 11-р сарын 2-нд Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) -Монгол Улсын эдийн засагч, доктор, профессор.

== Намтар ==
1989 онд ЗХУ-ын [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их Сургуулийн]] Эдийн Засгийн факультетыг улаан дипломтой төгссөн.

1989 оноос МУИС-ийн Эдийн Засгийн Сургуульд эдийн засгийн онолын багшаар ажилласан. 1991 онд Улсын аспирантурын шалгалтыг амжилттай өгч, гадаадад суралцах эрхийг авсан. 

1992-1994 онд Токиогийн Гадаад Судлалын Их Сургуульд аспирантурт судлаач оюутнаар 2 жил мэргэжил дээшлүүлсэн, 

1994-1996 Япон Улсын [[Ёкохама]] хотын Их Сургуульд “Хөгжиж буй орон дах инфляци ба валютын ханшны макроэдийн засгийн загвар” сэдвээр магистрийн зэргийг хамгаалсан. 

1996 оноос Токиогийн Кейо Их Сургуульд эдийн засгийн онолын чиглэлээр докторантурт суралцсан. 

2003 онд “Жижиг нээлттэй эдийн засаг дах гадаад худалдааны либералчлал ба аж үйлдвэрийн бүтцийн өөрчлөлт” сэдвээр докторын зэргийг хамгаалсан.   

2004-2009 оноос МУИС-ийн Эдийн засгийн сургуулийн захирлаар ажилласан. 

2007 онд Эйзенхауэр сангийн шугамаар АНУ-д уригдаж судалгаа хийж байсан. 

Эдийн засгийн бодлого боловсруулалтын чиглэлээр 2005-2007 онд Монгол Улсын мянганы сорилтын сангийн удирдах зөвлөлийн гишүүн, 2006-2007 онд Монгол Улсын Үндэсний хөгжлийн цогц бодлогын ажлын бүлэгт, 2007-2008 оноос хойш Ерөнхий сайдын дэргэдэх Хөгжлийн бодлогын зөвлөл, Еренхийлөгчийн дэргэдэх эдийн засагч нарын зөвлөлийн гишүүнээр тус тус ажилласан. 

2009-2012 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын тохируулагч Агентлаг Үндэсний хөгжил шинэтгэлийн хорооны дарга. 

2010-2011 онуудад Монгол Улсын Хөгжлийн банкны ТУЗ-ын даргаар ажилласан. • Төр хувийн түншлэл (концесси), Хөгжлийн банк, Үндэсний хөгжил шинэтгэлийн хороо, Эдийн засгийн хөгжлийн яамыг байгуулах чиглэлээр ажиллаж, төсвийн хөрөнгө оруулалтыг хөгжлийн бодлогтой уялдуулах, Монгол Улсын 2012-2016 хөгжлийн тэргүүлэх чиглэлүүд (стратеги), 2012-2017 оны Монгол Улсын дунд хугацааны улсын хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр зэргийг боловсруулж Засгийн газраар батлуулах ажлыг удирдсан. • Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн хуулийн анхны төслийг боловсруулах, Концессийн, Инноваций хууль, Хөгжлийн банкны хууль, Төсвийн хуулийн зарим хэсгийг боловсруулж батлуулах ажлыг удирдаж байсан. 

2012 оноос МУИС ЭЗС-ийн профессор, МУИС-ийн Эрдмийн зөвлөл, ТУЗ-ын гишүүн. 

2013 оноос Монголын Занарын Холбоо, Хувийн хэвшлийг дэмжих үндэсний зөвлөлийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. 

2015 онд Ерөнхий сайдын дэргэдэх Эдийн засгийн зөвлөлийн гишүүн. 

2015 оноос Улаанбаатарын хөгжлийн корпораци, Mongolia Mining Corporation-ийн ТУЗын гишүүн. 

2015 онд Орос Холбоот Улсын Эдийн засгийн их сургуульд (РЭУ, Москва) уригдан ажилласан.

{{DEFAULTSORT:Хашчулуун, Чулуундоржийн}}
[[Ангилал:Монголчууд]]

[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч‎]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]]
[[Ангилал:1966 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]</text>
      <sha1>nyp6781shxucwfooroes7kzgtz8vxjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Далрайн Даваасамбуу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126821</id>
    <revision>
      <id>872231</id>
      <parentid>805799</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2333" sha1="q66k9eo1bvfmdiw7wjkiwqoq2gtofdm" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Далрайн Даваасамбуу''' (1951 онд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Сантмаргац сум|Сантмаргац суманд]] төрсөн) -Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн, Сангийн сайд, Элчин сайд, дипломат. 

1961-1969 онд Завхан аймгийн Сантмаргац, Цэцэн-Уул сум, Тосонцэнгэл хотд бага, дунд сургуульд сурч төгссөн.  1969-1972 онд Санхүү, эдийн засгийн техникумд сурч төгссөн.

1973-1979 онд ЗХУ-ын Москвагийн олон улсын харицааны дээд сургууль /МГИМО/ төгссөн. Олон улсын харилцааны эдийн засагч мэргэжилтэй. 

1979-1990 онд Сангийн яаманд зааварлагч, мэргэжилтэн, ахлах мэргэжилтэн, газрын дарга, 

1990-1992 Сангийн яамны орлогч сайд

1992-1995 онд Сангийн яамны сайд, 

1995-1999 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д суугаа Элчин сайдын яамны Худалдаа, эдийн засгийн зөвлөх, 

2001-2007 онд Монгол Улсаас Их Британи Умард Ирландын Нэгдсэн вант улсад суугаа Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд, 

2007-2010 онд Гадаад харилцааны яамны Бодлого төлөвлөлтийн газар зөвлөх, 

2010-2014 онд УИХ-ын даргын зөвлөхийн алба хашсан. 

2017 оноос Монголбанкны Хяналтын зөвлөлийн дарга, 

2018 оноос мөн Улсын Их Хурлын Төсвийн байнгын хорооны Төсвийн тогтвортой байдлын Зөвлөлийн даргаар ажиллаж байна.

{{Монголын Сангийн сайд}}

[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын сангийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1951 онд төрсөн]]


{{bio-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>q66k9eo1bvfmdiw7wjkiwqoq2gtofdm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872244</id>
      <parentid>872231</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T13:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2381" sha1="mkakh6lqdmgps8908ltej19gdhzmmq9" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Далрайн Даваасамбуу''' (1951 онд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Сантмаргац сум|Сантмаргац суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн, 1992-1995 онд Сангийн сайд, [[Элчин сайд]], эдийн засагч. 

=== Намтар ===

* 1961-1969 онд Завхан аймгийн Сантмаргац, Цэцэн-Уул сум, Тосонцэнгэл хотд бага, дунд сургуульд сурч төгссөн.  1969-1972 онд Санхүү, эдийн засгийн техникумд сурч төгссөн.
* 1973-1979 онд ЗХУ-ын Москвагийн олон улсын харицааны дээд сургууль /МГИМО/ төгссөн. Олон улсын харилцааны эдийн засагч мэргэжилтэй.
* 1979-1990 онд Сангийн яаманд зааварлагч, мэргэжилтэн, ахлах мэргэжилтэн, газрын дарга,
* 1990-1992 Сангийн яамны орлогч сайд
* 1992-1995 онд Сангийн яамны сайд,
* 1995-1999 онд Монгол Улсаас [[БНХАУ]]-д суугаа Элчин сайдын яамны Худалдаа, эдийн засгийн зөвлөх,
* 2001-2007 онд Монгол Улсаас [[Их Британи]] Умард Ирландын Нэгдсэн вант улсад суугаа Онц бөгөөд бүрэн эрхт [[Элчин сайд|Элчин сайд,]]
* 2007-2010 онд Гадаад харилцааны яамны Бодлого төлөвлөлтийн газар зөвлөх,
* 2010-2014 онд УИХ-ын даргын зөвлөх.
* 2017 оноос Монголбанкны Хяналтын зөвлөлийн дарга,
* 2018 оноос Улсын Их Хурлын Төсвийн байнгын хорооны Төсвийн тогтвортой байдлын Зөвлөлийн даргаар ажиллаж байв.
{{Монголын Сангийн сайд}}

[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын сангийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1951 онд төрсөн]]


{{bio-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>mkakh6lqdmgps8908ltej19gdhzmmq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтанмед эмнэлэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127972</id>
    <revision>
      <id>872249</id>
      <parentid>868104</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T16:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11714" sha1="sgbghe4ts42aa8vw4hg325rlk8jwixc" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name = Алтанмед эмнэлэг
| logo = Logo of the Altanmed clinic in Mongolia.png
| logo_size = 
| image = 
| type = [[Хувийн компани|Хувийн]]
| industry = [[Эрүүл мэндийн салбар]]
| genre = 
| founded = {{start date and age|2020|03|08}}
| founder = [[Нямхүүгийн Алтанхундага]]
| hq_location_city = [[Улаанбаатар]]
| hq_location_country = [[Монгол]]
| num_locations = 2
| area_served = Монгол
| key_people = [[Нямхүүгийн Алтанхундаг]]&lt;br/&gt;[[Батзоригийн Гэрэл]]
| products = 
| production = 
| production_year = &lt;!-- Year of production data (if known) --&gt;
| brands = 
| services = Нурууны өвчин&lt;br/&gt;[[Нугалмын хөдөлгөөнт засал]]&lt;br/&gt;Уламжлалт анагаах ухаан&lt;br/&gt;Сэргээн засах эмчилгээ, Дүрс оношилгоо
| num_employees = 
| num_employees_year = &lt;!-- Year of num_employees data (if known) --&gt;
| parent = 
| divisions = 
| subsid = 
| module = &lt;!-- Used to embed other templates --&gt;
| ratio = &lt;!-- Basel III ratio; used for banks only --&gt;
| rating = &lt;!-- Credit rating; used for banks only --&gt;
| website = {{url|https://www.altanmed.mn/}}
}}

'''Алтанмед эмнэлэг''' (2020 онд байгуулагдсан) [[Монгол|Монгол улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод дүрс оношилгоо, уламжлалт [[анагаах ухаан]], сэргээн засах эмчилгээ, сургалт судалгаа, эрүүл мэндийн соён гэгээрүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг, хувийн хэвшлийн сүлжээ эмнэлэг юм. 

Алтанмед эмнэлэг нь анх нурууны уламжлалтын чиглэлийн мэргэшсэн эмчилгээ, үйлчилгээг дэлгэрүүлэх, уламжлалт анагаахын их эмч нарыг [[Нугалмын хөдөлгөөнт засал|нугалмын хөдөлгөөнт заслын]] аргад суралцаж чадваржих бааз эмнэлэг болгох зорилгоор байгуулагдаж байжээ. Монгол эмч нарын санаачлан боловсруулсан нугалмын хөдөлгөөнт заслын аргад мэргэшсэн уламжлалт ангаахын болоод холбогдох салбарын их эмч нар энэ эмнэлэгт ажилладаг. 

== Түүх ==
[[Файл:Алтанхундага эмчийн зураг.jpg|left|thumb|Алтанмед эмнэлгийн үүсгэн байгуулагч Н.Алтанхундага эмч|336x336px]]Анх 2020 онд, Монгол уламжлалт анагаах ухааны анхны эмч нарын нэг болох [[Нямхүүгийн Алтанхундага]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Хамгийн анхны уламжлалт анагаах ухааны эмч нар |url=http://dnn.mn/post/51931/ |access-date=2023-08-23 |website=Өдрийн сонин }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург|Санкт-Петрбург]] хотоос [[Монгол]] улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод ирээд Алтанмед эмнэлгийг байгуулжээ. Эхэндээ Алтанмед эмнэлэг нь цөөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр &quot;Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг&quot; нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ.
Тухайн үед дэлхий дахинд тархсан [[SARS-CoV-2|Sars-Cov-2]] цар тахлын нөлөөгөөр Улаанбаатар хотын хөл хөдөлгөөн хязгаарлагдмал, цар тахлаас бусад өвчлөл нийгмийн анхаарлаас гадна байсан цаг үед Алтанмед эмнэлэг нь үйл ажиллагаагаа тогтвортой явуулж, нуруу-хүзүүний эмчилгээ, тусламж тусламж үйлчилгээг иргэдэд хүргэж иржээ. 

Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа эхлэн Алтанмед эмнэлэг нь өвөрмөц эмчилгээний аргачлал боловсруулан, хөгжүүлж иргэдэд эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээг тогтвортой, чанартай, жигд хүргэхийг хичээж ажиллажээ.&lt;blockquote&gt;Хүн бүр ямар ч тансаг машин, урлагийн бүтээлтэй зүйрлэхээргүй үнэ цэнтэй, байгаль эхийн уран чамин, давтагдашгүй урлал билээ. Тийм ч болохоор байгаль эх танд зориулсан сэлбэгүүдийг давтан бүтээж хараахан чадаагүй хэрэг. Та ч, таны нуруу ч танд зориулагдсан цорын ганц бүтээл юм шүү. Жирийн эмч бидний сэтгэлээ шингээн хийдэг ажил маань таны эрүүл мэндийг, нурууны тань гоо сайхныг хадгалахад тусалбал бидний хөдөлмөрийн утга учир тэр юмаа. ''Алтанмед эмнэлгийн үүсгэн байгуулагч Н.Алтанхундага''&lt;/blockquote&gt;

== Эмнэлгийн үйл ажиллагаа ==
[[Файл:Алтанмед эмнэлгийн баг 2023.06.01.jpg|thumb|278x278px|'''Алтанмед эмнэлгийн баг 2023.06.01''']]
[[Файл:Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг.jpg|left|thumb|251x251px|'''Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг (2020/09/20)''']]
Алтанмед эмнэлэг нь &quot;'''Нуруу, хүзүүний комплекс эмчилгээ'''&quot; гэх уламжлалт, сэргээн засах, физик, [[нугалмын хөдөлгөөнт засал]] хосолсон өвөрмөц эмчилгээний аргачлалаар эмчилдэг. Нуруу нугалмын эмнэлгийн тусламжид нотолгоонд суурилсан анагаах ухааныг хөгжүүлэхийг нэн тэргүүний зорилт болгож, дүрс оношилгоо болон ортопедийн шинжлэх ухааны орчин үеийн ололтуудыг клиник практикт хослуулан ашигладаг.

==== '''Эмнэлгийн тусламж''' ====
* Хүзүүний комплекс багц эмчилгээ
* Нурууны комплекс багц эмчилгээ
* Нуруу, хүзүүний хосолсон багц эмчилгээ
* Нурууны түргэвчилсэн багц эмчилгээ
* Нуруу мурийлтын корсет эмчилгээ ([[:en:Back_brace|Scoliosis Brace]]) 

===== Нурууны мурийлтын эмчилгээ =====
Алтанмед эмнэлэг нь 2026 оны 4 дугаар сараас эхлэн нурууны мурийлтын (Scoliosis) оношилгоо, эмчилгээнд орчин үеийн дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлэн ажиллаж байна. Компьютерын тусламжтай загварчлах болон үйлдвэрлэх [[:en:CAD/CAM|CAD/CAM]] (Computer-Aided Design and Computer-Aided Manufacturing) технологийг ашиглан нурууны мурийлтыг засах корсет эмчилгээг Монгол улсад анх удаа нутагшуулсан. Энэхүү технологийн тусламжтайгаар өвчтөн бүрийн биеийн физиологийн онцлог, нурууны хэлбэр, мурийлтын зэрэгт нарийн нийцсэн, дахин давтагдашгүй хувийн корсетыг дотооддоо үйлдвэрлэн авах боломжийг бүрдүүлсэн нь ортопедийн салбарт хийгдэж буй томоохон шинэчлэл болов.

==== '''Эрүүл мэндийн сургалт''' ====
Алтанмед эмнэлгийн үндсэн үйл ажиллагааны нэг нь жил бүр тогтмол зохион байгуулдаг иргэд болоод эрүүл мэндийн салбарын эмч, мэргэжилтнүүдэд зохион байгуулдаг сургалт юм.

* Нугалмын хөдөлгөөнт заслын сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Н.Алтанхундага: Өвдөг өвдөж байна гэдэг хүмүүсийн 50, 60 хувь нь нурууны суулттай байдаг |url=https://itoim.mn/article/kGujB/17739 |access-date=2023-08-23 |website=itoim.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* Иогийн багш нарт зориулсан сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-27 |title=Иогийн багш нарт зориулсан сургалт амжилттай болж өнгөрлөө |url=https://blog.altanmed.mn/2023/04/blog-post_29.html |access-date=2023-08-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* Иргэдэд зориулсан зөв дадал хэвшлийн сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Энэ долоо хоногт юу болох вэ DNN.mn |url=http://dnn.mn/post/130663/ |access-date=2023-08-23 |website=Өдрийн сонин }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery&gt;
Файл:Алтанмед сургалт 2022.10.08.jpg|Нугалмын хөдөлгөөнт заслын мастер Б.Мягмарсүрэн сургалтын үеэр
Файл:Алтанмед иогийн багш нарын сургалт 2023.04.29.jpg|Нугалмын хөдөлгөөнт заслын мастер Н.Алтанхундага Иогийн багш нарт зориулсан сургалтын үеэр 
&lt;/gallery&gt;

== Салбарууд ==
Одоогоор Алтанмед эмнэлэг Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод 2 салбар ажиллуулж байна. Алтанмед эмнэлгийн нэгдсэн утас нь +(976) 7707-1652 юм.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Салбарууд
!Хаяг
!Утас
|-
|'''ХУД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Хан-Уул дүүрэг, 11-р хороо, Дүнжингарав гудамж 48, Эмералд ливинг хотхон, 2-р орц, 6-р давхар. (Хатан туул хотхоны баруун тал, Туул голын эрэг дагуу) 
'''3 үгт хаяг''': Чанарлаг.Буурь.Соёрхол, '''What3Word'''s: chanarlag.buuri.soyorhol
| +(976) 8922-1652
|-
|'''СХД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Сонгинохайрхан дүүрэг , 18-р хороо, Үйлдвэрчний эвлэлийн гудамж, Таван шараас 21-р хороолол өгсөх замд, &quot;Сүү ХК&quot;-ийн замын эсрэг талд, 
'''3 үгт хаяг:''' Энерги.Орончид.Баяс, '''What3Words''': enyergi.oronchid.bayas
| +(976) 8919-1652
|}

{{commonscat}}

[[Ангилал:Улаанбаатарын эмнэлэг]]
[[Ангилал:Уламжлалт анагаах ухаан]]</text>
      <sha1>sgbghe4ts42aa8vw4hg325rlk8jwixc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Игнаций Мошцицки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128356</id>
    <revision>
      <id>872241</id>
      <parentid>865203</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T13:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6674" sha1="317d2tkvzyqrnd9mi3y7a2lkauefcgl" xml:space="preserve">[[Файл:Ignacy Mościcki (-1934).jpg|thumb|Игнаций Мошцицки]]
'''Игнаций Мошцицки''' ([[Польш хэл|польш]]. ''Ignacy Mościcki'', 1867 оны 12-р сарын 1-нд Польшийн Чеханов хотын ойролцоо Миежаново тосгонд төрсөн — 1946 оны 10-р сарын 2-нд Швейцарын Версуад нас барсан) — польшийн химич эрдэмтэн бөгөөд төрийн зүтгэлтэн, 1926-1939 онд Польшийн Ерөнхийлөгч байсан бөгөөд Польшийн химийн аж үйлдвэрийг бий болгосон хүний нэг.

== Намтар ==
И.Мошцицки Варшавт сургуулиа төгссөний дараа тэрээр Ригагийн Политехникийн сургуульд химийн чиглэлээр суралцаж, Польшийн газар доорх зүүний үзэлтнүүдийн байгууллага болох Пролетариат байгууллагад элссэн. Төгссөнийхөө дараа тэрээр Варшав руу буцаж ирээд Михалина Чижевска-тай гэрлэжээ. Гадаадад байгаа Польшийн Социалистуудын Холбооны гишүүн байсан тул удалгүй Хаант Оросын нууц цагдаагийнхан Сибирьт бүх насаар нь хорих ял оноох аюулд орж, 1892 онд гэр бүлийнхэнтэйгээ хамт Лондон руу цагаачлахаас өөр аргагүй болжээ. 1896 онд түүнд Швейцарийн Фрибургийн Их Сургуульд туслахаар ажиллах санал тавьж тэнд тэрээр азотын хүчлийг хямд үнээр үйлдвэрлэх аргыг патентжуулжээ.
1912 онд Мошчицки Австри-Унгарын Галиц ба Лодомерийн Вант улсын [[Львов]] хот руу нүүж, Львов Политехникийн дээд сургуульд физик хими, техникийн электрохимийн тэнхимийн эрхлэгчээр ажиллаж эхэлсэн. 1925 онд тэрээр Львов Политехникийн дээд сургуулийн (тухайн үеийн нэрээр) ректороор сонгогдсон боловч удалгүй Варшавын Политехникийн дээд сургуульд судалгаагаа үргэлжлүүлэхээр Варшав руу нүүжээ.

1926 оны 5-р сард маршал [[Юзеф Пилсудски|Юзеф Пилсудскийн]] хийсэн төрийн эргэлтийн дараа тэрээр Польшийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. Ю.Пилсудски улс орныг бодит байдал дээрр удирдаж байсан юм. 1935 онд Ю.Пилсудскийн нас барсны дараа тэрээр улс төрийн өрсөлдөгчдөө устгаснаар эрх мэдлээ бэхжүүлжээ. Мошчицкийн үед үзэл суртал нь үндсэрхэг шинж чанартай болсон. Мошчицкий Польшийн эдийн засгийг тогтворжуулж, эдийн засгийн өсөлтийг бий болгож, дайны аюул заналхийллийн үед зэвсэглэлээ дахин зэвсэглэх үйл явцыг эхлүүлж чадсан. Тэрээр Германд газар нутгийн буулт хийхийг эсэргүүцэж байв.

1939 оны 9-р сарын 1-нд Германы цэргүүд Польш руу довтлож дараа нь 9-р сарын 17-нд Зөвлөлтийн дайралтын дараа И.Мошчицки Румын руу зугтаж, тэнд хөлийн хорионд орж, ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорсон. 

И.Мошцицки амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд улс төрийн үйл ажиллагаагаа орхиж Женев хот дахь лабораторид химичээр ажиллаж байжээ. Тэрээр цөллөгт байгаа засгийн газарт оролцоогүй. Польшийн Бүгд Найрамдах Улсын ерөнхийлөгч асан тэр 1946 онд цөллөгт байхдаа нас баржээ. 

1993 онд түүний чандрыг Варшав руу шилжүүлжээ.
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Мошцицки,Игнаций}}
[[Ангилал:1867 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1946 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Польшууд]]
[[Ангилал:Конгресс Польшийн хүн]]
[[Ангилал:Польшийн ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:20-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:Адам Мицкевичийн нэрэмжит Познанийн их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Варшав Их Сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Варшавын Байгалийн Шинжлэх Ухааны Их Сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Варшавын Техникийн Их Сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Аврагч одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан]]
[[Ангилал:Гэгээн Кирилл ба Мефодийн одон шагналтан]]
[[Ангилал:Гэгээн Маврикий ба Лазарын одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Зарын одон шагналтан (рыцарь)]]
[[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]
[[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]]
[[Ангилал:Тарту Их Сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Хризантем одон шагналтан]]
[[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]]
[[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай)]]</text>
      <sha1>317d2tkvzyqrnd9mi3y7a2lkauefcgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаанбаатар Марафон 2023</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128376</id>
    <revision>
      <id>872252</id>
      <parentid>868218</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T16:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20186" sha1="afczlbha48osecyt0s8y6yr958n3vzy" xml:space="preserve">{{unreferenced}}

'''Улаанбаатар марафон-2023''' олон улсын гүйлт 6-р сарын 3-нд зохиогдлоо. Энэ жилийн “Улаанбаатар марафон”-д гүйлтийн спортоор сонирхон хичээллэдэг ахмад буурлууд болон нас насны төлөөллөөс бүрдсэн дэлхийн олон орны тамирчид оролцож байгаа юм.

Марафонд оролцогчдын тоо жил ирэх бүр нэмэгдэж байгаа бөгөөд 2022 онд дэлхийн 29 орны 23,690 хүн оролцож байжээ.

“Улаанбаатар марафон-2023” олон улсын гүйлтэд 30 орны 25 мянга орчим гүйгчид бүтэн марафон, хагас марафон, 10000 м, 5000м, 1500 м-ийн гэр бүл, тэргэнцэртэй, харааны бэрхшээлтэй иргэдийн, оюуны бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн 800м, 500м-ийн зэрэг төрөлд зайд оролцлоо.

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:UB marathon 2023 track.jpg|center|x120px]]
|[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 121618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 121330 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 120913 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 113244 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:20230603 112636 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 11262818 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 122431 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 113202 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 113139 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 112731 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:20230603 112628 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 112618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 121603 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg |center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 121541 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 1281618 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|[[Зураг:20230603 112718 Ulaanbaatar marathon 2023.jpg|center|x88px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

Энэ марофоноор 100 гаруй аж ахуй нэгж, 500 гаруй сайн дурын ажилтан оролцож, 30 орны 20 мянга гаруй хүн хурд хүчээ сорилоо. Тодруулбал, өдөрлөгт спортын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагуудаас гадна олон улсын байгууллагууд, Элчин сайдын яамд, уул уурхай, банк санхүү, худалдаа үйлчилгээний байгууллагууд оролцов. Мөн гүйлтийн зам дагуу дөрвөн усны цэг ажиллаж, цэг тус бүрд эрүүл мэндийн үзлэг, үйлчилгээ үзүүлж 

===🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 Марафонд уралдах зөвлөмж 🏅 🥇 🏆===

#Хооллолт, ус, ундаа:

*Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн энерги, тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй.
*Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. 
*Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална.
*Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй.

#Уралдааны тактик:

*Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг.
*Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй.
*Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай.

=== Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) ===
Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг.

Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй.

==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт==

* Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар.
* Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа.
* Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай.

==🏃‍♂️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон)==

* Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар.
* Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа.
* Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал &quot;Урт гүйлт&quot; (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой.

==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон)==

* Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг).
* Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа.
* Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ.


===2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞 / 🍯 🍝 / 🍜 🍌 🍳 / 🍗 / 🐟===

Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол &quot;шатахуун&quot; юм.

==📅 Бэлтгэлийн саруудад==

* **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ.
* **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳 / 🍗 / 🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх.
* **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших.

===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)===

* Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг.
* **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз.


==3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө==

* Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах.
* Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална.
*  👟  Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх).


==4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice)==

Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай:

===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)===

* Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно.
* Хувцаслалт: Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй.

===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик)===

==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)==

* Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана.
* ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол.

== 💧 Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т)==

* Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж.
* Энергийн гел ⚡ / 🧪 (Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна).

== 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан)==

* Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг &quot;Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ&quot; эсвэл &quot;Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье&quot; гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул.
* Сүүлийн 2-3 км: Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай.

Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 / 🥇 Танд амжилт хүсэе!


=== 👟 Гутлаа сонгох 👟 ===

Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн.  Марафон (10 км, 21 км, 42 км)-д оролцох гэж буй гүйгчдэд зориулсан гутал сонгох мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна.

==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)==

Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн уул (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй.

* Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн уул хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг.
* *Сонголт:* **Neutral** ангиллын гутал.


* Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг.
* *Сонголт:* Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй **Stability** (Тогтворжуулагч) ангиллын гутал.


* Гадагшао хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн уул хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй.
* *Сонголт:* Доргилт сайн дарах маш зөөлөн уултай **Cushioned** ангиллын гутал.


==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)==

&gt; ⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх гутлыг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай.

* Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог.
* Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй.

==3. Зөөлөвч ба Уулны өндөр (Cushioning &amp; Drop)==

* Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) уултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална.
* Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой.

==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)==

* Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол уулны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) &quot;Super Shoes&quot; ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг.
* Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна.

==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд==

* Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж хөл хамгийн их томорсон байдаг тул **оройн цагаар** очиж өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй.
* Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа юм. Гутал хүний хөлийн хэлбэрт орж дасахын тулд багадаа **50-80 км** бэлтгэлийн гүйлт хийсэн байх шаардлагатай.

Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой!

{{commonscat}}

[[Ангилал:Улаанбаатар марафон]]
[[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]]
[[Ангилал:2023 оны спорт]]
[[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]]</text>
      <sha1>afczlbha48osecyt0s8y6yr958n3vzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борхүүгийн Дэлгэрсайхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130737</id>
    <revision>
      <id>872266</id>
      <parentid>811594</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T05:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3534" sha1="jbpas03qfj801oxowz50y1j2kbh0svk" xml:space="preserve">'''Борхүүгийн Дэлгэрсайхан''' (1964 оны 5-р сарын 23-нд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Сайншанд]] хотод төрсөн)- Монгол Улсын Их хурлын гишүүн, Монгол улсын 100 шилдэг бизнес эрхлэгчийн нэг, бизнесмен.  

Тэрээр Монгол улсдаа гаднын хөрөнгө оруулалтыг татах бүс нутгийн томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлж, [[Улаанбаатар төмөр зам|“УБТЗ” ХНН-н]] Ерөө өртөөнөөс Ерөө сумын нутаг дэвсгэрт байрлах Баянголын төмрийн орд газар хүртэл 83.7 км төмөр замыг амжилттай бүтээн байгуулсан.&lt;ref&gt;{{Citation |last=VIP 76 |title=&quot;Монголыг бүтээж буй эрхмүүдийн төлөөлөл&quot; нэвтрүүлэгт УИХ-ын гишүүн Б.Дэлгэрсайхан оролцлоо |date=2019-12-23 |url=https://www.youtube.com/watch?v=o6qQvpsb6is&amp;t=496s |access-date=2025-02-19}}&lt;/ref&gt; 

== Намтар ==
Б.Дэлгэрсайхан 1982 онд Дорноговь аймгийн 1-р арван жилийн дунд сургууль, 1987 онд БНМАУ-ын НАХЯ-ны дэргэдэх Цэргийн дээд сургууль (одоогийн хууль сахиулах их сургууль) хуульч мэргэжлээр тус тус төгссөн.

=== Ажилласан байдал ===

* 1987-1989 онд Дорноговь аймгийн Цагдаагийн хэлтэст мөрдөн байцаагч.
* 1989-1992 онд Дорнод аймгийн Цагдаагийн газрын ахлах мөрдөн байцаагч, тасгийн дарга.
* 1993-2016 онд “Дорнын говь” ХХК байгуулж ажилласан нь Улсын шилдэг аж ахуй нэгжээр хоёр удаа шалгарсан.
* 2004-2015 онд “Болд төмөр Ерөө гол” ХХК-ийн захирал.
* 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр Дорноговь аймгаас сонгогдсон.
* 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр Дорноговь аймгаас дахин сонгогдсон.
* 2023 оны [[10 сарын 5]]-наас 2024 оны 7 сарын 10-нд Монгол Улсын сайд бөгөөд нийслэл Улаанбаатар хотын авто замын түгжрэл бууруулах үндэсний хорооны даргаар ажилласан.
* 2024 оны 7-р сарын 10-ны өдөр Засгийн газрын гишүүн, Зам, тээврийн сайдаар томилогдон ажиллаж байна.

== Цахим холбоос ==
*[https://www.parliament.mn/cv/229/ Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]
*{{facebook|bdelgersaikhan}}

== Эх сурвалж ==

{{DEFAULTSORT:Дэлгэрсайхан, Борхүүгийн}}
[[Ангилал:1964 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Амьд хүн]]
[[Ангилал:Сайншандын хүн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:21-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:Монголын сайд]]
[[Ангилал:Монголын зам тээврийн сайд]]
[[Ангилал:Монголчууд]]</text>
      <sha1>jbpas03qfj801oxowz50y1j2kbh0svk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бядрангийн Лхагвасүрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131027</id>
    <revision>
      <id>872220</id>
      <parentid>841017</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24654" sha1="echo1wa4e546lfxfb52gp66dvwavgfz" xml:space="preserve">[[File:LkhagvasurenB.jpg|thumb|Economist, The Governor of The Bank of Mongolia /2019-2025/]] 

'''Бядрангийн Лхагвасүрэн'''

1965 онд Улаанбаатар хотод төрсөн, Монгол Улсын иргэн.

'''1.	Оршил'''

[https://www.mongolbank.mn/mn/profile/4124 Бядрангийн Лхагвасүрэн] нь Монголбанкны Ерөнхийлөгч /2019-2025/ бөгөөд мөнгөний бодлого, санхүүгийн салбарт олон жилийн туршлагатай, Монголын шилдэг эдийн засагчдын нэг юм. Тэрбээр Төв банкны Ерөнхийлөгчөөр ажиллах хугацаандаа Монгол Улсын эдийн засаг, мөнгөний бодлого, банк санхүүгийн салбар, төлбөрийн системд олон чухал шинэчлэлтийг хийж, хэрэгжүүлжээ.


'''2.	Боловсрол'''

'''1989 он:''' Монгол Улсын Их Сургуульд Эдийн засгийн бакалавр зэрэг хамгаалсан.

'''1999 он:''' АНУ-ын Колумбийн Их Сургуульд Олон улсын эдийн засгийн магистр зэрэг хамгаалсан. 

'''Спортын зэрэг:''' Байт харвааны Олон улсын хэмжээний мастер

'''3.	Ажлын туршлага'''

1989–1994 он: Шинжлэх ухааны эдийн засгийн хүрээлэн, Эрдэм шинжилгээний ажилтан

1994–1997 он: Монголбанк, Мөнгөний бодлогын газар, Ахлах эдийн засагч,

1997–1998 он: Монголбанк, Хяналт шалгалтын газар, Захирал 

1999–2000 он: Дэлхийн банк, Вашингтон дахь Зүүн хойд Ази, Номхон далайн орнуудын санхүүгийн сектор, Зөвлөх

2000–2001 он: Монголбанк, Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн зөвлөх

2001–2009 он: Монголбанк, Бүртгэл тооцоо, мэдээллийн технологийн газар, Захирал

2009–2013 он: Монголбанк, Хяналт шалгалтын газар, Захирал 

2013–2016 он: Хадгаламжийн даатгалын корпорац, Гүйцэтгэх захирал, Монголын банкны холбоо, Дэд Ерөнхийлөгч

2016–2019 он: Монголбанкны Дэд Ерөнхийлөгч

2019–2025 он: Монголбанкны Ерөнхийлөгч


'''4.	Монгол Улсын эдийн засаг, санхүүгийн салбарын тойм /2019-2025/''' 

Монголбанк нь үндэсний мөнгөн тэмдэгт-төгрөгийн тогтвортой байдлыг хангах үндсэн зорилтын хүрээнд бодлого, үйл ажиллагаагаа чиглүүлсээр ирсэн бөгөөд Б.Лхагвасүрэн нь Төв банкны Ерөнхийлөгчөөр ажиллах хугацаандаа өөрийн удирдлагын багийн хамтаар улсын эдийн засаг, санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах хуулиар хүлээсэн үүргээ нэр төртэй, амжилттай гүйцэтгэсэн юм. 

