Геродот

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Геродот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10185</id>
    <revision>
      <id>872333</id>
      <parentid>848552</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8879" sha1="0ndl8og9by1m88dydvbkuk7tq3zvw0s" xml:space="preserve">[[Файл:AGMA Hérodote.jpg|thumb|276px|Геродот /МЭӨ 484?-МЭӨ425/. цээж баримал]]
'''Геродот''' ({{lang-gr|Ἡρόδοτος Ἁλικαρνᾱσσεύς}}, нь МЭӨ 484 он орчимд Галикарнассус хотод буюу өнөөгийн [[Турк]]ийн Бодрум хотын ойролцоо төрсөн- МЭӨ 425 он орчим нас барсан) '''Түүхийн эцэг''' хэмээн олноо алдаршсан [[Эртний Грек|Эртний Грекийн]] түүхч, газар зүйч. 

Тэрээр [[Персийн эзэнт улс]]ын ноёрхлын эсрэг хуйвалдаанд оролцсон тул МЭӨ [[457]] онд Галикарнассусыг арга буюу орхин гарчээ. Энэ явдал нь түүнийг [[Самос]] арлаар дайран, [[Бага Ази]], [[Египет]], [[Грек]]ийг хөдлөн гулд аялж, [[Газар дундын тэнгис]] орчмын улс, үндэстнүүдийн талаарх үнэлж баршгүй эх сурвалжуудыг тэмдэглэн үлдээхэд нь түлхэц өгчээ. Тэрээр МЭӨ 447 онд Грекийн урлаг соёлын төв [[Афин]]д очсон бөгөөд Афины улс төрч [[Перикл]]ийн дараа орохуйц асар нэр хүндтэй болсон байлаа. Гэвч тэрээр Афинд удсангүй, МЭӨ 443 онд өмнөд [[Итали]]д орших Грекийн колони Фурид очиж амьдарсан байна. Тэрээр үлдсэн амьдарлаа тэнд өнгөрүүлж, “Түүх” хэмээн нэрлэсэн алдарт бүтээлээ туурьвижээ. 

== Түүх ном ==
Түүх ном нь 9 бүлэгтэй. Эхний бүлгүүдэд нь эртний [[Лиди]], [[Скиф]], [[Медес]], [[Перс]], [[Ассири]], [[Вавилони|Вавилони,]] [[Египет]]ийн ард түмнүүдийн зан заншил, домог, түүхийн талаар өгүүлсэн байдаг. Төгсгөлийн 3 бүлэг нь МЭӨ V зууны эхээр болсон өрнө, дорнын соёлын манлай төвүүд болж байсан [[Грек-Персийн дайн|Грек-Персийн дайны]] аймшигт харгис байдлын талаар өгүүлсэн байдаг. 

Геродот мэдээллийнхээ нилээд хэсгийг өмнөх үеийн хүмүүсийн уламжлан үлдээсэн баримтуудыг ашиглсан бөгөөд үүн дээрээ өөрийн аяллын үеэр нүдээр үзсэн баримтуудаараа баяжуулан бичсэн байдаг. Хэдийгээр түүний зарим баримтууд нь алдаатай байдаг ч ерөнхийдөө хэн нэгнийг магтан дуулсан байдалтай бус, ангид бичигдсэн байдгаараа сайшаалтай юм. 

Түүний “Түүх” ном нь одоогоор мэдэгдэж байгаа хамгийн анхны үргэлжилсэн үгийн зохиол хэмээн үздэг. Эртний болон орчин үеийн шүүмжлэгчдийн аль аль нь цэх шулуун, ухаалаг, ойлгомжтой, тааламжтай хөгжилтэй хэлбэрээр бичигдсэн бүтээлүүдийн охь манлай нь Геродотын “Түүх” зохиол хэмээн дээдлэн хүндэтгэдэг билээ. 
Геродот “Алив хүмүүнд мөнхөд байх зүйл үгүй, хорвоо ертөнцийг хувь заяа, боломж хоёрын удирддаг” хэмээн үздэг байв. Ёс суртахууны ямар чухал болохыг сургасан байдаг нь Грек, [[Ром]]ын түүх бичигчдыг гол зарчим, үндэс нь болж өгсөн байна. 

== Нэмэлт мэдээллүүд ==

* Several English translations of ''The Histories of Herodotus'' are readily available in multiple editions. The most readily available are those translated by:
** A. D. Godley, 1920; revised 1926. Reprinted 1931, 1946, 1960, 1966, 1975, 1981, 1990, 1996, 1999, 2004. Available in four volumes from Loeb Classical Library, Harvard University Press. ISBN 0-674-99130-3 Printed with Greek on the left and English on the right. 
** Aubrey de Sélincourt, originally 1954; revised by John Marincola in 1972. Several editions from Penguin Books available.
** David Grene, Chicago: University of Chicago Press, 1985.
** George Rawlinson, translation 1858–1860. Public domain; many editions available, although Everyman Library and Wordsworth Classics editions are the most common ones still in print.
** Robin Waterfield, Oxford World Classics, 1998.
* Bakker, Egbert e.a. (eds.), ''Brill's Companion to Herodotus.'' Leiden: Brill, 2002
* Evans, J. A. S., ''Herodotus.'' Boston: G. K. Hall, 1982.
* —. ''Herodotus, Explorer of the Past: Three Essays.'' Princeton, NJ: Princeton University Press, 1991.
* Fehling, Detlev. ''Herodotus and His &quot;Sources&quot;: Citation, Invention, and Narrative Art''. Translated by J.G. Howie. Arca Classical and Medieval Texts, Papers, and Monographs, 21. Leeds: Francis Cairns, 1989.
* Flory, Stewart, ''The Archaic Smile of Herodotus''. Detroit: Wayne State University Press, 1987.
* Fornara, Charles W. ''Herodotus: An Interpretative Essay''. Oxford: Clarendon Press, 1971.
* Hartog, F., ''The Mirror of Herodotus''. Berkeley, CA: University of California Press, 1988.
* Immerwahr, H., ''Form and Thought in Herodotus.'' Cleveland: Case Western Reserve University Press, 1966.
* Lateiner, D., ''The Historical Method of Herodotus''. Toronto: University of Toronto Press, 1989.
* Momigliano, A., ''The Classical Foundations of Modern Historiography''. University of California Press, 1992. 
* Pritchett, W. K., ''The Liar School of Herodotos''. Amsterdam: Gieben, 1991.
** [http://ccat.sas.upenn.edu/bmcr/1994/94.04.10.html Kwintner, Michelle. ''The Liar School of Herodotus (Review)''. Bryn Mawr Classical Review, 1994.]
* Romm, James S. ''Herodotus''. New Haven, CT; London: Yale University Press, 1998 (hardcover, ISBN 0-300-07229-5; paperback, ISBN 0-300-07230-9).
* Thomas, R., ''Herodotus in Context; ethnography, science and the art of persusion''. Oxford University Press 2000.
* Selden, Daniel. &quot;Cambyses' Madness, or the Reason of History,&quot; ''Materiali e discussioni per l'analisi dei testi classici'' 42 (1999), 33-63.
* Simons, Marlise. Himalayas Offer Clue to Legend of Gold-Digging 'Ants'. New York Times: 25 November 1996.
* Peissel, Michel. &quot;The ants' gold: The discovery of the Greek El Dorado in the Himalayas&quot;. Collins, 1984. ISBN-13: 978-0002725149.

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20090514090720/http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_text_herodotus.htm Herodotus] at About.com
* A reconstructed [http://www.reportret.info/gallery/herodotos1.html portrait of Herodotos], based on historical sources, in a contemporary style.
* [http://www.isidore-of-seville.com/herodotus/ Herodotus on the Web] 
* [https://web.archive.org/web/20070223173552/http://www.historyforkids.org/learn/greeks/literature/herodotus.htm Herodotus for Kids]
* [http://www.livius.org/he-hg/herodotus/herodotus01.htm Herodotus of Halicarnassus] at Livius.org
* [http://www.1911encyclopedia.org/Herodotus 1911 Britannica article &quot;Herodotus&quot;]

=== Онлайн орчуулгууд ===
* [http://www.losttrails.com/pages/Tales/Inquiries/Herodotus.html Herodotus Inquiries]—new translation with extensive photographic essays of the places and artifacts mentioned by Herodotus hyper-linked to the text
* [http://classics.mit.edu/Herodotus/history.html The History of Herodotus] at The Internet Classics Archive (translation by George Rawlinson)
* [http://www.sacred-texts.com/cla/hh/index.htm Parallel Greek and English text of the History of Herodotus] at the Internet Sacred Text Archive
* [https://web.archive.org/web/20150504214024/http://www.livius.org/he-hg/herodotus/logoi.html Excerpts of Sélincourt's translation]
* [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.6.1 Herodotus ''Histories''] on [http://www.perseus.tufts.edu/ Perseus]

[[Ангилал:Эртний түүхч]]
[[Ангилал:Зохиогч]]
[[Ангилал:Эртний Грекчүүд]]
[[Ангилал:Эртний Грекийн утга зохиол]]
[[Ангилал:Кари]]
[[Ангилал:Угсаатан судлаач]]
[[Ангилал:МЭӨ 5-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:МЭӨ 5-р зуунд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>0ndl8og9by1m88dydvbkuk7tq3zvw0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Билли Жин Кинг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20674</id>
    <revision>
      <id>872305</id>
      <parentid>611559</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9555" sha1="qud3rlor9clwwd9vdtjzxrkhvt7xlyv" xml:space="preserve">{{short description|Америкийн теннисчин (1943 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс хүн
| name               = Билли Жин Кинг
| image              = Billie Jean King at the 2026 Sundance Film Festival 02 (crop 2).jpg
| caption            = Кинг 2026 онд
| image_upright      = .8
| birth_name         = Билли Жин Моффитт
| birth_date         = {{birth date and age|mf=yes|1943|11|22}}
| birth_place        = [[Лонг Бич, Калифорни]], АНУ
| height             = {{convert|1.65|m}}
| module             = {{Инфобокс теннисчин | embed=yes
  | country_represented   = {{USA}}
  | college               = [[Калифорнийн Мужийн Их Сургууль, Лос-Анжелес]]
  | turnedpro             = 1968
  | retired               = 1990
  | plays                 = Баруун гар (нэг гараар арын цохилт)
  | careerprizemoney      = $1,966,487&lt;ref name=&quot;sonyericssonwtatour&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sonyericssonwtatour.com/page/Player/Stats/0,,12781~4011,00.html |title=Women's Tennis Association biography of Billie Jean King |publisher=Sonyericssonwtatour.com |access-date=2026-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705094136/http://www.sonyericssonwtatour.com/page/Player/Stats/0%2C%2C12781~4011%2C00.html |archive-date=2009-07-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
  | tennishofyear         = 1987
  | tennishofid           = billie-jean-king
  | website               = {{URL|https://www.billiejeanking.com/|billiejeanking.com}}
  | singlesrecord         = 1124–262 (81.1%)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Billie Jean King Match Results |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer.cgi?p=BillieJeanKing |website=Tennisabstract.com |access-date=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; 
  | singlestitles         = 129
  | highestsinglesranking = [[ЭТХ-ны чансааны нэгдүгээрт бичигдэж байсан эмэгтэй теннисчдийн жагсаалт|1-т]] (1966&lt;small&gt;, [[Ланс Тингей]]&lt;/small&gt;)
  | AustralianOpenresult  = '''А''' ([[1968 оны Австралийн АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1968]])
  | FrenchOpenresult      = '''А''' ([[1972 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1972]])
  | Wimbledonresult       = '''А''' ([[1966 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1966]], [[1967 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1967]], [[1968 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1968]], [[1972 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1972]], [[1973 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1973]], [[1975 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1975]])
  | USOpenresult          = '''А''' ([[1967 оны АНУ-ын Үндэсний АШТ (теннис)|1967]], [[1971 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1971]], [[1972 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1972]], [[1974 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1974]])

  | doublesrecord                 = 87–37 &lt;small&gt;(ЭТХ-ны вэбсайт дээр)&lt;/small&gt;&lt;ref name = &quot;sonyericssonwtatour&quot; /&gt;
  | doublestitles                 =
  | highestdoublesranking         = 1-т (1967)
  | AustralianOpenDoublesresult   = F ([[1965 оны Австралийн АШТ (теннис)|1965]], [[1969 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн|1969]])
  | FrenchOpenDoublesresult       = '''А''' ([[1972 оны Францын нээлттэй тэмцээн|1972]])
  | WimbledonDoublesresult        = '''А''' ([[1961 оны Вимблдоны АШТ|1961]], [[1962 оны Вимблдоны АШТ|1962]], [[1965 оны Вимблдоны АШТ|1965]], [[1967 оны Вимблдоны АШТ|1967]], [[1968 оны Вимблдоны АШТ|1968]], [[1970 оны Вимблдоны АШТ|1970]], [[1971 оны Вимблдоны АШТ|1971]], [[1972 оны Вимблдоны АШТ|1972]], [[1973 оны Вимблдоны АШТ|1973]], [[1979 оны Вимблдоны АШТ|1979]])
  | USOpenDoublesresult           = '''А''' ([[1964 оны АНУ-ын Үндэсний АШТ (теннис)|1964]], [[1967 оны АНУ-ын Үндэсний АШТ (теннис)|1967]], [[1974 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1974]], [[1978 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1978]], [[1980 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1980]])
  | OthertournamentsDoubles       = yes
  | WTAChampionshipsDoublesresult = 
  | Mixed                         = yes
  | mixedtitles                   = 11
  | mixedrecord                   = 
  | AustralianOpenMixedresult     = '''А''' ([[1968 оны Австралийн АШТ (теннис)|1968]])
  | FrenchOpenMixedresult         = '''А''' ([[1967 оны Францын АШТ (теннис)|1967]], [[1970 оны Францын нээлттэй тэмцээн|1970]])
  | WimbledonMixedresult          = '''А''' ([[1967 оны Вимблдоны АШТ|1967]], [[1971 оны Вимблдоны АШТ|1971]], [[1973 оны Вимблдоны АШТ|1973]], [[1974 оны Вимблдоны АШТ|1974]])
  | USOpenMixedresult             = '''А''' ([[1967 оны АНУ-ын Үндэсний АШТ (теннис)|1967]], [[1971 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1971]], [[1973 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1973]], [[1976 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1976]])

  | Team                          = yes
  | FedCupresult                  = '''А''' (1963, 1966, 1967, 1976, 1977, 1978, 1979) &lt;small&gt;(тамирчин)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;'''А''' (1976, 1996, 1999, 2000) &lt;small&gt;(ахлагч)&lt;/small&gt;

  | CoachYears            = 
  | CoachPlayers          = [[Тим Майотт]] &lt;br /&gt; [[Мартина Навратилова]]
  | CoachSinglesTitles    = 
  | CoachDoublesTitles    = 
  | CoachTournamentRecord =
  }}
| spouse             = {{plainlist|
* {{marriage|[[Ларри Кинг (теннис)|Ларри Кинг]]|1965|1987|end=салсан}}
* {{marriage|[[Илана Клосс]]|2018}}}}
}}
'''Билли Жин Кинг''' (''хуучин овог'' '''Моффитт'''; {{lang-en|Billie Jean King}}, ''née'' '''Moffitt'''; 1943 оны 11 сарын 22-нд [[Калифорни]] муж улсын [[Лонг-Бич]]эд төрсөн) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын [[теннис]]чин юм. Тэрээр спортын замналдаа [[Их Дуулга (теннис)|Их Дуулгыг]] ганцаарчилсан төрлөөр 12, эмэгтэй хос төрлөөр 16, холимог хос төрлөөр 11 удаа хүртжээ. Кинг нь спорт, нийгэм дэх [[Хүйсийн ялгавартай байдал|хүйсийн ялгавартай байдлын]] эсрэг тэмцэгч байлаа. Тэрээр 1973 онд [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдоны]] эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан төрлийн аварга асан [[Бобби Риггс]]ийг &quot;[[Хүйс хоорондын тулаан (теннис)|Хүйс хоорондын тулаан]]&quot;-д буулган авч байв&lt;ref name = &quot;ESPN-BillieJean&quot;&gt;{{cite web |url= http://espn.go.com/sportscentury/features/00016060.html |title=Billie Jean Won for All Women |accessdate=2007-02-15}}&lt;/ref&gt;.

Кинг нь [[Эмэгтэйчүүдийн Теннисний Холбоо]], [[Эмэгтэйчүүдийн Спортын Сан]] болон [[Дэлхийн Багийн Теннис]]ийг (сүүлийнхийг нь хуучин нөхөр Лоуренс Кингийн хамт) үндэслэсэн билээ.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Billie Jean King}}
* [http://www.wtatennis.com/players/player/110100/title/billie-jean-king ЭТX-ы цахим хуудас дахь Билли Жин Кингийн танилцуулга]
* [https://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?PlayerID=20000786 ОУТХ-ы цахим хуудас дахь Билли Жин Кингийн танилцуулга]
* [https://www.tennisfame.com/hall-of-famers/inductees/billie-jean-king Теннисний Алдрын Танхимын цахим хуудас дахь Билли Жин Кингийн танилцуулга]

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Кинг, Билли Жин}}

[[Ангилал:АНУ-ын теннисчин]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]]
[[Ангилал:Олон Улсын Теннисний Алдрын Танхимын гишүүн]]
[[Ангилал:Ижил хүйстэн спортод]]
[[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1943 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>qud3rlor9clwwd9vdtjzxrkhvt7xlyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872307</id>
      <parentid>872305</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T23:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9574" sha1="8qkmo2cyrfp7bjnlkbns3rhqbe1mvlk" xml:space="preserve">{{short description|Америкийн теннисчин (1943 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс хүн
| name               = Билли Жин Кинг
| image              = Billie Jean King at the 2026 Sundance Film Festival 02 (crop 2).jpg
| caption            = Кинг 2026 онд
| image_upright      = .8
| birth_name         = Билли Жин Моффитт
| birth_date         = {{birth date and age|mf=yes|1943|11|22}}
| birth_place        = [[Лонг Бич, Калифорни]], АНУ
| height             = {{convert|1.65|m}}
| module             = {{Инфобокс теннисчин | embed=yes
  | country_represented   = {{USA}}
  | college               = [[Калифорнийн Мужийн Их Сургууль, Лос-Анжелес]]
  | turnedpro             = 1968
  | retired               = 1990
  | plays                 = Баруун гар (нэг гараар арын цохилт)
  | careerprizemoney      = $1,966,487&lt;ref name=&quot;sonyericssonwtatour&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sonyericssonwtatour.com/page/Player/Stats/0,,12781~4011,00.html |title=Women's Tennis Association biography of Billie Jean King |publisher=Sonyericssonwtatour.com |access-date=2026-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705094136/http://www.sonyericssonwtatour.com/page/Player/Stats/0%2C%2C12781~4011%2C00.html |archive-date=2009-07-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
  | tennishofyear         = 1987
  | tennishofid           = billie-jean-king
  | website               = {{URL|https://www.billiejeanking.com/|billiejeanking.com}}
  | singlesrecord         = 1124–262 (81.1%)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Billie Jean King Match Results |url=https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer.cgi?p=BillieJeanKing |website=Tennisabstract.com |access-date=2026-09-30}}&lt;/ref&gt; 
  | singlestitles         = 129
  | highestsinglesranking = [[ЭТХ-ны чансааны нэгдүгээрт бичигдэж байсан эмэгтэй теннисчдийн жагсаалт|1-т]] (1966&lt;small&gt;, [[Ланс Тингей]]&lt;/small&gt;)
  | AustralianOpenresult  = '''А''' ([[1968 оны Австралийн АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1968]])
  | FrenchOpenresult      = '''А''' ([[1972 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1972]])
  | Wimbledonresult       = '''А''' ([[1966 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1966]], [[1967 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1967]], [[1968 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1968]], [[1972 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1972]], [[1973 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1973]], [[1975 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1975]])
  | USOpenresult          = '''А''' ([[1967 оны АНУ-ын Үндэсний АШТ (теннис)|1967]], [[1971 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1971]], [[1972 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1972]], [[1974 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1974]])

  | doublesrecord                 = 87–37 &lt;small&gt;(ЭТХ-ны вэбсайт дээр)&lt;/small&gt;&lt;ref name = &quot;sonyericssonwtatour&quot; /&gt;
  | doublestitles                 =
  | highestdoublesranking         = 1-т (1967)
  | AustralianOpenDoublesresult   = F ([[1965 оны Австралийн АШТ (теннис)|1965]], [[1969 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн|1969]])
  | FrenchOpenDoublesresult       = '''А''' ([[1972 оны Францын нээлттэй тэмцээн|1972]])
  | WimbledonDoublesresult        = '''А''' ([[1961 оны Вимблдоны АШТ|1961]], [[1962 оны Вимблдоны АШТ|1962]], [[1965 оны Вимблдоны АШТ|1965]], [[1967 оны Вимблдоны АШТ|1967]], [[1968 оны Вимблдоны АШТ|1968]], [[1970 оны Вимблдоны АШТ|1970]], [[1971 оны Вимблдоны АШТ|1971]], [[1972 оны Вимблдоны АШТ|1972]], [[1973 оны Вимблдоны АШТ|1973]], [[1979 оны Вимблдоны АШТ|1979]])
  | USOpenDoublesresult           = '''А''' ([[1964 оны АНУ-ын Үндэсний АШТ (теннис)|1964]], [[1967 оны АНУ-ын Үндэсний АШТ (теннис)|1967]], [[1974 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1974]], [[1978 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1978]], [[1980 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1980]])
  | OthertournamentsDoubles       = yes
  | WTAChampionshipsDoublesresult = 
  | Mixed                         = yes
  | mixedtitles                   = 11
  | mixedrecord                   = 
  | AustralianOpenMixedresult     = '''А''' ([[1968 оны Австралийн АШТ (теннис)|1968]])
  | FrenchOpenMixedresult         = '''А''' ([[1967 оны Францын АШТ (теннис)|1967]], [[1970 оны Францын нээлттэй тэмцээн|1970]])
  | WimbledonMixedresult          = '''А''' ([[1967 оны Вимблдоны АШТ|1967]], [[1971 оны Вимблдоны АШТ|1971]], [[1973 оны Вимблдоны АШТ|1973]], [[1974 оны Вимблдоны АШТ|1974]])
  | USOpenMixedresult             = '''А''' ([[1967 оны АНУ-ын Үндэсний АШТ (теннис)|1967]], [[1971 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1971]], [[1973 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1973]], [[1976 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн|1976]])

  | Team                          = yes
  | FedCupresult                  = '''А''' (1963, 1966, 1967, 1976, 1977, 1978, 1979) &lt;small&gt;(тамирчин)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;'''А''' (1976, 1996, 1999, 2000) &lt;small&gt;(ахлагч)&lt;/small&gt;

  | CoachYears            = 
  | CoachPlayers          = [[Тим Майотт]] &lt;br /&gt; [[Мартина Навратилова]]
  | CoachSinglesTitles    = 
  | CoachDoublesTitles    = 
  | CoachTournamentRecord =
  }}
| spouse             = {{plainlist|
* {{marriage|[[Ларри Кинг (теннис)|Ларри Кинг]]|1965|1987|end=салсан}}
* {{marriage|[[Илана Клосс]]|2018}}}}
}}
'''Билли Жин Кинг''' (''хуучин овог'' '''Моффитт'''; {{lang-en|Billie Jean King}}, ''née'' '''Moffitt'''; 1943 оны 11-р сарын 22-нд АНУ-ын [[Калифорни]] муж улсын [[Лонг-Бич]]эд төрсөн) нь Тэрээр спортын замналдаа [[Их Дуулга (теннис)|Их Дуулгыг]] ганцаарчилсан төрлөөр 12, эмэгтэй хос төрлөөр 16, холимог хос төрлөөр 11 удаа хүртсэн Америкийн Нэгдсэн Улсын [[теннис]]чин юм. Тэрээр 1973 онд [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдоны]] эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан төрлийн аварга асан [[Бобби Риггс]]ийг &quot;[[Хүйс хоорондын тулаан (теннис)|Хүйс хоорондын тулаан]]&quot;-д буулган авч байв&lt;ref name = &quot;ESPN-BillieJean&quot;&gt;{{cite web |url= http://espn.go.com/sportscentury/features/00016060.html |title=Billie Jean Won for All Women |accessdate=2007-02-15}}&lt;/ref&gt;. Б.Кинг мөн спорт, нийгэм дэх [[Хүйсийн ялгавартай байдал|хүйсийн ялгавартай байдлын]] эсрэг тэмцэгч байжээ.

Кинг нь [[Эмэгтэйчүүдийн Теннисний Холбоо]], [[Эмэгтэйчүүдийн Спортын Сан]] болон [[Дэлхийн Багийн Теннис]]ийг (сүүлийнхийг нь хуучин нөхөр Лоуренс Кингийн хамт) үндэслэсэн билээ.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Billie Jean King}}
* [http://www.wtatennis.com/players/player/110100/title/billie-jean-king ЭТX-ы цахим хуудас дахь Билли Жин Кингийн танилцуулга]
* [https://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?PlayerID=20000786 ОУТХ-ы цахим хуудас дахь Билли Жин Кингийн танилцуулга]
* [https://www.tennisfame.com/hall-of-famers/inductees/billie-jean-king Теннисний Алдрын Танхимын цахим хуудас дахь Билли Жин Кингийн танилцуулга]