Инфляц, эдийн засгийн өсөлт

Монгол Улсын инфляц 2019 оны эцэст [https://www.mongolbank.mn/mn/r/2857 5.2%-тай байж], Төв банкны зорилт болох жилийн 8 хувиас доогуур байв. Мөн 2020 оны эцэст инфляц жилийн 2.3% хүртэл буурсан нь ковид-19 цар тахалтай холбоотойгоор эдийн засгийн идэвхжил эрс суларсантай холбоотой. Цар тахлын үед инфляц буурахын зэрэгцээ Монгол Улсын ДНБ жилийн 5.4%-иар агшсан нь Төв банкны хувьд томоохон сорилт болсон юм. Цар тахлын жилд Монголбанк бодлогын хүүг 6 хувь хүртэл бууруулж, макро зохистой бодлогын хүрээнд хэрэглээний зээлийн бүтцэд өөрчлөлт оруулах, эргэн төлөлтийн хугацааг 12 хүртэлх сараар сунгах, ипотекийн зээлийн төлөлтийг хойшлуулах зэрэг цогц арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн юм.  Ингэснээр Монгол Улсын эдийн засаг цар тахлын үеийн агшилтаас 2021 он гэхэд огцом сэргэж, мөн онд 1.4 хувиар, 2022 онд [https://www.mongolbank.mn/mn/r/5193 4.8 хувиар] тус тус өссөн. 

Инфляцын зорилтыг оновчлов

Монголбанк өөрийн зорилтыг илүү оновчтой, тодорхой томьёолох ажлыг 2021 оноос эхлүүлж, инфляцыг онилох бодлогын арга хэлбэрт шилжих суурийг [https://www.mongolbank.mn/mn/r/2859 амжилттай бүрдүүлэв]. Энэ хүрээнд хэрэглээний үнийн индексээр хэмжигдэх улсын инфляцыг 6 хувийн голчтой, +-2 нэгж хувийн интервалд тогтворжуулах бодлогыг тууштай хэрэгжүүллээ. Үүний үр дүнд ковид-19 цар тахлын үед нийлүүлэлтийн шалтгаантайгаар 16.5 хувь хүртлээ өсөж байсан инфляц сүүлийн хоёр жилд дунджаар 7.6 хувь болж буураад байна.

Гадаад валютын улсын нөөц түүхэн дээд түвшинд 

Монгол Улсын гадаад валютын нөөц 2019 оны жилийн эцсийн байдлаар 4.3 тэрбум ам.доллартой тэнцэж байсан бол 2024, 2025 онуудад харгалзан 5.4, 5.9 тэрбум ам.долларт хүрч, [https://www.mongolbank.mn/mn/international-reserves түүхэн дээд түвшинд хүрлээ]. Монгол Улсын гадаад валютын нөөц нэмэгдсэнээр эдийн засаг, санхүүгийн зах зээлийн итгэлцлийг нэмэгдүүлж, эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хадгалахад дэмжлэг болж байна. 

Хэрэглээний зээлээс бизнесийн зээл рүү 

Монгол Улсын банкны салбарын зээлийн өсөлт 2019-2025 онд жилд дунджаар [https://stat.mongolbank.mn/ 20 хувийн өсөлттэй байж], эдийн засаг, бизнесийн санхүүжилтийн хэрэгцээг тасралтгүй хангаж ирлээ. Харин сүүлийн хоёр жил орчмын хугацаанд зээлийн өсөлтийн дийлэнх хувийг бизнесийн зээл бүрдүүлж эхлэв. Энэ нь Төв банкнаас хэрэгжүүлсэн хэрэглээний зээлийн өр, орлогын харьцаа болон хугацаагаар хязгаарлах макро зохистой бодлогын үр дүн байв. 


'''5.	Банкны салбарын шинэтгэлийн хөтөлбөр'''

Монгол Улсын Их Хурлаас Банкны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулснаар уг хуулийн хүрээнд Монголбанк нь “Банкны салбарын дунд хугацааны шинэтгэлийн хөтөлбөр”-ийг 2021 онд батлан, үе шаттай хэрэгжүүлэв. Үүгээр Монгол Улсын системд нөлөө бүхий банкнууд хөрөнгийн зах зээл дээр нээлттэй ХК болох, хувьцаа эзэмшлийн төвлөрлийг 20 хувиас хэтрүүлэхгүй байхаар үүрэг хүлээсэн. Хуулийн дагуу Монгол Улсын банкны системд  нөлөө бүхий банкнууд болох ХААН, Худалдаа Хөгжлийн банк, Голомт банк, Төрийн банк, Хас банкнууд хөрөнгийн бирж дээр IPO хийж, нээлттэй ХК болсноор өөрийн хөрөнгийн үнэлгээгээ 500 орчим тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлсэн. Мөн үүгээр Монгол Улсын хөрөнгийн захын нийт үнэлгээг ч 2-3 дахин нэмэгдүүлж, хөрөнгийн биржийн хөгжилд ч томоохон хувь нэмэр оруулсан юм. 2025 оны III улирлын байдлаар хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй банкнуудын зах зээлийн нийт үнэлгээ 5.6 их наяд төгрөг байгаа бөгөөд энэ нь нийт хөрөнгийн зах зээлийн [https://mse.mn/uploads/ariljaa/quarterly/report_mn-39.pdf 43 хувийг бүрдүүлж байна].  Мөн 2024 оны жилийн эцсийн байдлаар хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй банкнууд цэвэр ашгаасаа нийт 651.1 тэрбум төгрөгийн ногдол ашгийг хуваарилсан байна. 


'''6.	Онцлох ажлууд''' 

'''Монгол Улсын зарим мөнгөн тэмдэгтүүдийн хамгаалалтын элементийг шинэчилж, дэлхийн түвшинд хүргэх ажлуудыг [https://www.mongolbank.mn/mn/banknote авч хэрэгжүүлэв].''' Тодруулбал, 1, 50, 5000, 10000, 20000 төгрөгийн дэвсгэртүүдэд орчин үеийн 3D спарк бэхэн элемент, хөдөлгөөнт тууз, харааны бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан нэмэлт элемент, солонгорч харагдах туузан элементүүдийг шинээр нэвтрүүлэв. 

'''Монгол Улс ФАТФ-ын стратегийн дутагдалтай орнуудын [https://www.mongolbank.mn/file/files/documents/MB_sanhuu23-4-128-16-24.pdf жагсаалт (Саарал жагсаалт)-аас гарав].''' Олон улсын мөнгө угаах, терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх байгууллага (ФАТФ)-аас Монгол Улсыг 2019 онд стратегийн дутагдалтай орнуудын жагсаалт буюу саарал жагсаалтад оруулаад байсан. Харин Монголбанк болон төрийн бусад байгууллагууд 2020 онд идэвхтэй хамтран ажилласнаар ФАТФ-ын зөвлөмжүүдийг биелүүлж, 2020 оны зургаадугаар сард ФАТФ-ын саарал жагсаалтаас гарлаа. Ингэснээр Монгол Улс ФАТФ-ын саарал жагсаалтаас хамгийн богино хугацаанд гарч чадсан орон болов. 

'''Монголбанкны өрийг бууруулав.''' Монголбанк, БНХАУ-ын Ардын банктай үндэсний мөнгөн тэмдэгт солилцох 15 тэрбум юанийн своп хэлцлийг 2009 онд байгуулсан. Тус хэлцлийн ашиглалтын дүнгээс Монголбанк 2023 болон 2024 онд эргэн төлөлт хийж, своп хэлцлийн өрийг буурууллаа. Энэ хүрээнд 2023 онд 1.5 тэрбум юань, 2024 онд 4.5 тэрбум юанийг тус тус эргэн төлснөөр нийт ашиглалтын өрийг [https://www.mongolbank.mn/mn/r/6742 хоёр дахин бууруулав]. Энэхүү арга хэмжээ нь Монгол Улсын гадаад өрийн тогтвортой байдал болон урт хугацааны зээлжих зэрэглэлийг сайжруулахад эерэг нөлөө үзүүлнэ. 
 
'''Монгол Улсын төлбөрийн системийн цогц шинэчлэлийг хийж гүйцэтгэлээ.''' Энэ хүрээнд банк хоорондын бага болон их дүнтэй систем, картын системийг бүрэн шинэчилж, олон улсын түвшинд хүргэв. Ингэснээр хэрэглэгчдийн банк хоорондын бага дүнтэй гүйлгээ бодит цагийн горимоор шилжих, их дүнтэй гүйлгээний нууцлал, аюулгүй байдал олон улсын жишигт хүрч, зарцуулах хугацааны хувьд эрс багасав. Мөн үндэсний брэнд ₮ картыг [https://www.unuudur.mn/a/227706 EMV чип технологид шилжүүлж], нууцлал, аюулгүй байдлыг шинэ түвшинд хүргэлээ. Тус технологид суурилан картын мэдээллийг токенжуулах, гар утсаараа гүйлгээ хийх, бага дүнтэй гүйлгээнд пин код ашиглахгүйгээр зайнаас төлбөр тооцоо гүйцэтгэх шинэ боломжууд нээгдсэнээр 2024 онд Apple pay, 2025 онд Google pay төлбөрийн системүүд Монгол Улсад нэвтэрлээ.  

'''Хөрөнгө оруулалтын төрөлжсөн банкны тухай [https://www.mongolbank.mn/mn/r/5746 хууль батлагдав].'''  Тус хуулиар хөрөнгө оруулалтын төрөлжсөн банк байгуулах, зөвшөөрөл олгох, хүчингүй болгох, хөрөнгө оруулалтын төрөлжсөн банкны эрхлэх үйл ажиллагааны хүрээ, удирдлага, зохион байгуулалттай холбоотой харилцааг зохицуулсан. Тус хуульд заасны дагуу Монголбанкны Ерөнхийлөгч, Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргын хамтарсан тушаалаар холбогдох нийт 4 журмыг баталж, хэрэгжүүлж эхлэв. Ингэснээр Монгол Улсад Хөрөнгө оруулалтын төрөлжсөн банк ажиллах, гадаадын банкны салбар, төлөөлөгчийн газар ажиллах эрх зүйн орчин, зохицуулалт тодорхой боллоо.  

'''Монгол Улсын зээлжих зэрэглэлийг ахиулахад Засгийн газартай амжилттай хамтран ажиллав.''' Монгол Улсын зээлжих зэрэглэлийг олон улсын агентлагууд сүүлийн хоёр жил дараалан ахиуллаа. Ингэхдээ 2025 онд онд [https://www.mongolbank.mn/mn/r/10322 “Fitch”] агентлаг Монгол Улсын зээлжих зэрэглэлийг B+, цаашдын төлөвийг “Тогтвортой”, [https://www.mongolbank.mn/mn/r/10702 Moody’s] болон [https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 S&amp;P] агентлагууд тус тус зээлжих зэрэглэлийг харгалзан “B1”, “ВВ-“, төлөвийг “тогтвортой” хэмээн үнэллээ. Үүнээс өмнө буюу 2024 онд тус агентлагууд Монгол Улсын зээлжих зэрэглэлийг мөн ахиулж байсан юм. 

'''Монголбанкнаас санаачлан олон улсын өндөр түвшний хурал, хэлэлцүүлгүүдийг зохион байгуулав.''' Энэ хүрээнд: 2024 онд Монгол Улсад орчин цагийн банкны тогтолцоо үүсэж, бэхэжсэний 100 жилийн ойг тохиолдуулан [https://www.mongolbank.mn/mn/r/7002 “Орчин цагийн төв банк: Сорилт ба хэтийн төлөв”], 2025 онд [https://www.mongolbank.mn/mn/r/9842 “Нийлүүлэлтийн саатал болон худалдааны шоктой үе дэх эдийн засаг: Мөнгөний бодлогын үр нөлөө”] сэдэвт олон улсын хурлуудыг Улаанбаатар хотноо зохион байгууллаа. 

Эдгээр хурлуудыг зохион байгуулахад Азийн хөгжлийн банк, Олон улсын төлбөр тооцооны банк, Олон улсын валютын сан, Дэлхийн банк, Бреттон Вүдсийн “Дахин зохион бүтээх хороо” зэрэг олон улсын томоохон банк, санхүүгийн байгууллагууд хамтран ажиллав. Хурлаар төв банкны цаашдын хөгжлийн чиг хандлага, дэлхийн эдийн засаг, бүс нутгийн эдийн засаг, санхүүгийн зах зээлийн сорилтууд, мөн нийлүүлэлтийн болон худалдааны шокийн дэлхийн эдийн засаг, худалдааны системд үзүүлэх нөлөө, түүний мөнгөний бодлогод үзүүлж буй сорилтуудын талаар олон талт хэлэлцүүлэг өрнүүлэв. Хуралд дэлхийн томоохон их, дээд сургуулиудын хүндэт профессор, эрдэмтэн судлаачид, өндөр түвшний бодлого боловсруулагчид, Төв банкны Ерөнхийлөгч болон Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан эрхмүүд оролцлоо. 


'''7.	Нэр хүнд, үнэлгээ'''

2021 он: Bloomberg awards – Innovation of the Year

2021 он: Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар &quot;Монгол Улсын Гавьяат эдийн засагч&quot; цол тэмдэг
 
2023 он: “Grand Bull Awards” – Банкны реформ 

2023 он: Олон улсын Central Banking институт – Fintech Regtech Global awards 

2023 он: Үндэсний Олимпын хорооны дээд шагнал “Алтан од” одон

2024 онд Global Finance “Central Banking Reports cards” тайлан “A-” үнэлгээ

2025 онд Global Finance “Central Banking Reports cards” тайлан “A-” үнэлгээ

2025 он: Bloomberg TV Mongolia – “Economic Catalyst” шагнал


'''8.	Спортын амжилт (Байт харваа)'''

Бядрангийн Лхагвасүрэн нь байт харвааны спортын олон улсын хэмжээний мастер бөгөөд хот, улсын аварга шалгаруулах тэмцээнүүдэд 30 гаруй медаль хүртсэн.  

Олон улсын тэмцээн:

-	Социалист орнуудын залуучуудын нөхөрлөл байт харвааны тэмцээнүүд;

-	2006 онд Дохагийн Азийн наадам;

-	2018 онд Ази, номхон далайн орнуудын мастеруудын наадам – Ганцаарчилсан төрөл хүрэл медаль;

-	2025 онд Дэлхийн мастеруудын наадам – Ганцаарчилсан төрөлд Хүрэл медаль, холимог багийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн.

Дотоодын тэмцээн:

-	Насанд хүрэгчид болон өсвөрийн улсын аваргад удаа дараа оролцож, алт, мөнгө, хүрэл медаль;

-	2022 онд Онон багшийн нэрэмжит байт харвааны тэмцээн;

-	2022 онд Улаанбаатар хотын аварга шалгаруулах тэмцээн;

-	2022 онд Заалны улсын аварга шалгаруулах тэмцээн;

-	2025 онд Бүх ард түмний спортын XVI наадам;

-	2025 онд Ж.Отгон багшийн нэрэмжит мастеруудын аварга шалгаруулах тэмцээний багийн төрөлд хүрэл медаль хүртсэн.
Монголбанкны нэрэмжит-“Банкир” байт харвааны тэмцээн:

Байт харвааны спортыг сурталчлан хөгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор 2018 оноос эхлэн банкны салбарын ажилтнуудын дунд “МОНГОЛБАНКНЫ НЭРЭМЖИТ”-“Банкир” тэмцээнийг санаачлан, жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулсаар ирсэн. Байт харвааны спорт нь онч мэргэн авьяасаа сэргээх боломжийг өгдөг, оюун санааны асар их мэдрэмжийг тэлж өгдгөөрөө онцлог спорт юм. “Банкир” байт харвааны тэмцээн зохион байгуулагдсанаар байт харваагаар хичээллэх ажилчдын тоо 100-д хүрч, үүнээс 10 гаруй тамирчид спортын цол, зэрэг хамгаалсан байдаг. 

Монголбанкны нэрэмжит- “Банкир” тэмцээн:

-	2019 онд Холимог багийн төрөлд алтан медаль;

-	2020 онд Багийн төрөлд алтан медаль

-	2021 онд Багийн харвааны төрөлд мөнгөн медаль;

-	2022 онд Ганцаарчилсан төрөлд алтан медаль, Багийн төрөлд хүрэл медаль;

-	2023 онд Багийн төрөлд алтан медаль;

-	2024 онд Багийн төрөлд мөнгөн медаль;

-	2024 онд Ганцаарчилсан төрөлд алтан медаль;

-	2025 онд Банк хоорондын байт харвааны аварга шалгаруулах тэмцээнд амжилттай оролцсон.


'''9.	Эшлэл'''

'''Global Business Reports – Mongolia Mining 2025:''' ''[https://www.mongolbank.mn/en/r/10884 “Mongolia's banking sector is undergoing a major transformation to foster diversified ownership and strengthen corporate governance”]''

'''Gfmag.com:''' ''[https://www.mongolbank.mn/en/r/7702 Growth And Restructuring: Q&amp;A With Mongolia’s Central Bank Governor Byadran Lkhagvasuren]''

'''“Diplomatic World” magazine:''' ''[https://www.mongolbank.mn/en/r/7224 100 years of the modern banking system in Mongolia /Lkhagvasuren Byadran, Governor of the Bank of Mongolia]''

'''The Central Banking magazine:''' ''[https://www.mongolbank.mn/en/r/6842 Lkhagvasuren Byadran on geopolitics, gold and 100 years of central banking on the steppe]''

'''Өдрийн сонин:''' Б.Лхагвасүрэн: ''[https://www.mongolbank.mn/mn/r/7723 Мөнгөний бодлого эдийн засгийн идэвхжлийг үргэлжлүүлэхэд зорино]

'''“Mongolian Economy” сэтгүүл:''' ''[https://www.mongolbank.mn/mn/r/7022 Банкны салбарын туулсан зам дардан байгаагүй ч, одоо батжин бэхжээд байна]'' 

'''“Bloomberg TV Mongolia” Ярилцах цаг нэвтрүүлэг:''' ''[[youtube.com/watch?v=MUsA-ns_qeY&amp;list=PLDpsYHZeMnfRXJI16LSKsONoBMDg-So1b&amp;index=31|Эдийн засгийн өсөлт эерэг түвшинд байна, гэхдээ эдийн засгийн өсөлтийн тогтвортой байдлыг хангах нь бүхий л бодлогын зорилт байх ёстой]]''

[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]</text>
      <sha1>echo1wa4e546lfxfb52gp66dvwavgfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872221</id>
      <parentid>872220</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24638" sha1="avs6z2b1ocy08hrj3za3806qm7z0xfk" xml:space="preserve">[[File:LkhagvasurenB.jpg|thumb|Бядрангийн Лхагвасүрэн]] 

'''Бядрангийн Лхагвасүрэн'''

1965 онд Улаанбаатар хотод төрсөн, Монгол Улсын иргэн.

'''1.	Оршил'''

[https://www.mongolbank.mn/mn/profile/4124 Бядрангийн Лхагвасүрэн] нь Монголбанкны Ерөнхийлөгч /2019-2025/ бөгөөд мөнгөний бодлого, санхүүгийн салбарт олон жилийн туршлагатай, Монголын шилдэг эдийн засагчдын нэг юм. Тэрбээр Төв банкны Ерөнхийлөгчөөр ажиллах хугацаандаа Монгол Улсын эдийн засаг, мөнгөний бодлого, банк санхүүгийн салбар, төлбөрийн системд олон чухал шинэчлэлтийг хийж, хэрэгжүүлжээ.


'''2.	Боловсрол'''

'''1989 он:''' Монгол Улсын Их Сургуульд Эдийн засгийн бакалавр зэрэг хамгаалсан.

'''1999 он:''' АНУ-ын Колумбийн Их Сургуульд Олон улсын эдийн засгийн магистр зэрэг хамгаалсан. 

'''Спортын зэрэг:''' Байт харвааны Олон улсын хэмжээний мастер

'''3.	Ажлын туршлага'''

1989–1994 он: Шинжлэх ухааны эдийн засгийн хүрээлэн, Эрдэм шинжилгээний ажилтан

1994–1997 он: Монголбанк, Мөнгөний бодлогын газар, Ахлах эдийн засагч,

1997–1998 он: Монголбанк, Хяналт шалгалтын газар, Захирал 

1999–2000 он: Дэлхийн банк, Вашингтон дахь Зүүн хойд Ази, Номхон далайн орнуудын санхүүгийн сектор, Зөвлөх

2000–2001 он: Монголбанк, Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн зөвлөх

2001–2009 он: Монголбанк, Бүртгэл тооцоо, мэдээллийн технологийн газар, Захирал

2009–2013 он: Монголбанк, Хяналт шалгалтын газар, Захирал 

2013–2016 он: Хадгаламжийн даатгалын корпорац, Гүйцэтгэх захирал, Монголын банкны холбоо, Дэд Ерөнхийлөгч

2016–2019 он: Монголбанкны Дэд Ерөнхийлөгч

2019–2025 он: Монголбанкны Ерөнхийлөгч


'''4.	Монгол Улсын эдийн засаг, санхүүгийн салбарын тойм /2019-2025/''' 

Монголбанк нь үндэсний мөнгөн тэмдэгт-төгрөгийн тогтвортой байдлыг хангах үндсэн зорилтын хүрээнд бодлого, үйл ажиллагаагаа чиглүүлсээр ирсэн бөгөөд Б.Лхагвасүрэн нь Төв банкны Ерөнхийлөгчөөр ажиллах хугацаандаа өөрийн удирдлагын багийн хамтаар улсын эдийн засаг, санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах хуулиар хүлээсэн үүргээ нэр төртэй, амжилттай гүйцэтгэсэн юм. 

Инфляц, эдийн засгийн өсөлт

Монгол Улсын инфляц 2019 оны эцэст [https://www.mongolbank.mn/mn/r/2857 5.2%-тай байж], Төв банкны зорилт болох жилийн 8 хувиас доогуур байв. Мөн 2020 оны эцэст инфляц жилийн 2.3% хүртэл буурсан нь ковид-19 цар тахалтай холбоотойгоор эдийн засгийн идэвхжил эрс суларсантай холбоотой. Цар тахлын үед инфляц буурахын зэрэгцээ Монгол Улсын ДНБ жилийн 5.4%-иар агшсан нь Төв банкны хувьд томоохон сорилт болсон юм. Цар тахлын жилд Монголбанк бодлогын хүүг 6 хувь хүртэл бууруулж, макро зохистой бодлогын хүрээнд хэрэглээний зээлийн бүтцэд өөрчлөлт оруулах, эргэн төлөлтийн хугацааг 12 хүртэлх сараар сунгах, ипотекийн зээлийн төлөлтийг хойшлуулах зэрэг цогц арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн юм.  Ингэснээр Монгол Улсын эдийн засаг цар тахлын үеийн агшилтаас 2021 он гэхэд огцом сэргэж, мөн онд 1.4 хувиар, 2022 онд [https://www.mongolbank.mn/mn/r/5193 4.8 хувиар] тус тус өссөн. 

Инфляцын зорилтыг оновчлов

Монголбанк өөрийн зорилтыг илүү оновчтой, тодорхой томьёолох ажлыг 2021 оноос эхлүүлж, инфляцыг онилох бодлогын арга хэлбэрт шилжих суурийг [https://www.mongolbank.mn/mn/r/2859 амжилттай бүрдүүлэв]. Энэ хүрээнд хэрэглээний үнийн индексээр хэмжигдэх улсын инфляцыг 6 хувийн голчтой, +-2 нэгж хувийн интервалд тогтворжуулах бодлогыг тууштай хэрэгжүүллээ. Үүний үр дүнд ковид-19 цар тахлын үед нийлүүлэлтийн шалтгаантайгаар 16.5 хувь хүртлээ өсөж байсан инфляц сүүлийн хоёр жилд дунджаар 7.6 хувь болж буураад байна.

Гадаад валютын улсын нөөц түүхэн дээд түвшинд 

Монгол Улсын гадаад валютын нөөц 2019 оны жилийн эцсийн байдлаар 4.3 тэрбум ам.доллартой тэнцэж байсан бол 2024, 2025 онуудад харгалзан 5.4, 5.9 тэрбум ам.долларт хүрч, [https://www.mongolbank.mn/mn/international-reserves түүхэн дээд түвшинд хүрлээ]. Монгол Улсын гадаад валютын нөөц нэмэгдсэнээр эдийн засаг, санхүүгийн зах зээлийн итгэлцлийг нэмэгдүүлж, эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хадгалахад дэмжлэг болж байна. 

Хэрэглээний зээлээс бизнесийн зээл рүү 

Монгол Улсын банкны салбарын зээлийн өсөлт 2019-2025 онд жилд дунджаар [https://stat.mongolbank.mn/ 20 хувийн өсөлттэй байж], эдийн засаг, бизнесийн санхүүжилтийн хэрэгцээг тасралтгүй хангаж ирлээ. Харин сүүлийн хоёр жил орчмын хугацаанд зээлийн өсөлтийн дийлэнх хувийг бизнесийн зээл бүрдүүлж эхлэв. Энэ нь Төв банкнаас хэрэгжүүлсэн хэрэглээний зээлийн өр, орлогын харьцаа болон хугацаагаар хязгаарлах макро зохистой бодлогын үр дүн байв. 


'''5.	Банкны салбарын шинэтгэлийн хөтөлбөр'''

Монгол Улсын Их Хурлаас Банкны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулснаар уг хуулийн хүрээнд Монголбанк нь “Банкны салбарын дунд хугацааны шинэтгэлийн хөтөлбөр”-ийг 2021 онд батлан, үе шаттай хэрэгжүүлэв. Үүгээр Монгол Улсын системд нөлөө бүхий банкнууд хөрөнгийн зах зээл дээр нээлттэй ХК болох, хувьцаа эзэмшлийн төвлөрлийг 20 хувиас хэтрүүлэхгүй байхаар үүрэг хүлээсэн. Хуулийн дагуу Монгол Улсын банкны системд  нөлөө бүхий банкнууд болох ХААН, Худалдаа Хөгжлийн банк, Голомт банк, Төрийн банк, Хас банкнууд хөрөнгийн бирж дээр IPO хийж, нээлттэй ХК болсноор өөрийн хөрөнгийн үнэлгээгээ 500 орчим тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлсэн. Мөн үүгээр Монгол Улсын хөрөнгийн захын нийт үнэлгээг ч 2-3 дахин нэмэгдүүлж, хөрөнгийн биржийн хөгжилд ч томоохон хувь нэмэр оруулсан юм. 2025 оны III улирлын байдлаар хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй банкнуудын зах зээлийн нийт үнэлгээ 5.6 их наяд төгрөг байгаа бөгөөд энэ нь нийт хөрөнгийн зах зээлийн [https://mse.mn/uploads/ariljaa/quarterly/report_mn-39.pdf 43 хувийг бүрдүүлж байна].  Мөн 2024 оны жилийн эцсийн байдлаар хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй банкнууд цэвэр ашгаасаа нийт 651.1 тэрбум төгрөгийн ногдол ашгийг хуваарилсан байна. 


'''6.	Онцлох ажлууд''' 

'''Монгол Улсын зарим мөнгөн тэмдэгтүүдийн хамгаалалтын элементийг шинэчилж, дэлхийн түвшинд хүргэх ажлуудыг [https://www.mongolbank.mn/mn/banknote авч хэрэгжүүлэв].''' Тодруулбал, 1, 50, 5000, 10000, 20000 төгрөгийн дэвсгэртүүдэд орчин үеийн 3D спарк бэхэн элемент, хөдөлгөөнт тууз, харааны бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан нэмэлт элемент, солонгорч харагдах туузан элементүүдийг шинээр нэвтрүүлэв. 

'''Монгол Улс ФАТФ-ын стратегийн дутагдалтай орнуудын [https://www.mongolbank.mn/file/files/documents/MB_sanhuu23-4-128-16-24.pdf жагсаалт (Саарал жагсаалт)-аас гарав].''' Олон улсын мөнгө угаах, терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх байгууллага (ФАТФ)-аас Монгол Улсыг 2019 онд стратегийн дутагдалтай орнуудын жагсаалт буюу саарал жагсаалтад оруулаад байсан. Харин Монголбанк болон төрийн бусад байгууллагууд 2020 онд идэвхтэй хамтран ажилласнаар ФАТФ-ын зөвлөмжүүдийг биелүүлж, 2020 оны зургаадугаар сард ФАТФ-ын саарал жагсаалтаас гарлаа. Ингэснээр Монгол Улс ФАТФ-ын саарал жагсаалтаас хамгийн богино хугацаанд гарч чадсан орон болов. 

'''Монголбанкны өрийг бууруулав.''' Монголбанк, БНХАУ-ын Ардын банктай үндэсний мөнгөн тэмдэгт солилцох 15 тэрбум юанийн своп хэлцлийг 2009 онд байгуулсан. Тус хэлцлийн ашиглалтын дүнгээс Монголбанк 2023 болон 2024 онд эргэн төлөлт хийж, своп хэлцлийн өрийг буурууллаа. Энэ хүрээнд 2023 онд 1.5 тэрбум юань, 2024 онд 4.5 тэрбум юанийг тус тус эргэн төлснөөр нийт ашиглалтын өрийг [https://www.mongolbank.mn/mn/r/6742 хоёр дахин бууруулав]. Энэхүү арга хэмжээ нь Монгол Улсын гадаад өрийн тогтвортой байдал болон урт хугацааны зээлжих зэрэглэлийг сайжруулахад эерэг нөлөө үзүүлнэ. 
 
'''Монгол Улсын төлбөрийн системийн цогц шинэчлэлийг хийж гүйцэтгэлээ.''' Энэ хүрээнд банк хоорондын бага болон их дүнтэй систем, картын системийг бүрэн шинэчилж, олон улсын түвшинд хүргэв. Ингэснээр хэрэглэгчдийн банк хоорондын бага дүнтэй гүйлгээ бодит цагийн горимоор шилжих, их дүнтэй гүйлгээний нууцлал, аюулгүй байдал олон улсын жишигт хүрч, зарцуулах хугацааны хувьд эрс багасав. Мөн үндэсний брэнд ₮ картыг [https://www.unuudur.mn/a/227706 EMV чип технологид шилжүүлж], нууцлал, аюулгүй байдлыг шинэ түвшинд хүргэлээ. Тус технологид суурилан картын мэдээллийг токенжуулах, гар утсаараа гүйлгээ хийх, бага дүнтэй гүйлгээнд пин код ашиглахгүйгээр зайнаас төлбөр тооцоо гүйцэтгэх шинэ боломжууд нээгдсэнээр 2024 онд Apple pay, 2025 онд Google pay төлбөрийн системүүд Монгол Улсад нэвтэрлээ.  

'''Хөрөнгө оруулалтын төрөлжсөн банкны тухай [https://www.mongolbank.mn/mn/r/5746 хууль батлагдав].'''  Тус хуулиар хөрөнгө оруулалтын төрөлжсөн банк байгуулах, зөвшөөрөл олгох, хүчингүй болгох, хөрөнгө оруулалтын төрөлжсөн банкны эрхлэх үйл ажиллагааны хүрээ, удирдлага, зохион байгуулалттай холбоотой харилцааг зохицуулсан. Тус хуульд заасны дагуу Монголбанкны Ерөнхийлөгч, Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргын хамтарсан тушаалаар холбогдох нийт 4 журмыг баталж, хэрэгжүүлж эхлэв. Ингэснээр Монгол Улсад Хөрөнгө оруулалтын төрөлжсөн банк ажиллах, гадаадын банкны салбар, төлөөлөгчийн газар ажиллах эрх зүйн орчин, зохицуулалт тодорхой боллоо.  

'''Монгол Улсын зээлжих зэрэглэлийг ахиулахад Засгийн газартай амжилттай хамтран ажиллав.''' Монгол Улсын зээлжих зэрэглэлийг олон улсын агентлагууд сүүлийн хоёр жил дараалан ахиуллаа. Ингэхдээ 2025 онд онд [https://www.mongolbank.mn/mn/r/10322 “Fitch”] агентлаг Монгол Улсын зээлжих зэрэглэлийг B+, цаашдын төлөвийг “Тогтвортой”, [https://www.mongolbank.mn/mn/r/10702 Moody’s] болон [https://www.spglobal.com/ratings/en/regulatory/article/-/view/type/HTML/id/3468928 S&amp;P] агентлагууд тус тус зээлжих зэрэглэлийг харгалзан “B1”, “ВВ-“, төлөвийг “тогтвортой” хэмээн үнэллээ. Үүнээс өмнө буюу 2024 онд тус агентлагууд Монгол Улсын зээлжих зэрэглэлийг мөн ахиулж байсан юм. 

'''Монголбанкнаас санаачлан олон улсын өндөр түвшний хурал, хэлэлцүүлгүүдийг зохион байгуулав.''' Энэ хүрээнд: 2024 онд Монгол Улсад орчин цагийн банкны тогтолцоо үүсэж, бэхэжсэний 100 жилийн ойг тохиолдуулан [https://www.mongolbank.mn/mn/r/7002 “Орчин цагийн төв банк: Сорилт ба хэтийн төлөв”], 2025 онд [https://www.mongolbank.mn/mn/r/9842 “Нийлүүлэлтийн саатал болон худалдааны шоктой үе дэх эдийн засаг: Мөнгөний бодлогын үр нөлөө”] сэдэвт олон улсын хурлуудыг Улаанбаатар хотноо зохион байгууллаа. 

Эдгээр хурлуудыг зохион байгуулахад Азийн хөгжлийн банк, Олон улсын төлбөр тооцооны банк, Олон улсын валютын сан, Дэлхийн банк, Бреттон Вүдсийн “Дахин зохион бүтээх хороо” зэрэг олон улсын томоохон банк, санхүүгийн байгууллагууд хамтран ажиллав. Хурлаар төв банкны цаашдын хөгжлийн чиг хандлага, дэлхийн эдийн засаг, бүс нутгийн эдийн засаг, санхүүгийн зах зээлийн сорилтууд, мөн нийлүүлэлтийн болон худалдааны шокийн дэлхийн эдийн засаг, худалдааны системд үзүүлэх нөлөө, түүний мөнгөний бодлогод үзүүлж буй сорилтуудын талаар олон талт хэлэлцүүлэг өрнүүлэв. Хуралд дэлхийн томоохон их, дээд сургуулиудын хүндэт профессор, эрдэмтэн судлаачид, өндөр түвшний бодлого боловсруулагчид, Төв банкны Ерөнхийлөгч болон Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан эрхмүүд оролцлоо. 