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Кинг, Билли Жин}}

[[Ангилал:АНУ-ын теннисчин]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]]
[[Ангилал:Олон Улсын Теннисний Алдрын Танхимын гишүүн]]
[[Ангилал:Ижил хүйстэн спортод]]
[[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1943 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>8qkmo2cyrfp7bjnlkbns3rhqbe1mvlk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максим Мирный</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20822</id>
    <revision>
      <id>872341</id>
      <parentid>832236</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:36:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8345" sha1="tgizy2ofq9678n1ui4lvfygd8g1zb1z" xml:space="preserve">{{short description|Беларусийн теннисчин}} 
{{Инфобокс теннисчин
| name = Максим Мирный
| native_name_lang = be
| native_name = Максім Мірны
| image = Max Mirnyi 2, Aegon Championships, London, UK - Diliff.jpg
| country = {{BLR}}
| residence = [[Сарасота, Флорида]], АНУ
| birth_date = {{birth date and age|1977|7|6}}
| birth_place = [[Минск]], Беларусь, Зөвлөлт Холбоот Улс 
| height = {{convert|1.96|m|ftin|abbr=on}}
| turnedpro = 1996
| retired = 2018 оны 11 сарын 29
| plays = Баруун гар (нэг гараар арын цохилт)
| coach = Николай Мирный
| careerprizemoney = US$11,763,620
| website = [http://www.maxmirnyi.com/ maxmirnyi.com]
| singlesrecord =  {{теннисийн амжилт|won=244|lost=242}}
| singlestitles = 1
| highestsinglesranking = 18-р (2003 оны 8 сарын 18)
| AustralianOpenresult = 3R ([[2000 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2000]], [[2006 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2006]])
| FrenchOpenresult = 2R ([[1999 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1999]], [[2006 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2006]])
| Wimbledonresult = 4R ([[2003 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2003]], [[2005 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2005]], [[2006 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2006]])
| USOpenresult = QF ([[2002 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2002]])
| Othertournaments = yes
| Olympicsresult = QF ([[Теннис 2000 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2000]])
| doublesrecord =  {{теннисийн амжилт|won=780|lost=445}}
| doublestitles = 52
| highestdoublesranking = [[МТХ-ны чансааны нэгдүгээрт бичигдэж байсан хосын төрлийн теннисчдийн жагсаалт|'''1-т''']] (2003 оны 6 сарын 9)
| currentdoublesranking = 
| AustralianOpenDoublesresult = F ([[2007 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2007]])
| FrenchOpenDoublesresult = '''А''' ([[2005 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2005]], [[2006 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2006]], [[2011 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2011]], [[2012 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2012]])
| WimbledonDoublesresult = F ([[2003 оны Вимблдоны АШТ – Эрэгтэйчүүдийн хос|2003]])
| USOpenDoublesresult = '''А''' ([[2000 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2000]], [[2002 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн хос|2002]])
| OthertournamentsDoubles = yes
| OlympicsDoublesresult = QF ([[Теннис 2000 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн хос|2000]])
| MastersCupDoublesresult = 
| Mixed = yes
| mixedtitles = 5
| mixedrecord = 
| AustralianOpenMixedresult = F ([[1999 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1999]], [[2007 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|2007]])
| FrenchOpenMixedresult = QF ([[2010 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|2010]], [[2012 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|2012]], [[2016 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|2016]])
| WimbledonMixedresult = '''А''' ([[1998 оны Вимблдоны АШТ – Холимог хос|1998]])
| USOpenMixedresult = '''А''' ([[1998 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1998]], [[2007 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|2007]], [[2013 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|2013]])
| OthertournamentsMixedDoubles = yes
| OlympicMixedDoublesresult = '''А''' ([[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Холимог хос|2012]])
| medals-expand = yes
| medals = 
{{МедальСпорт | [[Теннис]] }}
{{МедальУлс | {{BLR}} }}
{{МедальТэмцээн | [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын наадам]] }}
{{МедальАлт | [[2012 оны Зуны Олимп|2012 Лондон]] | [[Теннис 2012 оны Зуны Олимпод – Холимог хос|Холимог хос]] }}
}}

'''Максим Мирный''' ({{lang-be|Максім Мірны}}; 1977 оны 7 сарын 6-нд [[Минск]]т төрсөн&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.maxmirnyi.com/bio.html |title=maxmirnyi.com |access-date=2011-01-08 |archive-date=2008-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929210409/http://www.maxmirnyi.com/bio.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;) нь [[Беларусь|Беларусийн]] мэргэжлийн [[теннис]]чин юм.

Мирный нь хос тоглолтын мэргэжилтэн гэгддэг бөгөөд ганцаарчилсан төрөлд ч тодорхой амжилт гаргаж, 7 жил дараалан чансаагаараа дэлхийд шилдэг 50 теннисчинд багтаж байснаас гадна 1994 оны 4 сараас Беларусийг төлөөлөн Дэвисийн цомд оролцож, 47 ялж, 27 ялагдаж, 35 удаа тэнцсэн байна. Тэрээр Их Дуулгад 7 удаа түрүүлж байв: эрэгтэй хосын төрөлд 2000, 2002 онд [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]], 2005, 2006 онд [[Францын нээлттэй тэмцээн]]; холимог хосын төрөлд 1998, 2007 онд Америкийн нээлттэй тэмцээн, 1998 онд [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]]. Мирный [[Махеш Бхупати]], [[Ёнас Бъёркман]], [[Ллейтон Хьюитт]], [[Жэми Мюррэй]], [[Энди Рам]] нартай удаан хугацаанд хослон тоглож байсан билээ.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Max Mirnyi|Максим Мирный}}
* {{ATP|id=M595}}
* {{DavisCupplayerlink|id=10009359}}
* [https://web.archive.org/web/20180322071048/http://max-mirnyi.com/ Максим Мирныйгийн сайт]
* [https://web.archive.org/web/20120220112017/http://steveghelper.com/MatchResults.php?players=Mirnyi&amp;weeks=12 Сүүлийн тэмцээнүүдийн үр дүн]
* [https://web.archive.org/web/20120220112124/http://steveghelper.com/RankingHistory.php?player=Mirnyi Мирныйгийн чансааны түүх]

{{DEFAULTSORT:Мирный, Максим}}

[[Ангилал:Беларусийн теннисчин]]
[[Ангилал:Беларусийн олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:Теннисний олимпын аварга]]
[[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Беларусьчууд]]
[[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]]
[[Ангилал:1977 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>tgizy2ofq9678n1ui4lvfygd8g1zb1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мари Пьерс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21015</id>
    <revision>
      <id>872343</id>
      <parentid>751637</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6023" sha1="m0youiamy3x7ufpkicpat2c198zudlp" xml:space="preserve">{{short description|Францын теннисчин (1975 онд төрсөн)}}
{{Инфобокс теннисчин
|name = Мари Пьерс
|image = Mary Pierce.JPG
|caption = Мари Пьерс, 2001
|country = {{flagu|Франц}}
|residence = [[Ривьер-Нуар тойрог|Ривьер-Нуар]], Маврики
|birth_date = {{birth date and age|1975|01|15}}
|birth_place = [[Монреаль]], Канад
|height = {{convert|1.78|m}}
|turnedpro = 1989 оны 3 сар
|retired =
|plays = Баруун гар (хоёр гараар арын цохилт)
|careerprizemoney = $9,793,119
|tennishofyear = 2019
|tennishofid = mary-pierce
|singlesrecord = {{теннисийн амжилт|won=511|lost=237}}
|singlestitles = 18 
|highestsinglesranking = 3-т (1995 оны 1 сарын 30)
|AustralianOpenresult = '''А''' ([[1995 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1995]])
|FrenchOpenresult = '''А''' ([[2000 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2000]])
|Wimbledonresult = QF ([[1996 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|1996]], [[2005 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2005]])
|USOpenresult = F ([[2005 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2005]])
|Othertournaments = yes
|WTAChampionshipsresult = 
|Olympicsresult = QF ([[Теннис 2004 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан|2004]])
|GrandSlamCupresult = QF (1999)
|doublesrecord = 197–116
|doublestitles = 10 
|highestdoublesranking = 3-т (2000 оны 7 сарын 10)
|AustralianOpenDoublesresult = F ([[2000 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2000]])
|FrenchOpenDoublesresult = '''А''' ([[2000 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|2000]])
|WimbledonDoublesresult = 3R ([[2002 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2002]], [[2004 оны Вимблдоны АШТ – Эмэгтэйчүүдийн хос|2004]])
|USOpenDoublesresult = SF ([[1999 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн хос|1999]])
|OthertournamentsDoubles =yes
|OlympicsDoublesresult = 2R ([[Теннис 1996 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|1996]], [[Теннис 2004 оны Зуны Олимпод – Эмэгтэйчүүдийн хос|2004]])
|Mixed = yes
|mixedtitles = 1
|AustralianOpenMixedresult = 1R ([[1993 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1993]])
|FrenchOpenMixedresult = QF ([[1990 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1990]], [[1992 оны Францын нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1992]])
|WimbledonMixedresult = '''А''' ([[2005 оны Вимблдоны АШТ – Холимог хос|2005]])
|USOpenMixedresult = SF ([[1995 оны Америкийн нээлттэй тэмцээн – Холимог хос|1995]])
|Team = yes
|FedCupresult = '''А''' ([[1997 оны Холбооны Цом|1997]], [[2003 оны Холбооны Цом|2003]])
|HopmanCupresult = F ([[1998 оны Хопманы Цом|1998]])
}}

'''Мари Пьерс''' ({{lang-fr|Mary Pierce}}, 1975 оны 1 сарын 15-нд [[Монреаль]]д төрсөн) нь [[Франц]]-[[Америк]]ийн мэргэжлийн [[теннис]]чин юм. Тэрээр [[Франц]], [[Канад]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын иргэншилтэй ч Францын нэрийн өмнөөс тэмцээн уралдаануудад оролцдог.

Пьерс ганцаарчилсан болон хос төрлөөр тус бүр 2, нийт 4 [[Их Дуулга (теннис)|Их Дуулга]] хүртэж байв. Ганцаарчилсан төрлөөр Их Дуулгын тэмцээнүүдэд нийт 6 удаа шигшээ тоглолтод шалгарч байснаас хамгийн сүүлд 2005 онд [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]], [[Францын нээлттэй тэмцээн]]ий шувтаргад шалгарч байжээ. [[1995 оны Австралийн нээлттэй тэмцээн]], [[2000 оны Францын нээлттэй тэмцээн]]ий аварга. Мөн 2005 онд [[Вимблдон аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдоны]] холимог хосын төрөлд тэргүүлж, нийт 3 удаа Их Дуулгын шигшээд шалгарчээ. ЭТХ-ны тэмцээнүүдэд ганцаарчилсан төрлөөр 18, хос төрлөөр 10 тэмцээнд түрүүлж байв.


== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Mary Pierce|Мари Пьерс}}
*{{wta|id=6297|name=Мари Пьерс}}
*[https://web.archive.org/web/20080115015809/http://www.fedcup.com/teams/player.asp?player=20000349 Фед цом]
* {{IMDB name|id=1942441|name=Мари Пьерс}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Пьерс, Мари}}

[[Ангилал:Францын теннисчин]]
[[Ангилал:Францын олимпын оролцогч]]
[[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:Францын хүн]]
[[Ангилал:Канадын хүн]]
[[Ангилал:1975 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>m0youiamy3x7ufpkicpat2c198zudlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 сарын 1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22048</id>
    <revision>
      <id>872309</id>
      <parentid>832499</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T00:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6183" sha1="a6ds88787v532f1skgt72ithdnse56w" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|10 сарын}}
'''10 сарын 1''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 274 дахь ([[өндөр жил]] бол 275 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 91 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 1588 — [[I Аббас]] хаан ширэнд заларсан.
* 1869 — [[Вена]] хотод анхны шуудангийн ил захидал хэвлэгдэн гарчээ.
* 1881 — [[Франц]] улсад хөлбөмбөгийн «[[Бордо ХББ|Бордо]]&lt;nowiki/&gt;» клуб байгуулагдсан.
* 1895 — Франц улс [[Мадагаскар|Мадагаскарыг]] эзлэн авсан.
* 1910 — АНУ-ын [[Лос-Анжелес]] хотноо Таймс барилгад 21 хүний амь үрэгдсэн томоохон дэлбэрэлт болов.
* 1926 — [[Т.Шевченкогийн нэрэмжит Украины Үндэсний дуурь бүжгийн эрдмийн театр|Киевын Дуурь бүжгийн театр]] үүд хаалгаа нээсэн.
* 1931 — Харьковын тракторын үйлдвэр анхны трактораа гаргаж эхэлсэн.
* 1936 — [[Франсиско Франко|Ф.Франко]] испанийн төрийн тэргүүн гэж зарлагдсан.
* 1940 — [[Финланд]] улс [[Нацист Герман|Нацист Германтай]] холбоотны гэрээ байгуулсан.
* 1946 — Нацист Германы удирдагчдын эсрэг ялагч гүрнүүдийн [[Нюрнбергийн шүүх хурал]] өндөрлөв. 
* 1949 — [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] байгуулагдсан.
* 1964 — [[Япон|Японд]] дэлхийн анхны Токайдо-шинкансэн хурдны зам ашиглалтад орсон. 
* 1971 — АНУ-ын Флорида мужид дэлхийн хамгийн том «[[Дисней Уорлд|Дисней]] [[Дисней Уорлд|Уорлд]]&lt;nowiki/&gt;» нээгдсэн. 
* 1977 — Алдарт хөлбөмбөгчин [[Пеле]] зодог тайлсан, тэрээр спортын замналдаа 1363 тоглолтод 1281 гоол хийжээ.
* 1979 — [[Панамын суваг]] орчмын бүс эрх зүйн хувьд [[Панам]] улсын мэдэлд очсон. 
* 1982 — [[Хельмут Коль]] ХБНГУ-ын канцлер болсон.
* 1997 — ОХУ-д Зөвлөлтийн паспортыг Оросын иргэний паспортаар солих үе шаттай ажил эхэлсэн.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==

* 1207 — [[III Хенри|III]] [[III Хенри|Хенри]] (1272 онд нас барсан) Английн хаан (1216—1272). 
* 1754 — [[I Павел]] (1801 онд алуулсан) Оросын эзэн хаан (1796—1801).
* 1881 — [[Уильям Боинг]] (1956 онд нас барсан) Америкийн нисэх онгоц зохион бүтээгч, &quot;Boeing&quot; компани үүсгэн байгуулагч. 
* 1912 — [[Лев Гумилёв]] (1992 онд нас барсан) Оросын түүхч-угсаатан судлаач, гүн ухаантан, яруу найрагч, [[Анна Ахматова]], [[Николай Гумилёв]] нарын хүү. 
* 1924 — [[Жимми Картер]] (2024 онд нас барсан) Америкийн Нэгдсэн Улсын 39 дэх ерөнхийлөгч.
* 1927 — [[Олег Ефремов]] (2000 онд нас барсан) Зөвлөлтийн тайз, дэлгэцийн жүжигчин, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин. 
* 1956 — [[Тереза Мэй]], Британийн улс төрч, Их Британийн 76 дахь (2016—2019) Ерөнхий сайд.
* 1962 — Америкийн телевизийн жүжигчин Эсай Моралес
* 1968 — Америкийн дуучин, хөгжимчин, дуу зохиогч Кевин Гриффин
* 1974 — Америкийн жүжигчин хөгжимчин Кристиан Борль

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 2010 — [[Георгий Арбатов]] (1923 онд төрсөн) зөвлөлтийн түүхч, академич, Зөвлөлтийн Гадаад бодлого боловсруулагч.
* 2018 — [[Шарль Азнавур]] (1924 онд төрсөн) армени гаралтай Францын дуучин, дууны зохиолч, жүжигчин.