'''7.	Нэр хүнд, үнэлгээ'''

2021 он: Bloomberg awards – Innovation of the Year

2021 он: Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар &quot;Монгол Улсын Гавьяат эдийн засагч&quot; цол тэмдэг
 
2023 он: “Grand Bull Awards” – Банкны реформ 

2023 он: Олон улсын Central Banking институт – Fintech Regtech Global awards 

2023 он: Үндэсний Олимпын хорооны дээд шагнал “Алтан од” одон

2024 онд Global Finance “Central Banking Reports cards” тайлан “A-” үнэлгээ

2025 онд Global Finance “Central Banking Reports cards” тайлан “A-” үнэлгээ

2025 он: Bloomberg TV Mongolia – “Economic Catalyst” шагнал


'''8.	Спортын амжилт (Байт харваа)'''

Бядрангийн Лхагвасүрэн нь байт харвааны спортын олон улсын хэмжээний мастер бөгөөд хот, улсын аварга шалгаруулах тэмцээнүүдэд 30 гаруй медаль хүртсэн.  

Олон улсын тэмцээн:

-	Социалист орнуудын залуучуудын нөхөрлөл байт харвааны тэмцээнүүд;

-	2006 онд Дохагийн Азийн наадам;

-	2018 онд Ази, номхон далайн орнуудын мастеруудын наадам – Ганцаарчилсан төрөл хүрэл медаль;

-	2025 онд Дэлхийн мастеруудын наадам – Ганцаарчилсан төрөлд Хүрэл медаль, холимог багийн төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн.

Дотоодын тэмцээн:

-	Насанд хүрэгчид болон өсвөрийн улсын аваргад удаа дараа оролцож, алт, мөнгө, хүрэл медаль;

-	2022 онд Онон багшийн нэрэмжит байт харвааны тэмцээн;

-	2022 онд Улаанбаатар хотын аварга шалгаруулах тэмцээн;

-	2022 онд Заалны улсын аварга шалгаруулах тэмцээн;

-	2025 онд Бүх ард түмний спортын XVI наадам;

-	2025 онд Ж.Отгон багшийн нэрэмжит мастеруудын аварга шалгаруулах тэмцээний багийн төрөлд хүрэл медаль хүртсэн.
Монголбанкны нэрэмжит-“Банкир” байт харвааны тэмцээн:

Байт харвааны спортыг сурталчлан хөгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор 2018 оноос эхлэн банкны салбарын ажилтнуудын дунд “МОНГОЛБАНКНЫ НЭРЭМЖИТ”-“Банкир” тэмцээнийг санаачлан, жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулсаар ирсэн. Байт харвааны спорт нь онч мэргэн авьяасаа сэргээх боломжийг өгдөг, оюун санааны асар их мэдрэмжийг тэлж өгдгөөрөө онцлог спорт юм. “Банкир” байт харвааны тэмцээн зохион байгуулагдсанаар байт харваагаар хичээллэх ажилчдын тоо 100-д хүрч, үүнээс 10 гаруй тамирчид спортын цол, зэрэг хамгаалсан байдаг. 

Монголбанкны нэрэмжит- “Банкир” тэмцээн:

-	2019 онд Холимог багийн төрөлд алтан медаль;

-	2020 онд Багийн төрөлд алтан медаль

-	2021 онд Багийн харвааны төрөлд мөнгөн медаль;

-	2022 онд Ганцаарчилсан төрөлд алтан медаль, Багийн төрөлд хүрэл медаль;

-	2023 онд Багийн төрөлд алтан медаль;

-	2024 онд Багийн төрөлд мөнгөн медаль;

-	2024 онд Ганцаарчилсан төрөлд алтан медаль;

-	2025 онд Банк хоорондын байт харвааны аварга шалгаруулах тэмцээнд амжилттай оролцсон.


'''9.	Эшлэл'''

'''Global Business Reports – Mongolia Mining 2025:''' ''[https://www.mongolbank.mn/en/r/10884 “Mongolia's banking sector is undergoing a major transformation to foster diversified ownership and strengthen corporate governance”]''

'''Gfmag.com:''' ''[https://www.mongolbank.mn/en/r/7702 Growth And Restructuring: Q&amp;A With Mongolia’s Central Bank Governor Byadran Lkhagvasuren]''

'''“Diplomatic World” magazine:''' ''[https://www.mongolbank.mn/en/r/7224 100 years of the modern banking system in Mongolia /Lkhagvasuren Byadran, Governor of the Bank of Mongolia]''

'''The Central Banking magazine:''' ''[https://www.mongolbank.mn/en/r/6842 Lkhagvasuren Byadran on geopolitics, gold and 100 years of central banking on the steppe]''

'''Өдрийн сонин:''' Б.Лхагвасүрэн: ''[https://www.mongolbank.mn/mn/r/7723 Мөнгөний бодлого эдийн засгийн идэвхжлийг үргэлжлүүлэхэд зорино]

'''“Mongolian Economy” сэтгүүл:''' ''[https://www.mongolbank.mn/mn/r/7022 Банкны салбарын туулсан зам дардан байгаагүй ч, одоо батжин бэхжээд байна]'' 

'''“Bloomberg TV Mongolia” Ярилцах цаг нэвтрүүлэг:''' ''[[youtube.com/watch?v=MUsA-ns_qeY&amp;list=PLDpsYHZeMnfRXJI16LSKsONoBMDg-So1b&amp;index=31|Эдийн засгийн өсөлт эерэг түвшинд байна, гэхдээ эдийн засгийн өсөлтийн тогтвортой байдлыг хангах нь бүхий л бодлогын зорилт байх ёстой]]''

[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]</text>
      <sha1>avs6z2b1ocy08hrj3za3806qm7z0xfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будын Намсрай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132339</id>
    <revision>
      <id>872233</id>
      <parentid>868839</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11336" sha1="k9tqd0zb6llp48yl44bgiqxed9dcr8h" xml:space="preserve">{{unreferenced}}
[[Файл:МУ-ын Гавьяат багш Б. Намсрай.jpg|thumb|МУ-ын Гавьяат багш Б. Намсрай]]

== Намтар ==
1940 оны 6-р сарын 16-нд малчин ард Будын хоёр дахь хүүхэд болон мэндэлсэн. 

1962 онд Эдийн засгийн дээд сургуулийг Улс төр, эдийн засгийн ухааны багш, эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. 

1962 оноос эхлэн 40 гаруй жил Эдийн засгийн дээд сургууль, Монгол Улсын '''Их''' сургуульд багшилсан байна.  

1967-1978 онд Москвад Нийгмийн ухааны академийн аспирантурт суралцаж дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан. 

1984 онд доцент, 2001 онд профессор цол хүртжээ.

Багшлах хугацаандаа олон зуун мэргэжилтэн, удирдах боловсон хүчин бэлтгэхэд хувь нэмрээ оруулсан.

Эдийн засгийн онолын үндэс, Хөгжлийн эдийн засаг, онол бодлого зэрэг олон ном бүтээл туурвиж, [[Фридрих Энгельс]]&lt;nowiki/&gt;ийн намтар, Дэлхийн нөөц баялаг зэрэг олон бүтээлийг герман, орос хэлнээс орчуулжээ.

2020 оны 3-р сарын 22-нд нас барсан. 

== Шагнал ==
1991 онд [[Алтан гадас одон|&quot;Алтан гадас&quot; одон]]&lt;nowiki/&gt;гоор, 1984 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар болон Боловсролын тэргүүний ажилтан, Шинжлэх ухааны тэргүүний ажилтан,  АХ-ын ойн медалиудаар шагнагджээ. 2006-2-27 нд №43 тоот зарлигаар МУ-ын Гавьяат багш цол хүртсэн.

== Бүтээл туурвил ==
1.  Cио, К. “Менежерийн эдийн засаг.” In Эрсдэлтэй, тодорхойгүй нөхцөлд шийдвэр боловсруулах, translated by Буд Намсрай, 59–108. 4-р бүлэг. AMJA Printing, 2006.

2. Базаров, Базаров Борис. “Базаров Борис Ванданович манж-гогийн дэслэгч генерал үржин Гармаев.” Translated by Буд Намсрай. Төрийн захиргаа, 01(45), 2018, 61–82.

3. Гётё, Иохинн Волфганг. “Тэнгэрлэг.” Translated by Буд Намсрай. Газрын харилцаа, Амгалан цэцэг, 2013 2012, 68-69,122.

3. Горбовский, А. 2000 он түүнээс цааш. Edited by Буд Намсрай. Translated by Б Сайнбуян, А Цогт, and Буд Намсрай. Улсын хэвлэлийн газар, 1983.

4. Кутаков, Л.Н. 35 дахь давхраас харахад. Edited by Д. Ёндон. Translated by Буд Намсрай and А Цогт. Сүхбаатарын нэрэмжит хэвлэлийн комбинат, 1981.

5. Намсрай, Б. “Ажилгүйдлийг хэрхэн оношилж, эмчлэх вэ?” Шинэ толь, №27, 1999, 79–83.

  6. Намсрай, Б. “Гаалийн татварын онолын үндэс.” Шинэ толь, №22, 1998, 15–28.

  7. Намсрай, Б.  “Дунд давхаргыг дэмжих бодлого.” Шинэ толь, №22, 1998, 70–72.

8. Намсрай, Б. “Монголын эдийн засгийн төлөв байдлын үнэлгээ.” Илтгэлүүдийн эмхэтгэл, 2015, 77–83.

  9. Намсрай, Б.  “Нийгмийн баримжаатай зах зэлийн эдийн засгийн онол, бодлого.” Шинэ толь, №4, 1994, 51–54.

10. Намсрай, Б., trans. “Сайн хүний үйлс баларшгүй мөнх оршму.” Эх хэл бичиг, №01 (25), 2019, 8–10.

11. Намсрай, Б.  “Солидаризм.” Шинэ толь, №54, 2006, 88–96.

12. Намсрай, Б. “Хөгжил ба хүн амын өсөлт.” Шинэ толь, № 4,73, 2013 1994, 27-30,5-11.

  13. Намсрай, Б. “Хөгжлийн онол, бодлого.” Шинэ толь, №2, 1995, 34–43.

14. Намсрай, Б. “Эдийн засгийн сэтгэлгээг хэрхэн шинэчлэх  вэ?” шинэ толь, №1, 1994, 33–36.

  15. Намсрай, Б.  “Эдийн засгийн тэнхимийн түүхэн замнал ба сургамж (тэнхимийн онол арга зүйн семинарт тавьсан илтгэл).” In Удирдахуйн онол, практикийн асуудлууд, 7–12. ЭШБ №2(18), 2017.

16. Намсрай, Б, and Ж Бурмаа. “Боловсролын талаархи А.Смитийн зарим үзэл санаа.” Төрийн захиргаа, 04(28), 2013, 10–13.

17. Намсрай, Буд, trans. “Баргузин сархины дуу.” Газрын харилцаа, 2014, 44–45.

18. Намсрай, Буд. “Баргуты история и современность.” In Барга судлал ба Я. Шаарийбуу багштан, edited by Б.В Базаров, 123–26. “Оттиск” Гарнитура Тип Таймс, 2016.

  19. Намсрай, Б.  “Боловсролын талаарх А. Смитийн зарим үзэл санаа.” In Удирдахуйн онол, практикийн асуудлууд, 183–86, 10–13. ЭШБ №13 04(28), 2014.

20. Намсрай, Б.  ed. Макро эдийн засаг: сорилын эмхэтгэл. УА-ийн хэвлэх үйлдвэр, 2002.

21. Намсрай, Б.  “Макс Веберийн ‘Протестант ёс зүй ба капитализмын амин сүнс.’” Төрийн захиргаа, 2011, 14–16.

  22. Намсрай, Б.  “[[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] татвар.” In Татварын бодлогын нэгэн чухал зарчим, 64–69. Олон улсын эдийн засаг бизнесийн дээд сургууль, 2018.

  23. Намсрай, Б. “Нийгэм судлал.” In Эдийн засгийн байгуулал ба эдийн засгийн бодлого, 90–139. 3-р бүлэг. “ТU printing”ХХК, 1998.

  24. Намсрай, Б.  “Орчин үеийн эдийн засгийн онол бодлого.” In “эдийн засгийн онолын үндэс” эдийн засгийн бодлого, түүний зорилго, 87–105. УА, 2005.

  25. Намсрай, Б.  Социализмын эдийн засгийн онолын түүх. Edited by Д Ганболд. УА, 2001.

  26. Намсрай, Б.  ed. Төрийн эдийн засгийн бодлого зохицуулалт. УА-ийн хэвлэх тасаг, 2003.

  27. Намсрай, Б.  Хөгжлийн Эдийн Засаг. Өвөр монголын соёлын хэвлэлийн хороо, 2013.

  28. Намсрай, Б.  Хөгжлийн эдийн засаг: онол, бодлого. Edited by Н Буянжаргал. И-Гранд ХХК, 2009.

  29. Намсрай, Б.  Хөдөлмөрийн хирээр хуваарилах хууль. Edited by Ц Дамдинсүрэн. Улсын хэвлэлийн хэрэг эрхлэх хороо, 1966.

  30. Намсрай, Б.  “Эдийн засгийн боловсролын асуудалд.” In Удирдахуйн онол, практикийн асуудлууд, 19–22. ЭШБ №10, 2011.

  31. Намсрай, Б.  Эдийн засгийн онолын түүх. Edited by Д Ганболд. Согоо нуур ХХК, 1999.

  32. Намсрай, Б.  Эдийн засгийн онолын үндэс. Edited by Ч Лхагважав. Өнгөт хэвлэл, 1996.

  33. Намсрай, Б. Эдийн засгийн онолын үндэс. Edited by Д Ганболд, 2007.

  34. Намсрай, Б.  Эдийн засгийн эрчимжүүлэлтийн мөн чанар хүчин зүйлс. Edited by Ж Ядамсүрэн. Улсын хэвлэлийн комбинатад хэвлэв., 1988.

  35. Намсрай, Б.  Эдийн засгийн эрчимжүүлэлтийн мөн чанар хүчин зүйлс. Edited by Ж Ядамсүрэн. Улсын хэвлэлийн комбинатад хэвлэв., 1988.

  36. Намсрай, Б.  Экономикс: тестийн эмхэтгэл. Edited by З Ундраа. Тод үсэг, 2013.

37.  Намсрай, Буд, and Н Буянжаргал. “Неопотизм ба төрийн алба хаших эрх.” Эрх зүй, №02(38), 2017, 77–90.

38. Петерсен, Х. Г. Төрийн эдийн засаг. Edited by Л. Энхтайван. Translated by Б. Намсрай, Г. Энхбаяр, М. Амартүвшин, and Л. Ариунаа. УБ: И-Гранд ХХК, 2008.

39. Петерсен, Ханс Георг. “Төрийн эдийн засаг.” In Эдийн засгийн бодлогын судлах зүйл, Эдийн засгийн бодлогын үндэс, Төрийн оролцоог зөвтгөх нь, edited by Л Энхтайван, translated by Буд Намсрай, Г Энхбаяр, М Амартүвшин, and Л Ариунаа, 12–142. 1,2,3 дугаар бүлэг. УА, 2008.

40.  Серге Волфф. Өрнөд европт хийсэн монголчуудын боловсролын аян (1926-1929). Edited by Хэрлэн О. Translated by Баясгалан Б. and Намсрай Б. УБ: Мир ном паблишинг ХХК, 2020.

41. Смит, Адам. “Эдийн засгийн сэтгэгчид.” Translated by Б. Намсрай and Ч. Лхагважав. Шинэ толь, №2, 1995, 72.

42. Хьюм, Д. “Худалдааны тэнцлийн тухай.” Translated by Буд Намсрай. Төрийн захиргаа, №04(42), 2016, 5–15.

  43. Чан, Ю. Зэрлэг хун. Edited by Б Нэргүй and Д Хүрэлхүү. Translated by Буд Намсрай and Н Буянжаргал. 1,2 боть. Нэпко паблишинг, 2014.

44. Намсрай, Б.  “Шинэ толь,” 1994, 4–12.

45. Намсрай, Б.   “Эдийн засгийн онолын түүх.” шинэ толь, №2, 1999, 5–28.

{{DEFAULTSORT:Намсрай, Будын}}
[[Ангилал:1940 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2020 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Монголууд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монголын орчуулагч]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш]]</text>
      <sha1>k9tqd0zb6llp48yl44bgiqxed9dcr8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадамдоржийн Батбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135349</id>
    <revision>
      <id>872228</id>
      <parentid>839502</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5667" sha1="oh8fivmvtk84hm2zuibcpsemsosadcu" xml:space="preserve">{{unreferenced}}

'''Бадамдоржийн Батбаяр''' (1960 онд төрсөн) [[Монгол Улсын Гавьяат эдийн засагч]], Бизнесийн удирдлагын ухааны доктор. 

== Намтар ==
Зам, тээврийн сайдын дэргэдэх Дотоод аудитын хорооны гишүүн

* ЖАЙКА-гийн санхүүжилтээр Монгол Улсын Сангийн Яаманд хэрэгжиж буй Дотоод аудитын чадавхыг бэхжүүлэх төслийн зөвлөх
* Монгол Улсын Сангийн Яаманд дотоод аудитын чиглэлээр зөвлөгөө өгөх үндэсний техникийн зөвлөх (Дэлхийн банкны Уул уурхайн салбарын чадавхыг бэхжүүлэх техник туслалцааны төсөл)
* Бүгд Найрамдах Киргиз улсын Тооцооны танхимд Арга зүй боловсруулах Олон улсын зөвлөх (БН Киргиз Улсын Үндэсний төсвийн ил тод байдлыг дэмжих төсөл &quot;115АЮ, НҮБХХ-ийн хамтарсан төсөл')
* Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын орлогч
* Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын Боловсон хүчний хэлтэст Засгийн газрын ахлах референт
* Төрийн Хянан шалгах хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
* Соёлын яамны харьяа Улсын номын худалдааны газарт зөвлөлтийн ном хариуцсан мэргэжилтэн, Соёлын яаманд төлөвлөгөө, эдийн засгийн мэргэжилтэн
* Соёлын Яам, ШУА-ийн харьяа Соёл, урлагийн хүрээлэнгийн Соёлын онолын секторын эрхлэгч
* Засгийн Газрын Хэрэг эрхлэх газарт соёл, урлагийн хөгжлийн бодлого хариуцсан Засгийн газрын референт
* Соёлын Яамны Соёл, эдийн засгийн бодлогын газрын Ерөнхий захирал
* Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын Боловсон хүчний хэлтэст Засгийн газрын ахлах референт
* 1998 оны 8-р сараас 2003 оны 1-р сар хүртэл Төрийн хянан шалгах хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилогдож ажилласан.

2003 онд Үндэсний аудитын газар болж өөрчлөгдөхөд нь Монгол Улсын Ерөнхий аудиторын орлогчоор томилогдож 2017 он хүтэл ажиллажээ. 

Тэрээр Төрийн хянан шалгах хороо 1996 онд Аудитын дээд байгууллагуудын олон улсын байгууллага (ИНТОСАИ), Аудитын дээд байгууллагуудын Азийн байгууллага (АСОСАИ)-д гишүүнээр элссэнээр төрийн аудитын байгууллагуудын олон улсын хамтын нийгэмлэгийн бүрэн эрхт гишүүн болоход гар бие оролцсон. Уг олон талт хамтын ажиллагааны хүрээнд бусад орны мэргэжил нэгт байгууллагатай хамтран ажиллах, аудитын орчин үеийн арга зүйгээс суралцах өргөн боломж нээж өгсөн байна. ИНТОСАИ-н Хөгжлийн санаачилга (IDI), Байгаль орчны аудитын ажлын хэсэг (WGEA), АСОСАИ зэрэг байгууллагаас зохион байгуулсан олон улсын сургалтуудад манай албан хаагчид өргөнөөр хамрагдахад өндөр үүрэг гүйцэтгэсэн байна. 

2017 оны 6-р сараас [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллага]] (ЕАБХАБ)-ын Аудитын хорооны гишүүнээр Монгол Улсын иргэн Бадамдоржийн Батбаяр 3 жилийн хугацаатай томилогдон ажилласан байна.

2019 оноос Монголын мянганы сорилтын сангийн Дотоод аудитын захирал. 

== Бүтээл ==
Б.Батбаяр &quot;Дотоод аудит&quot; ном 2021 онд гаргасан. Уг ном нь Дотоод аудитын бүтэц, зохион байгуулалт, үйл явц, арга зүйн үндсэн асуудлууд, холбогдох ойлголт, ухагдахуунуудыг олон улсын нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн стандарт, зарчим, шилдэг туршлагатай холбон тайлбарласан энэ ном улсын болон хувийн хэвшлийн дотоод аудиторуудад зориулагдсан ном.

{{DEFAULTSORT:Батбаяр, Бадамдоржийн}}
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч]]
[[Ангилал:1960 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>oh8fivmvtk84hm2zuibcpsemsosadcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Японы Төв банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137809</id>
    <revision>
      <id>872245</id>
      <parentid>801074</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T15:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7980" sha1="kv74q63g10s2vqf3z2xffhamp2a41qx" xml:space="preserve">[[Файл:Bank of Japan 20190223.jpg|thumb|Японы Төв банк]]

'''Япон банк''' ([[Япон хэл|япон]]. 日本銀行 , ''Nippon Ginkō'') — [[Япон]] улсын [[төв банк]] бөгөөд нийслэл [[Токио]] хотод байрладаг. Төв банк нь Японы Засгийн газраас хараат бус байгууллага боловч мөнгөний бодлого нь улсын удирдлагын эрх мэдлийн хүрээнд байдаг. [[Макро эдийн засаг|Макро эдийн засгийн]] үүднээс авч үзвэл урт хугацаанд үнийг тогтвортой байлгах нь тус банкны гол үүрэг гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч улс төрийн салбар богино хугацааны арга хэмжээ авах хандлагатай байдаг байна. Төв банкны бие даасан байдал, урт хугацаанд нийгмийн сайн сайхан байдлыг хангах, улс төрийн төвийг сахих үүднээс хангагддаг юм.  

== Түүх ==
1873 онд Японд Үндэсний банкны тухай хуулийн (Америкийн 1863 оны хуулийн хуулбар байсан) үндсэн дээр үндэсний банкууд байгуулагдаж эхэлсэн. 1876 ​​он хүртэл банкуудын гаргасан мөнгөн дэвсгэртийг металлаар баталгаажуулаагүйн улмаас банкуудын үйлдвэрлэл, худалдааг санхүүжүүлэх боломж хязгаарлагдмал байжээ. 1876 ​​онд банкууд засгийн газрын зээлийн бондыг барьцаалан мөнгөн тэмдэгт гаргах эрхийг авсан учраас тус улсын банкуудын тоо огцом нэмэгдэж, 1870-аад оны сүүлчээр Японд 151 банк ажиллаж байжээ.

Банкуудын огцом өсөлт, хяналтгүй мөнгө хэвлэх явдал нь [[инфляци]] өсөхөд хүргэсэн байна. Эдийн засгийг сүйрүүлэхгүйн тулд 1882 онд Японы Төв банкийг байгуулжээ. Тус банк нь анх 30 жилийн хугацаатай байгуулагдсан бөгөөд үйл ажиллагааны гол зорилго нь инфляцийг бууруулах явдал байсан юм.

1885 оноос хойш банк цэвэр мөнгөөр ​​сольж болох мөнгөн дэвсгэрт гаргаж эхэлсэн бөгөөд 1889 оны хуулиар мөнгөн тэмдэгт хэвлэн гаргах журмыг тогтоож өгчээ. Үүнээс хойш Японы Төв банкнаас гүйлгээнд гаргах мөнгөн дэвсгэртийг 100 хувь цэвэр мөнгөөр б​аталгаажуулах шаардлагатай болсон. Банк тогтоосон хязгаараас хэтэрсэн нэмэлт мөнгөн тэмдэгтийг зөвхөн Сангийн сайдын зөвшөөрлөөр гаргадаг байв. 

1897 онд Япон улс алтаар баталгаажуулах монометаллизмын системд шилжсэн бөгөөд үүнд [[Шимоносэкийн гэрээ|Шимоносэкийн гэрээний]] дагуу Япон улс Хятадаас авсан дайны нөхөн төлбөр ихээхэн хэрэг болсон байна. Мөнгөн дэвсгэртийг зөвхөн Японы Төв банк гаргах боломжтой бөгөөд эзэмшигчдийн хүсэлтээр мөнгийн алтаар сольж болдог байв. Улмаар Японы Төв банкнаас гаргасан [[иен]] улс даяар хууль ёсны төлбөрийн хэрэгсэл болсон. Японы Төв банк гаргасан мөнгөн дэвсгэртээс сар бүр жилийн 1.25 хувийн татвар төлдөг байв. 1931 оны 12-р сараас хойш Японы банкны мөнгөн дэвсгэртийг алтаар солихыг зогсоосон.

Улмаар банкны үйл ажиллагааны хугацааг дахин 30 жилээр сунгаж, 1942 онд хууль батлагдаж, Японы төв банк засгийн газрын мэдэлд шилжжээ. Японы Сангийн сайд тус банкны дүрэмд бие даан өөрчлөлт оруулах эрхийг авсан бөгөөд 1949 онд Улс төрийн зөвлөл байгуулагдаж, мөнгөний зохицуулалтын чиглэлээр төрийн ашиг сонирхлыг тодорхойлж эхэлсэн юм. 1979 онд Банкны тухай хуулийг шинэчилж, Төв банканд мөнхийн статус олгосон. 1998 оны 4-р сарын 1-нд Японы банкны тухай шинэ хууль хүчин төгөлдөр болсон бөгөөд үүний дагуу Японы Төв банк Сангийн яамнаас хараат бус болсон байна.

== Японы Төв банкны чиг үүрэг ==

* Мөнгөн тэмдэгт гаргах;
* Зээлийн бодлогыг хэрэгжүүлэх (заавал байлгах нөөцийн хувь хэмжээг өөрчлөх, санхүүгийн зах зээл дэх үйл ажиллагаа, бодлогын хүүгийн зохицуулалт);
* Арилжааны банкуудын хооронд харилцан төлбөр тооцоо хийх;
* Санхүүгийн байгууллагын санхүүгийн байдал, удирдлагад хяналт тавих, аудит хийх;
* Засгийн газрын үнэт цаастай гүйлгээ хийх;
* Олон улсын үйл ажиллагаа явуулах;
* Эдийн засгийн дүн шинжилгээ хийх, онолын судалгаа хийх.

== Төв банкны эрхлэгчид ==

# Ёшихара Шигэтоши (1882-1887)
# Томита Тэцүносүкэ (1888-1889)
# Кавада Коичиро (1889-1896)
# Ивасаки Яносүкэ (1896-1898)
# Ямамото Тацүо (1898-1903)
# Мацүо Шигэёши (1903-1911)
# Такахаши Корэкиё (1911-1913)
# Мишима Ятаро (1913-1919)
# Иноүэ Жүнносүкэ (1919-1923)
# Ичики Отохико(1923-1927)
# Иноүэ Жүнносүкэ (1927-1928)
# Хижиката Хисаакира (1928-1935)
# Фүкай Эйго (1935-1937)
# Икэда Сэйхин (1937-1937)
# Юки Тоётаро (1937-1944)
# Шибүсава Кэйзо (1944-1945)
# Араки Эйкичи (1945-1946)
# Ичимада Хисато (1946-1954)
# Араки Эйкичи (1954-1956)
# Ямагава Масамичи (1956-1964)
# Үсами Макото (1964-1969)
# Сасаки Тадаши (1969-1974)
# Моринага Тэйичиро (1974-1979)
# Маэкава Харүо (1979-1984)
# Сүмита Сатоши (1984-1989)
# Миэно Ясүши (1989-1994)
# Мацүшита Ясүо (1994-1998)
# Хаяами Масарү (1998-2003)
# Фүкүй Тошихико (2003-2008)
# Ширакава Масааки (2008 оны 4 сарын 9 - 2013 оны 3 сарын 19)
# Күрода Харүхико (2013 оны 3 сарын 20 - 2023 оны 4 сарын 9)
# Үэда Казүо (2023 оны 4 сарын 9 - одоо хүртэл)
[[Ангилал:Банк улс орноор]]
[[Ангилал:Банк санхүү]]
[[Ангилал:Японы банк]]
[[Ангилал:Төв банкууд]]</text>
      <sha1>kv74q63g10s2vqf3z2xffhamp2a41qx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872246</id>
      <parentid>872245</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T15:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7997" sha1="sv6rjjh42feotys6uztdr2suja7knzg" xml:space="preserve">[[Файл:Bank of Japan 20190223.jpg|thumb|Японы Төв банк]]

'''Япон банк''' ([[Япон хэл|япон]]. 日本銀行 , ''Nippon Ginkō'') — [[Япон]] улсын [[төв банк]] бөгөөд нийслэл [[Токио]] хотод байрладаг. Төв банк нь Японы Засгийн газраас хараат бус байгууллага боловч мөнгөний бодлого нь улсын удирдлагын эрх мэдлийн хүрээнд байдаг. [[Макро эдийн засаг|Макро эдийн засгийн]] үүднээс авч үзвэл урт хугацаанд үнийг тогтвортой байлгах нь тус банкны гол үүрэг гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч улс төрийн салбар богино хугацааны арга хэмжээ авах хандлагатай байдаг байна. Төв банкны бие даасан байдал, урт хугацаанд нийгмийн сайн сайхан байдлыг хангах, улс төрийн төвийг сахих үүднээс хангагддаг юм.  

== Түүх ==
1873 онд Японд Үндэсний банкны тухай хуулийн (Америкийн 1863 оны хуулийн хуулбар байсан) үндсэн дээр үндэсний банкууд байгуулагдаж эхэлсэн. 1876 ​​он хүртэл банкуудын гаргасан мөнгөн дэвсгэртийг металлаар баталгаажуулаагүйн улмаас банкуудын үйлдвэрлэл, худалдааг санхүүжүүлэх боломж хязгаарлагдмал байжээ. 1876 ​​онд банкууд засгийн газрын зээлийн бондыг барьцаалан мөнгөн тэмдэгт гаргах эрхийг авсан учраас тус улсын банкуудын тоо огцом нэмэгдэж, 1870-аад оны сүүлчээр Японд 151 банк ажиллаж байжээ.

Банкуудын огцом өсөлт, хяналтгүй мөнгө хэвлэх явдал нь [[инфляци]] өсөхөд хүргэсэн байна. Эдийн засгийг сүйрүүлэхгүйн тулд 1882 онд Японы Төв банкийг байгуулжээ. Тус банк нь анх 30 жилийн хугацаатай байгуулагдсан бөгөөд үйл ажиллагааны гол зорилго нь инфляцийг бууруулах явдал байсан юм.

1885 оноос хойш банк цэвэр мөнгөөр ​​сольж болох мөнгөн дэвсгэрт гаргаж эхэлсэн бөгөөд 1889 оны хуулиар мөнгөн тэмдэгт хэвлэн гаргах журмыг тогтоож өгчээ. Үүнээс хойш Японы Төв банкнаас гүйлгээнд гаргах мөнгөн дэвсгэртийг 100 хувь цэвэр мөнгөөр б​аталгаажуулах шаардлагатай болсон. Банк тогтоосон хязгаараас хэтэрсэн нэмэлт мөнгөн тэмдэгтийг зөвхөн Сангийн сайдын зөвшөөрлөөр гаргадаг байв. 

1897 онд Япон улс алтаар баталгаажуулах монометаллизмын системд шилжсэн бөгөөд үүнд [[Шимоносэкийн гэрээ|Шимоносэкийн гэрээний]] дагуу Япон улс Хятадаас авсан дайны нөхөн төлбөр ихээхэн хэрэг болсон байна. Мөнгөн дэвсгэртийг зөвхөн Японы Төв банк гаргах боломжтой бөгөөд эзэмшигчдийн хүсэлтээр мөнгийн алтаар сольж болдог байв. Улмаар Японы Төв банкнаас гаргасан [[иен]] улс даяар хууль ёсны төлбөрийн хэрэгсэл болсон. Японы Төв банк гаргасан мөнгөн дэвсгэртээс сар бүр жилийн 1.25 хувийн татвар төлдөг байв. 1931 оны 12-р сараас хойш Японы банкны мөнгөн дэвсгэртийг алтаар солихыг зогсоосон.

Улмаар банкны үйл ажиллагааны хугацааг дахин 30 жилээр сунгаж, 1942 онд хууль батлагдаж, Японы төв банк засгийн газрын мэдэлд шилжжээ. Японы Сангийн сайд тус банкны дүрэмд бие даан өөрчлөлт оруулах эрхийг авсан бөгөөд 1949 онд Улс төрийн зөвлөл байгуулагдаж, мөнгөний зохицуулалтын чиглэлээр төрийн ашиг сонирхлыг тодорхойлж эхэлсэн юм. 1979 онд Банкны тухай хуулийг шинэчилж, Төв банканд мөнхийн статус олгосон. 1998 оны 4-р сарын 1-нд Японы банкны тухай шинэ хууль хүчин төгөлдөр болсон бөгөөд үүний дагуу Японы Төв банк Сангийн яамнаас хараат бус болсон байна.

== Японы Төв банкны чиг үүрэг ==

* Мөнгөн тэмдэгт гаргах;
* Зээлийн бодлогыг хэрэгжүүлэх (заавал байлгах нөөцийн хувь хэмжээг өөрчлөх, санхүүгийн зах зээл дэх үйл ажиллагаа, бодлогын хүүгийн зохицуулалт);
* Арилжааны банкуудын хооронд харилцан төлбөр тооцоо хийх;
* Санхүүгийн байгууллагын санхүүгийн байдал, удирдлагад хяналт тавих, аудит хийх;
* Засгийн газрын үнэт цаастай гүйлгээ хийх;
* Олон улсын үйл ажиллагаа явуулах;
* Эдийн засгийн дүн шинжилгээ хийх, онолын судалгаа хийх.