== Тэмдэглэлт баярууд ==

* Олон улсын ахмадын өдөр
* Олон улсын кофены өдөр
* Ахмадын баярын өдөр (Монгол улс)
* Зэвсэгт хүчний өдөр (Өмнөд Солонгос)
* Багш нарын өдөр (Узбекистан)
* Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Үндэсний баярын өдөр (БНХАУ)
* Тусгаар тогтнолын өдөр, [[1960 он|1960]] онд Нэгдсэн Вант Улсаас [[Кипр]]&lt;nowiki/&gt;ийн тусгаар тогтносон өдрийг тэмдэглэдэг.
* Тусгаар тогтнолын өдөр, 1960 онд Их Британи улсаас [[Нигери]] тусгаар тогтносон өдрийг тэмдэглэдэг.
* Тусгаар тогтнолын өдөр, [[1994 он|1994]] онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын Итгэмжлэгдсэн нутаг дэвсгэрийн байдлаар [[Палау]] тусгаар тогтносон өдрийг тэмдэглэдэг.
* Тусгаар тогтнолын өдөр, [[1978 он|1978]] онд Нэгдсэн Вант Улсаас [[Тувалу]] тусгаар тогтносон өдрийг тэмдэглэдэг.

----
{{Commonscat|1 October|10 сарын 1}}

[[Ангилал:Өдөр|1001]]
[[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#01]]</text>
      <sha1>a6ds88787v532f1skgt72ithdnse56w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Милан ХББ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28794</id>
    <revision>
      <id>872308</id>
      <parentid>844816</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T23:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39205" sha1="eevnowrrsn38o4z3zc376s7z64tjntu" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб
| image    = 
| current  = АС Милан баг 2012–13 оны улиралд
| clubname = Milan
| image    =
| fullname = AC Милан ( Associazione Calcio Milan)
| nickname = ''Rossoneri'' ''Улаан харууд'' 
| founded  = [[1899]] оны [[12 сарын 16]]
| ground   = Сан Сиро, [[Милан]]
| capacity = 80018
| chrtitle = Ерөнхийлөгч
| chairman = Паоло Скарони
| mgrtitle = Ахлах дасгалжуулагч
| manager  = Стефано Пиоли
| ахлагч   = Алессио Романьоли
| league   = [[Серие А]]
| season   = [[2019-20 оны Сэри А|2019-2020]]
| position = Серие А, 6 дугаар байр  
| pattern_la1 = _milan2425h
| pattern_b1 = _milan2425h
| pattern_ra1 = _milan2425h
| pattern_sh1 = _milan2425h
| pattern_so1 = 
| leftarm1 = 000000
| body1 = 000000
| rightarm1 = 000000
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _milan2425a
| pattern_b2 = _milan2425a
| pattern_ra2 = _milan2425a
| pattern_sh2 = _milan2425a
| pattern_so2 = _milan2425al
| body2 = FFFFFF
| leftarm2 = FFFFFF
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = FFFFFF
| pattern_la3 = _milan2425t
| pattern_b3 = _milan2425t
| pattern_ra3 = _milan2425t
| pattern_sh3 = _milan2425t
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = 4F4F4F
| body3 = 4F4F4F
| rightarm3 = 4F4F4F
| shorts3 = 4F4F4F
| socks3 = 4F4F4F
}}
[[File:Milan players in Chicago 2006.jpg|thumb|Миланыхан АНУ-ын [[Чикаго]]д (2006 он)]]
'''Милан''' '''ХББ''' ({{lang-it|Associazione Calcio Milan}} – ''A.C. Milan'' – ''Миланы хөлбөмбөгийн холбоо'') буюу &lt;small&gt;'''Милан ХББ''', '''Миланы Милан''', '''Милан баг'''&lt;/small&gt; —  [[Итали]] улсын [[Ломбард]] мужийн [[Милан]] хотод төвтэй мэргэжлийн [[хөлбөмбөгийн баг]].

1899 оны 12-р сарын 16-нд Английн иргэн ''Alfred Edwards'' болон ''Herbert Kilpin'' нар анх үүсгэн байгуулжээ. [[Европын хөлбөмбөгийн Аваргуудын лиг|Европын аваргуудын лигийн]] долоон удаагийн аварга (1963, 1969, 1989, 1990, 1994, 2003, 2007), мөн ч дөрвөн удаагийн аман хүзүү (1973, 1983, 1997, 1998, 2005), Европын цомтой багуудын хошой цомын эзэн (1968, 1973), [[Италийн хөлбөмбөгийн АШТ|Италийн хөлбөмбөгийн АШТ-ний]] 18 удаагийн аварга (1901-ээс 2011 оны хооронд), Италийн цомын таван удаагийн эзэн, [[Итали]] улсын [[Милан]] хотын [[хөлбөмбөгийн баг]]. Миланд [[Интернационале Милан|Интернационале]] гэх өөр нэг баг байдаг. Хоёулаа «Сан Сиро» хэмээх «Жузеппе Меацца» цэнгэлдэх хүрээлэнд тоглодог.

==Түүх==
[[File:Herbert Kilpin.jpg|thumb|100px|right|alt=A black-and-white picture of Herbert Kilpin, the first captain of A.C. Milan|[[Herbert Kilpin]], АС Миланыг үндэслэн байгуулагч,анхны ахлагч ]]
Алфред Эдвардс, Херберт Киплин нар 1899 оны 12-р сарын 16-ны өдөр  АС Милан буюу Хөлбөмбөгийн Холбоо Миланыг “Хөл бөмбөг, Крикетын клуб Милан” нэртэйгээр анх байгуулсан юм. Миланы анхны ерөнхийлөгч, Их Британы дэд сайд асан Эдвард нь Миланы дээд ангийнхан дунд танил нэгэн байлаа. Эхэндээ клуб нь крикетын багтай байсан ба Эдвард Берра удирддаг байсан бол хөлбөмбөгийн клубыг Дэвид Эллисон удирддаг байжээ.Албан ёсны өнгөөр хар, улаан өнгөөр сонгон Херберт Килпиний удирдлагад доор тоглож эхэлсэн. Эхний цом Medaglia del Re буюу хааны Медалыг 1900 оны нэг сард хүртсэн юм. Үүний дараа үндэсний лигд 1901, 1906, 1907 онуудад түрүүлсэн. 1901 оны ялалт нь маш нэр хүндтэй чухал ялалт байв. Учир нь 1901 он хүртэл ганцхан баг буюу Женоа л түрүүлдэг байжээ.
 
1908 онд гадаадын тоглогчдыг элсүүлж авахтай холбоотой маргааны улмаас баг хоёр хуваагдан Интернационал Милан үүсэв. 1916 онд Холбооны цом хүртэв. Энэхүү цом нь Дэлхийн нэгдүгээр дайнаас болон хойшлоод, хожим нь Италийн лиг болон өөрчлөгдсөн боловч үүнийг Италийн аварга хэмээн тоодоггүй. 1919 онд баг нэрээ “Милан хөл бөмбөгийн клуб” болгон өөрчлөв. Үүнээс хойш тэд өндөр амжилт гаргахаа байлаа. Үргэлж хүснэгтийн дундаас дээгүүр байранд ордог болов. 1938 онд Фашист дэглэм тогтсоноор Associazione Calcio Milano гэсэн шинэ итали нэртэй болжээ. Гэвч Дэлхийн хоёр дугаар дайны дараа Associazione Calcio Milan болгон сүүлийн үг буюу Милан хотын нэрийг англи болгосон юм. Энэхүү нэр нь өнөөдрийг хүртэл хэрэглэгдэж байна.Дайны дараагаас АС Милан италийн шилдэг гурван багын эгнээнд буцан орж ирсэн ба 1951 онд 34 жилийн дараа “Скудето” авав. Үүнээс эхлэн Миланы эхний алтан он жилүүд эхэлсэн билээ. Шведийн алдарт гурвал Гре-Но-Ли нэрээрээ алдарт Гуннар Грин, Гуннар Нордаль, Нилс Лэйдхолм болон Лорензо Буффон, Чезар Малдини, Карло Анноваззи нараас бүрдсэн баг нь хөл бөмбөгийн түүхэнд Il Grande Milan буюу “Аугаа Милан” нэрээр үлдсэн билээ. Тухайн үеийн хамгийн том ялалт нь 1950 оны хоёр сарын 5-нд Турины Ювентусыг 7-1 харьцаагаар хожсон юм [[1951]] оны ялалтын дараа гурван удаа Серие А-гийн аврага буюу “Скудето”-г 1955, 1957, 1959 онуудад, хоёр “Латины цом” 1951, 1956 онуудад хүртэв. 1947/1948-аас 1956/1957 оны хооронд үргэлж эхний гуравт ордог байлаа. 1961/1962 онд дахин Скудето хүртэв. Энэ удаа тэд Нерио Роккогийн удирдлагад  тоглож байв. Тэрээр хөлбөмбөгт ultra-defence /catenaccio/ буюу катеначио тактикийг бий болгож багт залуухан Жианни Ривера, Алтафини нарыг элсүүлэв. Дараагийн улиралд Алтафинигийн гоолын ачаар Бенфикаг 2-1 харьцаатайгаар буулган авч анхны Европын цом хүртэв. Энэхүү цом нь анхны италийн баг Еврод цом хүртсэн тохиолдол байлаа. Гэвч 1960-аад онд Милан цөөхөн цом хүртсэн юм. Учир нь Хэленио Херрерагийн Интер Милан ноёрхож байлаа. Дараагийн Скудеттогоо 1967/1968 онд л авав. Тэр улиралдаа Цомтой багуудын цомд Хамбург СВ-г Курт Хамриний 2 гоолийн ачаар буулган авав. Дараагийн улиралд хоёрдах Европын цомоо Голландын алдарт Аяаксийг 4-1 харьцаатайгаар бут ниргэн авчээ. Мөн тэр жилдээ анхны Тив хоорондын цомоо Аргентиний Эстудиантесийг хоёр тоглолтын нийлбэрээр 4-2 харьцаатайгаар буулган авсан байна. Аравдах Скудетто, анхны серие Б1970-аад онд гурван Италийн цом, хоёрдах Цомтой багуудын цомыг хожсон боловч жихэнэ зорилго нь 10 дах Скудеттог авах байв. 10 скудетто хүртсэн баг нэг таван хошуутай болдог билээ. 1972 онд тэд гайхалтай тоглолт үзүүлэн УЕФА-гийн цомын хагас шигшээд хүрсэн ч тэр жилийн аварга Тоттенхам Хотспарсд хожигдов. 1972/1973 оны улиралд тэдэнд 10 дах скудеттогоо хүртэх боломж гарсан ч тэд хамгийн сүүлчийн өдөр Хеллас Веронад хожигдон сайхан боломжоо алдав. Ийнхүү тэд 1978/1979 оны улирал хүртэл хүлээх хэрэгтэй болжээ. Энэ жил Жианни Риверагаар удирдуулан 10 дах Скудеттогоо хүртэв. Энэхүү агуу ялалтынхаа дараа тэрээр зодог тайлсан юм. 1979/1980 улиралын дараа С.С Лациогын хамт мөрийний хэргээс болон доод лигрүү унав. 1980/1981 улирал тэд Серие Б-д хялбархан түрүүлсэн боловч дараа улиралд маш муу тоглон дахин Серие Б-руу унасан юм.