== Төв банкны эрхлэгчид ==

# Ёшихара Шигэтоши (1882-1887)
# Томита Тэцүносүкэ (1888-1889)
# Кавада Коичиро (1889-1896)
# Ивасаки Яносүкэ (1896-1898)
# Ямамото Тацүо (1898-1903)
# Мацүо Шигэёши (1903-1911)
# Такахаши Корэкиё (1911-1913)
# Мишима Ятаро (1913-1919)
# Иноүэ Жүнносүкэ (1919-1923)
# Ичики Отохико(1923-1927)
# Иноүэ Жүнносүкэ (1927-1928)
# Хижиката Хисаакира (1928-1935)
# Фүкай Эйго (1935-1937)
# Икэда Сэйхин (1937-1937)
# Юки Тоётаро (1937-1944)
# Шибүсава Кэйзо (1944-1945)
# Араки Эйкичи (1945-1946)
# Ичимада Хисато (1946-1954)
# Араки Эйкичи (1954-1956)
# Ямагава Масамичи (1956-1964)
# Үсами Макото (1964-1969)
# Сасаки Тадаши (1969-1974)
# Моринага Тэйичиро (1974-1979)
# Маэкава Харүо (1979-1984)
# Сүмита Сатоши (1984-1989)
# Миэно Ясүши (1989-1994)
# Мацүшита Ясүо (1994-1998)
# Хаяами Масарү (1998-2003)
# Фүкүй Тошихико (2003-2008)
# Ширакава Масааки (2008 оны 4 сарын 9 - 2013 оны 3 сарын 19)
# Күрода Харүхико (2013 оны 3 сарын 20 - 2023 оны 4 сарын 9)
# Үэда Казүо (2023 оны 4 сарын 9 - одоо хүртэл)

{{commonscat}}

[[Ангилал:Банк улс орноор]]
[[Ангилал:Банк санхүү]]
[[Ангилал:Японы банк]]
[[Ангилал:Төв банкууд]]</text>
      <sha1>sv6rjjh42feotys6uztdr2suja7knzg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872247</id>
      <parentid>872246</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T15:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8014" sha1="jmo2cosj6gh5ram4q3jy0v3jvli965r" xml:space="preserve">{{unreferenced}}
[[Файл:Bank of Japan 20190223.jpg|thumb|Японы Төв банк]]

'''Япон банк''' ([[Япон хэл|япон]]. 日本銀行 , ''Nippon Ginkō'') — [[Япон]] улсын [[төв банк]] бөгөөд нийслэл [[Токио]] хотод байрладаг. Төв банк нь Японы Засгийн газраас хараат бус байгууллага боловч мөнгөний бодлого нь улсын удирдлагын эрх мэдлийн хүрээнд байдаг. [[Макро эдийн засаг|Макро эдийн засгийн]] үүднээс авч үзвэл урт хугацаанд үнийг тогтвортой байлгах нь тус банкны гол үүрэг гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч улс төрийн салбар богино хугацааны арга хэмжээ авах хандлагатай байдаг байна. Төв банкны бие даасан байдал, урт хугацаанд нийгмийн сайн сайхан байдлыг хангах, улс төрийн төвийг сахих үүднээс хангагддаг юм.  

== Түүх ==
1873 онд Японд Үндэсний банкны тухай хуулийн (Америкийн 1863 оны хуулийн хуулбар байсан) үндсэн дээр үндэсний банкууд байгуулагдаж эхэлсэн. 1876 ​​он хүртэл банкуудын гаргасан мөнгөн дэвсгэртийг металлаар баталгаажуулаагүйн улмаас банкуудын үйлдвэрлэл, худалдааг санхүүжүүлэх боломж хязгаарлагдмал байжээ. 1876 ​​онд банкууд засгийн газрын зээлийн бондыг барьцаалан мөнгөн тэмдэгт гаргах эрхийг авсан учраас тус улсын банкуудын тоо огцом нэмэгдэж, 1870-аад оны сүүлчээр Японд 151 банк ажиллаж байжээ.

Банкуудын огцом өсөлт, хяналтгүй мөнгө хэвлэх явдал нь [[инфляци]] өсөхөд хүргэсэн байна. Эдийн засгийг сүйрүүлэхгүйн тулд 1882 онд Японы Төв банкийг байгуулжээ. Тус банк нь анх 30 жилийн хугацаатай байгуулагдсан бөгөөд үйл ажиллагааны гол зорилго нь инфляцийг бууруулах явдал байсан юм.

1885 оноос хойш банк цэвэр мөнгөөр ​​сольж болох мөнгөн дэвсгэрт гаргаж эхэлсэн бөгөөд 1889 оны хуулиар мөнгөн тэмдэгт хэвлэн гаргах журмыг тогтоож өгчээ. Үүнээс хойш Японы Төв банкнаас гүйлгээнд гаргах мөнгөн дэвсгэртийг 100 хувь цэвэр мөнгөөр б​аталгаажуулах шаардлагатай болсон. Банк тогтоосон хязгаараас хэтэрсэн нэмэлт мөнгөн тэмдэгтийг зөвхөн Сангийн сайдын зөвшөөрлөөр гаргадаг байв. 

1897 онд Япон улс алтаар баталгаажуулах монометаллизмын системд шилжсэн бөгөөд үүнд [[Шимоносэкийн гэрээ|Шимоносэкийн гэрээний]] дагуу Япон улс Хятадаас авсан дайны нөхөн төлбөр ихээхэн хэрэг болсон байна. Мөнгөн дэвсгэртийг зөвхөн Японы Төв банк гаргах боломжтой бөгөөд эзэмшигчдийн хүсэлтээр мөнгийн алтаар сольж болдог байв. Улмаар Японы Төв банкнаас гаргасан [[иен]] улс даяар хууль ёсны төлбөрийн хэрэгсэл болсон. Японы Төв банк гаргасан мөнгөн дэвсгэртээс сар бүр жилийн 1.25 хувийн татвар төлдөг байв. 1931 оны 12-р сараас хойш Японы банкны мөнгөн дэвсгэртийг алтаар солихыг зогсоосон.

Улмаар банкны үйл ажиллагааны хугацааг дахин 30 жилээр сунгаж, 1942 онд хууль батлагдаж, Японы төв банк засгийн газрын мэдэлд шилжжээ. Японы Сангийн сайд тус банкны дүрэмд бие даан өөрчлөлт оруулах эрхийг авсан бөгөөд 1949 онд Улс төрийн зөвлөл байгуулагдаж, мөнгөний зохицуулалтын чиглэлээр төрийн ашиг сонирхлыг тодорхойлж эхэлсэн юм. 1979 онд Банкны тухай хуулийг шинэчилж, Төв банканд мөнхийн статус олгосон. 1998 оны 4-р сарын 1-нд Японы банкны тухай шинэ хууль хүчин төгөлдөр болсон бөгөөд үүний дагуу Японы Төв банк Сангийн яамнаас хараат бус болсон байна.

== Японы Төв банкны чиг үүрэг ==

* Мөнгөн тэмдэгт гаргах;
* Зээлийн бодлогыг хэрэгжүүлэх (заавал байлгах нөөцийн хувь хэмжээг өөрчлөх, санхүүгийн зах зээл дэх үйл ажиллагаа, бодлогын хүүгийн зохицуулалт);
* Арилжааны банкуудын хооронд харилцан төлбөр тооцоо хийх;
* Санхүүгийн байгууллагын санхүүгийн байдал, удирдлагад хяналт тавих, аудит хийх;
* Засгийн газрын үнэт цаастай гүйлгээ хийх;
* Олон улсын үйл ажиллагаа явуулах;
* Эдийн засгийн дүн шинжилгээ хийх, онолын судалгаа хийх.

== Төв банкны эрхлэгчид ==

# Ёшихара Шигэтоши (1882-1887)
# Томита Тэцүносүкэ (1888-1889)
# Кавада Коичиро (1889-1896)
# Ивасаки Яносүкэ (1896-1898)
# Ямамото Тацүо (1898-1903)
# Мацүо Шигэёши (1903-1911)
# Такахаши Корэкиё (1911-1913)
# Мишима Ятаро (1913-1919)
# Иноүэ Жүнносүкэ (1919-1923)
# Ичики Отохико(1923-1927)
# Иноүэ Жүнносүкэ (1927-1928)
# Хижиката Хисаакира (1928-1935)
# Фүкай Эйго (1935-1937)
# Икэда Сэйхин (1937-1937)
# Юки Тоётаро (1937-1944)
# Шибүсава Кэйзо (1944-1945)
# Араки Эйкичи (1945-1946)
# Ичимада Хисато (1946-1954)
# Араки Эйкичи (1954-1956)
# Ямагава Масамичи (1956-1964)
# Үсами Макото (1964-1969)
# Сасаки Тадаши (1969-1974)
# Моринага Тэйичиро (1974-1979)
# Маэкава Харүо (1979-1984)
# Сүмита Сатоши (1984-1989)
# Миэно Ясүши (1989-1994)
# Мацүшита Ясүо (1994-1998)
# Хаяами Масарү (1998-2003)
# Фүкүй Тошихико (2003-2008)
# Ширакава Масааки (2008 оны 4 сарын 9 - 2013 оны 3 сарын 19)
# Күрода Харүхико (2013 оны 3 сарын 20 - 2023 оны 4 сарын 9)
# Үэда Казүо (2023 оны 4 сарын 9 - одоо хүртэл)

{{commonscat}}

[[Ангилал:Банк улс орноор]]
[[Ангилал:Банк санхүү]]
[[Ангилал:Японы банк]]
[[Ангилал:Төв банкууд]]</text>
      <sha1>jmo2cosj6gh5ram4q3jy0v3jvli965r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ордны талбай (Санкт-Петербург)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138588</id>
    <revision>
      <id>872269</id>
      <parentid>871869</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T05:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>872269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1947" sha1="ilk1ur2yrwk51xvzbpazo4qt4ycrogz" xml:space="preserve">[[Файл:RUS-2016-Aerial-SPB-Winter Palace.jpg|thumb|291x291px|Ордны талбайн цогцолбор]]
'''Ордны талбай''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Дворцовая площадь'', 1918-1944 онд Урицкийн талбай нэртэй байсан) — Оросын [[Санкт-Петербург]] хотын төв талбайд 18-р зууны хоёр дахь хагасаас 19-р зууны эхний хагаст бий болсон уран барилгын цогцолбор юм. 
[[Файл:Ансамбль Дворцовой площади (2).jpg|thumb|349x349px|Ордны талбай]]
''Ордны талбай'' нь холбооны ач холбогдол бүхий түүх, соёлын дурсгалт барилга байгууламжаас бүрддэг: [[Өвлийн ордон]], Гвардийн корпусын штабын байр, Ялалтын нуман хаалга бүхий Жанжин штабын байр, [[Александрын багана]] зэрэг юм. Талбайн хэмээ нь ойролцоогоор 5.4 га юм. Санкт-Петербург хотын төвийн түүхэн хөгжлийн нэг хэсэг болох талбай нь Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн бөгөөд зөвхөн явган зорчих бүс юм.

Баярын арга хэмжээний үеэр талбайд 35 мянга орчим хүн цугларах боломжтой ажээ.

== Түүх ==
[[Файл:PalaceSquareNight.jpg|thumb|632x632px|Ордны талбай үдшийн бүрэнхийд]]
1754-1762 онд архитектор [[Франческо Растрелли]]гийн зургаар барьсан Өвлийн ордон (талбайг үүний улмаас ингэж нэрлэх болсон) Ордны талбайн гол барилга болсон юм.</text>
      <sha1>ilk1ur2yrwk51xvzbpazo4qt4ycrogz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Улаанбаатар марафон</title>
    <ns>14</ns>
    <id>140993</id>
    <revision>
      <id>872251</id>
      <parentid>857890</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T16:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="o577rjitpvv1uyqeh1x78lq09u11jsz" xml:space="preserve">{{commonscat}}

[[Ангилал:Улаанбаатар|Mарафон]]
[[Ангилал:Монголын марафон]]</text>
      <sha1>o577rjitpvv1uyqeh1x78lq09u11jsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кадербекийн Ёолк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144087</id>
    <revision>
      <id>872296</id>
      <parentid>841414</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T11:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1136" sha1="jom2366xn9rgds9dkzdgjmcc4og5tcd" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = {{birth date and age|mf=yes|2000|12|30}}
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{MGL}}
|тамир_спорт   = эрэгтэй [[жүдо]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн | [[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}}
{{МедальХүрэл  | [[Жүдогийн 2025 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Будапешт 2025]] | -60&amp;nbsp;кг}}
}}
'''Кадербекийн (Казирбекийн) Ёолк''' (2000 оны 12 сарын 30-нд төрсөн) нь Монгол улсын [[жүдо]] тамирчин. Дэлхийн АШТ-ий хүрэл медальт. Казах үндэстэн.

2026 оны Японы Нагояад болсон Азийн наадмын алтан медалийн эзэн.  

{{DEFAULTSORT:Ёолк, Кадербекийн}}
[[Ангилал:Монголын жүдоч]]
[[Ангилал:Дарханы хүн]]
[[Ангилал:2000 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>jom2366xn9rgds9dkzdgjmcc4og5tcd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872298</id>
      <parentid>872296</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T11:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1159" sha1="cwyjuiz1awe62lpbw8wn4tof8jwobrf" xml:space="preserve">{{Тамирчин
|зураг            = 
|тайлбар          =
|төрсөн_өдөр   = {{birth date and age|mf=yes|2000|12|30}}
|төрсөн_газар  = 
|улс_орон      = {{MGL}}
|тамир_спорт   = эрэгтэй [[жүдо]]
|medaltemplates= 
{{МедальТэмцээн | [[Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}}
{{МедальХүрэл  | [[Жүдогийн 2025 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Будапешт 2025]] | -60&amp;nbsp;кг}}
}}
'''Кадербекийн (Казирбекийн) Ёолк''' (2000 оны 12 сарын 30-нд төрсөн) нь Монгол улсын [[жүдо]] тамирчин. Дэлхийн АШТ-ий хүрэл медальт. Казах үндэстэн.

2026 оны Японы Нагояад болсон Азийн наадмын 66 кг жингийн алтан медалийн эзэн.  

{{DEFAULTSORT:Ёолк, Кадербекийн}}
[[Ангилал:Монголын жүдоч]]
[[Ангилал:Дарханы хүн]]
[[Ангилал:2000 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>cwyjuiz1awe62lpbw8wn4tof8jwobrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэнддаваагийн Амартөгс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145340</id>
    <revision>
      <id>872225</id>
      <parentid>849409</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1109" sha1="44ekjxnkdjadhwz0595ojuhgwz413c4" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Цэнддаваагийн Амартөгс''' (1976 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн)- Төрийн удирдлагын ухааны доктор, эдийн засагч мэргэжилтэй. Төрийн албаны Зөвлөлийн орон тооны гишүүн.

Цэнддаваагийн Амартөгс Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яаманд хэлтсийн дарга, газрын орлогч дарга, газрын даргаар ажиллаж байсан бөгөөд одоо Төрийн албаны зөвлөлд хэлтсийн дарга, Ажлын албаны даргын алба хашиж байна. 

Тэрээр 1934 онд бичсэн А.Анандын &quot;[[Монголын товч түүх]]&quot; номны кирилл үсгэнд хөрвүүлэх ажлыг 2025 онд эрхлэн хэвлүүлсэн байна.

{{DEFAULTSORT:Амартөгс, Цэнддаваагийн}}
[[Ангилал:1976 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]</text>
      <sha1>44ekjxnkdjadhwz0595ojuhgwz413c4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872226</id>
      <parentid>872225</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T12:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1142" sha1="oo6j6gn8dchhlynndzt90ol5b6my7xt" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Цэнддаваагийн Амартөгс''' (1976 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн)- Төрийн удирдлагын ухааны доктор, эдийн засагч мэргэжилтэй. Төрийн албаны Зөвлөлийн орон тооны гишүүн.

Цэнддаваагийн Амартөгс Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яаманд хэлтсийн дарга, газрын орлогч дарга, газрын даргаар ажиллаж байсан бөгөөд одоо Төрийн албаны зөвлөлд хэлтсийн дарга, Ажлын албаны даргын алба хашиж байна. 

Тэрээр 1934 онд бичсэн А.Анандын &quot;[[Монголын товч түүх]]&quot; номны кирилл үсгэнд хөрвүүлэх ажлыг 2025 онд эрхлэн хэвлүүлсэн байна.

{{DEFAULTSORT:Амартөгс, Цэнддаваагийн}}
[[Ангилал:1976 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]


{{bio-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>oo6j6gn8dchhlynndzt90ol5b6my7xt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаанбаатар Марафон 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146488</id>
    <revision>
      <id>872253</id>
      <parentid>858309</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T16:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14879" sha1="s1b9bthe3iezthdrdtgzc9ohwt5zeew" xml:space="preserve">[[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 11.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа орж медалиа авав]]
[[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 12.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны гүйгчид бариандаа оров]]
[[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 13.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]]
[[Зураг:Ulaanbaatar marathon 2026 14.webm|thumb|Улаанбаатар Марафоны эргэн тойронд]]
[[Монгол]]ын Хөнгөн Атлетикийн холбоо, Нийслэлийн ЗДТГ-аас жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг Олон улсын гүйлтийн &quot;[[Улаанбаатар]] марафон&quot; 2026 оны 5 дугаар сарын 23-ны Бямба гарагт [[Сүхбаатарын талбай]]д зохион байгуулагдсан. Энэ жилийн марафонд [[Монгол]] улсын өнцөг булан бүрээс болон дэлхийн 41 улсаас шилдэг тамирчид, сонирхогчид зэрэг нийт 46 306 гүйгч оролцож шинэ дээд амжилтыг тогтоолоо.  

Марафоны өдөр уламжлал ёсоор Улаанбаатар хотын төв замуудыг хааж, '''Автомашингүй өдөр''' болгон тэмдэглэсэн бөгөөд Сүхбаатарын талбай орчимд спорт, эрүүл мэндийн олон талт өдөрлөгүүд өрнөлөө.

=== Ангилал ба зай ===

Тэмцээн нь мэргэжлийн тамирчид болон сонирхогчдод зориулсан дараах үндсэн зайн ангилалуудаар явагдсан:

* Мэргэжлийн болон хагас мэргэжлийн ангилал:** 42 км (Бүтэн марафон), 21 км (Хагас марафон).
* Сонирхогчдын ангилал:** 10 км, 5 км (Энэхүү зайд гэр бүлийн гүйлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн гүйлт багтсан).
* Эрүүл мэндийн гүйлт:** 1.5 км (Алхалт болон гүйлт).

=== Түрүүлэгчид ===

2026 оны марафоны гол зайн буюу бүтэн марафоны ангилалд Монгол улсын болон Кени, Этиоп, Япон зэрэг орнуудын олон улсын хэмжээний мастерууд хүчтэй өрсөлдлөө.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;border: 0;&quot; style=&quot;text-align: center; width: 64%;&quot; 
|-
! style=&quot;background:#efefef; width: 30%;&quot; | 
! style=&quot;background:#efefef; width: 30%;&quot; | 
|-
| [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 1.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026  10км, 21км, 42kм-ийн эрэгтэй ялагчид]]
| [[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 2.jpg|thumb|center|Улаанбаатар Марафон 2026  10км, 21км, 42kм-ийн эмэгтэй ялагчид]]
|}

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 4.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 3.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 5.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 6.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 9.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 10.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 15.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 16.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 16a.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 18.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 19.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 20.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

===42 км (Бүтэн марафон)===
[[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 6a.jpg|thumb|42км-ийн зам]]
==Эрэгтэй==

* 1-р байр (Алтан медаль): Кени улсын тамирчин Серой Андерсон Сайтоти
* 2-р байр (Мөнгөн медаль): Япон улсын тамирчин Томита Наоки
* 3-р байр (Хүрэл медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Гантулга

==Эмэгтэй==

* 1-р байр (Алтан медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа
* 2-р байр (Мөнгөн медаль): Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Г.Хишигсайхан
* 3-р байр (Хүрэл медаль):  Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Номин-Эрдэнэ

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 21.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 22.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 23.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 24.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 25.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 26.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

===21 км (Хагас марафон)===
[[File:Ulaanbaatar Marathon 2026 8.jpg|thumb|21км-ийн зам]]
==Эрэгтэй төрөл  18-34 насны ангиллын эрэгтэйчүүд==

* 1-р байр: Япон улсын тамирчин Ишикава Рюүга
* 2-р байр: Япон улсын тамирчин Хигучи Дайсүкэ
* 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ О.Нацагдорж

==Эмэгтэй 18-34 насны ангиллын эмэгтэйчүүд==

* 1-р байр: БНХАУ-ын тамирчин Чин Инг Инг
* 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Сарангуа
* 3-р байр:  Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхтуяа 

{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 26a.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 28.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 29.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 30.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 31.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 32.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

===10 км (Элит ба Сонирхогчид)===

==Эрэгтэй==

* 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Д.Мягмарсүрэн 
* 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ М.Лхагвадорж
* 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Ачбадрах

==Эмэгтэй==

* 1-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Б.Мөнхзаяа
* 2-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Н.Нандинцэцэг
* 3-р байр: Монгол Улсын тамирчин ОУХМ Э.Хонгорзул

=== Бүртгэлийн хураамж ===
Бүртгэлийн хураамж төрөл тус бүрээр:
*1.5 км (Гэр бүл, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд): 5000₮ (гишүүн бүр)
*5 км (Эрүүл мэндийн гүйлт): 10,000₮
*10 км (Спорт гүйлт): 50,000₮
*21 км (Хагас марафон): 70,000₮
*42.195 км (Бүтэн марафон): 90,000₮
10-42км ийн бүртгэлийн хураамжинд 1.Дугаар 2.Цамц 3.Чип 4.Даавуун үүргэвч 5.Ивээн тэтгэгчийн бэлгэ багтаж 21 ба 42км ийнхэд нэмж дурсгалын медаль багтжээ. Бусад зайд дугаар олгосон.

==Тэмцээний онцлох мэдээ болон Шагналын сан==

* Шагналын өсөлт: Энэ жилийн марафоны шагналын сан өмнөх жилүүдээс нэмэгдсэн бөгөөд 42 км-ийн бүтэн марафоны тэргүүн байрын эздийг '''20-40 сая төгрөгөөр урамшуулсан''' нь гадны болон дотоодын тамирчдын идэвхийг ихээхэн татлаа.
* Байгаль орчинд ээлтэй марафон: Зохион байгуулагчдын зүгээс энэ жил &quot;Хоггүй марафон&quot; уриалга гаргаж, гүйлтийн зам дагуух усны сав, хогийг ангилан цуглуулах эко цэгүүдийг олноор байршуулсан нь иргэдийн талархлыг хүлээв.
* Олон улсын шууд дамжуулалт: Тэмцээнийг дотоодын телевизүүдээс гадна цахим талбаруудаар олон улсад шууд дамжуулан үзүүлсэн байна.


{|class=&quot;greentable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 33.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 34.jpg  |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 35.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 36.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 36a.jpg |center|x108px]]
|[[Зураг:Ulaanbaatar Marathon 2026 38.jpg |center|x108px]]
|-
|
|
|
|
|
|}

==Ерөнхий зохион байгуулагч==
*World Athletics
*Asian Athletics Association
*Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар
*Нийслэлийн Биеийн тамир, спортын газар

==Хамтран зохион байгуулагч==
*Hipay
*Mongolian Athletics Federation  

==Ерөнхий ивээн тэтгэгч==
*Emart
*APU Company
*Khan Bank

==Ивээн тэтгэгч==
*MIAT Mongolian Airlines
*NEOCITY
*Cloud Nine
*Icemark
*BlueMon Sports

*Эрүүл мэндийн хамтрагч: Denk Pharma Mongolia
*Даатгалын хамтрагч: Тэнгэр Даатгал


=== ТВ нэвтрүүлэл ===

Улаанбаатар марафон 2026-г Монгол ТВ шууд дамжууллаа [https://www.youtube.com/watch?v=HFArWIY8fso| эндээс] үзээрэй.

=== Тэмцээний статистик ===

'''Улаанбаатар марафон''' олон улсын гүйлтийн тэмцээний 2014 оноос хойших нийт оролцогчдын тоог нэгтгэн харуулав.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;
|-
! style=&quot;background:cyan; width: 10%;&quot; | Он
! style=&quot;background:lightgreen; width: 25%;&quot; | Нийт оролцогчдын тоо (Бүртгүүлсэн/Гүйсэн)
! style=&quot;background:magenta; width: 20%;&quot; | Оролцсон улс орны тоо
! style=&quot;background:pink; width: 45%;&quot; | Онцлох үйл явдал ба нэмэлт мэдээлэл
|-
| '''2026'''
| 46,306 
| 41 
| Тэмцээний түүхэн дэх хамгийн олон оролцогч бүртгүүлсэн дээд амжилт. Гадаадын 443 тамирчин оролцсон. 21 болон 42 км-ийн замууд Дэлхийн хөнгөн атлетикийн холбооны &quot;В&quot; ангиллын сертификатаар баталгаажсан.
|-
| '''2025'''
| 36,000 
| 38
| Нийтийн биеийн тамирыг дэмжих, гүйлтийн соёлыг түгээх хүрээнд дотоод гадаадын сонирхогчид өргөнөөр оролцсон.
|-
| '''2024'''
| 28,699 
| 33
| Албан ёсны бүртгэл өмнөх онуудаас өссөн. Үндсэн марафон (42 км)-д 180 гаруй, хагас марафон (21 км)-д 917 гаруй тамирчин мэргэжлийн түвшинд хурд сорьсон.
|-
| '''2023'''
| 26,000 
| 30 
| Ковидын дараах сэргэлтийн үе бөгөөд хагас болон бүтэн марафонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тусгай гүйлтийн ангиллыг шинээр нэмж өргөжүүлсэн.
|-
| '''2022'''
| 23,690 
| 29 
| Цар тахлын улмаас хоёр жил завсарласны дараа дахин зохион байгуулагдаж, олон улсын гүйгчид өргөнөөр эргэн ирсэн.
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f9f9f9; text-align:center;&quot; | '''''2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын улмаас цуцлагдсан'''''
|-
| '''2019'''
| 32,000 
| 29 
| Нийслэл хот үүсэн байгуулагдсаны 380 жилийн ойн хүрээнд болсон. Гадаадын 313 тамирчин оролцсоноос Кени улсын элит тамирчид урилгаар оролцож түрүүлсэн.
|-
| '''2018'''
| 30,000 
| 30 
| Олон улсын марафоны нэр хүнд өсөж, Австрали, АНУ, Герман, Кени зэрэг орны тамирчид оролцсон. Автомашингүй өдрөөр уламжлал болгон зохион байгуулагдав.
|-
| '''2017'''
| 30,000 
| 20 
| Тэмцээний цар хүрээ тогтворжиж, нийслэлийн иргэдийн хамгийн дуртай спорт өдөрлөгүүдийн нэг болов.
|-
| '''2016'''
| 25,000 
| 15 
| Гурав дахь удаагийн гүйлт бөгөөд зохион байгуулалтын хувьд цахим бүртгэл болон чипний системийг сайжруулж эхэлсэн.
|-
| '''2015'''
| 18,085 
| 13
| Хоёр дахь удаагийн марафон. Оролцогчдын тоо өмнөх оныхоос бараг хоёр мянгаар нэмэгдсэн.
|-
| '''2014'''
| 16,839 
| 12 
| Улаанбаатар хотын Засаг даргын тамгын газраас санаачлан зохион байгуулсан анхны албан ёсны олон улсын марафон.
|}

* Тэмдэглэл: 2020 ба 2021 онуудад дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 цар тахлын улмаас тэмцээн албан ёсоор завсарласан болно.

==Мөн үзэх==
* [[250км-ийн Ультра марафон]]
* [[Дархан Марафон 2026]]
* [[Улаанбаатар марафон 2025]]
* [[Эрдэнэт Марафон 2026]]
* [[Марафон]]

[[Ангилал:Улаанбаатар марафон]]
[[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын спорт]]
[[Ангилал:2026 оны спорт]]
[[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]]</text>
      <sha1>s1b9bthe3iezthdrdtgzc9ohwt5zeew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дархан Марафон 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146497</id>
    <revision>
      <id>872254</id>
      <parentid>869178</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T16:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19079" sha1="ric3i0gryenum5mr8ru78qtf6jaqtbr" xml:space="preserve">{{unreferenced}}
[[Зураг:Darhan Marathon 2026 1.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]]
[[Зураг:Darhan Marathon 2026 2.jpg|thumb|Дархан Марафон 2026]]
[[Зураг:Darhan Marathon 2026 3a.jpg|thumb|Дархан Марафоны эмэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]]
[[Зураг:Darhan Marathon 2026 4.jpg|thumb|Дархан Марафоны эрэгтэй 42км-ийн түрүүлэгсэд]]
[[Зураг:Darhan Marathon 2026 5.jpg|thumb|Дархан Марафоны эмэгтэй 21км-ийн түрүүлэгсэд]]
[[Зураг:Darhan Marathon 2026 6.jpg|thumb|Дархан Марафоны эрэгтэй 21км-ийн түрүүлэгсэд]]

[[Дархан]] хотын Захиргаанаас зохион байгуулдаг '''Дархан Марафоныг''' энэ жил 2026 оны 5-р сарын 30-нд 5км, 10км, 21км, 42км ангилаллаар амжилттай зохион байгууллаа. Тэмцээнд [[Дархан]] хотын иргэдээс гадна [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]] хот, [[Булган]] аймаг гээд олон газраас нийт 6500 гаруй мэргэжлийн ба сонирхогч гүйгчид хамгийн олон тоотойгоор оролцсоноороо онцлог боллоо. 

==Тэмцээний дүн==
02:22:30 секундын амжилттайгаар ОУХМ, [[Монгол]] Улсын ЭЛИТ тамирчин Гансүхийн Бат-Эрдэнэ &quot;Дархан марафон-2026&quot; 42 км бүтэн марафоны эрэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Дархан нутгийн унаган тамирчин, ОУХМ, Монгол Улсын ЭЛИТ тамирчин Б.Номин-Эрдэнэ &quot;ДАРХАН МАРАФОН 2026&quot; 42 км-ийн эмэгтэйчүүдийн ангилалд түрүүллээ. Алдар [[спорт]] хорооны тамирчин, Спортын мастер Д.Мягмарсүрэн 10км төрөлд түрүүллээ.

=== 🏃‍♂️ 🏃‍♀️ 📣 🔥⚡ МАРАФОНД УРАЛДАХ ЗӨВЛӨМЖ ⚡🔥 🏅 🥇 🏆 ===

#Хооллолт, ус, ундаа:

*Нүүрс ус ихтэй хоол хүнс хэрэглэж, биеийн [[энерги]], тэсвэрээ нэмэгдүүлээрэй.
*Уралдааны өмнө, явцын дунд болон дараа тогтмол бага багаар ус уух нь чухал. 
*Хөлсөөр алдагдсан шингэнийг нөхөх нь биеийн тэнцвэрийг хадгална.
*Өмнө нь туршиж үзсэн энергийн ундаа хэрэглээрэй. Уралдааны үеэр шинэ зүйл туршихаас зайлсхийх нь зүйтэй.

#Уралдааны тактик:

*Өөрийн хэмнэлээр гүйх: Эхлэлд хэт хурдлах нь ядаргаа үүсгэж, барианд хүрэх чадварыг бууруулдаг.
*Хурдаа зөв хуваарилах: Эхний хагаст жигд, хяналттай гүйж, сүүлийн хэсэгт аажмаар хурдаа нэмэх нь илүү үр дүнтэй.
*Сэтгэлзүйн бэлтгэл: Олон нийтийн дэмжлэг, хамт гүйгчдийн уур амьсгал нь гүйцэтгэлд эергээр нөлөөлдөг тул үүнийг давуу тал болгон ашиглаарай.

=== Тэмцээний өмнөх бэлтгэлийн төлөвлөгөө (Зай тус бүрээр) ===
Шинээр марафон гүйхээр бэлтгэж буй гүйгчиддээ зориулан 10 км, 21 км (хагас марафон), болон 42 км (бүтэн марафон) зайд хэрхэн бэлдэх тухай мэргэжлийн зөвлөгөөг хүргэж байна. Марафонд амжилттай оролцоход зөвхөн гүйхээс гадна хооллолт, эрүүл мэнд болон уралдааны өдрийн тактик хамгийн чухал байдаг.

Хүн бүрийн биеийн онцлог өөр тул гүйх зайнаасаа хамаарч дараах хугацаанд системтэй бэлдэх хэрэгтэй.

==🏃‍♂️ 10 км-ийн зайн гүйлт 🏃‍♀️==

* Бэлтгэх хугацаа: 2–3 сар.
* Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 3-4 удаа.
* Тактик: Эхний сард ерөнхий тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлж, 3-5 км-т тасралтгүй гүйж сурна. Сүүлийн сард зайгаа аажмаар өсгөсөөр тэмцээнээс 2 долоо хоногийн өмнө 8-9 км-т хялбархан гүйдэг болсон байх шаардлагатай.

==🏃‍♀️ 21 км-ийн зайн гүйлт (Хагас марафон) 🏃‍♂️==

* Бэлтгэх хугацаа: 3–4 сар.
* Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4 удаа.
* Тактик: Долоо хоногийн нэг өдрийг заавал &quot;Урт гүйлт&quot; (Long Run)-д зориулна. Урт гүйлтийн зайгаа долоо хоног бүр 1.5-2 км-ээр аажмаар нэмнэ. Тэмцээн болохоос 3 долоо хоногийн өмнө 17-18 км-ийн урт гүйлт хийж үзсэн байх ёстой.

==🏃‍♂️ 42 км-ийн зайн гүйлт (Бүтэн марафон) 🏃‍♀️==

* Бэлтгэх хугацаа: 4–6 сар (Өмнө нь 10 болон 21 км-т гүйж байсан туршлагатай байхыг зөвлөдөг).
* Гүйлтийн давтамж: Долоо хоногт 4-5 удаа.
* Тактик: Бэлтгэлийн ачааллыг 3 долоо хоног өсгөөд, 1 долоо хоног буулгах замаар (Periodization) бэлдэнэ. Тэмцээнээс 4 долоо хоногийн өмнө хамгийн урт гүйлт буюу 32-35 км-ийг гүйж, бие физиологио шалгана. Үүнээс урт гүйх нь булчинг хэт туйлдуулдаг тул хэрэггүй. Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 долоо хоногт ачааллыг багасгах (Tapering) шатанд шилжинэ.


=== 2. Хооллолтын дэглэм (Food Regime)🍞  🍯 🍝  🍜 🍌 🍳  🍗  🐟 ===

Гүйгч хүний хувьд хоол хүнс бол &quot;шатахуун&quot; юм.

==📅 Бэлтгэлийн саруудад==

* **Нүүрс ус (Carbohydrates):** Нийт хоолны 55-65%-ийг эзлэх ёстой. Бор будаа, овъёос, амтат төмс, бүхэл үрийн талх зэрэг удаан задардаг цогц нүүрс усыг хэрэглэнэ.
* **Уураг (Protein):** Булчингийн нөхөн төлжилтөнд зориулж 🍳  🍗  🐟 тахианы цээж мах, загас, өндөг, шош зэргийг тогтмол хоол хүнсэндээ хэрэглэх.
* **Ус, чийгшил:** Өдөрт багадаа 2.5-3 литр ус ууна. Урт гүйлтийн дараа эрдэс бодисоо нөхөхийн тулд изотоник (электролиттэй) ундаа ууж хэвших.

===🏎️ Тэмцээний өмнөх сүүлийн 3 өдөр (Carbo-loading)===

* Энэ өдрүүдэд уургийн хэмжээг багасгаж, нүүрс усыг түлхүү хэрэглэнэ (бүхэл үрийн болон бусад чанартай гоомон, паста, агшаасан будаа). Энэ нь булчинд гликогенийн нөөцийг дээд цэгт нь хүргэдэг.
* **Анхаарах зүйл:** Шинэ, урьд нь идэж үзээгүй чамин хоол бүү идээрэй. Ходоод хямрахаас сэргийлж, хэт их тостой болон халуун ногоотой хоолноос татгалз.


=== 3. Эрүүл мэндийн болон гэмтлээс сэргийлэх зөвлөгөө 💪❤️ ===

* 😴 Амралт ба Нойр: Булчин гүйж байхдаа биш, харин унтаж амрах үед томорч, хүчирхэгждэг. Өдөрт 7-8 цаг чанартай унтах.
* 🧘‍♀️ Сунгалт ба Хүчний бэлтгэл: Гүйхээс өмнө динамик (хөдөлгөөнтэй) сунгалт, гүйсний дараа статик (барилттай) сунгалт заавал хийнэ. Долоо хоногт 1-2 удаа өвдөг, шагай, өгзөгний булчин чангалах хүчний бэлтгэл хийх нь гэмтлээс 80% хамгаална.
*  👟  Гүйлтийн гутал: Өөрийн хөлийн гишгэлтэд (пронаци) тохирсон, гүйлтийн зориулалттай гутал сонгох. Тэмцээнд хэзээ ч цоо шинэ гутал өмсөж орж болохгүй (багадаа 50-100 км гүйж дасгасан байх).


=== 4. МАРАФОНД ГҮЙЖ БАЙХ ҮЕИЙН ДЭЛГЭРЭНГҮЙ ЗӨВЛӨГӨӨ (Race Day Advice) ===

Уралдааны өдөр бол таны олон сарын хөдөлмөрийн үр дүнг үзэх өдөр юм. Дараах тактикийг ягштал баримтлаарай:

===🌅 Уралдаан эхлэхээс өмнө (Өглөө)===

* Өглөөний цай: Гараанаас 2.5–3 цагийн өмнө хөнгөн хооллоно. Овъёосны каш, гадил, зөгийн балтай талх тохиромжтой. Кофе уудаг бол гараанаас 1 цагийн өмнө ууж болно.
* Хувцаслалт: 🧢🧦🩳🕶️👟👟 Цаг агаарт тохируулж хувцаслах. Уралдааны үеэр бие хөрдөггүй, халдаг тул гараан дээр зогсож байхад бага зэрэг сэрүүхэн санагдаж байх ёстой. Хөх, суга, гуяны дотор талд үрэлтээс сэргийлж вазелин түрхээрэй.

===🏃‍♂️ Уралдааны үеэр (Зай тус бүрийн тактик) 🏃‍♀️===

==🏁 Эхний хэсэг (Айдсаа дарах ба Хурдаа хянах)==

* Хамгийн том алдаа: Гарааны буу дуугарахад олон хүмүүсийн уур амьсгалд автаж, хэтэрхий хурдан гүйж эхлэх. Энэ нь таны энергийг эхний хэдэн км-т л дуусгана.
* ⌚ Тактик: Төлөвлөсөн хурдаасаа (Pace) бага зэрэг удаан эхэл. Эхний 1-2 км-т биеэ халааж, өөрийн гэсэн жигд хэмнэлийг ол.

== 💧⚡ Ус ба Энерги нөхөлт (Ялангуяа 21 км ба 42 км-т) ⚡💧==

* Цэг бүрийг ашигла: Цаашдаа цангаагүй байсан ч 💧 усны цэг бүрээс 1-2 балга ус эсвэл изотоник 🥤 ундаа ууж яв. Цангтал хүлээх нь аль хэдийн хоцорсны шинж.
* Энергийн гел ⚡  🧪 🔥(Energy Gel): 21 км-т гүйж байвал 10 дахь км дээр, 42 км-т гүйж байвал 45-50 минут тутамд энергийн гел ууж, араас нь заавал цэвэр 💧 ус ууна (Изотоник ундаагаар даруулж болохгүй, ходоод хямарна).

== 🧠 Дунд болон Төгсгөл хэсэг (Сэтгэл зүйн тулаан) 🏁==

* Зайг хэсэгчлэн хуваах: Уралдааны урт зайд сэтгэл зүйгээр унахгүйн тулд зайгаа жижиглэж бод. Жишээ нь: Бүтэн марафоныг &quot;Миний урт бэлтгэл дуусахад ердөө 10 км үлдлээ&quot; эсвэл &quot;Дараагийн усны цэг хүртэл гүйчихье&quot; гэх мэтээр өөрийгөө зоригжуул.
* Сүүлийн 2-3 км: 🏁 🔥 Хэрэв биеийн байдал сайн, булчин татаагүй бол хурдаа бага багаар нэмж, бариа руу эрч хүчтэй орно. Хэрэв ядарсан бол хурдаа тогтвортой барьж, зөвхөн барианд орохдоо анхаарлаа хандуулаарай.

Барианд орсны дараа шууд суугаад зогсож болохгүй. Бага зэрэг алхаж, зүрхний цохилтоо буулгасны дараа сунгалт хийж, уураг болон нүүрс усаар баялаг хоол идэж биеэ нөхөн сэргээгээрэй. 🏅 🥇 Танд амжилт хүсэе!


=== 👟 Гутлаа сонгох 👟 ===

Уралдааны замд таны хамгийн чухал хэрэгсэл бол гарцаагүй гүйлтийн гутал/пүүз юм. Олон улсын 80км-ийн марафонд энгийн сандальтай гүйгээд түрүүлсэн тохиолдол гарч байсан. Харин боломжоороо аль болох марафонд тохирох гутлаа сонгвол сайн. Дийлэнх 90% гүйгчдийн хувьд зөөлөн пампагардуу ултай энгийн пүүз авхад хангалттай. 

==1. Хөлийн гишгэлтээ тодорхойлох (Pronation)==

Гутал авахаас өмнө та өөрийн хөлийн нум (арт) болон гүйх үед хөл дотогшоо эсвэл гадагшао далайж буйг мэдэх хэрэгтэй.

* Хэвийн гишгэлт (Neutral): Хөлийн нум хэвийн, гүйхэд ачаалал хөлийн тавхай даяар жигд тархдаг.
* ''Сонголт:'' '''Neutral''' (Энгийн) ангиллын пүүз.


* Дотогшоо хазайлттай (Overpronation): Хавтгай тавхайтай хүмүүст ихэвчлэн ажиглагддаг. Гүйх үед шагай дотогшоо цөмөрч, өвдөгт ачаалал өгдөг.
* ''Сонголт:'' Хөлийг дотор талаас нь түших тусгай шийдэлтэй '''Stability''' (Тогтворжуулагч) ангиллын пүүз.


* Гадагшаа хазайлттай (Underpronation/Supination): Хөлийн нум хэт өндөр хүмүүст тохиолддог. Хөл газардах үед доргилтыг сайн шингээж чаддаггүй.
* ''Сонголт:'' Доргилт сайн дарах маш зөөлөн нумтай ба ултай '''Cushioned''' ангиллын пүүз.


==2. Гутлын хэмжээг зөв сонгох (Size Matters)==

⚠️ Алтан дүрэм: Марафонд өмсөх пүүзийг өдөр тутмын гутлын хэмжээнээсээ заавал **0.5-аас 1 хэмжээгээр (Size) том** авах шаардлагатай.

* Яагаад? Холын зайд тасралтгүй гүйх үед хөл рүү цус ихээр шахагдаж, хөл тодорхой хэмжээгээр хөөж томордог.
* Шалгах арга: Гутлаа өмсөөд босож зогсоход таны хамгийн урт хуруу болон гутлын хошууны хооронд эрхий хуруу багтахуйц (ойролцоогоор 1-1.5 см) зай үлдэж байх ёстой. Хэрэв яг таарсан гутал авбал гүйлтийн явцад хумсаа гэмтээх, хумс унах эрсдэлтэй.

==3. Зөөлөвч ба Улны өндөр (Cushioning &amp; Drop)==

* Максимум зөөлөвчтэй (Max Cushion): Сүүлийн үеийн гүйлтийн гуталнууд маш зузаан, хөнгөн хөөсөн (foam) ултай болсон. Энэ нь үе мөчид ирэх цохилтыг дээд зэргээр багасгадаг тул 21 км болон 42 км-ийн зайд булчин бага ядрахад тусална.
* Heel-to-Toe Drop: Гутлын өсгий болон хошууны өндрийн зөрүү. Хэрэв та өсгийгөөрөө түрүүлж газардаг бол өндөр drop-той (8-12 мм), харин хөлийн дунд болон урд хэсгээр газардаг бол бага drop-той (4-6 мм) гутал тохиромжтой.

==4. Нүүрстөрөгчийн хавтантай гутал (Carbon-Plated Shoes)==

* Хэрэв та хувийн амжилтаа ахиулах, хурдан гүйх зорилготой бол хөлийн нумны дундаа карбон хавтантай (Carbon plate) &quot;Super Shoes&quot; ангиллын гутлыг сонгож болно. Энэ нь алхам бүрт энергийг буцааж түлхэх (bouncy) мэдрэмж өгдөг.
* Анхаарах зүйл: Энэ төрлийн гутал нь үнэтэй бөгөөд бэлтгэл багатай шинэ гүйгчийн шагай, шөрмөсийг хэт ачаалах эрсдэлтэй тул анхны марафондоо энгийн зөөлөвчтэй гутал сонгохыг зөвлөж байна.

==5. Марафонд зориулсан чухал санамжууд==

* Хэзээ худалдаж авах вэ? Гутал худалдаж авахаар дэлгүүр орохдоо өдрийн цусны эргэлтээс шалтгаалж '''хөл хамгийн их томорсон байдаг оройн цагаар очиж''' өмсөж үзээрэй. Мөн уралдаанд өмсөх зузаан гүйлтийн 🧦 оймсоо заавал авч очиж өмсөх хэрэгтэй.
* '''Шинэ гутлаар шууд уралдаж болохгүй: Тэмцээний өдөр цоо шинэ гутал өмсөх нь хамгийн том алдаа''' юм. Гутал нь холын урт гүйлтэнд эвтэйхэн байхын тулд багадаа '''50-80 км''' зайд өмсч эдэлгээнд орсон байх шаардлагатай.

Та өөрийн хөлийн онцлогт тохирсон гутлаа сонгоод, уралдаандаа амжилттай оролцоорой! Зөвлөмжийг боловсруулсан Дэвшлийн Гарц ТББ.

{{commonscat}}

[[Ангилал:Дархан Марафон]]
[[Ангилал:Монголын спортын тэмцээн]]
[[Ангилал:2026 оны спорт]]
[[Ангилал:Гүйлтийн арга хэмжээ]]</text>
      <sha1>ric3i0gryenum5mr8ru78qtf6jaqtbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улсын Нэгдүгээр Төв Эмнэлэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146583</id>
    <revision>
      <id>872250</id>
      <parentid>868130</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T16:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chongkian</username>
        <id>21163</id>
      </contributor>
      <origin>872250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3317" sha1="o5uih5szb7d5dz0ddayjipemhiz631t" xml:space="preserve">[[Файл:First Central Hospital of Mongolia.jpg|thumb|Улсын Нэгдүгээр Төв Эмнэлэг]]
'''Улсын Нэгдүгээр Төв Эмнэлэг''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хотын]] [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүрэгт]] байрладаг улсын эмнэлэг юм.

== Түүх ==
Тус эмнэлэг 1925 оны 10 дугаар сарын 25-нд &quot;Ардын эмнэлэг&quot; нэртэйгээр Европ эмнэлгийн 8, лам ёсны төвөд эмнэлгийн 7, нийт 15 ортой, 1 орос, 3 монгол эмчтэйгээр Улаанбаатарт нээгдсэн байна.

Ардын эмнэлгийг 1935 оноос Клиникийн эмнэлэг болгон өргөжүүлсэн ба хөгжлийн он жилүүдэд өнөөгийн эрүүл мэндийн салбарт тэргүүлж буй олон эмнэлэг тус эмнэлгээс салбарлан гарсан ажээ.

Тус эмнэлэг нь 1971 онд Чехословак улсын тусламжаар баригдсан 24656 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбай бүхий 240 ортой, эмнэлгийн байртай болсон. 

Улсын Клиникийн Төв Эмнэлгийн нэрийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2012 оны 07 дугаар сарын 04 -ний өдрийн 231 тоот тогтоолоор '''Улсын Нэгдүгээр Төв Эмнэлэг''' болгон өөрчилсөн байна.

2020 оны 1-р сард клиник судалгаа, сургалтын төвөө нээсэн.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=B. |first=Batchimeg |date=22 January 2020 |title=State Central First Hospital opens clinical research and training center |work=Mongolian National News Agency |url=https://montsame.mn/en/read/213581 |access-date=8 January 2025}}&lt;/ref&gt; 2020 оны 6-р сард амбулаторийн эмийн сангаа нээсэн.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=B. |first=Batchimeg |date=9 June 2020 |title=First hospital pharmacy opens at State Central First Hospital |work=Mongolian National News Agency |url=https://montsame.mn/en/read/227880 |access-date=8 January 2025}}&lt;/ref&gt; 2020 оны 6 сарын 22-нд эрүүл мэндийг дэмжих төв, оношилгоо, эмчилгээний төв нээгджээ. &lt;ref&gt;{{Cite news |last=B. |first=Batchimeg |date=22 June 2020 |title=Health Promotion Center opens at the State Central First Hospital |work=Mongolian National News Agency |url=https://montsame.mn/en/read/229212 |access-date=8 January 2025}}&lt;/ref&gt;

== Хүчин чадал ==
Тус эмнэлэг нийт 568 ортой бөгөөд 800 орчим ажилтантай.&lt;ref name=&quot;VF Match&quot;&gt;{{Cite web |title=First Central Hospital |url=https://vfmatch.org/explore/facilities/60bff88cfa0dc0007e9a4c16 |access-date=8 January 2025 |website=VF Match}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

==Гадаад холбоос==
*[https://www.unte.moh.gov.mn/ Албан ёсны хуудас]

[[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын эмнэлэг]]</text>
      <sha1>o5uih5szb7d5dz0ddayjipemhiz631t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бандийн Сандавдорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148606</id>
    <revision>
      <id>872265</id>
      <parentid>872216</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T05:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93331" sha1="lbk888fj6g1czvmefnqi9bzyfa9ngsr" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}
[[Файл:Image 2e108247.jpg|thumb|'''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).]]

== Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос ==

== Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; |Өвөг дээдэс
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464-1517) 
Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449-1510)
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513-1549) 
&lt;small&gt;(Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Ашихай дархан ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зуун)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Түмэндар Дайчин ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зууны төгсгөл)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f0fe; width:50%;&quot; |Баруун шугам: Мижиддорж ноёны угсаа 
(Хотгойдын Алтан ханы салбар)
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fce8e6; width:50%;&quot; |Зүүн шугам: Шадар ван Чингүүнжавын угсаа 
(Дүүрэгч вангийн салбар)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''[[Шолой Увш хунтайж]]''' — Анхны Алтан хан (c. 1567-1627)
# '''Ринчин Лувсан''' — 2 дахь Алтан хан (д. 1696)
# '''Өлзий Хаттанбаатар (Рааш)''' (XVII зууны төгсгөл / XVIII зууны эхэн)
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн)
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны дунд)
# '''Лари засаг''' (х. 1732-1737)
# '''Банди ноён''' (х. 1737-1756)
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]'''  &lt;small&gt;(Цогтой засгийн хошууг захирч засаг суусан хугацаа: 1756–1798)&lt;/small&gt;
# '''Ванчинжав'''
# '''Бунидари'''
# '''Мижиддорж ноён''' 
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''Бадма Далай хунтайж'''
# '''Сууж гүн баатар'''
# '''Бүүвэй бэйл'''
# '''Бэйл Банди''' (х. 1730-1737)
# '''[[Чингүүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]]''' (1710-1757)  &lt;small&gt;(Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт тэмцлийг удирдагч)&lt;/small&gt;
|}

== '''Угсаа гарвал ба засаг суусан нь''' ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt; 

 '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.

== Бослогыг дэмжиж  ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь ==

====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ======

== Эх сурвалж, нотлох баримтууд ==

=== 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) ===
Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:

: &lt;blockquote&gt;“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.

=== 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):

: &lt;blockquote&gt;“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг.

=== 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд ===

* '''Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958:'''

: Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо &quot;Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан&quot; хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''.

* '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун):'''

: Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг.

== Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''&quot;Да Чин Лү Ли&quot;'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *&quot;Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах&quot;* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ.

Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд:

# '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён.
# '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин.
# '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг.
# '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч.
# '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён.
# '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг).

Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ.

== Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526:

: &lt;blockquote&gt;“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *&quot;Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй&quot;* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ.

* '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар):

: &lt;blockquote&gt;“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ.

=== 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) ===
Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр:

: &lt;blockquote&gt;“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ.

=== 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄

ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe.&quot;''

== Ашигласан материал ==

* Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.
* ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004.
* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京.
* 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二.

== Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь ==
Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *&quot;Хуваан захирах&quot;* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв.

Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ:

# '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд).
# '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан.
# '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу.
# '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу.
# '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг.

Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр &quot;амьд хана&quot; болгон хувиргасан байна.

== Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт ==
Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг:

* '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ.
* '''Улиастай-Каруулын &quot;Цэргийн коридор&quot; болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *&quot;Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон&quot;* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ.

== Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) ===

* '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал):

: &lt;blockquote&gt;“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ.

=== 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba.&quot;''

 &quot;Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ.&quot; 

====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ======

:

=== 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд ===
Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог:

* '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт:

: ''&quot;...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй...&quot;'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ.

* '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *&quot;Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй&quot;* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ.

:

=== Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь ===
Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, &quot;эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард&quot; (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.&lt;ref name=&quot;Shindev&quot;&gt;Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.&lt;/ref&gt; Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.&lt;ref name=&quot;Natsagdorj1958&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;

==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ====

* '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:&lt;ref name=&quot;Junjichu&quot;&gt;《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Банди, Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ.

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;&quot;...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов...&quot;&lt;/blockquote&gt;

==== Түүхэн гавъяаны мөн чанар ====
Энэхүү баримт нь Бандийн Сандавдорж ноён болон түүний эцэг Банди ноён нарын ямар агуу дипломат тактик хэрэглэж байсныг гэрчилдэг. Тэд нэг талаас Манжийн хаанд Хотгойдуудыг *&quot;чанга шийтгэж, улаанд дайчлан номхотгож, чимээгүй болголоо&quot;* хэмээх хуурамч тайланг илгээж хааны санааг бүрмөсөн амрааж байсан бөгөөд, нөгөө талаас бодит байдал дээр элэг нэгт Хотгойд ахан дүүсээ өөрийн хошууны Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс голын уудам нутагтаа санаа амар, &quot;толгой амгалан&quot; амьдрах боломжийг нь хангаж, Манжийн цэргийн цуст хядлагаас бүрмөсөн халхлан авч үлджээ.

== Хоёр &quot;Банди&quot; ноёны түүхэн давхцал ==
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

== '''&quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;''' ==
Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

* '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан.
* '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2]

'''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүрмөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан =====
Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''&quot;Засаг тайж Бандийн хошуу&quot;''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;

'''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;'''&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

* Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг &quot;Чингүнжавын сүрд автсан&quot; хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]
* Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]

Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл Чин улсын зарлигаар бутлагдан хуваагдсан Хотгойдын урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж, тэднийг нутагшуулах, харийн цэргийн нүднээс далдлах ажлыг хүү Сандавдоржийн хамт зохион байгуулж байгаад насан эцэслэжээ.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Дүгнэлт ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

# '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд &quot;Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн&quot; хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог.
# '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдоржийн эцэг '''Банди ноён''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, &quot;Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой&quot; гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай.
# '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн х ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;''' гэх мэтчин  хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд, түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэлийн үед Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн засаг барьсан 42 жилийн хугацаанд (1756–1798)өөрийн хошууны нутаг (Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол)-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалан олон арга ухаан гаргаж *&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;* гэх мэт чилэн хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж алба татварын мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч байжээ. Тэрээр элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг&quot; захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ ==

* '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе).
* '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе).
* '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе).
* '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе).
* '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе).
* '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе).
* '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе).
* '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе).
* '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе).
* '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе).
* '''Bandи ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе).
* '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Отгонтэнгэрийг Очирваанийн тахилгатай болгож, Хотгойд-Уйгар түмнийг аварсан (12-р үе).
* '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе).
* '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе).
* '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе).
* '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе).
* '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе).
* '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход '''14-р үеийн шууд залгамжлагч''' мөн.

== '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Эгнээ
!Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад
!Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал
!Үзүүлсэн &quot;Номын тус&quot;, Багш шавийн хамаарал ба Түүхэн үүрэг
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |'''1-р Эгнээ'''
(Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд)
|'''1. Бандийн Сандавдорж'''
(Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798)
|Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч.
|Монголын газар нутгийг оюун санааны хувиар тамгалж, хожмын их хутагтууд төрөн гарах, боловсрох соён гэгээрүүлэх суурийг тавьсан.
|-
|'''2. Сандавдоржийн Базарваань'''
(Дэд зэргийн төрөл тайж, &quot;Хувилгаан тайж&quot;)
|Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү.
|Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ аврахаар биеэр сөрөн зогссон. Түүний эх оронч зориг хожмын их хутагтуудын улс төрийн хүмүүжлийн тод жишээ болсон.
|-
|'''3. Агваанлувсанчойдон'''
(Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн)
|Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү.
|Шар наран, Хөх уул хийдийг тэргүүлж, шашны эрх мэдлээр харийн амбанд нөлөөлж, хошууны ардуудын улаа өртөөний хүнд албыг хасуулж байсан.
|-
|'''4. Загдсамбар ноён'''
(Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895)
|Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү.
|Түшээ гүнгийн зэрэгтэй. Түүний гэр бүлээс 5-р Ялгуусан хутагт төрсөн. Түүний засаглалын үед Жалханз (1874), Дилов (1883) хутагтууд хошуу нутагт нь дараалан тодорчээ.
|-
|'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв'''
(Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч)
|Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн.
|'''ТҮҮХИЙН ТӨВ ЦЭГ:''' 5-р Ялгуусан хутагтыг үрчлэн өсгөж, Жалханз, Дилов хутагт нарт биеэр бичиг ном зааж, гэрийн багш нарыг нь бэлдэн, эдийн засгаар ивээн тэтгэсэн &quot;Номын гол тулгуур&quot;.
|-
|'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан'''
(1885-1912)
|Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү.
|Дашдэндэв ноёны удирдлага дор өсөж, Жалханз, Дилов хутагт нартай хамт ном хаялцсан. 1911 оны хувьсгалд хошуу нутгаа удирдан зүтгэсэн.
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |'''2-р Эгнээ'''
(Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд)
|'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар'''
(1874-1923)
|Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой.
|Дашдэндэв ноёны үзүүлсэн номын тус, гэрийн багш нарын ивээлээр бичгийн өндөр боловсрол эзэмшсэн. 1911 оны хувьсгалыг хошууны ноёдтой хамтран манлайлж, хожим Монгол Улсын 5 дахь Ерөнхий сайд болсон.
|-
|'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав'''
(1884-1965)
|Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул.
|Дашдэндэв ноёны соён гэгээрүүлэх бодлогоор Монгол, Төвд, Манж бичигт гаргууд суралцсан. Намтартаа ноёдын үзүүлсэн номын тусыг гэрчилсэн. 1961 онд Монгол Улсыг НҮБ-ын гишүүн болоход хөшигний ард түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн.
|-
|'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн'''
(1912-1937)
|5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой.
|Жалханз хутагтын шууд шавь болж Идэрийн хийдэд ном үзэж суусан. 1922 онд Богдоос &quot;Мэргэн номч&quot; цол хүртсэн, соёлын өвийг үлдээгээд 1937 онд хэлмэгдсэн.
|}

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо ==

=== Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) ===

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):'''
** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;. Энэ нь &quot;Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно&quot; гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм.
** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон &quot;Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):'''
** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: &quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot; хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ.
** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан &quot;Байцаалтын шарласан данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):'''
** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь).

=== Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл ===

* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв.&quot;&lt;/blockquote&gt;

* '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн.&quot;&lt;/blockquote&gt;

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол ===

* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд).
* Профессор О.Батсайхан: &quot;Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа&quot; (Улаанбаатар, 2004 он).
* Ч.Бат-Очир: &quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot; (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл.

== Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт ==
Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно:

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй &quot;Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана&quot; гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг манлайлсан Ерөнхий сайд Жалханз хутагт Дамдинбазар, Монголыг дэлхийн тавцанд гаргасан Дилов хутагт Жамсранжав нарыг төрүүлэн гаргах түүхэн агуу хөдөлгүүр болсон юм.

== Түүхэн гүн зангилаа ба Нэгдсэн Дүгнэлт ==
Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүхэн үнэнд тулгуурласан түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах зангилаа зарчмуудаар дүгнэж байна.

=== Их Эзэн Чингис Хааны алтан сургааль, Алтан ургийн зарчим ===
Бандийн Сандавдорж ноёны үр удам нь үеэс үед Их Эзэн Чингис хааны алтан сургааль, улс их орон, ард иргэдээ хайрлан хамгаалж, эв нэгдэлтэй байх тухай зарлиг захиасаар амьдарч иржээ. Ингэхдээ үр хүүхдүүддээ &quot;Их Эзэн Чингис хааны алтан ургийн хүмүүн бол улс орноо харийн дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж явах учиртай бөгөөд энэхүү алтан ургийн хэлхээ, үүрэг хариуцлага хэрхэвч тасарч үл болно&quot; гэх гүн ухааныг үеийн үед чандлан сургаж, ухамсарлуулж ирсэн нь түүхийн хуудаснаа тодорхой байна.

=== Ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх Алтан ургийн үүрэг хариуцлага ===
Хутагт хувилгаадыг багаас нь өндөр боловсролтой болгох, бичиг үсэгт сургах үүрэг хариуцлага нь Алтан ургийн их хүмүүсийн хувьд ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх, үндэсний ухамсартай болгох түүхэн том үйл хэрэг байв. Сандавдорж ноёноос эхтэй энэхүү соён гэгээрүүлэх бодлого, үүрэг хариуцлагын үр дүнд хожмын агуу хутагтууд дэлхийн хэмжээний боловсрол эзэмшиж, тусгаар тогтнолыг авч ирэх суурь хөрс бүрджээ.

=== Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд ===

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн &quot;Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно&quot; гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''&quot;Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн&quot;''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим  '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы сүүлчийн угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. 

== Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ ==
Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - &quot;Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг&quot;)

* '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе).
* '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе).
* '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе).
* '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе).
* '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе).
* '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе).
* '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе).
* '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе).
* '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе).
* '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе).
* '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе).
* '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил'''  Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе).
* '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе).
* '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе).
* '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе).
* '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе).
* '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе).
* '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн.

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо ==

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь).
* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж.
* '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл.

== Эх сурвалж ==
== Ашигласан материал ==
&lt;references /&gt;

== Нэмэлт ашигласан материал ==

* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* Ш.Нацагдорж. &quot;Монголын феодализмын үндсэн замнал&quot;, Улаанбаатар, 1978.
* 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>lbk888fj6g1czvmefnqi9bzyfa9ngsr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872272</id>
      <parentid>872265</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T07:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114970" sha1="92z5261graoua2b5bczx4a8fv5pv36y" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}
[[Файл:Image 2e108247.jpg|thumb|'''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).]]

== Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос ==

== Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt; ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#f2f2f2;&quot; |Өвөг дээдэс
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Батмөнх Даян хаан]]''' (1464-1517) 
Хань: '''[[Мандухай цэцэн хатан]]''' (1449-1510)
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''[[Гэрсэнз жалайр хунтайж]]''' (1513-1549) 
&lt;small&gt;(Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Ашихай дархан ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зуун)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;4&quot; |↓
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Түмэндар Дайчин ноён''' 
&lt;small&gt;(XVI зууны төгсгөл)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e8f0fe; width:50%;&quot; |Баруун шугам: Мижиддорж ноёны угсаа 
(Хотгойдын Алтан ханы салбар)
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fce8e6; width:50%;&quot; |Зүүн шугам: Шадар ван Чингүүнжавын угсаа 
(Дүүрэгч вангийн салбар)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''[[Шолой Увш хунтайж]]''' — Анхны Алтан хан (c. 1567-1627)
# '''Ринчин Лувсан''' — 2 дахь Алтан хан (д. 1696)
# '''Өлзий Хаттанбаатар (Рааш)''' (XVII зууны төгсгөл / XVIII зууны эхэн)
# '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн)
# '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны дунд)
# '''Лари засаг''' (х. 1732-1737)
# '''Банди ноён''' (х. 1737-1756)
# '''[[Бандийн Сандавдорж]]'''  &lt;small&gt;(Цогтой засгийн хошууг захирч засаг суусан хугацаа: 1756–1798)&lt;/small&gt;
# '''Ванчинжав'''
# '''Бунидари'''
# '''Мижиддорж ноён''' 
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; text-align:left; padding-left:10px;&quot; |
# '''Бадма Далай хунтайж'''
# '''Сууж гүн баатар'''
# '''Бүүвэй бэйл'''
# '''Бэйл Банди''' (х. 1730-1737)
# '''[[Чингүүнжав|Шадар ван Чингүүнжав]]''' (1710-1757)  &lt;small&gt;(Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт тэмцлийг удирдагч)&lt;/small&gt;
|}

== '''Угсаа гарвал ба засаг суусан нь''' ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt; 

 '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.

== Бослогыг дэмжиж  ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь ==

====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ======

== Эх сурвалж, нотлох баримтууд ==

=== 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) ===
Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:

: &lt;blockquote&gt;“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.

=== 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):

: &lt;blockquote&gt;“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг.

=== 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд ===

* '''Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958:'''

: Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо &quot;Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан&quot; хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''.

* '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун):'''

: Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг.

== Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''&quot;Да Чин Лү Ли&quot;'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *&quot;Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах&quot;* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ.

Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд:

# '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён.
# '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин.
# '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг.
# '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч.
# '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён.
# '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг).

Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ.

== Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526:

: &lt;blockquote&gt;“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *&quot;Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй&quot;* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ.

* '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар):

: &lt;blockquote&gt;“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ.

=== 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) ===
Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр:

: &lt;blockquote&gt;“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ.

=== 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄

ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe.&quot;''

== Ашигласан материал ==

* Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.
* ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004.
* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京.
* 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二.

== Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь ==
Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *&quot;Хуваан захирах&quot;* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв.

Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ:

# '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд).
# '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан.
# '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу.
# '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу.
# '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг.

Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр &quot;амьд хана&quot; болгон хувиргасан байна.

== Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт ==
Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг:

* '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ.
* '''Улиастай-Каруулын &quot;Цэргийн коридор&quot; болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *&quot;Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон&quot;* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ.

== Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) ===

* '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал):

: &lt;blockquote&gt;“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ.

=== 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba.&quot;''

 &quot;Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ.&quot; 

====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ======

:

=== 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд ===
Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог:

* '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт:

: ''&quot;...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй...&quot;'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ.

* '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *&quot;Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй&quot;* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ.

:

=== Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь ===
Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, &quot;эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард&quot; (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.&lt;ref name=&quot;Shindev&quot;&gt;Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.&lt;/ref&gt; Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.&lt;ref name=&quot;Natsagdorj1958&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;

==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ====

* '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:&lt;ref name=&quot;Junjichu&quot;&gt;《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Банди, Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ.

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;&quot;...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов...&quot;&lt;/blockquote&gt;

==== Манж Чин улсын ''&quot;Чин Ши Лу&quot;'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''&quot;Улиастайн жанждын газрын фонд&quot;''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ====
Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл), &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: 1756 оны 10-11 сар) Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. 

Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа &quot;Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна&quot; хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, цаазлах тушаалыг бэлдсэн байжээ.

Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''&quot;Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх&quot; гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв.  Банди ноёны ''&quot;Амиараа дэнчин тавьсан&quot;''  ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. 

'''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.'''''

Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү &quot;Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов&quot; гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. 

=== Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ===
Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө &quot;Да Чин Lү Ли&quot; (大清律例) хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх&quot; (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.&lt;/ref&gt;

Энэхүү эгзэгтэй үед Банди ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах) ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг.

=== &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ===
Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэсний дараа, Чин улсын зүгээс босогчдод хоол хүнс, зэр зэвсэг, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг шууд эхлүүлжээ. Улиастайн амбаны газраас Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандид маш чанга ял тулган, Улиастайн жанждын газар биеэр ирж байцаагдахыг тушаасан байна.

Энэхүү эгзэгтэй үед Хотгойдын Банди ноён хошуу нутаг, ард иргэд болон үр хүүхдүүдээ Манжийн &quot;Да Чин Lү Ли&quot; (大清律例) хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх&quot; (谋反 - Моу фань) хэрэгт холбогдон үндсээр нь устгагдах, боол болон тараагдах (籍没 - Жи мо) цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; хэмээх маш нарийн тактик хэрэглэжээ.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt; Тэрээр Чингүнжавын бослогоос дүрвэсэн урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж амжсан бөгөөд бослогыг дэмжсэн бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ зориуд үүрч, өөрийгөө &quot;Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрд автсандаа арга буюу тусалсан&quot; хэмээн мэдүүлсэн байна.

Ингээд Улиастайн жанждын газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (Улиастайд хүрч, Манжийн жанжин, амбануудын өмнө албан ёсны эрүү шүүлт, байцаалтад орохоос өмнө зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын сав дагуу улаа өртөөний замд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамт, хавчлагын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсчээ.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt; Түүнийг байцаагдаж амжилгүй замдаа нас барсан тул Улиастайн амбанаас Бээжинд &quot;Хэрэгтэн Банди ирж явах замдаа өөд болсон тул хэргийг цааш гүнзгийрүүлэн мөрдөх боломжгүй болов&quot; хэмээн албан айлтгал илгээснээр түүний хэрэг хаагдаж, хошуу нутаг нь хядлагаас аврагдсан байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл&quot;.&lt;/ref&gt;

Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар &quot;Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал&quot;-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, &quot;Засаг тайж Бандийн Сандавдорж&quot; хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.&lt;ref&gt;Ч.Бат-Очир, ''&quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot;'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== түүхэн давхцал ==
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

== '''&quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;''' ==
Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

* '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан.
* '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2]

'''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан =====
Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''&quot;Засаг тайж Бандийн хошуу&quot;''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;

'''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;'''&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

* Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг &quot;Чингүнжавын сүрд автсан&quot; хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]
* Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]

Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл алтан ургийн цусаа хамгаалан ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫХАА сургааль, зарлиг үл мартан амьдарч байжээ. '''Цяньлун хаан'''ы зарлигаар засаг '''тайж Бандийг''' &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч '''Чингүнжавыг''' хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар '''Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна'''.