Хэд хэдэн санхүүгийн асуудал зэргээс шалтгаалан Милан амжилттай тоглож чадахгүй байсаар 1986 оны 2 сарын 20-ны өдөр Силвио Берлусконид худалдагдав. Берлускони дасгалжуулагчийн гараагаа эхэлж байсан Арриго Саччи, Голландын гурван тоглогч Марко ман Бастен, Франк Райкаард, Рүүд Гүүлит нар мөн Италийн одууд болох Роберто Донадони, Карло Анчелотти, Жиованни Галли нарыг худалдан авснаар толгой эргэм ялалтын жилүүдийг дахин эхлүүлсэн юм.
Саччи 1987/1988 оны улиралд Диего Марадонагаар удирдуулсан Наполиг хожин скудетто авав. 1988/1989 улиралд гуравдах Европын цом, хоёр дах тив хоорондын цомыг авав. Дараагийн улиралд энэ амжилтаа дахин давтав. Тухайн үеийн гарааны бүрэлдэхүүнд: Жиованни Галли, Мауро Тассоти, Алессандро Костакурта, Франко Бареси, Паоло Малдини, Ангело Коломбо, Франк Райкаард, Карло Анчелотти, Роберто Донадони, Рүүд Гүүлит, Марко ван Бастен нар байлаа.
Саччи Италийн үндэсний шигшээ багыг дасгалжуулахаар ядсаны дараа залуухан Фабио Капеллог дасгалжуулагчаар сонгов. Түүний удирдлагад  Россонери 58 тоглолт нэгж хожигдолгүй тоглон Gli Invicibili буюу “Ялагдашгүй” хочтой болжээ. Ялагдашгүй багын арын хамгаалалтыг хөл бөмбөгийн түүхэн дэх хамгийн агуу хослол болсон Ф.Бареси, А.Костакурта, П.Малдини нар, хагас хамгаалалтыг Марсел Десайлли, Роберто Донадони нар, Д.Савичевич, З.Бобан, Д.Массаро нар довтолгооны хэсгийг бүрдүүлж байв. 1992-оос 1994 оны хооронд гурван жил дарааллан, 1991/1992 онд нэгж тоглолт хожигдолгүй Скудетто хүртжээ. Мөн 3 жил дараалан Аваргуудын лигын финалд хүрсэн ба эхний жил 1993 онд Марсейлд 1-0-оор хожигдов. Энэ тоглолтыг дараа нь шүүгчийн хуувилдаан орсон, допинг хэрэглэсэн хэмээн хэсэгтээ маргалдсан. Дараагийн жил Барселонтой тоглох болов. Тухайн үеийн Барселона нь Мөрөөдлийн баг нэртэй, аугаа Йохон Криүфын удирдлагад  тоглож байлаа. Гэвч тэд хожигдлын амтыг 4 бөмбөгөөр мэдэрсэн юм. 1995 оны финалд дахин хожигдов энэ удаа Аяакс Амстердамын инээх ээлж байжээ. Дараа жил нь Роберто Бажжио, Марко Симоне, Жиорж Вий нараар удирдуулан 15 дахь Италын аварга цолоо хүртэв. 1996 оны гарааны бүрэлдэхүүнд : Себастиано Росси, Кристиан Пануччи, Алессандро Костакурта, Франко Бареси, Паоло Малдини, Роберто Донадони, Деметрио Албертини, Марсел Десайлли, Звонимир Бобан, Жеорж Вий, Роберто Бажжио нар байв.
Фабио Капеллог явсаны дараа Оскар Вашингтон Табарезийг дасгалжуулагчаар сонгосон боловч эхний тоглолтууддаа хожигдсон учир халан Арриго Саччиг буцаан авчирч Ибрахим Ба, К.Дугарри, Эдгар Давидс нарыг худалдан авсан боловч 11 байранд оров.
Саччиг дахин Капеллогоор солин К.Зиеге, П.Клюьерт, Леонардо нарыг худалдан авав гэвч үр дүн нь өмнөх жилээсээ нэг байр дээшлэн 10-аар байранд оров. Энэ улиралын хамгийн муу тоглосон тоглолт нь талбай дээрээ 1-6 харьцаатай Ювентусд хожигдсон тоглолт байлаа. Капелло Саччигийн адил халагдав.
Берлускони шинэ дасгалжуулагчийн эрэлд гарлаа. Өнгөрсөн улирлад Удинезег гуравдугаар байранд оруулсан Алберто Заччерониг Оливер Биерхофф, Томас Хелвег гэсэн хоёр тоглогчийнхон хамт авчирлаа. Мөн тэр жилээ Роберто Аяала, Луйжи Сала нарыг худалдан авж 3-4-3 гэсэн тактикаар тоглон 16дах аварга цолоо авав. Гарааны бүрэлдэхүүнд: К.Аббиати, Л.Сала, А.Костакурта, П.Малдини, Т.Хелвег, Д.Албертини, М.Амбросини, З.Бобан, Андрес, Ж.Вий, Оливер Биерхоф нар байв.
Дараагын улирал Заччерони амжилттай тоглуулж чадсангүй. Украйны шинэ од Шевченко ирсэн боловч Серие А-д 3-р байр, Аваргуудын лигд хэсгийн 6 тоглолтонд ердөө нэг хожил 2 тэнцээ, 3 хожигдол аван хасагдав.
Дараа улиралд Милан амжилттай тоглож эхэлжээ. Динамо Загреб, Бешикташ, Барселонаг хожин дараагийн шатанд шалгарсан боловч хожигдолын цуваа эхлэв. Серие А-д Ювентусд 3-0-оор, Аваргуудын лигд Депортиво Ла Корунаг хожиж чадалгүй хасагдсанаар Зачерони халагдав. Түүний оронд багын ахлагч П.Малдинигий аав нэгэнтээ Миланы төлөө хүчин зүтгэж байсан Чезар Малдиниг авчирсанаар нөхцөл байдал дээрдэж эхлэв. Анхны тоглолтоо Бари-г 4-0-оор буулган авж эхэлжээ. Мөн гол өстөн Интер Миланыг 6-0 харьцаатайгаар бут ниргэсэн юм. Энэ тоглолтд Сэржинио гайхамшигыг үзүүлсэн байна. Гэвч Милан дахин хожигдож эхлэв. Клубын удирдлага Малдинид эхний 4т оруул гэсэн шаардлага тавьсан ч 6 дугаар байранд оров.
2001-2002 улиралд од тоглогчидыг цуглуулав. Депортиво Алвесаас Хави Морено, Космин Контра, Динамо Киевээс Каладзе, Фиорентинагаас Рью Кошта, Ювентусаас Инзаги, Хеллас Веронагаас Мартин Лаурсен, Галатсрайгаас Юмит Давал, Интер Миланаас Андреа Пирло нарыг худалдан авч дасгалжуулагчаар Фатих Теримыг томилжээ. Гэвч эхний таван сарын байдлаар Фетим лигд 5 байранд унагасан учир түүнийг халан Карло Анчелоттиг оронд нь тавив. Багын ахлагч Малдини гэмтлийн улмаас тоглоогүй боловч тэрээр 4 байранд оруулав. Гарааны бүрэлдэхүүнд: К.Аббиати, К.Контра, А.Костакурта, М.Лаурсен, К.Каладзе, Гаттузо, Албертини, Сержинио, Рьв Кошта, Шевченко, Инзаги нар байв.


2002-2003 оны улирлыг 6дахь аваргуудын лигийн цомтойгоо дуусгав.  Серие А-д гуравдугаар байрд оров. Тэр жилээ Италийн цом, европын Супер цомуудыг хожжээ. Аваргуудын лигын гарааны бүрэлдэхүүнд: Дида, А.Костакурта, А.Неста, Малдини, Каладзе, Гаттузо, Пирло, Сийдорф, Рью Кошта, Шевченко, Инзаги нар байв. Дараа улиралд Бразилын залуу од Кака-г худалдан авав. Багыг I Meravigliosi буюу Гайхамшигууд хэмээн дуудах болов.


Довтолгоонд Шевченко, найруулагчаар Кака, хамгаалалтанд Неста, Малдини нар тоглон гайхалтай тоглолтыг үзүүлж байв. Харамсалтай нь талбай дээрээ Депортиво Ла Корунаг 4-1 харьцаатай хожсон боловч зочилж тоглохдоо 4-0 харьцаатай хожигдон Аваргуудын лигээс хасагдав. Италийн аварга болсон ч гэсэн шүүмжлэгчид хасаг хамгаалалт муугаас бол сайн тоглолт үзүүлж чадахгүй байна хэмээж байсан.
Креспо гайхалтай сонголт байсан гэдгээ батлав. Амбросинигийн цаг дуусах мөчид хийсэн гоолийн ачаар Истанбулын Ататурк Стадинод Ливепүүлтэй тоглохоор болов. Эхний үед 3-0-оор Ливерпүүлд ямарч боломж олголгүй тэргүүлж эхэлсэн боловч хоёрдугаар үед 6 минутад 3 гоол алдан тэнцэж улмаар торгуулийн цохилтоор хожигдов. Ла Корунагын аймшиг Истанбулын аймшигаар солигдов. Серие А-д хоёрдугаар байр, Аваргуудын лигд 2-р байр, Италын цом хожсоныг дүгнэж үзвэл гайхалтай улирал өнгөрсөн боловч Ювентус Серие А-гийн аварга, Ливерпүүл Европын аварга болсон юм.
Серие А-гийн тоглолт сүүлийн жилүүдийн хамгийн сайн нь болон 28 хожил авсан ч Ювентусын 91 онооны дээр гарж чадсангүй. Гэвч энэ бүхэн авилгалын хэргээс үүдэн ямар ч хэрэггүй болон авсан нийт онооноосоо 30 оноо хасуулан гуравдугаар байр, дараа жил нь 8 хасах оноотой эхлэх торгуул хүртсэн бол түрүүлсэн Ювентус доод лигрүү унасан юм. Аваргуудын лигд хэдий амжилттай тоглон Байерн Мюнхен, Лионыг хожин хагас шигшээд хүрсэн ч тэр жилийн аварга Барселонад хоёр тоглолтын нийлбэр 1-0-оор хожигдсон юм.
Серие А-д -8 оноотойгоор эхэлсэн ба улиралын эхний хагасд муу тоглолт үзүүлэн өвлийн амралт болоход хүснэгтийн дунд бичигдэж байв. Өвлийн цонхоор Массимо Оддо, Бразидийн супер од Роналдо нарыг эгнээндээ элсүүлэв. Улиралын төгсгөлт гайхалтай тоглолтуудыг үзүүлэн Серие А-д 4-р байранд, Аваргуудын лигийн аварга болсон билээ.


Өмнөх жилийн авилгын хэргээс үүдсэн торгуулаас үүдээд Милан аваргуудын лигийн 3дах шатнаас тоглохоор болов. Ред Стар Белградыг төвөггүй хожин цаашлан групээсээ нэг дүгээр байраар шалгаран Шоландын аварга Селтиктэй тоглохоор болов. Нэмэлт цагт оруулсан Кака-гын гоолын ачаар дараагийн шатанд Германы аварга Байерн Мюнхенийг хоёр тоглолтын нийлбэр 4-2 харьцаагаар буулган авсан юм.

Байернийг хожин хагас шигшээд Манчестер Юнайтедтай тоглохоор болсон нь сүүлийн таван жилд 4дэх удаагаа хагас шигшээд шалгарсан явдал байв. Эхний тоглолт Манчестерд Олд Трафорд цэнгэлдэх хүрээлэнд болов. Тоглолт эхний 5минутад К.Роналдо гоол хийсэн ч Кака хариуг нь барин 2 гоол хийсэн. Гэвч Рүүний мөн хариу 2 гоол хийн Манчестер Юнайтедын хожилоор дууссан юм. Энэ тоглолтын тухай Европын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч Мишель Платини сүүлийн хэдэн жилд болоогүй гайхамшигтай тоглолт боллоо хэмээсэн. Хоёр дахь тоглолт Сан Сирод болсон ба Милан эхний үед төгс тоглолт үзүүлэн Кака, Сийдорф нар нэг нэг гоол хийн тэргүүлж эхэлсэн ба хоёрдугаар хагасд Жилардино нэг гоол хийн 3-0 харьцаатайгаар дэлхийн хамгийн шилдэг довтолгоотой хэмээн яригдаж байсан Манчестер Юнайтедыг элэглэсэн юм.

Ийнхүү тэд 2005 оны финалын өрсөлдөгч Ливерпүүлтэй дахин тоглохоор болов. Энэхүү тоглолт Грекийн Олимпын цэнгэлдэх хүрээлэнд 5 сарын 23 нд болсон. Энэ цэнгэлдэх хүрээлэнд 1994 онд Барселонаг 4-0-оор хожиж байсан сайхан дурсамжтай мөн 2005 оны хариугаа авах хүсэлтэйгээр ирцгээсэн байв. Тоглолт 2-1 харьцаатайгаар дууссан ба хоёр гоолыг хоёуланг нь Инзаги хийсэн юм. Энэ тоглолтонд ялснаараа Милан 7 дахь удаагаа Европын аварга, сүүлийн таван жилд 3 удаа финалд хүрэн 2 удаад нь хожсон амжилтыг тогтоосон юм.
.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/10/italy/2011/05/07/2460683/ac-milan-win-2010-11-serie-a-title |title=AC Milan win 2010–11 Serie A title |publisher=Goal.com |date=7 May 2011|accessdate=28 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/1717/editorial/2011/05/08/2459024/how-ac-milan-won-the-serie-a-title |title=How AC Milan won the Serie A title |publisher=Goal.com |date=8 May 2011|accessdate=28 September 2011}}&lt;/ref&gt;
==Цэнгэлдэх==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Цэнгэлдэхийн нэр  !! Сан Сиро (АС Милан)  !! Stadio Giuseppe Meazza (Интер)
|-
| Байршил  || Итали улс ||  Милан хот
|-
| Нээгдсэн || 1926 оны || 09 сарын 19
|-
| Шинэчлэл || 1939, 1955, 1989 ||
|-
| Эзэмшигч ||  Милан хотын захиргаа || 
|-
| Түрээслэгч ||  АС Милан 1926оноод өнөөг хүртэл   ||  Интер 1947оноос өнөөг хүртэл 
|-
| Зардал || 
 £5,000,000 (1926), £5,100,000 (1939), $60,000,000 (1989) || 
|-
| Архитектор ||  = Ulysses Stace (1925), Giancarlo Хөвгүүд (1989), Хэнри Hoffer (1989)  || 
|-
| Багтаамж ||  80018 || 
|-
|}
Сан Сиро цэнгэлдэх нь 1926 оны 9-р сарын 19-нд 85700 үзэгчдийн суудалтайгаар байгуулагдаж байжээ. АС Милан болон Интер Милан багууд хамтран эзэмшдэг ба АС Милан клуб талбайн эзэн багаар тоглоход Сан Сиро 1947оноос эхлэн Интер Милан клуб эзэн багаар тоглоход Stadio Giuseppe Meazza хэмээн нэрлэдэг.1926оны 9сарын 19нд болсон нээлтийн нөхөрсөг тоглолтод Инер Милан багтай хийж 6-3 харьцаатай хожигдол хүлээж түүний дараа 1926 оны 09сарын 26нд анхны лигийн тоглолтоо Sampierdarenese клубтэй хийж 2-1 харьцаатай ялагдал хүлээжээ.Анх байгуулагдахдаа 85700 хүний хүчин чадалтай цэнгэлдэхэд 1939, 1955, онуудад шинэчлэл хийж 1990оны хөл бөмбөгын ДАШТ зориулан 1989 онд томоохон засвар шинчлэл хийж 2008онд UEFA шинэ дүрэмд нийцүүлэн 5682 үзэгчийн суудлыг хасаж 80018 хүний хүчин чадалтай болгожээ.