== Банди ноёны нас барсан шалтгаан, он цаг ба 1757 оны айлтгалын эх сурвалжийн тодотгол ==
Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot; /&gt;

=== 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг ===
Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т тод тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) ===
Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.&lt;ref&gt;''&quot;清实录&quot;'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.&lt;/ref&gt;
* '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;
* '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, &quot;миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий&quot; гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1757 оны &quot;Авралын айлтгал&quot; дахь нэршлийн нууц ===
Түүнийг 1756 оны 11 сард нас барсны дараа, 1757 оны эхээр Халхын удирдах түвшний 6 ноён Хотгойд-Уйгар ардыг хядлагаас аврах &quot;Хамтарсан авралын айлтгал&quot;-ыг өргөхөд &quot;Засаг тайж Банди&quot; гэх нэр тамга байдаг нь Манжийн албан ёсны засаглалын бүртгэлийн хуультай холбоотой:

* Манжийн Ли Фань Юанийн бичиг хэрэгт хошууг шинээр залуу ноён залгамжилсан ч тухайн жилийн тайланг хуучин ноёны нэрээр овоглон &quot;Банди ноёны хошууны шинэ засаг Сандавдорж&quot; гэж бүртгэдэг байв.&lt;ref&gt;''&quot;理藩院满文档案&quot;'' (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.&lt;/ref&gt;
* Тиймээс 1757 оны хавар өргөсөн өргөх бичиг дээрх &quot;Банди&quot; хэмээх тамга, нэршил бол 1756 оны сүүлчээр эрхээ авсан шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн биеэр нэгдэн орж, таалал төгссөн эцгийнхээ нэр, хошууны тамгаар баталгаажуулж зүтгэсний хөдөлшгүй баримт юм. Тэрээр эцгийнхээ эхлүүлсэн Хөх Монголынхоо цусан төрлийг аврах үйл хэргийг ийнхүү залгамжлан авч явжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Дүгнэлт ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

# '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд &quot;Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн&quot; хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог.
# '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, &quot;Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой&quot; гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай.
# '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн х ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;''' гэх мэтчин  хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд, түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэлийн үед Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн засаг барьсан 42 жилийн хугацаанд (1756–1798)өөрийн хошууны нутаг (Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол)-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалан олон арга ухаан гаргаж *&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;* гэх мэт чилэн хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж алба татварын мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч байжээ. Тэрээр элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг&quot; захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ ==

* '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе).
* '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе).
* '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе).
* '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе).
* '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе).
* '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе).
* '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе).
* '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе).
* '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе).
* '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе).
* '''Bandи ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе).
* '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Отгонтэнгэрийг Очирваанийн тахилгатай болгож, Хотгойд-Уйгар түмнийг аварсан (12-р үе).
* '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе).
* '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе).
* '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе).
* '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе).
* '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе).
* '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход '''14-р үеийн шууд залгамжлагч''' мөн.

== '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Эгнээ
!Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад
!Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал
!Үзүүлсэн &quot;Номын тус&quot;, Багш шавийн хамаарал ба Түүхэн үүрэг
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |'''1-р Эгнээ'''
(Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд)
|'''1. Бандийн Сандавдорж'''
(Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798)
|Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч.
|Монголын газар нутгийг оюун санааны хувиар тамгалж, хожмын их хутагтууд төрөн гарах, боловсрох соён гэгээрүүлэх суурийг тавьсан.
|-
|'''2. Сандавдоржийн Базарваань'''
(Дэд зэргийн төрөл тайж, &quot;Хувилгаан тайж&quot;)
|Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү.
|Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ аврахаар биеэр сөрөн зогссон. Түүний эх оронч зориг хожмын их хутагтуудын улс төрийн хүмүүжлийн тод жишээ болсон.
|-
|'''3. Агваанлувсанчойдон'''
(Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн)
|Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү.
|Шар наран, Хөх уул хийдийг тэргүүлж, шашны эрх мэдлээр харийн амбанд нөлөөлж, хошууны ардуудын улаа өртөөний хүнд албыг хасуулж байсан.
|-
|'''4. Загдсамбар ноён'''
(Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895)
|Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү.
|Түшээ гүнгийн зэрэгтэй. Түүний гэр бүлээс 5-р Ялгуусан хутагт төрсөн. Түүний засаглалын үед Жалханз (1874), Дилов (1883) хутагтууд хошуу нутагт нь дараалан тодорчээ.
|-
|'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв'''
(Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч)
|Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн.
|'''ТҮҮХИЙН ТӨВ ЦЭГ:''' 5-р Ялгуусан хутагтыг үрчлэн өсгөж, Жалханз, Дилов хутагт нарт биеэр бичиг ном зааж, гэрийн багш нарыг нь бэлдэн, эдийн засгаар ивээн тэтгэсэн &quot;Номын гол тулгуур&quot;.
|-
|'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан'''
(1885-1912)
|Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү.
|Дашдэндэв ноёны удирдлага дор өсөж, Жалханз, Дилов хутагт нартай хамт ном хаялцсан. 1911 оны хувьсгалд хошуу нутгаа удирдан зүтгэсэн.
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |'''2-р Эгнээ'''
(Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд)
|'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар'''
(1874-1923)
|Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой.
|Дашдэндэв ноёны үзүүлсэн номын тус, гэрийн багш нарын ивээлээр бичгийн өндөр боловсрол эзэмшсэн. 1911 оны хувьсгалыг хошууны ноёдтой хамтран манлайлж, хожим Монгол Улсын 5 дахь Ерөнхий сайд болсон.
|-
|'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав'''
(1884-1965)
|Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул.
|Дашдэндэв ноёны соён гэгээрүүлэх бодлогоор Монгол, Төвд, Манж бичигт гаргууд суралцсан. Намтартаа ноёдын үзүүлсэн номын тусыг гэрчилсэн. 1961 онд Монгол Улсыг НҮБ-ын гишүүн болоход хөшигний ард түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн.
|-
|'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн'''
(1912-1937)
|5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой.
|Жалханз хутагтын шууд шавь болж Идэрийн хийдэд ном үзэж суусан. 1922 онд Богдоос &quot;Мэргэн номч&quot; цол хүртсэн, соёлын өвийг үлдээгээд 1937 онд хэлмэгдсэн.
|}

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо ==

=== Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) ===

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):'''
** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;. Энэ нь &quot;Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно&quot; гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм.
** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон &quot;Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):'''
** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: &quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot; хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ.
** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан &quot;Байцаалтын шарласан данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):'''
** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь).

=== Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл ===

* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв.&quot;&lt;/blockquote&gt;

* '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн.&quot;&lt;/blockquote&gt;

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол ===

* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд).
* Профессор О.Батсайхан: &quot;Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа&quot; (Улаанбаатар, 2004 он).
* Ч.Бат-Очир: &quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot; (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл.

== Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт ==
Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно:

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй &quot;Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана&quot; гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг манлайлсан Ерөнхий сайд Жалханз хутагт Дамдинбазар, Монголыг дэлхийн тавцанд гаргасан Дилов хутагт Жамсранжав нарыг төрүүлэн гаргах түүхэн агуу хөдөлгүүр болсон юм.

== Түүхэн гүн зангилаа ба Нэгдсэн Дүгнэлт ==
Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүхэн үнэнд тулгуурласан түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах зангилаа зарчмуудаар дүгнэж байна.

=== Их Эзэн Чингис Хааны алтан сургааль, Алтан ургийн зарчим ===
Бандийн Сандавдорж ноёны үр удам нь үеэс үед Их Эзэн Чингис хааны алтан сургааль, улс их орон, ард иргэдээ хайрлан хамгаалж, эв нэгдэлтэй байх тухай зарлиг захиасаар амьдарч иржээ. Ингэхдээ үр хүүхдүүддээ &quot;Их Эзэн Чингис хааны алтан ургийн хүмүүн бол улс орноо харийн дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж явах учиртай бөгөөд энэхүү алтан ургийн хэлхээ, үүрэг хариуцлага хэрхэвч тасарч үл болно&quot; гэх гүн ухааныг үеийн үед чандлан сургаж, ухамсарлуулж ирсэн нь түүхийн хуудаснаа тодорхой байна.

=== Ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх Алтан ургийн үүрэг хариуцлага ===
Хутагт хувилгаадыг багаас нь өндөр боловсролтой болгох, бичиг үсэгт сургах үүрэг хариуцлага нь Алтан ургийн их хүмүүсийн хувьд ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх, үндэсний ухамсартай болгох түүхэн том үйл хэрэг байв. Сандавдорж ноёноос эхтэй энэхүү соён гэгээрүүлэх бодлого, үүрэг хариуцлагын үр дүнд хожмын агуу хутагтууд дэлхийн хэмжээний боловсрол эзэмшиж, тусгаар тогтнолыг авч ирэх суурь хөрс бүрджээ.

=== Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд ===

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн &quot;Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно&quot; гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''&quot;Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн&quot;''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим  '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы сүүлчийн угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. 

== Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ ==
Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - &quot;Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг&quot;)

* '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе).
* '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе).
* '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе).
* '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе).
* '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе).
* '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе).
* '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе).
* '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе).
* '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе).
* '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе).
* '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе).
* '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил'''  Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе).
* '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе).
* '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе).
* '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе).
* '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе).
* '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе).
* '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн.

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо ==

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь).
* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж.
* '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл.

== Эх сурвалж ==
== Ашигласан материал ==
&lt;references /&gt;

== Нэмэлт ашигласан материал ==

* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* Ш.Нацагдорж. &quot;Монголын феодализмын үндсэн замнал&quot;, Улаанбаатар, 1978.
* 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>92z5261graoua2b5bczx4a8fv5pv36y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сандавдоржийн Базарваань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148615</id>
    <revision>
      <id>872273</id>
      <parentid>872172</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79422" sha1="tcza7pxgdmc13t8c5bymwem98tnruor" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

=== 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи ===
Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн &quot;Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх&quot; гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс&quot;.&lt;/ref&gt; Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) ===
Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ.

* '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү &quot;Хүн ардаа хайрлах&quot; алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.&lt;ref&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).&lt;/ref&gt;
* '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү &quot;Номын тус&quot;, эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь ===
Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү &quot;Хөх Монголын тасархай&quot; гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - &quot;Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг&quot;.&lt;/ref&gt; Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.&lt;ref&gt;Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''&quot;Намтар&quot;'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.&lt;/ref&gt;

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>tcza7pxgdmc13t8c5bymwem98tnruor</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872284</id>
      <parentid>872273</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85863" sha1="3sn7dgt2y9tlz6nqkdn8jfl9u3h7lmp" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

=== 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи ===
Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн &quot;Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх&quot; гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс&quot;.&lt;/ref&gt; Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) ===
Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ.

* '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү &quot;Хүн ардаа хайрлах&quot; алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.&lt;ref&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).&lt;/ref&gt;
* '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү &quot;Номын тус&quot;, эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь ===
Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү &quot;Хөх Монголын тасархай&quot; гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - &quot;Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг&quot;.&lt;/ref&gt; Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.&lt;ref&gt;Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''&quot;Намтар&quot;'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.&lt;/ref&gt;

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал ==
1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг &quot;төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж&quot; хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Чин улсын хууль цаазын бичиг &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг&quot; болон &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Гэр бүл, үр удам ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв.
* '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан.
* '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн.

Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв.
# '''Галсангийн Бадарч тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ.

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>3sn7dgt2y9tlz6nqkdn8jfl9u3h7lmp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872286</id>
      <parentid>872284</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87595" sha1="epdxj0k9j5zmvwygjz0we00bbs0ozyd" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь болсон бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt; 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

=== 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи ===
Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн &quot;Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх&quot; гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс&quot;.&lt;/ref&gt; Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) ===
Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ.

* '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү &quot;Хүн ардаа хайрлах&quot; алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.&lt;ref&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).&lt;/ref&gt;
* '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү &quot;Номын тус&quot;, эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь ===
Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү &quot;Хөх Монголын тасархай&quot; гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - &quot;Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг&quot;.&lt;/ref&gt; Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.&lt;ref&gt;Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''&quot;Намтар&quot;'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.&lt;/ref&gt;

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;
== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал ==
1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг &quot;төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж&quot; хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Чин улсын хууль цаазын бичиг &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг&quot; болон &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Гэр бүл, үр удам ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв.
* '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан.
* '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн.

Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв.
# '''Галсангийн Бадарч тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ.

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>epdxj0k9j5zmvwygjz0we00bbs0ozyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872287</id>
      <parentid>872286</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:44:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90070" sha1="6duxkw48rn8xnity5nptsnp3jid2dap" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь болсон бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt; 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; /&gt;

=== 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи ===
Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн &quot;Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх&quot; гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс&quot;.&lt;/ref&gt; Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) ===
Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ.

* '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү &quot;Хүн ардаа хайрлах&quot; алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.&lt;ref&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).&lt;/ref&gt;
* '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү &quot;Номын тус&quot;, эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь ===
Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү &quot;Хөх Монголын тасархай&quot; гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - &quot;Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг&quot;.&lt;/ref&gt; Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.&lt;ref&gt;Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''&quot;Намтар&quot;'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.&lt;/ref&gt;

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; details=&quot;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}

МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;''.

ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;].

С.Пүрэвжав, ''&amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.

Б.Нацагдорж, ''&amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.

''&amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот. хх. 12-15.

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.

МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж [[Намнансүрэнгийн Наранбаатар|нарын]] угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.

ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].

С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.

Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.

''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;
== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал ==
1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг &quot;төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж&quot; хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Чин улсын хууль цаазын бичиг &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг&quot; болон &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Гэр бүл, үр удам ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв.
* '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан.
* '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн.

Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв.
# '''Галсангийн Бадарч тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ.

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6duxkw48rn8xnity5nptsnp3jid2dap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872289</id>
      <parentid>872287</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96249" sha1="43bmmb7rdetmq01q1l9aws8ijx29xic" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь болсон бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt; 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; group=&quot;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: &amp;quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&amp;quot;.  МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: &amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;. С.Пүрэвжав, &amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;, Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, &amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;, Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. &amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot; (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot; /&gt;

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; group=&quot;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: &amp;quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&amp;quot;.  МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: &amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;. С.Пүрэвжав, &amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;, Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, &amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;, Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. &amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot; (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot; /&gt;

Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; group=&quot;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: &amp;quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&amp;quot;.  МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: &amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;. С.Пүрэвжав, &amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;, Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, &amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;, Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. &amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot; (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot; /&gt;

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; group=&quot;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: &amp;quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&amp;quot;.  МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: &amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;. С.Пүрэвжав, &amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;, Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, &amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;, Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. &amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot; (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot; /&gt;

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; group=&quot;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: &amp;quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&amp;quot;.  МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: &amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;. С.Пүрэвжав, &amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;, Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, &amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;, Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. &amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot; (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; group=&quot;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: &amp;quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&amp;quot;.  МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: &amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;. С.Пүрэвжав, &amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;, Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, &amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;, Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. &amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot; (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot; /&gt;

=== 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи ===
Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн &quot;Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх&quot; гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс&quot;.&lt;/ref&gt; Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) ===
Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ.

* '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү &quot;Хүн ардаа хайрлах&quot; алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.&lt;ref&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).&lt;/ref&gt;
* '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү &quot;Номын тус&quot;, эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь ===
Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү &quot;Хөх Монголын тасархай&quot; гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - &quot;Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг&quot;.&lt;/ref&gt; Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.&lt;ref&gt;Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''&quot;Намтар&quot;'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.&lt;/ref&gt;

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; details=&quot;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;]. С.Пүрэвжав, ''&amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;
== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал ==
1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг &quot;төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж&quot; хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Чин улсын хууль цаазын бичиг &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг&quot; болон &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Гэр бүл, үр удам ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв.
* '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан.
* '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн.

Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв.
# '''Галсангийн Бадарч тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ.

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>43bmmb7rdetmq01q1l9aws8ijx29xic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872290</id>
      <parentid>872289</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94946" sha1="skdkrbggpkkr8nr79up4454r4o8r03y" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь болсон бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt; 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; group=&quot;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: &amp;quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&amp;quot;.  МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: &amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;. С.Пүрэвжав, &amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;, Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, &amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;, Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. &amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot; (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot; /&gt;

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; group=&quot;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: &amp;quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&amp;quot;.  МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: &amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;. С.Пүрэвжав, &amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;, Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, &amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;, Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. &amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot; (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot; /&gt;

Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; group=&quot;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: &amp;quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&amp;quot;.  МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: &amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;. С.Пүрэвжав, &amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;, Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, &amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;, Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. &amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot; (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot; /&gt;

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; group=&quot;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: &amp;quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&amp;quot;.  МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: &amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;. С.Пүрэвжав, &amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;, Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, &amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;, Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. &amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot; (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot; /&gt;

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot; group=&quot;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: &amp;quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&amp;quot;.  МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: &amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;. С.Пүрэвжав, &amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;, Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, &amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;, Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. &amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot; (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot; /&gt;

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ.

=== 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи ===
Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн &quot;Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх&quot; гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс&quot;.&lt;/ref&gt; Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) ===
Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ.

* '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү &quot;Хүн ардаа хайрлах&quot; алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.&lt;ref&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).&lt;/ref&gt;
* '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү &quot;Номын тус&quot;, эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь ===
Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү &quot;Хөх Монголын тасархай&quot; гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - &quot;Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг&quot;.&lt;/ref&gt; Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.&lt;ref&gt;Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''&quot;Намтар&quot;'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.&lt;/ref&gt;

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; details=&quot;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;]. С.Пүрэвжав, ''&amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;
== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал ==
1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг &quot;төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж&quot; хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Чин улсын хууль цаазын бичиг &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг&quot; болон &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Гэр бүл, үр удам ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв.
* '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан.
* '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн.

Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв.
# '''Галсангийн Бадарч тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ.

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>skdkrbggpkkr8nr79up4454r4o8r03y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872291</id>
      <parentid>872290</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88493" sha1="ff7ozf9nf6e2qd5qnp336loirc0qdau" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь болсон бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt; 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)


Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ.

=== 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи ===
Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн &quot;Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх&quot; гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс&quot;.&lt;/ref&gt; Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) ===
Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ.

* '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү &quot;Хүн ардаа хайрлах&quot; алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.&lt;ref&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).&lt;/ref&gt;
* '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү &quot;Номын тус&quot;, эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь ===
Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү &quot;Хөх Монголын тасархай&quot; гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - &quot;Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг&quot;.&lt;/ref&gt; Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.&lt;ref&gt;Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''&quot;Намтар&quot;'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.&lt;/ref&gt;

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; details=&quot;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;]. С.Пүрэвжав, ''&amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;
== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал ==
1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг &quot;төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж&quot; хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Чин улсын хууль цаазын бичиг &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг&quot; болон &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Гэр бүл, үр удам ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв.
* '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан.
* '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн.

Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв.
# '''Галсангийн Бадарч тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ.

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:МОНГОЛ]]
[[Ангилал:ТҮҮХ]]</text>
      <sha1>ff7ozf9nf6e2qd5qnp336loirc0qdau</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872293</id>
      <parentid>872291</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T11:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88769" sha1="jse5ahnyxixge3is8tc9traoeshko7c" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь болсон бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt; 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)


Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ.

=== 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи ===
Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн &quot;Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх&quot; гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс&quot;.&lt;/ref&gt; Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) ===
Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ.

* '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү &quot;Хүн ардаа хайрлах&quot; алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.&lt;ref&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).&lt;/ref&gt;
* '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү &quot;Номын тус&quot;, эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь ===
Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү &quot;Хөх Монголын тасархай&quot; гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - &quot;Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг&quot;.&lt;/ref&gt; Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.&lt;ref&gt;Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''&quot;Намтар&quot;'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.&lt;/ref&gt;

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; details=&quot;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;]. С.Пүрэвжав, ''&amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;
== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал ==
1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг &quot;төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж&quot; хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Чин улсын хууль цаазын бичиг &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг&quot; болон &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Гэр бүл, үр удам ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв.
* '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан.
* '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн.

Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв.
# '''Галсангийн Бадарч тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ.

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:МОНГОЛ]]
[[Ангилал:ТҮҮХ]]
[[Ангилал:XIX зуун]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]]
[[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]]</text>
      <sha1>jse5ahnyxixge3is8tc9traoeshko7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872294</id>
      <parentid>872293</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T11:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89012" sha1="joida3d9i4t4iz63akcxlrajrulhlmz" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь болсон бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt; 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)


Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ.

=== 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи ===
Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн &quot;Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх&quot; гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс&quot;.&lt;/ref&gt; Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) ===
Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ.

* '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү &quot;Хүн ардаа хайрлах&quot; алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.&lt;ref&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).&lt;/ref&gt;
* '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү &quot;Номын тус&quot;, эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь ===
Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү &quot;Хөх Монголын тасархай&quot; гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - &quot;Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг&quot;.&lt;/ref&gt; Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.&lt;ref&gt;Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''&quot;Намтар&quot;'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.&lt;/ref&gt;

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; details=&quot;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;]. С.Пүрэвжав, ''&amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;
== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал ==
1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг &quot;төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж&quot; хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Чин улсын хууль цаазын бичиг &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг&quot; болон &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Гэр бүл, үр удам ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв.
* '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан.
* '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн.

Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв.
# '''Галсангийн Бадарч тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ.

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references group=&quot;&lt;ref&amp;gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}&lt;/ref&amp;gt;&quot; responsive /&gt;
[[Ангилал:МОНГОЛ]]
[[Ангилал:ТҮҮХ]]
[[Ангилал:XIX зуун]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]]
[[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]]</text>
      <sha1>joida3d9i4t4iz63akcxlrajrulhlmz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872295</id>
      <parentid>872294</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T11:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89078" sha1="6yxlbddl71oukgqh0zho3ooiki294xs" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ. 

Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь болсон бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt; 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)


Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ.

=== 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи ===
Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн &quot;Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх&quot; гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс&quot;.&lt;/ref&gt; Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) ===
Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ.

* '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү &quot;Хүн ардаа хайрлах&quot; алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.&lt;ref&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).&lt;/ref&gt;
* '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү &quot;Номын тус&quot;, эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь ===
Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү &quot;Хөх Монголын тасархай&quot; гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - &quot;Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг&quot;.&lt;/ref&gt; Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.&lt;ref&gt;Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''&quot;Намтар&quot;'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.&lt;/ref&gt;

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; details=&quot;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;]. С.Пүрэвжав, ''&amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;
== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал ==
1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг &quot;төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж&quot; хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Чин улсын хууль цаазын бичиг &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг&quot; болон &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Гэр бүл, үр удам ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв.
* '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан.
* '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн.

Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв.
# '''Галсангийн Бадарч тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ.

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references group=&quot;&lt;ref&amp;gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}&lt;/ref&amp;gt;&quot; responsive /&gt;
[[Ангилал:МОНГОЛ]]
[[Ангилал:ТҮҮХ]]
[[Ангилал:XIX зуун]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]]
[[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]]
&lt;references group=&quot;&lt;ref name=&amp;quot;:62&amp;quot; /&amp;gt;&quot; responsive /&gt;</text>
      <sha1>6yxlbddl71oukgqh0zho3ooiki294xs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872297</id>
      <parentid>872295</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T11:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91838" sha1="dc4y1o0i4t0egq8uy5hwj9rvbypgtbn" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ.  

=== Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт ===
Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&amp;oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц газар болж байв. Ийнхүү Манжийн хуулиар &quot;хэргэм буурсан хэрэгтэн&quot; болсон тайж хүмүүн ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт &quot;Хувилгаан тайж&quot; болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин өнөөг хүртэл шүтэгдсээр ирсэн байна.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&amp;oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь болсон бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt; 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)


Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ.

=== 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи ===
Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн &quot;Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх&quot; гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс&quot;.&lt;/ref&gt; Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) ===
Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ.

* '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү &quot;Хүн ардаа хайрлах&quot; алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.&lt;ref&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).&lt;/ref&gt;
* '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү &quot;Номын тус&quot;, эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь ===
Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү &quot;Хөх Монголын тасархай&quot; гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - &quot;Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг&quot;.&lt;/ref&gt; Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.&lt;ref&gt;Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''&quot;Намтар&quot;'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.&lt;/ref&gt;

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; details=&quot;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;]. С.Пүрэвжав, ''&amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;
== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал ==
1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг &quot;төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж&quot; хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Чин улсын хууль цаазын бичиг &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг&quot; болон &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Гэр бүл, үр удам ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв.
* '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан.
* '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн.

Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв.
# '''Галсангийн Бадарч тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ.

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references group=&quot;&lt;ref&amp;gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}&lt;/ref&amp;gt;&quot; responsive /&gt;
[[Ангилал:МОНГОЛ]]
[[Ангилал:ТҮҮХ]]
[[Ангилал:XIX зуун]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]]
[[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]]
&lt;references group=&quot;&lt;ref name=&amp;quot;:62&amp;quot; /&amp;gt;&quot; responsive /&gt;</text>
      <sha1>dc4y1o0i4t0egq8uy5hwj9rvbypgtbn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Василий Жуковский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148671</id>
    <revision>
      <id>872283</id>
      <parentid>871840</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1600" sha1="1cyvqngaqmzhy26o1skfnzevlj998ro" xml:space="preserve">[[Файл:Bryullov portrait of Zhukovsky.jpg|thumb|Василий Жуковский- 1837 оны уран зураг.]]
'''Василий Жуковский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Васи́лий Андре́евич Жуко́вский,'' 1783 оны 2-р сарын 9-нд  [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт улсын]] [[Тула муж|Тула мужийн]] Белевскийн дүүргийн Мишенское тосгонд төрсөн – 1852 оны 4-р сарын 24-нд Баден, Баден гүнлэгт нас барсан) – [[Орос|Оросын]] найрагт романтизмыг үндэслэгчдийн нэг, элэглэл, эссэ, дуу, романс, баллад, туульсын бүтээлийн зохиолч. Тэрээр мөн яруу найргийн зохиолын орчуулагч, утга зохиолын шүүмжлэгч, багш гэдгээрээ алдартай. 1817-1841 онд тэрээр Их гүнгийн орос хэлний багш, дараа нь хатан хаан [[Александра Фёдоровна (I Николайн эхнэр)|Александра Фёдоровна]], Царевич Александр Николаевичийн багшаар ажиллаж байжээ. Төрийн зөвлөлийн гишүүн (1841). Оросын эзэнт гүрний төрийн дууллын үг болох &quot;Бурхан минь Хааныг ивээлдээ аваач !&quot; (Боже царя храни, 1833) дууны үгийг зохиогч.</text>
      <sha1>1cyvqngaqmzhy26o1skfnzevlj998ro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александра Фёдоровна (I Николайн эхнэр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148673</id>
    <revision>
      <id>872271</id>
      <parentid>871865</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T05:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Александра Фёдоровна (I Павелын эхнэр)]] to [[Александра Фёдоровна (I Николайн эхнэр)]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>871865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2117" sha1="rfdu3s3wpsrgvkyv6w2ndi9o0nrzg7r" xml:space="preserve">'''Алекса́ндра Фёдоровна''' (төрөхдөө  '''Пруссын Фридери́ка Луи́за Шарло́тт Вильгельми́н'''; [[Герман хэл|герман.]] ''Friederike Luise Charlotte Wilhelmine von Preußen''; 1798 оны 7-р сарын 28-нд Потсдам хотод төрсөн — 1860 оны 11-р сарын 1-нд Эзэнт оросын  Санкт-Петербург губерний Царское Село эдлэнд нас барсан) — Хогенцоллерн угсааны герман гүнж, Оросын [[I Николай]] хааны эхнэр бөгөөд [[II Александр]] хааны эх.

== Хүүхдүүд ==
1. Ирээдүйн Оросын эзэн хаан [[II Александр]] (1818–1881) Александр Николаевич эхлээд Гессений Маритай, дараа нь гүнж Екатерина Долгоруковатай гэрлэжээ.

2. Мария Николаевна (1819–1876) эхлээд Лейхтенбергийн гүн Максимилиантай, дараа нь гүн Григорий Строгановтой гэрлэжээ.

3. Ольга Николаевна (1822–1892) Вюртембергийн I Карл хаантай гэрлэсэн, хүүхэд төрүүлээгүй.

4. Александра Николаевна (1825–1844) Гессе-Касселийн Ландгрейв Фридрихтэй гэрлэсэн гэрлэснээсээ хойш жилийн дараа төрөхдөө нас баржээ.

5. Их гүн Константин Николаевич (1827–1892) Сакс-Альтенбургийн гүнж Александратай гэрлэсэн залгамжлагч үлдээсэн.

6. Их гүн Николай Николаевич ахмад (1831–1891), Олденбургийн гүнж Александратай гэрлэж, үр удам үлдээсэн.

7. Их гүн Михаил Николаевич (1832–1909), Бадены Сесилитай гэрлэж, үр удам үлдээсэн.</text>
      <sha1>rfdu3s3wpsrgvkyv6w2ndi9o0nrzg7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түрэг улсуудын байгууллага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148693</id>
    <revision>
      <id>872267</id>
      <parentid>872024</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T05:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>872267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10255" sha1="a4pxqc6sb3em24ky93ml4tocea2rwno" xml:space="preserve">{{mergeto|Түрэг орнуудын байгууллага}}
[[Файл:Flag of the Organization of Turkic States.svg|thumb|344x344px|Байгуулагын далбаа]]
'''Түрэг улсуудын байгууллага''' ([[Азербайжан хэл|азерб.]] ''Türk Dövlətləri Təşkilatı'', [[Казах хэл|казах.]] ''Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы / Türkı Memleketterınıñ Ūiymy'', [[Киргиз хэл|кирг.]] ''Түрк Мамлекеттер Уюму'', [[Турк хэл|турк.]] ''Türk Devletleri Teşkilatı'', [[Узбек хэл|узбек.]] ''Turkiy Davlatlar Tashkiloti / Туркий Давлатлар Ташкилоти,'' [[Англи хэл|англи.]] ''the Organization of Turkic States'') —Түрэг улс орнуудыг нэгтгэж, тэдгээрийн хоорондын иж бүрэн харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх зорилготой олон улсын байгууллага. Тус байгууллага [[Азербайжан|Азербайжаны]] [[Нахчыван|Нахычеван]] хотод 2009 оны 10-р сарын 3-нд '''Түрэгийн Зөвлөл''' ([[Азербайжан хэл|азер.]] ''Türk Şurası'', [[Казах хэл|казах.]]''Түркi Кеңесі / Türk Keñesı'', [[Киргиз хэл|кирг.]] ''Түрк кеңеши'', [[Турк хэл|турк.]] ''Türk Keneşi'', [[Узбек хэл|узбек.]] ''Turkiy Kengash / Туркий Кенгаш''), [[Англи хэл|англи.]] ''Turkic Council'') нэртэй анх байгуулагдсан. 
[[Файл:Headquarter of The Organization of Turkic States in 2022 (1).jpg|thumb|Төв байр]]
Тус байгууллагын гишүүн орнуудын нийт газар нутгийн талбай нь 4.8 сая хавтгай дөрвөлжин км юм.

2021 оны 11-р сарын 12-нд [[Стамбул]] хотод болсон Түрэг улсуудын хамтын ажиллагааны зөвлөлийн дээд хэмжээний уулзалтаар Түрэгийн Зөвлөл гэсэн нэрийг '''Түрэг улсуудын байгууллага''' болгон өөрчилсөн байна.

== Түүх ==
[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] 1920 онд байгуулагдсанаас 1991 он хүртэл [[Турк]] улс нь дэлхийн цорын ганц бие даасан, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн Түрэг улс байсан.

1992 оны 10-р сарын 30-нд Туркийн Ерөнхийлөгч Тургут Озалын санаачилгаар Түрэг хэлтэй орнуудын анхны дээд хэмжээний уулзалт Анкара хотод болсон. Уулзалтад Тургут Озал, Абулфаз Элчибей, [[Ислом Каримов]], [[Нурсултан Назарбаев]], [[Сапармурат Ниязов]], [[Аскар Акаев]] нар оролцсон юм. Дээд хэмжээний уулзалтад оролцогчид улс төр, эдийн засгийн нэгдмэл байдлыг бий болгож буйгаа зарласан.

1993 оны 7-р сарын 12-нд Казахстаны нийслэл [[Алматы]] хотод Түрэгийн соёлын олон улсын байгууллагыг байгуулах тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан.

1992 онд Алматы хотод Түрэгийн урлаг, хэлний нэгдсэн захиргаа байгуулагдсан. 1998 онд Баку хотод [[Түрэг хэлтэй орнуудын парламентын чуулган]] байгуулагдсан.

Түрэг хэлтнүүдийн төрийн тэргүүнүүдийн хоёрдугаар дээд хэмжээний уулзалт 1994 оны 10-р сарын 18-нд Станбул хотод болсон.

Түрэг хэлтнүүдийн төрийн тэргүүнүүдийн гуравдугаар дээд хэмжээний уулзалт 1995 оны 8-р сарын 28-нд [[Бишкек]] хотод болсон. Дээд хэмжээний уулзалт нь Киргизийн &quot;Манас&quot; туульсын 1000 жилийн ойтой давхцан зохион байгуулагдсан. Киргизийн Ерөнхийлөгч А.Акаев дээд хэмжээний уулзалтын хүндэтгэлд зориулж өвөрмөц гар аргаар нэхсэн хивс болох &quot;Ерөнхийлөгчийн агуу хивс&quot;-ийг төрийн тэргүүнүүдэд бэлэглэжээ.

2014 онд болсон зөвлөлийн Бодрум дээд хэмжээний уулзалтад Азербайжан, Турк, Казахстан, Киргизстан, Туркменистан зэрэг орнуудын төлөөлөгчид оролцсон. Энэхүү дээд хэмжээний уулзалтаар [[Туркменистан]] зөвлөлд элссэнийг зарласан.
[[Файл:11-й саммит Организации тюркских государств.jpg|thumb|420x420px|2024 оны дээд хэмжээний уулзалт.]]
2018 оны 4-р сарын 30-нд [[Узбекистан]] улс Түрэгийн Зөвлөлд албан ёсоор элссэн.

Түрэг хэлтнүүдийн хамтын ажиллагааны зөвлөлийн 7 дахь удаагийн дээд хэмжээний уулзалт 2019 оны 10-р сард [[Баку]] хотод болсон. Дээд хэмжээний уулзалтад Туркийн Ерөнхийлөгч [[Режеп Тайип Эрдоган]], Азербайжаны Ерөнхийлөгч [[Ильхам Алиев]], Киргизийн Ерөнхийлөгч асан [[Сооронбай Жээнбеков]], Унгарын Ерөнхий сайд [[Виктор Орбан]], Казахстаны Ерөнхийлөгч асан [[Нурсултан Назарбаев]], Узбекистаны Ерөнхийлөгч [[Шавкат Мирзиёев]] нар оролцов.

2020 оны 4-р сард Азербайжаны Ерөнхийлөгч Илхам Алиевын санаачилгаар коронавирусын цар тахлын асуудлыг шийдвэрлэх зорилгоор Түрэгийн Зөвлөлийн ээлжит бус дээд хэмжээний уулзалтыг видео хурлаар зохион байгуулсан.

2021 оны 11-р сарын 12-нд Станбул хотод болсон Түрэг хэлтнүүдийн хамтын ажиллагааны зөвлөлийн 8 дахь дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Туркийн Ерөнхийлөгч Режеп Тайип Эрдоган Түрэгийн Зөвлөлийг '''Түрэг улсуудын байгууллага''' болж өөрчилсөн тухай мэдэгдсэн. Мөн дээд хэмжээний уулзалтаар Туркменистан улсыг Түрэг улсуудын байгууллагад ажиглагчаар элсүүлэв.

2022 оны 4-р сарын 27-нд тус байгууллагын Үндсэн хуулийн шүүхийн Зөвлөл байгуулагдсан.

== Байгууллагын зорилго зорилтууд ==

* Оролцогчдын хоорондын харилцан итгэлцэл, нөхөрлөлийг бэхжүүлэх
* Гадаад бодлогын асуудлаар нийтлэг байр суурь боловсруулах
* Олон улсын терроризм, экстремизм, салан тусгаарлах үзэл, үндэстэн дамнасан гэмт хэрэгтэй тэмцэх үйл ажиллагааг зохицуулах
* Нийтлэг ашиг сонирхлын бүхий л салбарт бүс нутгийн болон хоёр талын үр дүнтэй хамтын ажиллагааг дэмжих
* Харилцан худалдаа, хөрөнгө оруулалтын таатай нөхцлийг бүрдүүлэх
* Цогц, тэнцвэртэй эдийн засгийн өсөлт, нийгэм, соёлын хөгжилд хүрэхийг эрмэлзэх
* Шинжлэх ухаан, технологи, боловсрол, эрүүл мэнд, соёл, спорт, аялал жуулчлалын салбарын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх
* Хэвлэл мэдээлэл болон бусад харилцаа холбооны хэрэгслийн харилцан үйлчлэлийг дэмжих
* Хууль эрх зүйн мэдээлэл солилцох, хууль эрх зүйн хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх

== Бүтэц ==

* Нарийн бичгийн дарга нарын газар (Станбул)
* Ерөнхийлөгчдийн Зөвлөл
* Гадаад хэргийн сайд нарын Зөвлөл
* Ахлах албан тушаалтнуудын хороо
* Түрэг хэлтэй улсуудын ахмадуудын зөвлөл (Аксакалууд)
* Түрк хэлтэй улсуудын Ерөнхий прокуроруудын зөвлөл
* Парламентийн чуулган (Баку)
* Олон улсын түрэг академи (Астана)
* Түрэг соёлын олон улсын байгууллага (Анкара)
* Гишүүн орнуудын Үндсэн хуулийн шүүхийн Зөвлөл

== Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Нэр
!Улс
!Албан тушаал авсан 
!Албан тушаалаа өгсөн
|-
|1
|'''Халил Акынжы'''
|Турк
|2009.10.03
|2014.09.16
|-
|2
|'''Рамиль Гасан'''
|Азербайжан
|2014.09.16
|2018.09.03
|-
|3
|'''Багдад Амреев'''
|Казахстан
|2018.09.03
|2022.11.11 
|-
|4
|'''Кубанычбек Омуралиев'''
|Киргиз
|2022.11.11
| -
|}</text>
      <sha1>a4pxqc6sb3em24ky93ml4tocea2rwno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:Enkhtur Tsendorj</title>
    <ns>2</ns>
    <id>148725</id>
    <revision>
      <id>872274</id>
      <parentid>872215</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T08:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhtur Tsendorj</username>
        <id>107865</id>
      </contributor>
      <origin>872274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15232" sha1="gng4cbke6ktpy99ggaju768sx7955dw" xml:space="preserve">== '''Цэндоржийн Энхтөр''' ==
'''Цэндоржийн Энхтөр''' (1971 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монгол Улсын төгөлдөр хуурч Соёл Урлагийн Их Сургуулийн хүндэт профессор, Соёлын болон Боловсролын тэргүүний ажилтан юм.

== Боловсрол ==

* '''1979–1987 он:''' Улаанбаатар хотын Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд төгөлдөр хуурын ангид Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцан төгссөн.
* '''1987–1992 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд ОХУ-ын Гавьяат жүжигчин, профессор Т.В.Галицкаягийн удирдлагад суралцсан.
* '''1992–1996 он:''' СУИС-ийн төгөлдөр хуурчийн ангид Монгол Улсын ардын жүжигчин, профессор Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцаж дээд боловсрол эзэмшсэн.
* '''2007 он:''' СУИС-д магистратураа хамгаалж, урлаг судлалын ухааны магистр зэрэг хүртсэн.
* '''2013 оноос:''' Докторантурт суралцаж эхэлсэн.

== Ажлын туршлага ==

* '''1996–2009 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимд төгөлдөр хуурын багш, цөөхүүл хөгжмийн багш, концертмейстерийн ур чадварын багш.
* '''2009–2011 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимийн эрхлэгч.
* '''2011–2019 он:''' СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуулийн (ХУТ) ахлах багш.
* '''2019 оноос:''' СУИС-ийн Сонгодог урлагийн тэнхимд төгөлдөр хуурын ахлах багшаар ажиллаж байна.

== Шагнал, цол тэмдэг ==

* '''2005 он:''' Соёлын тэргүүний ажилтан
* '''2016 он:''' Боловсролын тэргүүний ажилтан

== Уралдаан, тэмцээний амжилт ==

* '''1990 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд зохиогдсон өсвөрийн хөгжимчдийн &quot;Сонгодог соната&quot; хэрхэн чадварлаг тоглох уралдаанд ''1-р байр.''
* '''1994 он:''' Японы Хамамацугийн нэрэмжит олон улсын төгөлдөр хуурчдын II уралдаанд оролцсон.
* '''1996 он:''' С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит Улсын мэргэжлийн хөгжимчдийн уралдаанд ''1-р байр''.
* '''1998 он:''' ОХУ-ын Москва хотод болсон П.И.Чайковскийн нэрэмжит XI дэх олон улсын хөгжмийн уралдаанд оролцсон.
* '''1999 он:''' Новосибирскийн олон улсын төгөлдөр хуурчдын VI наадамд хоршил хөгжмийн төрлөөр дипломоор шагнагдсан.
* '''1999 он:''' Украинд болсон Одессын орчин үеийн төгөлдөр хуурчдын хөгжмийн наадамд оролцсон.
* '''2004 он:''' Ханс Зайделийн сангаас зохион байгуулсан Германы сонгодог зохиолчийн уралдаанд ''1-р байр''.
* '''2013 он:''' Францын Мэриняк (Mérignac) хотод зохиогддог байсан олон улсын төгөлдөр хуурын уралдаанд төгөлдөр хуурын хоршил төрөлд ''1-р байр.''
* '''2015 он:''' А. Г. Бахчиевын нэрэмжит «За роялем вдвоём» (Төгөлдөр хуурын хослол) Бүх Оросын (Олон улсын) уралдаанд ''3-р байр.''

== Уран бүтээл ба тоглолтууд ==
Ц.Энхтөр нь 1992 оноос хойш бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлийн тоглолтуудыг дотоод, гадаадад тогтмол толилуулж ирсэн. Монгол Улсын мэргэжлийн стандарт, дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэх хөтөлбөрийн магадлан итгэмжлэлд төгөлдөр хуур мэргэжлийн хичээлүүдийн хөтөлбөрүүдийг боловсруулах, баталгаажуулах ажилд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн чадварлаг төгөлдөр хуурч, уран бүтээлч-багш юм. Багшлах хугацаанд нээлттэй хичээлүүдийг удаа дараалан удирдан зохион байгуулахдаа гадаадын нэр хүндтэй багш нартай хамтарсан хичээлүүдэд хийсэн нь үр дүнгээ өгч байна. Орчин цагийн мэргэжлийн хөгжим, тэр дундаа сонгодог хөгжмийн хаан хуурын хөгжимдөх ур чадварыг өндөр түвшинд эзэмшин 1992 оноос бие даасан уран бүтээлийн тоглолтуудыг олон нийтэд байнга толилуулж монголын төгөлдөр хуурын тоглоочийн урлагийг эх орондоо төдийгүй гадаад ул орнуудад сурталчлахад гайхам амжилт гаргасан цөөхөн гоцлоочийн нэгд зүй ёсоор тооцогдоно. Дэлхийн нэр хүндтэй концертын танхимууд болох ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн Хөгжмийн Дээд Сургуулийн их, бага танхим, Одессын Филармони, Украин, АНУ-ын Чикаго хотын хөгжмийн их танхим, Япон улсын Токио хотын &quot;Сантори&quot; концертын танхим, Ёкохама хотын төв концертын танхим, ӨМӨЗО-ны Хөх хотын Урлагийн Их Сургууль, Ордос хотын хөгжмийн урлагийн их сургуулийн концертын танхимд тоглосон тоглолтууд нь монголын мэргэжлийн төгөлдөр хуурчдын түвшинг илэрхийлсэн тоглолтууд байлаа. Дотооддоо ардын хувьсгалын 79, 80, 87 жилийн төрийн хүндэтгэлийн тоглолтод ДБЭТ болон Улсын Филармонийн симфони найрал хөгжимтэй хамтран, улсын болон сургуулийн тайлан тоглолтуудад гоцлол, хоршил төрлөөр оролцож гадаадын, монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлүүдийг амжилттай хөгжимдөж толилуулжээ.

Уран бүтээлийн 2 CD цомог хэвлүүлсэн. (2006,2008)

=== Онцлох бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлүүд ===

* '''1993 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон.

* '''1996 он''' '''(Улсын Филармони):''' ''Н.Батсуурь'' (хийлч), ''Я.Бадамхатан'' (морин хийлч), ''Ц.Энхтөр'' (төгөлдөр хуурч)

Хөтөлбөр (program): 

# В.А.Моцарт - Трио KV 564 
# Л.В.Бетховен - Соната Оп.17
# Л.В.Бетховен - Соната №3 Оп.12
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3
# С.Франк - Хийл Төгөлдөр хуурын Соната
# И.Брамс - Соната Оп.18

* '''1998 он''' '''(Улсын Филармони):''' 

Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73

* '''2004 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлийн тоглолт. ''Ц.Мөнхболд'' (хийлч), ''Ц.Мөнхбат'' (морин хийлч), ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Хөтөлбөр (program): 

# С.Гончигсумлаа - Оргилуун гурвал
# Г.Цэндорж - Трио
# Х.Билэгжаргал - Трио
# Х.Билэгжаргал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт
# З.Хангал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 2-р концерт

* '''2005 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73 П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концерт
* '''2006 он''' '''(АНУ-ын Иллинойс мужийн Чикаго хот):''' Хөтөлбөр (program): 

# Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49
# Ф.Шопен - Ноктюрн Оп.9 №1,2
# Ф.Шопен - Этюд Оп.10, №12
# Б.Шарав - &quot;Түмний эх&quot; монгол ардын 16 дууны найруулга

* '''2007 он (Хөгжим бүжгийн Коллеж / Монгол Улсын Консерватур):''' Төгөлдөр хуурч СУИС-ийн багш магистр ''Ц.Энхтөр'' &quot;Уран бүтээлийн тоглолт&quot;  Хөтөлбөр (program): 

# Д.Скарлатти Соната K.197, L.147 , K.380, L.115
# Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а
# Ф.Шуберт - Соната Оп.147
# Ф.Шопен - Этюд Оп.25, №7
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен - Вальс  Оп.69, №1
# С.Рахманинов - Этюд-картины Оп.39, №5,7,9 

* '''2012 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):'''

# Ф.Шопен - Скерцо Оп.20, №1
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.31, №2
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.39, №3
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен -  Ноктюрн оп.9 №1
# Ф.Шопен -  Ноктюрн оп.9 №2
# П.И.Чайковский - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт, Оп.23, №1
* '''2013 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):'''''Н.Туулайхүү'' (удирдаач)

# В.А.Моцарт - 2 төгөлдөр хуурын Соната К448, К381 
# С.Рахманинов - 4 гарт зориулсан төгөлдөр хуурын 6 бүтээл Оп.11
# Э.Шабрие - Мюнхений дурсамж
# Ф.Пуленк - 2 төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт
* '''2015 он (Улсын Филармони):'''

# Ф.Шуберт - 4 гарт зориулсан фантази
# К.Дебюсси - Бяцхан сюит
# Ф.Пуленк - Сонатина
* '''2017 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Уран бүтээлийн 20 жилийн ойн тоглолт. Улсын Филармонийн Симфони найрал хөгжим, Д.Нямдаш (удирдаач)

# В.А.Моцарт - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт К414 ('''Ц.Энхтөр''')
# Ф.Шопен - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1 ('''Б.Золзаяа''')
# Э.Григ - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт ('''М.Хүсэл''') 
# С.Прокофьев - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1 ('''А.Энх-Амгалан''')
# З.Хангал - Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №2 ('''Ц.Энхтөр''')

* '''2022 он (Улсын Филармони):''' 

# В.А.Моцарт - Рондо К511
# В.А.Моцарт - Вариаци К573
# Ф.Шопен - Вальс оп.34 №2, Оп.64 №1
# Ф.Шопен - Экспромт Оп.29
# Ф.Шопен - Экспромт Фантази Оп.66 
# Ф.Шопен - Ноктюрн Оп.72 №1
# Ф.Шопен - Баллад Оп.38
# П.И.Чайковский - Дөрвөн улирал Оп.37а

# '''2024 он (Кавай Концертын Танхим):'''

Хөтөлбөр (program): 

# В.Моцарт - Фантази K.475, Соната K.457
# Ф.Шуберт - Төгөлдөр хуурын гурван зохиол / ''Drei Klavierstücke'', D. 946
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49

* '''2025 он (Кавай Концертын Танхим):'''

Хөтөлбөр (program): 

# В.Моцарт - Рондо K.511
# В.Моцарт - Соната K.332
# Ф.Шуберт - Фантази D.940  (Дөрвөн гарт зориулсан)
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3

* '''2025 он (Соёл Урлагийн Их Сургууль / СУИС ):''' &quot;Аялгуут найраглал&quot; тоглолт.

Хөтөлбөр (program):

# Ф.Шопен - Баллад Оп.38, №2
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49
# Ф.Шопен - Экспромт Оп.29, №1
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3

* '''1993 оноос өнөөг хүртэл''' дэлхийн сонгодог хөгжмийн бүтээлүүд болон орчин цагийн монголын хөгжмийн бүтээлүүдийг өөрийн урын санд оруулсан байдаг. 

Морин хуурч '''''Аюушын'' ''Бат-Эрдэнэ''''' - Хамтарсан тоглолтууд 

Төгөлдөр хуурч '''''Алтансүхийн Энх-Амгалан''''' - Хоршил тоглолтууд

== Багшлах болон шавь нарын амжилт ==
СУИС-д 30 гаруй жил тасралтгүй багшлахдаа олон шавь нарыг бэлтгэж, уралдаан тэмцээнүүдэд амжилттай оролцуулсан.</text>
      <sha1>gng4cbke6ktpy99ggaju768sx7955dw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872281</id>
      <parentid>872274</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T10:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhtur Tsendorj</username>
        <id>107865</id>
      </contributor>
      <origin>872281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16295" sha1="8vcs2tstynnknhx26elldykwwlteqxa" xml:space="preserve">== '''Цэндоржийн Энхтөр''' ==
'''Цэндоржийн Энхтөр''' (1971 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монгол Улсын төгөлдөр хуурч Соёл Урлагийн Их Сургуулийн хүндэт профессор, Соёлын болон Боловсролын тэргүүний ажилтан юм.

== Боловсрол ==

* '''1979–1987 он:''' Улаанбаатар хотын Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд төгөлдөр хуурын ангид Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцан төгссөн.
* '''1987–1992 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд ОХУ-ын Гавьяат жүжигчин, профессор Т.В.Галицкаягийн удирдлагад суралцсан.
* '''1992–1996 он:''' СУИС-ийн төгөлдөр хуурчийн ангид Монгол Улсын ардын жүжигчин, профессор Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцаж дээд боловсрол эзэмшсэн.
* '''2007 он:''' СУИС-д магистратураа хамгаалж, урлаг судлалын ухааны магистр зэрэг хүртсэн.
* '''2013 оноос:''' Докторантурт суралцаж эхэлсэн.

== Ажлын туршлага ==

* '''1996–2009 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимд төгөлдөр хуурын багш, цөөхүүл хөгжмийн багш, концертмейстерийн ур чадварын багш.
* '''2009–2011 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимийн эрхлэгч.
* '''2011–2019 он:''' СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуулийн (ХУТ) ахлах багш.
* '''2019 оноос:''' СУИС-ийн Сонгодог урлагийн тэнхимд төгөлдөр хуурын ахлах багшаар ажиллаж байна.

== Шагнал, цол тэмдэг ==

* '''2005 он:''' Соёлын тэргүүний ажилтан
* '''2016 он:''' Боловсролын тэргүүний ажилтан

== Уралдаан, тэмцээний амжилт ==

* '''1990 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд зохиогдсон өсвөрийн хөгжимчдийн &quot;Сонгодог соната&quot; хэрхэн чадварлаг тоглох уралдаанд ''1-р байр.''
* '''1994 он:''' Японы Хамамацугийн нэрэмжит олон улсын төгөлдөр хуурчдын II уралдаанд оролцсон.
* '''1996 он:''' С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит Улсын мэргэжлийн хөгжимчдийн уралдаанд ''1-р байр''.
* '''1998 он:''' ОХУ-ын Москва хотод болсон П.И.Чайковскийн нэрэмжит XI дэх олон улсын хөгжмийн уралдаанд оролцсон.
* '''1999 он:''' Новосибирскийн олон улсын төгөлдөр хуурчдын VI наадамд хоршил хөгжмийн төрлөөр дипломоор шагнагдсан.
* '''1999 он:''' Украинд болсон Одессын орчин үеийн төгөлдөр хуурчдын хөгжмийн наадамд оролцсон.
* '''2004 он:''' Ханс Зайделийн сангаас зохион байгуулсан Германы сонгодог зохиолчийн уралдаанд ''1-р байр''.
* '''2013 он:''' Францын Мэриняк (Mérignac) хотод зохиогддог байсан олон улсын төгөлдөр хуурын уралдаанд төгөлдөр хуурын хоршил төрөлд ''1-р байр.''
* '''2015 он:''' А. Г. Бахчиевын нэрэмжит «За роялем вдвоём» (Төгөлдөр хуурын хослол) Бүх Оросын (Олон улсын) уралдаанд ''3-р байр.''

== Уран бүтээл ба тоглолтууд ==
Ц.Энхтөр нь 1992 оноос хойш бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлийн тоглолтуудыг дотоод, гадаадад тогтмол толилуулж ирсэн. Монгол Улсын мэргэжлийн стандарт, дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэх хөтөлбөрийн магадлан итгэмжлэлд төгөлдөр хуур мэргэжлийн хичээлүүдийн хөтөлбөрүүдийг боловсруулах, баталгаажуулах ажилд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн чадварлаг төгөлдөр хуурч, уран бүтээлч-багш юм. Багшлах хугацаанд нээлттэй хичээлүүдийг удаа дараалан удирдан зохион байгуулахдаа гадаадын нэр хүндтэй багш нартай хамтарсан хичээлүүдэд хийсэн нь үр дүнгээ өгч байна. Орчин цагийн мэргэжлийн хөгжим, тэр дундаа сонгодог хөгжмийн хаан хуурын хөгжимдөх ур чадварыг өндөр түвшинд эзэмшин 1992 оноос бие даасан уран бүтээлийн тоглолтуудыг олон нийтэд байнга толилуулж монголын төгөлдөр хуурын тоглоочийн урлагийг эх орондоо төдийгүй гадаад ул орнуудад сурталчлахад гайхам амжилт гаргасан цөөхөн гоцлоочийн нэгд зүй ёсоор тооцогдоно. Дэлхийн нэр хүндтэй концертын танхимууд болох ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн Хөгжмийн Дээд Сургуулийн их, бага танхим, Одессын Филармони, Украин, АНУ-ын Чикаго хотын хөгжмийн их танхим, Япон улсын Токио хотын &quot;Сантори&quot; концертын танхим, Ёкохама хотын төв концертын танхим, ӨМӨЗО-ны Хөх хотын Урлагийн Их Сургууль, Ордос хотын хөгжмийн урлагийн их сургуулийн концертын танхимд тоглосон тоглолтууд нь монголын мэргэжлийн төгөлдөр хуурчдын түвшинг илэрхийлсэн тоглолтууд байлаа. Дотооддоо ардын хувьсгалын 79, 80, 87 жилийн төрийн хүндэтгэлийн тоглолтод ДБЭТ болон Улсын Филармонийн симфони найрал хөгжимтэй хамтран, улсын болон сургуулийн тайлан тоглолтуудад гоцлол, хоршил төрлөөр оролцож гадаадын, монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлүүдийг амжилттай хөгжимдөж толилуулжээ.

=== Онцлох бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлүүд ===

* '''1993 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон.

* '''1996 он''' '''(Улсын Филармони):''' ''Н.Батсуурь'' (хийлч), ''Я.Бадамхатан'' (морин хийлч), ''Ц.Энхтөр'' (төгөлдөр хуурч)

Хөтөлбөр (program): 

# В.А.Моцарт - Трио KV 564 
# Л.В.Бетховен - Соната Оп.17
# Л.В.Бетховен - Соната №3 Оп.12
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3
# С.Франк - Хийл Төгөлдөр хуурын Соната
# И.Брамс - Соната Оп.18

* '''1998 он''' '''(Улсын Филармони):''' 

Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73

* '''2004 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлийн тоглолт. ''Ц.Мөнхболд'' (хийлч), ''Ц.Мөнхбат'' (морин хийлч), ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Хөтөлбөр (program): 

# С.Гончигсумлаа - Оргилуун гурвал
# Г.Цэндорж - Трио
# Х.Билэгжаргал - Трио
# Х.Билэгжаргал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт
# З.Хангал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 2-р концерт

* '''2005 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73 П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концерт
* '''2006 он''' '''(АНУ-ын Иллинойс мужийн Чикаго хот):''' Хөтөлбөр (program): 

# Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49
# Ф.Шопен - Ноктюрн Оп.9 №1,2
# Ф.Шопен - Этюд Оп.10, №12
# Б.Шарав - &quot;Түмний эх&quot; монгол ардын 16 дууны найруулга

* '''2007 он (Хөгжим бүжгийн Коллеж / Монгол Улсын Консерватур):''' Төгөлдөр хуурч СУИС-ийн багш магистр ''Ц.Энхтөр'' &quot;Уран бүтээлийн тоглолт&quot;  Хөтөлбөр (program): 

# Д.Скарлатти Соната K.197, L.147 , K.380, L.115
# Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а
# Ф.Шуберт - Соната Оп.147
# Ф.Шопен - Этюд Оп.25, №7
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен - Вальс  Оп.69, №1
# С.Рахманинов - Этюд-картины Оп.39, №5,7,9 

* '''2012 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Ф.Шопены Скерцо №1, 2, 3, 4, Ноктюрн оп.27 №1, 2 болон П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон.
* '''2013 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Ф.Шуберт (3 дуу оп.906), В.А.Моцарт (2 төгөлдөр хуурын соната К448, Соната К381), С.Рахманинов (6 дуу оп.11), Э.Шабрие (&quot;Мюнхений дурсамж&quot;), Ф.Пуленк (2 төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт, удирдаач Н.Туулайхүү) зэрэг бүтээлүүдийг тоглов.
* '''2015 он (Улсын Филармони):''' Ф.Шуберт (4 гарт зориулсан фантази), К.Дебюсси (&quot;Бяцхан сюит&quot;), Ф.Пуленк (Сонатина).
* '''2017 он (Уран бүтээлийн 20 жилийн ойн тоглолт):''' В.А.Моцарт (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт К414), Ф.Шопен (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1), Э.Григ (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт), С.Прокофьев (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1), З.Хангал (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №2) зэрэг 5 концертыг нэг дор эгшиглүүлсэн.
* '''2019 он:''' Теле концерт – Уран бүтээлийн тоглолт (П.И.Чайковский – &quot;Дөрвөн улирал&quot; цуврал дуунууд оп.37b) болон &quot;Цэндоржийн романсууд&quot; хөгжим яруу найргийн тоглолт.
* '''2022 он (Улсын Филармони):''' В.А.Моцарт (Рондо ля минор К511, Вариаци ре мажор К573), Ф.Шопен (Вальс оп.34 №2, оп.64 №1, ми минор, Экспромт оп.29, оп.66, Ноктюрн ми минор оп.72 №1, Баллад фа мажор оп.38), П.И.Чайковский (&quot;Дөрвөн улирал&quot;).
* '''2024 он (Кавай Концертын Танхим):'''

Хөтөлбөр (program): 

# В.Моцарт - Фантази K.475, Соната K.457
# Ф.Шуберт - Төгөлдөр хуурын гурван зохиол / ''Drei Klavierstücke'', D. 946
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49

* '''2025 он (Кавай Концертын Танхим):'''

Хөтөлбөр (program): 

# В.Моцарт - Рондо K.511
# В.Моцарт - Соната K.332
# Ф.Шуберт - Фантази D.940  (Дөрвөн гарт зориулсан)
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3

* '''2025 он (Соёл Урлагийн Их Сургууль / СУИС ):''' &quot;Аялгуут найраглал&quot; тоглолт.

Хөтөлбөр (program):

# Ф.Шопен - Баллад Оп.38, №2
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49
# Ф.Шопен - Экспромт Оп.29, №1
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3

* '''1993 оноос өнөөг хүртэл''' дэлхийн сонгодог хөгжмийн бүтээлүүд болон орчин цагийн монголын хөгжмийн бүтээлүүдийг өөрийн урын санд оруулсан байдаг. 

Морин хуурч '''''Аюушын'' ''Бат-Эрдэнэ''''' - Хамтарсан тоглолтууд 

Төгөлдөр хуурч '''''Алтансүхийн Энх-Амгалан''''' - Хоршил тоглолтууд

== Багшлах болон шавь нарын амжилт ==
СУИС-д 20 гаруй жил тасралтгүй багшлахдаа олон шавь нарыг бэлтгэж, уралдаан тэмцээнүүдэд амжилттай оролцуулсан.

=== Шавь нарын амжилтаас: ===

* Ф.Шопены 1-р уралдаанд 3-р байр,
* С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит 1, 2-р уралдаанд 2, 3-р байр,
* '''2008 он:''' Монголын С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит төгөлдөр хуурын тэмцээнд 3-р байр,
* '''2009 он:''' Францын төгөлдөр хуурын олон улсын тэмцээнд Н.Анударь 1-р байр,
* '''2009 он:''' Монголын цөөхүүл хөгжимчдийн 1-р уралдаанд 1, 2, 3-р байр (Н.Анударь, А.Энх-Амгалан, Н.Ганчимэг нарын шавь нар),
* '''2016 он:''' Италийн төгөлдөр хуурын олон улсын тэмцээнд оюутан Хүсэл тусгай байр.

СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуульд багшилж буй Б.Оюунбадрах, Б.Нандинсувд, А.Энх-Амгалан зэрэг олон залуу багш, шавь нарыг бэлтгэсэн.

=== Бусад ===
[https://soundcloud.com/enkhtur-tsendorj/g-tsendorj-g-czendorzh-ulaan Г.Цэндорж..&quot;Улаан залаатай Монгол хүн&quot; симфони]</text>
      <sha1>8vcs2tstynnknhx26elldykwwlteqxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872299</id>
      <parentid>872281</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T11:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhtur Tsendorj</username>
        <id>107865</id>
      </contributor>
      <origin>872299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16140" sha1="a0b88a1wbzjshqs809vhsxdmbu8395q" xml:space="preserve">== '''Цэндоржийн Энхтөр''' ==
'''Цэндоржийн Энхтөр''' (1971 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монгол Улсын төгөлдөр хуурч Соёл Урлагийн Их Сургуулийн хүндэт профессор, Соёлын болон Боловсролын тэргүүний ажилтан юм.

== Боловсрол ==

* '''1979–1987 он:''' Улаанбаатар хотын Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд төгөлдөр хуурын ангид Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцан төгссөн.
* '''1987–1992 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд ОХУ-ын Гавьяат жүжигчин, профессор Т.В.Галицкаягийн удирдлагад суралцсан.
* '''1992–1996 он:''' СУИС-ийн төгөлдөр хуурчийн ангид Монгол Улсын ардын жүжигчин, профессор Т.Цолмонгийн удирдлага дор суралцаж дээд боловсрол эзэмшсэн.
* '''2007 он:''' СУИС-д магистратураа хамгаалж, урлаг судлалын ухааны магистр зэрэг хүртсэн.
* '''2013 оноос:''' Докторантурт суралцаж эхэлсэн.

== Ажлын туршлага ==

* '''1996–2009 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимд төгөлдөр хуурын багш, цөөхүүл хөгжмийн багш, концертмейстерийн ур чадварын багш.
* '''2009–2011 он:''' СУИС-ийн Сонгодог Хөгжмийн Тэнхимийн эрхлэгч.
* '''2011–2019 он:''' СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуулийн (ХУТ) ахлах багш.
* '''2019 оноос:''' СУИС-ийн Сонгодог урлагийн тэнхимд төгөлдөр хуурын ахлах багшаар ажиллаж байна.

== Шагнал, цол тэмдэг ==

* '''2005 он:''' Соёлын тэргүүний ажилтан
* '''2016 он:''' Боловсролын тэргүүний ажилтан

== Уралдаан, тэмцээний амжилт ==

* '''1990 он:''' ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит Хөгжмийн Дээд Сургуулийн дэргэдэх хөгжмийн дунд сургуульд зохиогдсон өсвөрийн хөгжимчдийн &quot;Сонгодог соната&quot; хэрхэн чадварлаг тоглох уралдаанд ''1-р байр.''
* '''1994 он:''' Японы Хамамацугийн нэрэмжит олон улсын төгөлдөр хуурчдын II уралдаанд оролцсон.
* '''1996 он:''' С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит Улсын мэргэжлийн хөгжимчдийн уралдаанд ''1-р байр''.
* '''1998 он:''' ОХУ-ын Москва хотод болсон П.И.Чайковскийн нэрэмжит XI дэх олон улсын хөгжмийн уралдаанд оролцсон.
* '''1999 он:''' Новосибирскийн олон улсын төгөлдөр хуурчдын VI наадамд хоршил хөгжмийн төрлөөр дипломоор шагнагдсан.
* '''1999 он:''' Украинд болсон Одессын орчин үеийн төгөлдөр хуурчдын хөгжмийн наадамд оролцсон.
* '''2004 он:''' Ханс Зайделийн сангаас зохион байгуулсан Германы сонгодог зохиолчийн уралдаанд ''1-р байр''.
* '''2013 он:''' Францын Мэриняк (Mérignac) хотод зохиогддог байсан олон улсын төгөлдөр хуурын уралдаанд төгөлдөр хуурын хоршил төрөлд ''1-р байр.''
* '''2015 он:''' А. Г. Бахчиевын нэрэмжит «За роялем вдвоём» (Төгөлдөр хуурын хослол) Бүх Оросын (Олон улсын) уралдаанд ''3-р байр.''

== Уран бүтээл ба тоглолтууд ==
Ц.Энхтөр нь 1992 оноос хойш бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлийн тоглолтуудыг дотоод, гадаадад тогтмол толилуулж ирсэн. Монгол Улсын мэргэжлийн стандарт, дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэх хөтөлбөрийн магадлан итгэмжлэлд төгөлдөр хуур мэргэжлийн хичээлүүдийн хөтөлбөрүүдийг боловсруулах, баталгаажуулах ажилд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн чадварлаг төгөлдөр хуурч, уран бүтээлч-багш юм. Багшлах хугацаанд нээлттэй хичээлүүдийг удаа дараалан удирдан зохион байгуулахдаа гадаадын нэр хүндтэй багш нартай хамтарсан хичээлүүдэд хийсэн нь үр дүнгээ өгч байна. Орчин цагийн мэргэжлийн хөгжим, тэр дундаа сонгодог хөгжмийн хаан хуурын хөгжимдөх ур чадварыг өндөр түвшинд эзэмшин 1992 оноос бие даасан уран бүтээлийн тоглолтуудыг олон нийтэд байнга толилуулж монголын төгөлдөр хуурын тоглоочийн урлагийг эх орондоо төдийгүй гадаад ул орнуудад сурталчлахад гайхам амжилт гаргасан цөөхөн гоцлоочийн нэгд зүй ёсоор тооцогдоно. Дэлхийн нэр хүндтэй концертын танхимууд болох ОХУ-ын Москва хотын П.И.Чайковскийн Хөгжмийн Дээд Сургуулийн их, бага танхим, Одессын Филармони, Украин, АНУ-ын Чикаго хотын хөгжмийн их танхим, Япон улсын Токио хотын &quot;Сантори&quot; концертын танхим, Ёкохама хотын төв концертын танхим, ӨМӨЗО-ны Хөх хотын Урлагийн Их Сургууль, Ордос хотын хөгжмийн урлагийн их сургуулийн концертын танхимд тоглосон тоглолтууд нь монголын мэргэжлийн төгөлдөр хуурчдын түвшинг илэрхийлсэн тоглолтууд байлаа. Дотооддоо ардын хувьсгалын 79, 80, 87 жилийн төрийн хүндэтгэлийн тоглолтод ДБЭТ болон Улсын Филармонийн симфони найрал хөгжимтэй хамтран, улсын болон сургуулийн тайлан тоглолтуудад гоцлол, хоршил төрлөөр оролцож гадаадын, монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлүүдийг амжилттай хөгжимдөж толилуулжээ.

=== Онцлох бие даасан болон хамтарсан уран бүтээлүүд ===

* '''1993 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон.