==Тоглогчид==


&lt;!-- ----------------------------------------------------------------------------------
  - Do NOT add new players before their signing is officially announced by the club.
  - Do NOT add youth-team players unless they are included in the first team squad on the official website.
  – Do NOT assign unreferenced shirt numbers as well.
  – Any unconfirmed and unsourced signing/transfer will be reverted at sight.
  – Thanks in advance.
  --------------------------------------------------------------------------------- --&gt;
{{Updated|1 September 2014}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Squad season 2014/2015 |url=http://www.acmilan.com/en/teams/roster |work=acmilan.com |publisher=Associazione Calcio Milan |accessdate=1 September 2014}}&lt;/ref&gt;
{{Fs start}}
{{Fs player | no= 1 | nat=ITA | pos=GK | name=[[Микаэль Агаззи]]}}
{{Fs player | no= 2 | nat=ITA | pos=DF | name=[[Маттиа Дэ Шилио]]}}
{{Fs player | no= 4 | nat=GHA | pos=MF | name=[[Салли Мунтари]]}}
{{Fs player | no= 5 | nat=FRA | pos=DF | name=[[Филипп Мексес]]}}
{{Fs player | no= 7 | nat=FRA | pos=FW | name=[[Жереми Менез]]}}
{{Fs player | no= 8 | nat=ITA | pos=MF | name=[[Риккардо Сапонара]]}}
{{Fs player | no= 9 | nat=ESP | pos=FW | name=[[Фернандо Торрес]] |other=on loan from [[Chelsea F.C.|Chelsea]]}}&lt;ref&gt;{{cite news |title=A.C. Milan official statement |url=http://www.acmilan.com/en/news/breaking_news_show/63674 |work=acmilan.com |publisher=Associazione Calcio Milan |date=31 August 2014 |accessdate=31 August 2014}}&lt;/ref&gt;
{{Fs player | no=10 | nat=JPN | pos=FW | name=[[Кэйсүкэ Хонда]]}}
{{Fs player | no=11 | nat=ITA | pos=FW | name=[[Жампаоло Паццини]]}}
{{Fs player | no=13 | nat=FRA | pos=DF | name=[[Адиль Рами]]}}
{{Fs player | no=14 | nat=ITA | pos=DF | name=[[Michelangelo Albertazzi]]}}
{{Fs player | no=15 | nat=GHA | pos=MF | name=[[Майкл Эссьен]]}}
{{Fs player | no=16 | nat=ITA | pos=MF | name=[[Андреа Поли]]}}
{{Fs player | no=17 | nat=COL | pos=DF | name=[[Кристиан Запата]]}}
{{Fs mid}}
{{Fs player | no=18 | nat=ITA | pos=MF | name=[[Рикардо Монтоливо]] |other=[[Captain (association football)|captain]]}}&lt;ref name=&quot;captaincy&quot;&gt;{{cite news |title=Galliani: &quot;Montolivo will be our captain&quot; |url=http://www.acmilan.com/en/news/breaking_news_show/42405 |work=acmilan.com |publisher=Associazione Calcio Milan |date=24 June 2013 |accessdate=1 July 2013}}&lt;/ref&gt;
{{Fs player | no=19 | nat=FRA | pos=FW | name=[[Мбай Ниянг]]}}
{{Fs player | no=20 | nat=ITA | pos=DF | name=[[Иньяцио Абате]]}}
{{Fs player | no=21 | nat=NED | pos=MF | name=[[Марко ван Гинкел]] |other=on loan from [[Chelsea F.C.|Chelsea]]}}&lt;ref&gt;{{cite news |title=A.C. Milan official statement |url=http://www.acmilan.com/en/news/breaking_news_show/63753 |work=acmilan.com |publisher=Associazione Calcio Milan |date=1 September 2014 |accessdate=1 September 2014}}&lt;/ref&gt;
{{Fs player | no=23 | nat=SPA | pos=GK | name=[[Диего Лопез]]}}
{{Fs player | no=25 | nat=ITA | pos=DF | name=[[Даниэл Бонера]]}}
{{Fs player | no=27 | nat=COL | pos=DF | name=[[Пабло Армеро]] |other=on loan from [[Udinese Calcio|Udinese]]}}&lt;ref&gt;{{cite news |title=A.C. Milan official communication |url=http://www.acmilan.com/en/news/breaking_news_show/62743 |work=acmilan.com |publisher=Associazione Calcio Milan |date=13 August 2014 |accessdate=20 August 2014}}&lt;/ref&gt;
{{Fs player | no=28 | nat=ITA | pos=MF | name=[[Бонавентура]]}}
{{Fs player | no=32 | nat=ITA | pos=GK | name=[[Кристиан Аббьяти ]] |other=[[Captain (association football)|vice-captain]]}}&lt;ref name=&quot;captaincy&quot;/&gt;
{{Fs player | no=33 | nat=BRA | pos=DF | name=[[Алекс  (footballer, born 1982)|Alex]]}}
{{Fs player | no=34 | nat=NED | pos=MF | name=[[Нигел Дэ Ионг ]]}}
{{Fs player | no=81 | nat=ITA | pos=DF | name=[[ Кристиан Ззаккардо]]}}
{{Fs player | no=92 | nat=ITA | pos=FW | name=[[Стефан Эль-Шаарави]]}}
{{Fs player | no=98 | nat=ITA | pos=FW | name=Хачим Мастоур }}
{{Fs end}}

{{For|recent transfers|2014–15 A.C. Milan season}}

==Амжилт==
АС Милан клуб европын хамгийн ажилтай клубийн нэг ба Сэри а лигт 19,Европын аваргуудын лигт 7удаа Клубүүдийн ДАШТад нэг удаа түрүүлсэн баг юм
}}&lt;/ref&gt;

===Дотоодын амжилт===

====Лиг====
* '''[[Италийн аварга ]] / [[Сэри А]] (1дүгээр байр)'''
** '''Winners (18):''' &lt;!--
--&gt;[[IИталийн аварга  1901|1901]], &lt;!--
--&gt;[[IИталийн аварга  1906|1906]], &lt;!--
--&gt;[[Италийн аварга  1907|1907]], &lt;!--
--&gt;[[1950–51 Сэри А|1950–51]], &lt;!--
--&gt;[[1954–55 Сэри А|1954–55]], &lt;!--
--&gt;[[1956–57 Сэри А|1956–57]], &lt;!--
--&gt;[[1958–59 Сэри А|1958–59]], &lt;!--
--&gt;[[1961–62 Сэри А|1961–62]], &lt;!--
--&gt;[[1967–68 Сэри А|1967–68]], &lt;!--
--&gt;[[1978–79 Сэри А|1978–79]], &lt;!--
--&gt;[[1987–88 Сэри А|1987–88]], &lt;!--
--&gt;[[1991–92 Сэри А|1991–92]], &lt;!--
--&gt;[[1992–93 Сэри А|1992–93]], &lt;!--
--&gt;[[1993–94 Сэри А|1993–94]], &lt;!-- --&gt;[[1995–96 Сэри А1995–96]], &lt;!--
--&gt;[[1998–99 Сэри А|1998–99]], &lt;!--
--&gt;[[2003–04 Сэри А|2003–04]], &lt;!--
--&gt;[[2010–11 Сэри А|2010–11]], 2021-2022

* '''[[Сэри Б]] (level 2)'''
** '''Түрүү (2):''' &lt;!--
--&gt;[[1980–81 Serie B|1980–81]], &lt;!--
--&gt;[[1982–83 Serie B|1982–83]]
[[File:A.C. Milan lifting the European Cup after winning the 2002–03 UEFA Champions League - 20030528.jpg|thumb|2002-2003 оны аваргуудын лигийн финал .]]

====Цомнууд====
* '''[[Италийн цом]]'''
** '''Түрүү (5):''' &lt;!-- --&gt;1966–67, &lt;!--
--&gt;[[1971–72 Италийн цом|1971–72]], &lt;!-- --&gt;1972–73, &lt;!-- --&gt;1976–77, &lt;!--
--&gt;[[2002–03 Италийн цом|2002–03]]

* '''[[Италийн сүпэр цом]]'''
** '''Түрүү (6):''' &lt;!--
--&gt;[[1988 Италийн сүпэр цом|1988]], &lt;!--
--&gt;[[1992 Италийн сүпэр цом|1992]], &lt;!--
--&gt;[[1993 Италийн сүпэр цом|1993]], &lt;!--
--&gt;[[1994 Италийн сүпэр цом|1994]], &lt;!--
--&gt;[[2004 Италийн сүпэр цом|2004]], &lt;!--
--&gt;[[2011 Италийн сүпэр цом|2011]]

===Европ===
* '''[[UEFA Европын цом/ UEFA Аваргуудын лиг]]'''
** '''Түрүү (7):''' &lt;!--
--&gt;[[1962–63 Европын цом|1962–63]], &lt;!--
--&gt;[[1968–69 Европын цом|1968–69]], &lt;!--
--&gt;[[1988–89 Европын цом|1988–89]], &lt;!--
--&gt;[[1989–90 Европын цом|1989–90]], &lt;!-- --&gt;[[1993–94 UEFA Аваргуудын лиг1993–94]], &lt;!-- --&gt;[[2002–03 UEFA Аваргуудын лиг2002–03]], &lt;!-- --&gt;[[2006–07 UEFA Аваргуудын лиг2006–07]]

* '''[[UEFA Cup Winners' Cup]]'''
** '''Түрүү (2):''' &lt;!--
--&gt;[[1967–68 European Cup Winners' Cup|1967–68]], &lt;!--
--&gt;[[1972–73 European Cup Winners' Cup|1972–73]]

[[File:AC Milan team celebrate.jpg|thumb|Milan players celebrate winning the Champions League of season [[2006-2007 оны финал]].]]
* '''[[UEFA Super Cup]]'''
** '''Түрүү (5):''' &lt;!--
--&gt;[[1989 UEFA Сүпэр цом|1989]], &lt;!--
--&gt;[[1990 UEFA Сүпэр цом|1990]], &lt;!--
--&gt;[[1994 UEFA Сүпэр цом|1994]], &lt;!--
--&gt;[[2003 UEFA Сүпэр цом|2003]], &lt;!--
--&gt;[[2007 UEFA Сүпэр цом|2007]]

===Дэлхийд===
* '''[[Олон улсын цом (football)|Олон улсын цом]]'''
** '''Түрүү (3):''' &lt;!--
--&gt;[[1969 Олон улсын цом]|1969]], &lt;!--
--&gt;[[1989 Олон улсын цом]|1989]], &lt;!--
--&gt;[[1990 Олон улсын цом]|1990]]

* '''[[FIFA Клубүүдийн ДАШТ]]'''
** '''Түрүү (1):''' &lt;!--
--&gt;[[2007 FIFA Клубүүдийн ДАШТ|2007]]

{{clear}}

==Дасгалжуулагчид==
{{updated|19 July 2014}}.&lt;ref name=&quot;staff&quot;&gt;{{cite web |title=Coaching staff season 2014/2015 |url=http://www.acmilan.com/en/teams/staff |work=acmilan.com |publisher=Associazione Calcio Milan |accessdate=19 July 2014}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Албан тушаал
! Нэр
|-
| Үндсэн дасгалжуулагч
| [[Флиппо Инзаги]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Туслах дасгалжуулагч
| [[Мауро Tассоти]]
|-
| Фулвио Флорин
|-
| Хаалгачдын дасгалжуулагч 
| Алфредо Магни
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| Техникийн туслах ажилтан 
| Андреа Малдера
|-
| Никола Маттечи
|-
| Гиованни Вио
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Фитнесс дасгалжуулагч
| Даньелэ Тогначини
|-
| Бруно Даминики
|}
===Мөнхөлсөн дугаар===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:100%; text-align: center;&quot;
|-
! style=&quot;width:30px;&quot;| дугаар.
! style=&quot;width:125px;&quot;| Тоглогч
! style=&quot;width:100px;&quot;| Улс
! style=&quot;width:150px;&quot;| Байрлал
! style=&quot;width:140px;&quot;| Миланд хийсэн анхны тоглолт
! style=&quot;width:120px;&quot;| Сүүлийн тоглолт
! style=&quot;width:25px;&quot;| Ref
|-
| &lt;big&gt;'''3'''&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;&lt;/big&gt;
| align=left| {{sortname|Пауло|Малдини}}
| align=left| {{ITA}}
| [[Defender (association football)#Centre back|Centre back]] / [[Defender (association football)#Full back|Left back]]
| {{dts|format=dmy|25|1|1985}}
| {{dts|format=dmy|31|5|2009}}
| &lt;ref name=&quot;numbers&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/football/2009/may/27/football-the-knowledge-retired-shirts |title=Which clubs have retired shirt numbers? |author=Scott Murray |author2=Paolo Bandini |newspaper=[[The Guardian]] |date=27 May 2009 |accessdate=11 January 2010 | location=London}}&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;big&gt;'''6'''&lt;/big&gt;
| align=left| {{sortname|Франко|Барези}}
| align=left| {{ITA}}
| [[Defender (association football)#Sweeper (libero)|Sweeper]]
| {{dts|format=dmy|23|4|1978}}
| {{dts|format=dmy|1|06|1997}}
| &lt;ref name=&quot;numbers&quot;/&gt;
|}
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Малдинигын 2хүү түүний дархалсан дугаарыг сэргээх боломжтой.

== Эшлэл ==
&lt;references responsive /&gt;

[[Ангилал:Милан ХББ| ]]
[[Ангилал:Миланы хөлбөмбөгийн клуб]]
[[Ангилал:Миланы спорт]]
[[Ангилал:1899 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>eevnowrrsn38o4z3zc376s7z64tjntu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахеменидын эзэнт гүрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35732</id>
    <revision>
      <id>872324</id>
      <parentid>868384</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T07:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4824" sha1="p5wurgr26jgurzaxurbaauhlchz55c2" xml:space="preserve">'''Парфяны эзэнт гүрэн''' (мөн '''Аршакидын эзэнт гүрэн''' хэмээн нэрлэгддэг; эртний [[Перс хэл|перс]]: ''Аршак''), МЭӨ 247 оноос МЭ 224 он хүртэл [[Ойрх Дорнод|Ойрхи Дорнод]] болон [[Иран|Ираны]] өндөрлөгт оршин тогтнож байсан эртний дэлхийн хүчирхэг гүрнүүдийн нэг юм. Энэхүү эзэнт гүрнийг [[Дахай]] аймаглалын [[Парни]] омгийн ахлагч '''[[I Аршак]]''' үндэслэн байгуулсан бөгөөд МЭӨ 247 онд [[Селевкидийн улс|Селевкидийн]] улсын суларсан сул талыг ашиглан [[Парфия]] мужийг эзлэн авснаар эзэнт гүрний суурийг тавьжээ.