* '''1996 он''' '''(Улсын Филармони):''' ''Н.Батсуурь'' (хийлч), ''Я.Бадамхатан'' (морин хийлч), ''Ц.Энхтөр'' (төгөлдөр хуурч)

Хөтөлбөр (program): 

# В.А.Моцарт - Трио KV 564 
# Л.В.Бетховен - Соната Оп.17
# Л.В.Бетховен - Соната №3 Оп.12
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3
# С.Франк - Хийл Төгөлдөр хуурын Соната
# И.Брамс - Соната Оп.18

* '''1998 он''' '''(Улсын Филармони):''' 

Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73

* '''2004 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Монголын хөгжмийн зохиолчдын бүтээлийн тоглолт. ''Ц.Мөнхболд'' (хийлч), ''Ц.Мөнхбат'' (морин хийлч), ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Хөтөлбөр (program): 

# С.Гончигсумлаа - Оргилуун гурвал
# Г.Цэндорж - Трио
# Х.Билэгжаргал - Трио
# Х.Билэгжаргал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт
# З.Хангал - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 2-р концерт

* '''2005 он''' '''(Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' ''Н.Туулайхүү'' (удирдаач) Л.В.Бетховен - Төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 5-р концерт Оп.73 П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концерт
* '''2006 он''' '''(АНУ-ын Иллинойс мужийн Чикаго хот):''' Хөтөлбөр (program): 

# Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49
# Ф.Шопен - Ноктюрн Оп.9 №1,2
# Ф.Шопен - Этюд Оп.10, №12
# Б.Шарав - &quot;Түмний эх&quot; монгол ардын 16 дууны найруулга

* '''2007 он (Хөгжим бүжгийн Коллеж / Монгол Улсын Консерватур):''' Төгөлдөр хуурч СУИС-ийн багш магистр ''Ц.Энхтөр'' &quot;Уран бүтээлийн тоглолт&quot;  Хөтөлбөр (program): 

# Д.Скарлатти Соната K.197, L.147 , K.380, L.115
# Л.В.Бетховен - Соната Оп.81а
# Ф.Шуберт - Соната Оп.147
# Ф.Шопен - Этюд Оп.25, №7
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен - Вальс  Оп.69, №1
# С.Рахманинов - Этюд-картины Оп.39, №5,7,9 

* '''2012 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):'''
Ф.Шопены Скерцо №1, 2, 3, 4, Ноктюрн оп.27 №1, 2 болон П.И.Чайковскийн төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн 1-р концертыг бүрэн хэмжээгээр тоглосон.
* '''2013 он (Улсын Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр / ДБЭТ):''' Ф.Шуберт (3 дуу оп.906), В.А.Моцарт (2 төгөлдөр хуурын соната К448, Соната К381), С.Рахманинов (6 дуу оп.11), Э.Шабрие (&quot;Мюнхений дурсамж&quot;), Ф.Пуленк (2 төгөлдөр хуур, симфони найрал хөгжмийн концерт, удирдаач Н.Туулайхүү) зэрэг бүтээлүүдийг тоглов.
* '''2015 он (Улсын Филармони):''' Ф.Шуберт (4 гарт зориулсан фантази), К.Дебюсси (&quot;Бяцхан сюит&quot;), Ф.Пуленк (Сонатина).
* '''2017 он (Уран бүтээлийн 20 жилийн ойн тоглолт):''' В.А.Моцарт (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт К414), Ф.Шопен (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1), Э.Григ (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт), С.Прокофьев (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №1), З.Хангал (Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт №2) зэрэг 5 концертыг нэг дор эгшиглүүлсэн.
* '''2019 он:''' Теле концерт – Уран бүтээлийн тоглолт (П.И.Чайковский – &quot;Дөрвөн улирал&quot; цуврал дуунууд оп.37b) болон &quot;Цэндоржийн романсууд&quot; хөгжим яруу найргийн тоглолт.
* '''2022 он (Улсын Филармони):''' В.А.Моцарт (Рондо ля минор К511, Вариаци ре мажор К573), Ф.Шопен (Вальс оп.34 №2, оп.64 №1, ми минор, Экспромт оп.29, оп.66, Ноктюрн ми минор оп.72 №1, Баллад фа мажор оп.38), П.И.Чайковский (&quot;Дөрвөн улирал&quot;).
* '''2024 он (Кавай Концертын Танхим):'''

Хөтөлбөр (program): 

# В.Моцарт - Фантази K.475, Соната K.457
# Ф.Шуберт - Төгөлдөр хуурын гурван зохиол / ''Drei Klavierstücke'', D. 946
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49

* '''2025 он (Кавай Концертын Танхим):'''

Хөтөлбөр (program): 

# В.Моцарт - Рондо K.511
# В.Моцарт - Соната K.332
# Ф.Шуберт - Фантази D.940  (Дөрвөн гарт зориулсан)
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3

* '''2025 он (Соёл Урлагийн Их Сургууль / СУИС ):''' &quot;Аялгуут найраглал&quot; тоглолт.

Хөтөлбөр (program):

# Ф.Шопен - Баллад Оп.38, №2
# Ф.Шопен - Скерцо Оп.54, №4
# Ф.Шопен - Фантази Оп.49
# Ф.Шопен - Экспромт Оп.29, №1
# Ф. Шопен - Соната Оп.58, №3

* '''1993 оноос өнөөг хүртэл''' дэлхийн сонгодог хөгжмийн бүтээлүүд болон орчин цагийн монголын хөгжмийн бүтээлүүдийг өөрийн урын санд оруулсан байдаг. 

Морин хуурч '''''Аюушын'' ''Бат-Эрдэнэ''''' - Хамтарсан тоглолтууд 

Төгөлдөр хуурч '''''Алтансүхийн Энх-Амгалан''''' - Хоршил тоглолтууд

== Багшлах болон шавь нарын амжилт ==
СУИС-д 30 гаруй жил тасралтгүй багшлахдаа олон шавь нарыг бэлтгэж, уралдаан тэмцээнүүдэд амжилттай оролцуулсан.

=== Шавь нарын амжилтаас: ===

* Ф.Шопены 1-р уралдаанд 3-р байр,
* С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит 1, 2-р уралдаанд 2, 3-р байр,
* '''2008 он:''' Монголын С.Гончигсумлаагийн нэрэмжит төгөлдөр хуурын тэмцээнд 3-р байр,
* '''2009 он:''' Францын төгөлдөр хуурын олон улсын тэмцээнд Н.Анударь 1-р байр,
* '''2009 он:''' Монголын цөөхүүл хөгжимчдийн 1-р уралдаанд 1, 2, 3-р байр (Н.Анударь, А.Энх-Амгалан, Н.Ганчимэг нарын шавь нар),
* '''2016 он:''' Италийн төгөлдөр хуурын олон улсын тэмцээнд оюутан Хүсэл тусгай байр.

СУИС-ийн Хөгжмийн урлагийн сургуульд багшилж буй Б.Оюунбадрах, Б.Нандинсувд, А.Энх-Амгалан зэрэг олон залуу багш, шавь нарыг бэлтгэсэн.

=== Бусад ===</text>
      <sha1>a0b88a1wbzjshqs809vhsxdmbu8395q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэсрэндорж ноён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148726</id>
    <revision>
      <id>872218</id>
      <timestamp>2026-09-29T12:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot; === Сандавдоржийн ууган хүү Цэсрэндорж ноёны түүхэн гавьяа === Бандийн Сандавдорж ноёныг насан эцэслэсний дараа түүний ууган хүү Цэсрэндорж 1798 онд Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноёноор Бээжингийн Лифанюанийн зарлигаар батлагдан засаг суужээ. Тэрээ...&quot;</comment>
      <origin>872218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12555" sha1="fnypsu5dvzsub6c8gmz49ot27pd3fo3" xml:space="preserve">
=== Сандавдоржийн ууган хүү Цэсрэндорж ноёны түүхэн гавьяа ===
Бандийн Сандавдорж ноёныг насан эцэслэсний дараа түүний ууган хүү Цэсрэндорж 1798 онд Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноёноор Бээжингийн Лифанюанийн зарлигаар батлагдан засаг суужээ. Тэрээр 1808 он хүртэл 10 жил хошуу захирахдаа эцэг, өвгөдийнхөө Монголоо гэсэн далд бодлогыг амжилттай үргэлжлүүлсэн дараах түүхэн гавьяатай:&lt;ref name=&quot;Shagj&quot;&gt;Шагж. &quot;Монголын хаад ноёдын уг эх&quot;, Улаанбаатар, Төв Архив.&lt;/ref&gt;

* '''&quot;Зудын данс&quot;-ны уламжлалыг чанд хадгалж, татвараас хамгаалсан нь:''' Цэсрэндорж ноёны хамгийн гол гавьяа бол эцэг Сандавдорж ноёны 42 жилийн турш хэрэглэж ирсэн Улиастайн амбаныг хуурах &quot;Зудын хуурамч данс&quot;-ны тактикийг яг хэвээр нь үргэлжлүүлсэн явдал юм. Хотгойдын дүрвэгсэд болон өөрийн хошууны ардуудаас Манжийн цэргийн гарнизонд зориулж мал, мах, шүүс татварлах тушаал ирэх бүрд Цэсрэндорж ноён Улиастайн амбанд: *&quot;Манай хошуу нутагт хахир өвөл болж, цас зуданд мал сүрэг нийтээрээ үрэгдэж хоосорсон тул төрийн алба татварыг гүйцэтгэх ямар ч боломжгүй&quot;* гэсэн албан бичгийг тасралтгүй илгээн, элэг нэгт ард иргэдээ эдийн засгийн туйлчлалаас амжилттай авч гарч байв.
* '''Хотгойд ястны угсаатны ууслыг баталгаажуулсан нь:''' Түүний засаглалын жилүүдэд (1798–1808) 1756 оны бослогоос хойш тус хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд дүрвэн ирж суурьшсан Хотгойдын урианхай, малчин өрхүүд Цогтой засгийн хошууны үндсэн иргэд болон бүрмөсөн хууль ёсоор нутагшин, бичиг баримтад бүртгэгдэж дууссан байна. Тэрээр харийн цэргийн мөрдлөгөөс Хотгойдуудыг бүрэн халхлан, хошууны Алтан ургийн нэр хүндээр бамбай хийж, тэднийг уугуул Халх ардуудтайгаа ижил эрхтэйгээр амар амгалан амьдрах нөхцөлийг нь хангаж өгчээ.
* '''Хошууны архивын бичиг хэргийг нарийвчлан цэгцэлсэн нь:''' Цэсрэндорж ноён бол Халхын засаг ноёд дундаа бичиг соёлд маш боловсорсон нэгэн байв. Тэрээр өөрийн хошууны тайж нар, албат ард иргэдийн угийн бичиг, хүн ам, малын тооллогын дансыг маш нарийн системд оруулж, нууц болон албан ёсны бичиг хэргийг зааглан хөтөлдөг болгосон байна. Түүний хөтлөн үлдээсэн эдгээр нарийн данс мэдээний ачаар хожмоо 1918 оны тооллогоор тус хошуу Халх даяар хамгийн өндөр хувьтай (8.2%) Алтан ургийн цэвэр цустай язгууртнууд хадгалагдаж үлдсэн хошуу болох суурь тавигджээ.

== Цогтой засгийн хошууны Алтан ургийн угийн бүрэн хэлхээ ба алдартан хувилгаад ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртнууд бол Их Эзэн Чингис хааны ууган хүү Зүчи, Далай хан Түмэндарь дайчин ноёноор дамжсан Халхын баруун гарын Хотгойдын Алтан хаадын шууд залгамжлал, цэвэр цустай Алтан ургийн голомт юм.&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt; Тус хошуу нь 1918 оны тооллогоор нийт эрчүүдийн 8.2%-ийг тэргүүн зэргийн болон залгамжлах тайж нар эзэлж байсан Халх даяар хамгийн язгууртан өндөр хувьтай хошуу байв.&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын тайж нарын угийн шаштир данс болон Хотгойд нутгийн тулгуур сурвалжуудад тэмдэглэгдсэнээр, тус ургаас Халхын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч засаг ноёд, цэргийн жанжнуудаас гадна Буддын шашны томоохон Хутагт хувилгаад төрөн гарч, Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагыг бамбай болгон ард олноо харийн мөлжлөг, хядлагаас хамгаалж иржээ.&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;
 Алтан ургийн угийн бичгийн босоо хэлхээ

 '''Ашихай дархан ноён''' (Засагт ханыхны дээд өвөг, Чингис хааны 16 дахь үеийн ач)&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;

 '''Түмэндарь дайчин ноён''' (Ууган хүү, Халхын баруун гарыг анхлан тохинуулагч)&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;

 '''Шолой увш хунтайж''' (Хотгойдын анхны Алтан хаан, Оросын хаант улстай дипломат харилцаа тогтоосон)&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;

 '''Омбо эрдэнэ хунтайж''' (Хотгойдын 2 дахь Алтан хаан)

 '''Ринчин лувсан хунтайж''' (Хотгойдын 3 дахь Алтан хаан, Баруун Монголыг нэгтгэхээр тэмцэгч)&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;

 '''Өлзийт хатан баатар''' (Рааш хатанбаатар, Халх-Ойрадын дайнд гавьяа байгуулагч)&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;

 '''Сүндэв тайж''' (Ууган хүү)

 '''Сэнгэ тайж''' (Ууган хүү, XVIII зууны эхэн үеийн нөлөө бүхий язгууртнууд)&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;

 '''Лари засаг''' (Цогтой засгийн хошууны 2 дахь засаг ноён, х. 1732–1737)&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;

 '''Засаг тайж Банди''' (5 дахь засаг ноён, х. 1737–1756. Шадар ван Чингүнжавын бослогыг далд хүнс, хүчээр тэтгэж, Хотгойд түмнийг цуст хядлагаас аврах авралын айлтгалыг ахалж, ялыг өөртөө үүрэн хүүгээ аварсан гавьяатан)&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;

 '''Бандийн Сандавдорж''' (6 дахь засаг ноён, х. 1756–1798. Хошууг 42 жил захирахдаа &quot;Зудын хуурамч данс&quot;-ны тактикийг санаачлан, Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн татвараас халхлан хамгаалсан удирдагч)&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;

 '''Цэсрэндорж ноён''' (Ууган хүү, 7 дахь засаг ноён, х. 1798–1808. Эцэг өвгөдийнхөө бодлогыг 3 дахь үедээ чанд хадгалж, Хотгойдуудыг уугуул Халх иргэдтэй тэгш эрхтэйгээр бүрмөсөн нутагшуулсан зүтгэлтэн)&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;

 '''Базарваань тайж''' (Дэд хүү, Улиастайн манж амбаны эрүү шүүлтийн өмнө биеэр сөрөн зогсож, Монгол цэргүүдийг ялаас хамгаалсан зоригтон)&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;

 '''Галдангүнтэв ноён''' (Сандавдоржийн ач хүү, 8 дахь засаг ноён, х. 1808–1847. Хошуугаа 40 орчим жил тогтвортой захирч, харийн түрэмгийллийг сөрсөн)&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;

 '''Агваанлувсанчойдон хувилгаан (Цогтой засгийн хошууны Гэгээн хутагт):''' Сандавдорж ноёны шууд удмын ач нараас тодорсон, тус хошууны ард олныг оюун санааны хувиар харийн дарамтаас өмгөөлөгч, Буддын шашны өндөр зэрэг дэвтэй Гэгээн хувилгаан. Тэрээр хошууны сүм хийдүүдийг удирдан, Манжийн амбанд ардуудын улаа өртөөний албыг хөнгөлөх шашны нөлөө бүхий зуучлалын ажлыг насан эцэстлээ гүйцэтгэж байсан түүхтэй.&lt;ref name=&quot;Shagj&quot; /&gt;

=== Ураг төрлийн хэлхээнээс тодорсон алдартны түүхэн үүрэг ===
Тус угийн хэлхээнээс тодорсон язгууртнууд Их Эзэн Чингис хааны сургаал, билиг үгс дэх *&quot;Аливаа зовлон зүдүүрийг үл хайхран... их улсын ард иргэдээ хамгаал&quot;* гэх гэрээсийг зүрхэндээ тээж, харийн бодлогыг дараах хэлбэрээр сөрөн зогсож байв:

# '''Засаг тайж Банди (1737–1756):''' Чингүнжавын цэргийг Идэр, Тэс, Тэлмэн нуураар дайрах бүрд мал, мах, хүнсээр хангасан бослогын &quot;Арын албан ёсны бааз&quot; байв. Үүнийг Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折)-ын нууц баримтад ''&quot;Засаг ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн... улаа хөсөг нийлүүлсэн&quot;'' хэмээн шууд нотолдог.&lt;ref&gt;军机处满文录副（Цэргийн зөвлөлийн Манж хэл дээрх хуулбар данс）, 北京 1-р архив.&lt;/ref&gt;
# '''Бандийн Сандавдорж (1756–1798):''' 42 жилийн турш Улиастайн манж амбанд *&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;* хэмээх хуурамч мэдээг тасралтгүй илгээж, Чин улсын Цяньлун хааны Хотгойдуудыг *&quot;хором ч амар заяа үзүүлэлгүй зүдрээ&quot;* гэсэн хатуу зарлигийг замхруулж, элэг нэгтнүүдээ &quot;толгой амгалан&quot; суулгаж чадсан түүхтэй.&lt;ref&gt;《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.&lt;/ref&gt;
# '''Агваанлувсанчойдон хувилгаан:''' Цогтой засгийн хошууны нутаг дахь шашны гол төвүүдийг удирдаж, хувилгаан гэх өөрийн Буддын шашны өндөр статус, Алтан ургийн нөлөөгөө ашиглан Улиастайн амбаныг шашны зан үйлээр далайлган, жирийн малчин ардуудын өртөөний алба, малын татварыг хасуулж, хошууны дотоод тусгаар байдлыг оюун санааны хувиар хамгаалсан түүхтэй.&lt;ref&gt;ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12–18.&lt;/ref&gt;

== Ашигласан материал ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>fnypsu5dvzsub6c8gmz49ot27pd3fo3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишихара Шинтаро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148727</id>
    <revision>
      <id>872219</id>
      <timestamp>2026-09-29T12:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Shintarō Ishihara 2003.jpg|thumb|Ишихара Шинтаро, 2003 он.]] '''Ишихара Шинтаро'''  ([[Япон хэл|япон.]] 石原 慎太郎; 1932 оны 9-р сарын 30-нд Японы [[Кобэ]] хотод төрсөн - 2022 оны 2-р сарын 1-нд нас барсан) нь 1999-2012 онуудад Токио хотын захирагчаар ажиллаж байсан Японы улс төрч, зохиолч б...&quot;</comment>
      <origin>872219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5104" sha1="ewlb4yfexluxdc0tp5qpkltwyxw8atv" xml:space="preserve">[[Файл:Shintarō Ishihara 2003.jpg|thumb|Ишихара Шинтаро, 2003 он.]]
'''Ишихара Шинтаро'''  ([[Япон хэл|япон.]] 石原 慎太郎; 1932 оны 9-р сарын 30-нд Японы [[Кобэ]] хотод төрсөн - 2022 оны 2-р сарын 1-нд нас барсан) нь 1999-2012 онуудад Токио хотын захирагчаар ажиллаж байсан Японы улс төрч, зохиолч байв. Радикал баруун үзэлтэй &quot;Нар Мандах Нам&quot;-ын удирдагч асан тэрээр хожим нь Тору Хашимотогийн Японыг Сэргээн Босгох Намтай нэгдсэн бөгөөд өөрийн фракцийг Японы Кокоро Нам болгон хуваасан тэрээр орчин үеийн Японы улс төрийн хамгийн нэр хүндтэй хэт үндсэрхэг үзэлтнүүдийн нэг байсан.

== Намтар ==
Ишихара Шинтаро 1932 онд Японы Кобе хотод төрсөн. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн]] [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|хоёрдугаар дайн]] эхэлсний дараа түүний гэр бүл Жуши хэмээх жижиг хот руу нүүж, Шинтаро эцгийнхээ худалдаж авсан дарвуулт завиар аялж эхэлсэн гэдэг. 1952 онд тэрээр нэр хүндтэй [[Хитоцүбаши Их Сургууль|Хитоцүбаши Их сургуульд]] элсэн орж, 1956 онд төгссөн. Ердөө хоёр сарын дараа тэрээр &quot;Нарны цаг&quot; (太陽の季節) романаараа нэр хүндтэй Акутагавагийн утга зохиолын шагнал хүртжээ. &quot;Никкацу студи&quot; уг романаар кино хийх эрхийг авч, Шинтарогийн ах Южиро Ишихара гол дүрд тоглосон. Ном хэвлэгдэж, кино нээлтээ хийснээр дайны дараах үеийн залуучуудын шинэ соёлын эхлэл тавигдсан гэдэг юм.

1960-аад онд Ишихара Шинтаро зохиол бичих карьераа үргэлжлүүлж, жүжиг, роман, &quot;Эрдэнэсийн арал&quot;-ын хөгжмийн хувилбарт өөрийгөө зориулсан. Тэрээр мөн хэд хэдэн ер бусын гавьяа байгуулсан: тэрээр &quot;Контесса&quot; нэртэй дарвуулт завиа байнга хөлөглөн, нохой чаргаар Хойд туйлд хүрч, Өмнөд Америкийг мотоциклоор аялдаг байжээ. 1967-1968 онд тэрээр Вьетнамд &quot;Ёомиури Шимбун&quot; сонинд дайны сурвалжлагчаар ажиллаж байжээ.

1968 онд Ишихара [[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал Ардчилсан Нам]] (ЛАН)-д элсэж, удалгүй засгийн газрын гишүүн болжээ. 1975 онд тэрээр Токио хотын захирагчийн сонгуульд нэр дэвшсэн боловч социалист намын Риокичи Минобед ялагдсан. 1980-аад онд Ишихара ЛАН-ын хамгийн алдартай улс төрийн зүтгэлтнүүдийн нэг болсон боловч нам дотроо фракц байгуулж, карьераа ахиулахад хангалттай дотоод дэмжлэг авч чадаагүй юм.

1995 онд Ишихара улс төрөөс түр хугацаагаар гарч, 1999 онд Токио хотын захирагчаар сонгогджээ. Тэрээр Токиогийн ойролцоох Америкийн цэргийн баазыг Японы мэдэлд буцаан өгөх уриан дор сонгуулийн кампанит ажил өрнүүлжээ. Тэрээр мөн Токиогийн Метрополитан Их Сургуулийг нэгтгэх санаачилга гаргасан.

2012 онд тэрээр [[Сэнкакү|Сэнкаку арлуудын]] талаарх Хятад-Японы улс төрийн мөргөлдөөнийг өдөөгчдийн нэг болж, Япон улс Зүүн Хятадын тэнгис дэх эдгээр арлуудыг Токио хот худалдаж авахаар төлөвлөж байгааг мэдэгдэж, Хятад улс мөн эдгээр арлуудыг худалдаж авахаар болсон гэж мэдэгджээ. Тэр жилдээ Ишихара Токио хотын захирагчийн албан тушаалаасаа огцорч, Японы Сэргээн Босголтын Намын удирдагч болжээ.

Ишихара Шинтаро  2022 оны 2-р сарын 1-нд нас барсан байна.</text>
      <sha1>ewlb4yfexluxdc0tp5qpkltwyxw8atv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владислав Рачкевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148728</id>
    <revision>
      <id>872237</id>
      <timestamp>2026-09-29T12:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Władysław Raczkiewicz 1930.jpg|thumb]] '''Владислав Рачкевич''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Władysław Raczkiewicz''; Оросын эзэнт улсын Кутаис губернийн [[Кутаиси]] хотод төрсөн — 1947 оны 6-р сарын 6-нд Их Британий [[Уэльс|Уэльсийн]] Ритин хотод нас барсан) — [[Польш|Польшийн]] улс төрийн, ни...&quot;</comment>
      <origin>872237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3326" sha1="o0hffo9qglazkmf4365yahn7gfq0lls" xml:space="preserve">[[Файл:Władysław Raczkiewicz 1930.jpg|thumb]]
'''Владислав Рачкевич''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Władysław Raczkiewicz''; Оросын эзэнт улсын Кутаис губернийн [[Кутаиси]] хотод төрсөн — 1947 оны 6-р сарын 6-нд Их Британий [[Уэльс|Уэльсийн]] Ритин хотод нас барсан) — [[Польш|Польшийн]] улс төрийн, нийгмийн болон цэргийн зүтгэлтэн. 

Владислав Рачкевич [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] болон [[Зөвлөлт-Польшийн дайн|Зөвлөлт-Польшийн дайнд]] оролцогч, дөрвөн засгийн газрын Дотоод хэргийн сайд (1921, 1925-1926, 1935-1936), Польшийн [[Сейм|Сеймийн]] сенатор, маршал (1930-1935), Померани, Вилени, Краков болон Новогод мужуудын воевод (захирагч), Польшийн Ерөнхийлөгч (1939-1947) юм.

== Намтар ==
Владислав Рачкевич 1885 оны 1-р сарын 28-нд Оросын эзэнт гүрний Кутаиси хотод Шүүгчийн хүү болж төрсөн.

Тэрээр Санкт-Петербургийн Их Сургуульд хуульч мэргэжлээр суралцаж байхдаа Польшийн үндсэрхэг үзэлт залуучуудын байгууллагад элссэн. Тэрээр [[Тартугийн их сургууль|Дерптын Их Сургуулийн]] хуулийн ангийг төгсөөд Минск хотод хуульчаар ажиллаж байсан. 

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эхэлсний дараа тэрээр Оросоос Австри-Унгар руу зугтаж, тэндээ [[Юзеф Пилсудски|Юзеф Пилсудскийн]] удирдсан Польшийн эрх чөлөөний үзэлтнүүдийн хөдөлгөөнд элссэн. Тэрээр Польшийн Легионуудын бүрэлдэхүүнд орж Оросуудтай тулалдаж байжээ.

1917 оны 7-р сард түүнийг баривчилж, шоронд хорьж байгаад 1918 онд суллагдаж, Ю.Пилсудски нарт тусгаар Польш улсыг байгуулахад оролцсон. 1921-1930 онд тэрээр Польшийн Дотоод хэргийн сайдаар ажиллаж байжээ. 1930 онд тэрээр сенатороор сонгогджээ. 1930 оны 12-р сарын 9-нд тэрээр Сенатын маршал (дарга) болжээ.

1935 оны 7-р сарын 10-наас тэрээр Дотоод хэргийн сайдаар ажиллаж байжээ. 1939 оны 9-р сард Польш ялагдсаны дараа тэрээр Парис руу зугтаж, Румынд хоригдож байсан [[Игнаций Мошцицки|Игнаций Мосшцицкийн]] оронд Польшийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ.

Владислав Рачкевич 1947 оны 6-р сарын 6-нд Их Британид нас баржээ.</text>
      <sha1>o0hffo9qglazkmf4365yahn7gfq0lls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зөвлөлтийн Польш руу хийсэн довтлогоо (1939)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148729</id>
    <revision>
      <id>872243</id>
      <timestamp>2026-09-29T13:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Second World War Europe 1939 map ru.png|thumb|322x322px]] '''Зөвлөлтийн Польш руу хийсэн довтлогоо (1939)''' - (Оросын түүхэнд -&quot;'''Улаан армийн Польш руу хийсэн аян дайн'''&quot; [[Орос хэл|орос.]] ''Польский поход Красной армии,'' Зөвлөлтийн түүхэнд &quot;'''Улаан армийн чөлөөлөх аян дайн'''&quot; Орос...&quot;</comment>
      <origin>872243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4970" sha1="m9m3ohnkw3ajn7z6028n2okfjg13puw" xml:space="preserve">[[Файл:Second World War Europe 1939 map ru.png|thumb|322x322px]]
'''Зөвлөлтийн Польш руу хийсэн довтлогоо (1939)''' - (Оросын түүхэнд -&quot;'''Улаан армийн Польш руу хийсэн аян дайн'''&quot; [[Орос хэл|орос.]] ''Польский поход Красной армии,'' Зөвлөлтийн түүхэнд &quot;'''Улаан армийн чөлөөлөх аян дайн'''&quot; [[Орос хэл|орос.]] ''Освободи́тельный похо́д РККА''; Польшийн түүх судлалд &quot;'''ЗХУ-ын Польш руу хийсэн түрэмгийлэл'''&quot; [[Польш хэл|польш.]] ''Agresja ZSRR na Polskę'' ) - 1939 оны 9-р сарын 17-ноос 10-р сарын 5-ны хооронд Польшийн Бүгд Найрамдах Улсын зүүн бүс нутагт ЗХУ-ын [[Улаан Арми|Ажилчин, Тариачдын Улаан армийн]] явуулсан цэргийн ажиллагаа бөгөөд эдгээр нутаг дэвсгэрийг тус тус Украин, Беларусийн Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улсын нэг хэсэг болгон [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д, мөн Вильнюс мужийн нэг хэсэг болох Литва Улсад нэгтгэх зорилготой байв.

Энэ довтолгоо нь Герман, ЗХУ-ын хоорондох харилцан довтлохгүй байх гэрээний нууц Протоколын дагуу Польшийг [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] болон [[Нацист Герман|Нацист Германы]] хооронд хуваахад хүргэсэн юм. Зөвлөлтийн уг цэргийн түрэмгийлэлд барууны орнууд тодорхой хариу үйлдэл үзүүлээгүй юм.

Энэхүү цэргийн ажиллагаа нь Германы Польш руу 9-р сарын 1-нд довтлосоны дараа 16 хоноод эхэлсэн бөгөөд ЗХУ Польшид албан ёсоор дайн зарлаагүй юм. 1939 оны [[9 сарын 17|9-р сарын 17-ны]] өдрийн өглөөний 15:15 цагт ЗХУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссарын төлөөлөгч ЗХУ-д суугаа Польшийн Элчин сайд Вацлав Гржибовскийд &quot;Баруун Украин, Баруун Беларусийн хүн амын амь нас, эд хөрөнгийг хамгаалахын тулд Зөвлөлтийн цэргүүдийг оруулах шаардлагатай&quot; гэж тайлбарласан ноот бичгийг гардуулсан байна. Цэргийн ажиллагаанд Киев, Беларусийн цэргийн тойргуудын анги нэгтгэлүүд Калинин, Москвагийн цэргийн тойргуудын анги нэгтгэлүүдээр бэхлэгдсэн ажиллагаанд оролцсон юм.

== Өмнөх нөхцөл байдал ==
[[Зөвлөлт-Польшийн дайн|Зөвлөлт-Польшийн дайнд]] Зөвлөлт улс ялагдал хүлээсэн бөгөөд тэд Баруун Украин, Баруун Беларусь улсаа алдсан байсан юм. Гэсэн хэдий ч Ригагийн гэрээ нь Версалийн гэрээгээр Зүүн Европын хувьд тогтоосон дэг журмыг нөхөж, түүнд гарын үсэг зурснаар Польшийн зүүн хилийг тогтоосон байна. 

Зөвлөлт-Польшийн дайны дараагийн жилүүдэд Москва, Варшавын харилцаа ноцтой байсан бөгөөд хоёр дайны хоорондох хугацаанд Польш болон Зөвлөлт Холбоот Улсын удирдлага бие биенээ бүрэн хэмжээний дайн эхлүүлэх хамгийн магадлалтай дайсан гэж үзэж байв.

1930-аад оны эхээр Польшийн удирдлага шинэ гадаад бодлого буюу Гадаад хэргийн сайд Юзеф Бекийн тэнцвэржүүлэлтийн бодлогыг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Энэ нь Герман, ЗХУ-аас &quot;тэнцүү зай барих&quot; байх бодлогыг төсөөлж, Польшийн эсрэг үндэслэлээр тэднийг хоорондоо ойртохоос урьдчилан сэргийлэхэд чиглэж байсан. Энэхүү гадаад бодлогын нэг хэсэг болгон 1932 онд Зөвлөлт-Польшийн хоорондын харилцан үл довтлох гэрээ байгуулагдаад байсан.</text>
      <sha1>m9m3ohnkw3ajn7z6028n2okfjg13puw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872264</id>
      <parentid>872243</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T05:05:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4895" sha1="r2r0kl0rh5tfig231ivv02a8q8v25ch" xml:space="preserve">[[Файл:Second World War Europe 1939 map ru.png|thumb|322x322px]]
'''Зөвлөлтийн Польш руу хийсэн довтлогоо (1939)''' - (Оросын түүхэнд -&quot;'''Улаан армийн Польш руу хийсэн аян дайн'''&quot; [[Орос хэл|орос.]] ''Польский поход Красной армии,'' Зөвлөлтийн түүхэнд &quot;'''Улаан армийн чөлөөлөх аян дайн'''&quot; [[Орос хэл|орос.]] ''Освободи́тельный похо́д РККА''; Польшийн түүх судлалд &quot;'''ЗХУ-ын Польш руу хийсэн түрэмгийлэл'''&quot; [[Польш хэл|польш.]] ''Agresja ZSRR na Polskę'' ) - 1939 оны [[9 сарын 17|9-р сарын 17]]-ноос 10-р сарын 5-ны хооронд ЗХУ-ын [[Улаан Арми|Ажилчин, Тариачдын Улаан армийн]] Польшийн Бүгд Найрамдах Улсын зүүн бүс нутаг руу довтолж Зөвлөлт Украин болон Беларусийн Бүгд Найрамдах Улсын нэг хэсэг болгох мөн Литва Улсад Вильнюс мужийн нэг хэсэг болгон нэгтгэх зорилготой явуулсан цэргийн ажиллагаа байв.

Энэ түрэмгийлэл нь Герман, ЗХУ-ын хоорондох харилцан довтлохгүй байх гэрээний нууц Протоколын дагуу Польшийг [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] болон [[Нацист Герман|Нацист Германы]] хооронд хуваахад хүргэсэн юм. Зөвлөлтийн уг цэргийн түрэмгийлэлд барууны орнууд тодорхой хариу үйлдэл үзүүлээгүй юм.

Германы Польш руу 9-р сарын 1-нд довтлосоны дараа 16 хоноод уг довтолгоог ЗХУ албан ёсоор Польшид дайн зарлаагүй эхлүүлсэн юм. 1939 оны [[9 сарын 17|9-р сарын 17-ны]] өдрийн өглөөний 15:15 цагт ЗХУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссарын төлөөлөгч ЗХУ-д суугаа Польшийн Элчин сайд [[Вацлав Гржибовский|Вацлав Гржибовскийд]] &quot;Баруун Украин, Баруун Беларусийн хүн амын амь нас, эд хөрөнгийг хамгаалахын тулд Зөвлөлтийн цэргүүдийг оруулах шаардлагатай&quot; гэж тайлбарласан ноот бичгийг гардуулсан байна. Цэргийн ажиллагаанд Киев, Беларусийн цэргийн тойргуудын цэргийн анги нэгтгэлүүд Калинин, Москвагийн цэргийн тойргуудын анги нэгтгэлүүдээр дэмжүүлж ажиллагаанд оролцсон юм.

== Өмнөх нөхцөл байдал ==
1922 оны [[Зөвлөлт-Польшийн дайн|Зөвлөлт-Польшийн дайнд]] Зөвлөлт улс ялагдал хүлээж Баруун Украин, Баруун Беларусь нутгаа алдсан юм. Гэсэн хэдий ч Ригагийн гэрээ нь Версалийн гэрээгээр Зүүн Европын хувьд тогтоосон дэг журмыг нөхөж, түүнд гарын үсэг зурснаар Польшийн зүүн хилийг тогтоосон байна. 

Зөвлөлт-Польшийн дайны дараагийн жилүүдэд Москва, Варшавын харилцаа ноцтой байсан бөгөөд хоёр дайны хоорондох хугацаанд Польш болон Зөвлөлт Холбоот Улсын удирдлага бие биенээ бүрэн хэмжээний дайн эхлүүлэх хамгийн магадлалтай дайсан гэж үзэж байв.

1930-аад оны эхээр Польшийн удирдлага шинэ гадаад бодлого буюу Гадаад хэргийн сайд Юзеф Бекийн тэнцвэржүүлэлтийн бодлогыг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Энэ нь Герман, ЗХУ-аас &quot;тэнцүү зай барих&quot; байх бодлогыг төсөөлж, Польшийн эсрэг үндэслэлээр тэднийг хоорондоо ойртохоос урьдчилан сэргийлэхэд чиглэж байсан. Энэхүү гадаад бодлогын нэг хэсэг болгон 1932 онд Зөвлөлт-Польшийн хоорондын харилцан үл довтлох гэрээ байгуулагдаад байсан.</text>
      <sha1>r2r0kl0rh5tfig231ivv02a8q8v25ch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Архангайн Өлзий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148731</id>
    <revision>
      <id>872275</id>
      <timestamp>2026-09-30T08:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52436-30</username>
        <id>107886</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot; Архангайн уурхайн захирал Өлзий гэж хэн бэ&quot;</comment>
      <origin>872275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="jd72ficuib9lcj4x64ojy29r6v4j751" xml:space="preserve"> Архангайн уурхайн захирал Өлзий гэж хэн бэ</text>
      <sha1>jd72ficuib9lcj4x64ojy29r6v4j751</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>