I Митридат хааны үед (Н.э.ө. 171–138) Парфянчууд нутаг дэвсгэрээ асар хурдацтай тэлж, [[Месопотами]] болон [[Мидийг]] [[Селевкидийн улс|Селевкидүүдээс]] эзлэн авснаар эзэнт гүрний хил хязгаар [[Евфрат мөрөн|Евфрат мөрнөөс]] Инд мөрний хөндий хүртэл өргөжиж, Өрнө ба Дорныг холбосон '''[[Торгоны зам]]'''-ын гол зангилааг хяналтандаа авчээ.

Парфяны эзэнт гүрний цэргийн хүч чадлын цөм нь хүнд зэвсэгт морьт цэрэг ('''Катафракт''') болон асар хурдан довтлох чадвартай '''байлдааны харваач морьт цэрэг''' дээр суурилж байв. Тэдний тулалдааны дунд ухарч байхдаа эргэж харан харвадаг &quot;Парфян харвалт&quot; хэмэх цэргийн тактик нь дэлхийн цэргийн түүхэнд алдаршсан юм.

МЭӨ 53 онд болсон алдарт '''[[Кархайн тулалдаанд]]''' Парфяны генерал Сурена Ромын эзэнт гүрний гурван засаглагчийн нэг [[Марк Лициний Красс|Марк Лициний Крассын]] удирдсан Ромын легион цэргүүдийг бүрэн бут цохисноор Ром ба Парфяны хооронд зуун дамжиж үргэлжилсэн цуврал дайнууд эхэлжээ.

Эзэнт гүрний засаг захиргаа нь төвлөрсөн бус, орон нутгийн валууд болон язгууртнуудад асар их эрх мэдэл олгосон феодалын бүтээцтэй байв. Албан ёсны ба захиргааны бичиг хэрэгт Арам, Парфян болон Грек хэлийг ашигладаг байсан бөгөөд Персеполис, Ниса, Ктесифон, Екбатана зэрэг хотууд нийслэл болон эзэнт гүрний төвийн үүргийг гүйцэтгэж байв.

Тэд шашин шүтлэгийн хувьд [[Зороастризм]], Эллинизмын соёл болон нутгийн шүтлэгүүдэд маш хүлээцтэй ханддаг байснаараа онцлогтой. Гэвч Ромын эзэнт гүрэнтэй хийсэн урт хугацааны дайнууд болон дотоодын язгууртнуудын сэнтийн тэмцэл нь эзэнт гүрнийг суларан доройтоход хүргэжээ. 224 онд Ормозганы тулалдаанд Фарс мужийн амбан захирагч '''[[I Ардашир]]''' сүүлчийн хаан [[IV Артабаныг]] ялснаар Парфяны эзэнт гүрэн мөхөж, түүний суурин дээр [[Саманидын хаант улс|Сасанидын эзэнт гүрэн]] мандан гарчээ.

[[Ангилал:Ахеменидын эзэнт гүрэн| ]]
[[Ангилал:Ираны түүхэн хаант улс]]
[[Ангилал:Африкийн түүхэн хаант улс]]
[[Ангилал:Европын түүхэн хаант улс]]
[[Ангилал:Зүүн Европын түүх]]
[[Ангилал:Хойд Африкийн түүх]]
[[Ангилал:Өмнөд Азийн түүх]]
[[Ангилал:Эртний Ойрх Дорнод]]
[[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]]
[[Ангилал:Персийн хаант улс]]
[[Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>p5wurgr26jgurzaxurbaauhlchz55c2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872325</id>
      <parentid>872324</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4840" sha1="efanel05mlrgyrmwjge5fz813qo2ubv" xml:space="preserve">'''Парфианы эзэнт гүрэн''' (мөн '''Аршакидын эзэнт гүрэн''' хэмээн нэрлэгддэг; эртний [[Перс хэл|перс]]: ''Аршак''), МЭӨ 247 оноос МЭ 224 он хүртэл [[Ойрх Дорнод|Ойрхи Дорнод]] болон [[Иран|Ираны]] өндөрлөгт оршин тогтнож байсан эртний дэлхийн хүчирхэг гүрнүүдийн нэг юм. Энэхүү эзэнт гүрнийг [[Дахай]] аймаглалын [[Парни]] омгийн ахлагч '''[[I Аршак]]''' үндэслэн байгуулсан бөгөөд МЭӨ 247 онд [[Селевкидийн улс|Селевкидийн]] улсын суларсан сул талыг ашиглан [[Парфиа]] мужийг эзлэн авснаар эзэнт гүрний суурийг тавьжээ.

I Митридат хааны үед (МЭӨ 171–138 он) Парфианчууд нутаг дэвсгэрээ асар хурдацтай тэлж, [[Месопотами]] болон [[Мидийг]] [[Селевкидийн улс|Селевкидүүдээс]] эзлэн авснаар эзэнт гүрний хил хязгаар [[Евфрат мөрөн|Евфрат мөрнөөс]] Инд мөрний хөндий хүртэл өргөжиж, Өрнө ба Дорныг холбосон '''[[Торгоны зам]]'''-ын гол зангилааг хяналтандаа авчээ.

Парфяны эзэнт гүрний цэргийн хүч чадлын цөм нь хүнд зэвсэгт морьт цэрэг ('''Катафракт''') болон асар хурдан довтлох чадвартай '''байлдааны харваач морьт цэрэг''' дээр суурилж байв. Тэдний тулалдааны дунд ухарч байхдаа эргэж харан харвадаг &quot;Парфиан харвалт&quot; хэмэх цэргийн тактик нь дэлхийн цэргийн түүхэнд алдаршсан юм.

МЭӨ 53 онд болсон алдарт '''[[Кархайн тулалдаанд]]''' Парфианы генерал Сурена Ромын эзэнт гүрний гурван засаглагчийн нэг [[Марк Лициний Красс|Марк Лициний Крассын]] удирдсан Ромын легион цэргүүдийг бүрэн бут цохисноор Ром ба Парфианы хооронд зуун дамжиж үргэлжилсэн цуврал дайнууд эхэлжээ.

Эзэнт гүрний засаг захиргаа нь төвлөрсөн бус, орон нутгийн валууд болон язгууртнуудад асар их эрх мэдэл олгосон феодалын бүтээцтэй байв. Албан ёсны ба захиргааны бичиг хэрэгт Арам, Парфиан болон Грек хэлийг ашигладаг байсан бөгөөд Персеполис, Ниса, Ктесифон, Екбатана зэрэг хотууд нийслэл болон эзэнт гүрний төвийн үүргийг гүйцэтгэж байв.

Тэд шашин шүтлэгийн хувьд [[Зороастризм]], Эллинизмын соёл болон нутгийн шүтлэгүүдэд маш хүлээцтэй ханддаг байснаараа онцлогтой. Гэвч Ромын эзэнт гүрэнтэй хийсэн урт хугацааны дайнууд болон дотоодын язгууртнуудын сэнтийн тэмцэл нь эзэнт гүрнийг суларан доройтоход хүргэжээ. 224 онд Ормозганы тулалдаанд Фарс мужийн амбан захирагч '''[[I Ардашир]]''' сүүлчийн хаан [[IV Артабаныг]] ялснаар Парфианы эзэнт гүрэн мөхөж, түүний суурин дээр [[Саманидын хаант улс|Сасанидын эзэнт гүрэн]] мандан гарчээ.

[[Ангилал:Ахеменидын эзэнт гүрэн| ]]
[[Ангилал:Ираны түүхэн хаант улс]]
[[Ангилал:Африкийн түүхэн хаант улс]]
[[Ангилал:Европын түүхэн хаант улс]]
[[Ангилал:Зүүн Европын түүх]]
[[Ангилал:Хойд Африкийн түүх]]
[[Ангилал:Өмнөд Азийн түүх]]
[[Ангилал:Эртний Ойрх Дорнод]]
[[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]]
[[Ангилал:Персийн хаант улс]]
[[Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>efanel05mlrgyrmwjge5fz813qo2ubv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872331</id>
      <parentid>872325</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11587" sha1="ahlst0akkai53qh7pt8r5ys5zjvz8qg" xml:space="preserve">[[Файл:Achaemenid Empire ru.svg|thumb|409x409px|Ахеменидын эзэнт гүрний газрын зураг. МЭӨ 6-р зуун.]]
'''Ахеменидын эзэнт гүрэн''' (Анхны Перс эзэнт улс; эртний [[Перс хэл|перс]]: 𐎧𐏁𐏂 / Xšāça / Хша́сса — «Эзэнт улс» ), МЭӨ 550 -330 он хүртэл [[Ойрх Дорнод|Ойрхи Дорнод]] болон [[Иран|Ираны]] өндөрлөгт оршин тогтнож өнөөгийн Иран, Ирак, Египт, Сири, Турк болон бусад орнуудын газар нутагт байсан эртний дэлхийн хүчирхэг гүрнүүдийн нэг юм. Энэхүү эзэнт гүрнийг [[Дахай]] аймаглалын [[Парни]] омгийн ахлагч '''[[I Аршак]]''' үндэслэн байгуулсан бөгөөд МЭӨ 247 онд [[Селевкидийн улс|Селевкидийн]] улсын суларсан сул талыг ашиглан [[Парфиа]] мужийг эзлэн авснаар эзэнт гүрний суурийг тавьжээ.

Ахеменидын эзэнт гүрний түүх нь II Кир хааны байлдан дагууллаас эхэлж, [[I Дари]] болон I Ксеркс хааны үед оргил үедээ хүрсэн.

Ахеменидын эзэнт гүрэн нь зохион байгуулалт, төвлөрсөн удирдлагтай байснаараа алдартай байв. Энэ нь олон тооны ард түмэн, соёлыг хамарсан бөгөөд хүчирхэг засаг захиргааны аппаратаар удирддаг байв. Эзэнт гүрэн нь мужуудад хуваагддаг байсан бөгөөд хааны шадар ноёд болох сатрапууд захирдаг байв. Сатрапийн тогтолцоо нь нутаг дэвсгэрийн хяналт, татвар хураалтыг баталгаажуулдаг байв. Цаашилбал, Ахеменидын эзэнт гүрэн хүчирхэг армитай байсан нь шинэ газрыг эзлэн авч, ард түмнийг захирах боломжийг олгосон юм.

Ахеменидын эзэнт гүрний хамгийн чухал шинж чанаруудын нэг нь бусад орон нутгийн соёл, шашны уламжлалыг хүлцэнгүй хүлээн зөвшөөрдөг байсан явдал байв. Ахеменидын хуулиуд нь &quot;хаадын хаанд&quot; үнэнч байхыг шаарддаг байсан ч харьяат ард түмнүүдийг Персийн соёл, шашныг хүлээн авахыг албадаж байгаагүй юм.

== Персүүдийн гарал үүсэл ==
Персүүд нь МЭӨ 15-р зууны үед Кавказ эсвэл Төв Азиар дамжин Иранд ирсэн Иран хэлтэй овог аймгуудын нэг байв. МЭӨ 9-р зууны төгсгөлд Персийн овог аймгуудын бүлэг Эламын хил дээр байрлаж, хожим нь Керман, Фарс зэрэг газруудад өргөнөөр тархан суурьшжээ.

Персүүдийг анх МЭӨ 9-р зууны Ассирийн бичээсүүдэд дурдсан байдаг. Энэ үед нүүдэлчин Персийн овог аймгууд хойд зүгээс өмнө зүг рүү нүүж, Загрос уулс руу бууж, Сусагийн зүүн хойд хэсэгт, Аншан мужийн ойролцоо, байлдан дагуулагчдынхаа нэрээр Парсумаш гэж нэрлэгдсэн улсад суурьшсан гэж үздэг. Тэр үед ч гэсэн Персүүд Ахеменидын гүрний удирдагчдын удирдсан овгийн холбоог байгуулсан бололтой.

== Ахеменид улсын түүх ==

* МЭӨ 550 он — Медиаг эзлэн түрэмгийлэв.
* МЭӨ 549 оны орчим — Персүүд Эламын бүх нутгийг эзлэн авав.
* МЭӨ 549–548 онд Парфиа, Гиркани, өмнө нь Медиагийн нэг хэсэг байсан Армени улсууд Персүүдэд захирагджээ.
* МЭӨ 547 он — Кроесус тэргүүтэй Лидийн цэргүүд Кирусд ялагдсан. Хүрэхэд хэцүү газар нутагт байрладаг Лидийн нийслэл Сардис хот унасан. Лидиа, Ликиа, Иониа тусдаа мужууд болсон.
* МЭӨ 545–540 он — Персүүд Сейстан (Систан) болон Белужистаныг эзэлсэн.
* МЭӨ 539 он — Тигр мөрний эрэг дээрх Опис хотын ойролцоо Вавилоны хаан Набонидусын хүү Бел-шар-уцурын удирдлаган дор Вавилоны цэргүүд Персүүдэд ялагдсан. Вавилоны хаант улс албан ёсоор хадгалагдан үлдсэн бөгөөд Вавилон нь Персийн хааны ордны нэг болжээ. II Кирус &quot;Вавилоны хаан, Газрын хаан&quot; гэсэн цолыг авчээ. Түүний хүү II Камбизес Вавилоны анхны Персийн захирагч болжээ.
* МЭӨ 525 он — Египетийн Пелусиум хотын ойролцоо Перс болон Египетийн хүчний хооронд томоохон тулаан болжээ. Энэ тулалдааны үр дүнд египетчүүд ялагдсан. Египетийн флотын командлагч Саис хот болон Египетийн флотыг Персүүдэд бууж өгчээ. II Камбизес Египетийн хаан хэмээн албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдөж, &quot;Египетийн хаан, Газрын хаан&quot; цолыг авчээ.
* МЭӨ 484 ба 482 он — Вавилонд Персийн засаглалын эсрэг бослого гарсан. Шамаш-эрибүг Вавилоны хаан хэмээн тунхагласан боловч бослогыг удалгүй Персийн арми дарангуйлав. 12 талант цэвэр алтаар цутгасан Бел-Мардукийн шүтээн хөшөөг Персүүд Вавилоноос гаргаж, хайлуулав. Вавилоны автономит эрх болон Вавилоны иргэншлийг цуцлав. Вавилон нь Ассирийн сатрапийн нэг хэсэг болж, өмнө нь хараат байсан нутаг дэвсгэр болох Иудей, Сири улсууд өөр нэг тусдаа сатрапийг байгуулав.
* МЭӨ 480 он — Ксеркс хааны арми Грек рүү довтлов. Энэхүү аян дайн нь Грекийн цэргийн урлагийн давуу тал, Грекийн дайчдын баатарлаг байдлыг харуулсан Термопилей, Саламис, Платеагийн тулалдаанаар алдартай.
* МЭӨ 404 он — Египет Персийн эзэнт гүрнээс салж, 29-р гүрний (МЭӨ 404–343) уугуул фараонуудтай хамт тусгаар тогтнолоо сэргээв.
* МЭӨ 401–400 он — Персийн эзэнт гүрэнд II Артаксеркс хаан Мнемон болон Персийн хаан ширээнд суухыг хүсэгч, Грекийн уламжлалаар боловсролтой Артаксерксийн ах, Клеархусаар удирдуулсан Грекийн хөлсний цэргүүдтэй Бага Кирийн хоорондох угсаатны тэмцэл өрнөв. Кунаксагийн тулалдаанд Бага Кирийн ялагдал хямралыг улам гүнзгийрүүлэв.
* МЭӨ 334 онд МЭӨ 331 онд [[Македоны Александр]] Ахеменидын эзэнт гүрэн рүү довтлов. [[III Дари]] хаан ялагдаж эхлэв.
* МЭӨ 331 онд Гаугамелын шийдвэрлэх тулаан болж, үүний дараа Персийн эзэнт гүрэн оршин тогтнохоо больсон. Хуучин эзэнт гүрний улс орнууд болон ард түмэн Македоны Александрт захирагджээ.

== Ахеменид угсааны персийн хаад ==

* Ахеменид - Хахаманиша (Haxāmaniša) ???—МЭӨ 675 он. д.
* Тейсп - Чишпиш (Čišpiš) МЭӨ 675-640 он.
* Ариарамна - Ariyaramna (Ariyaramna) МЭӨ 640 он. - ?
* I Кир - Кирус I (Куруш I) МЭӨ 640-580 он.
* I Камбизс - Камбужиа I (Камбүжиа I) МЭӨ 580-559 он.
* II Их Кир  - II Кир (Куруш II) МЭӨ 559-530 он. , Персийн эзэнт гүрнийг үндэслэгч, тулалдаанд Массагетад алагдсан
* II Камбизс  - Камбужиа II (Камбүжиа II) МЭӨ 530-522 он. , амиа хорлосон
* [[I Дари]] - Дараявахуш I (Dārayavahuš I) МЭӨ 522-486 он. 
* I Ксеркс  - Xšayāršā I (Xšayāršā I) МЭӨ 486-465 он. 
* I Артаксеркс  - Артакшатра I (Artaxšaçā I) МЭӨ 465-424 он. 
* II Ксеркс  - Xšayāršā II (Xšayāršā II) МЭӨ 424 он. 
* Согд - Согдана МЭӨ 424-423 он. (6 сар)
* [[II Дари]] - II Darayavahuš (Dārayavahuš II) МЭӨ 423-404 он. 
* II Артаксеркс  - Артакшатра II (Artaxšaçā II) МЭӨ 404-359 он. 
* III Артаксеркс  - Артакшатра III (Artaxšaçā III) МЭӨ 359-338 он.
* IV Артаксеркс - Артакшатра IV (Artaxšaçā IV) МЭӨ 338-336 он. 
* [[III Дари]]  - Дараявахуш III (Dārayavahuš III) МЭӨ 336-330 он. , түүнийг залгамжлагч Бесс алагдсан
* V Артаксеркс Бесс - Артакшатра V (Artaxšaçā V) МЭӨ 330-329 он. цовдлогдсон.                                                                 

МЭӨ 329 оноос хойш. Персийн эзэнт гүрэн оршин тогтнохоо больж, [[Македоны Александр|Македоны Их Александр]] III (Македон) эзлэн авав.

[[Ангилал:Ахеменидын эзэнт гүрэн| ]]
[[Ангилал:Ираны түүхэн хаант улс]]
[[Ангилал:Африкийн түүхэн хаант улс]]
[[Ангилал:Европын түүхэн хаант улс]]
[[Ангилал:Зүүн Европын түүх]]
[[Ангилал:Хойд Африкийн түүх]]
[[Ангилал:Өмнөд Азийн түүх]]
[[Ангилал:Эртний Ойрх Дорнод]]
[[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]]
[[Ангилал:Персийн хаант улс]]
[[Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>ahlst0akkai53qh7pt8r5ys5zjvz8qg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872332</id>
      <parentid>872331</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11151" sha1="cgqdrg260778kqbnpkpozk3iuphyigi" xml:space="preserve">[[Файл:Achaemenid Empire ru.svg|thumb|409x409px|Ахеменидын эзэнт гүрний газрын зураг. МЭӨ 6-р зуун.]]
'''Ахеменидын эзэнт гүрэн''' (Анхны Перс эзэнт улс; эртний [[Перс хэл|перс]]: 𐎧𐏁𐏂 / Xšāça / Хша́сса — «Эзэнт улс» ), МЭӨ 550 -329 он хүртэл [[Ойрх Дорнод|Ойрхи Дорнод]] болон [[Иран|Ираны]] өндөрлөгт оршин тогтнож өнөөгийн Иран, Ирак, Египт, Сири, Турк болон бусад орнуудын газар нутагт байсан эртний дэлхийн хүчирхэг гүрнүүдийн нэг юм. 

Ахеменидын эзэнт гүрний түүх нь II Кир хааны байлдан дагууллаас эхэлж, [[I Дари]] болон I Ксеркс хааны үед оргил үедээ хүрсэн.

Ахеменидын эзэнт гүрэн нь зохион байгуулалт, төвлөрсөн удирдлагтай байснаараа алдартай байв. Энэ нь олон тооны ард түмэн, соёлыг хамарсан бөгөөд хүчирхэг засаг захиргааны аппаратаар удирддаг байв. Эзэнт гүрэн нь мужуудад хуваагддаг байсан бөгөөд хааны шадар ноёд болох сатрапууд захирдаг байв. Сатрапийн тогтолцоо нь нутаг дэвсгэрийн хяналт, татвар хураалтыг баталгаажуулдаг байв. Цаашилбал, Ахеменидын эзэнт гүрэн хүчирхэг армитай байсан нь шинэ газрыг эзлэн авч, ард түмнийг захирах боломжийг олгосон юм.

Ахеменидын эзэнт гүрний хамгийн чухал шинж чанаруудын нэг нь бусад орон нутгийн соёл, шашны уламжлалыг хүлцэнгүй хүлээн зөвшөөрдөг байсан явдал байв. Ахеменидын хуулиуд нь &quot;хаадын хаанд&quot; үнэнч байхыг шаарддаг байсан ч харьяат ард түмнүүдийг Персийн соёл, шашныг хүлээн авахыг албадаж байгаагүй юм.

== Персүүдийн гарал үүсэл ==
Персүүд нь МЭӨ 15-р зууны үед Кавказ эсвэл Төв Азиар дамжин Иранд ирсэн Иран хэлтэй овог аймгуудын нэг байв. МЭӨ 9-р зууны төгсгөлд Персийн овог аймгуудын бүлэг Эламын хил дээр байрлаж, хожим нь Керман, Фарс зэрэг газруудад өргөнөөр тархан суурьшжээ.

Персүүдийг анх МЭӨ 9-р зууны Ассирийн бичээсүүдэд дурдсан байдаг. Энэ үед нүүдэлчин Персийн овог аймгууд хойд зүгээс өмнө зүг рүү нүүж, Загрос уулс руу бууж, Сусагийн зүүн хойд хэсэгт, Аншан мужийн ойролцоо, байлдан дагуулагчдынхаа нэрээр Парсумаш гэж нэрлэгдсэн улсад суурьшсан гэж үздэг. Тэр үед ч гэсэн Персүүд Ахеменидын гүрний удирдагчдын удирдсан овгийн холбоог байгуулсан бололтой.

== Ахеменид улсын түүх ==

* МЭӨ 550 он — Медиаг эзлэн түрэмгийлэв.
* МЭӨ 549 оны орчим — Персүүд Эламын бүх нутгийг эзлэн авав.
* МЭӨ 549–548 онд Парфиа, Гиркани, өмнө нь Медиагийн нэг хэсэг байсан Армени улсууд Персүүдэд захирагджээ.
* МЭӨ 547 он — Кроесус тэргүүтэй Лидийн цэргүүд Кирусд ялагдсан. Хүрэхэд хэцүү газар нутагт байрладаг Лидийн нийслэл Сардис хот унасан. Лидиа, Ликиа, Иониа тусдаа мужууд болсон.
* МЭӨ 545–540 он — Персүүд Сейстан (Систан) болон Белужистаныг эзэлсэн.
* МЭӨ 539 он — Тигр мөрний эрэг дээрх Опис хотын ойролцоо Вавилоны хаан Набонидусын хүү Бел-шар-уцурын удирдлаган дор Вавилоны цэргүүд Персүүдэд ялагдсан. Вавилоны хаант улс албан ёсоор хадгалагдан үлдсэн бөгөөд Вавилон нь Персийн хааны ордны нэг болжээ. II Кирус &quot;Вавилоны хаан, Газрын хаан&quot; гэсэн цолыг авчээ. Түүний хүү II Камбизес Вавилоны анхны Персийн захирагч болжээ.
* МЭӨ 525 он — Египетийн Пелусиум хотын ойролцоо Перс болон Египетийн хүчний хооронд томоохон тулаан болжээ. Энэ тулалдааны үр дүнд египетчүүд ялагдсан. Египетийн флотын командлагч Саис хот болон Египетийн флотыг Персүүдэд бууж өгчээ. II Камбизес Египетийн хаан хэмээн албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдөж, &quot;Египетийн хаан, Газрын хаан&quot; цолыг авчээ.
* МЭӨ 484 ба 482 он — Вавилонд Персийн засаглалын эсрэг бослого гарсан. Шамаш-эрибүг Вавилоны хаан хэмээн тунхагласан боловч бослогыг удалгүй Персийн арми дарангуйлав. 12 талант цэвэр алтаар цутгасан Бел-Мардукийн шүтээн хөшөөг Персүүд Вавилоноос гаргаж, хайлуулав. Вавилоны автономит эрх болон Вавилоны иргэншлийг цуцлав. Вавилон нь Ассирийн сатрапийн нэг хэсэг болж, өмнө нь хараат байсан нутаг дэвсгэр болох Иудей, Сири улсууд өөр нэг тусдаа сатрапийг байгуулав.
* МЭӨ 480 он — Ксеркс хааны арми Грек рүү довтлов. Энэхүү аян дайн нь Грекийн цэргийн урлагийн давуу тал, Грекийн дайчдын баатарлаг байдлыг харуулсан Термопилей, Саламис, Платеагийн тулалдаанаар алдартай.
* МЭӨ 404 он — Египет Персийн эзэнт гүрнээс салж, 29-р гүрний (МЭӨ 404–343) уугуул фараонуудтай хамт тусгаар тогтнолоо сэргээв.
* МЭӨ 401–400 он — Персийн эзэнт гүрэнд II Артаксеркс хаан Мнемон болон Персийн хаан ширээнд суухыг хүсэгч, Грекийн уламжлалаар боловсролтой Артаксерксийн ах, Клеархусаар удирдуулсан Грекийн хөлсний цэргүүдтэй Бага Кирийн хоорондох угсаатны тэмцэл өрнөв. Кунаксагийн тулалдаанд Бага Кирийн ялагдал хямралыг улам гүнзгийрүүлэв.
* МЭӨ 334 онд МЭӨ 331 онд [[Македоны Александр]] Ахеменидын эзэнт гүрэн рүү довтлов. [[III Дари]] хаан ялагдаж эхлэв.
* МЭӨ 331 онд Гаугамелын шийдвэрлэх тулаан болж, үүний дараа Персийн эзэнт гүрэн оршин тогтнохоо больсон. Хуучин эзэнт гүрний улс орнууд болон ард түмэн Македоны Александрт захирагджээ.

== Ахеменид угсааны персийн хаад ==

* Ахеменид - Хахаманиша (Haxāmaniša) ???—МЭӨ 675 он. д.
* Тейсп - Чишпиш (Čišpiš) МЭӨ 675-640 он.
* Ариарамна - Ariyaramna (Ariyaramna) МЭӨ 640 он. - ?
* I Кир - Кирус I (Куруш I) МЭӨ 640-580 он.
* I Камбизс - Камбужиа I (Камбүжиа I) МЭӨ 580-559 он.
* II Их Кир  - II Кир (Куруш II) МЭӨ 559-530 он. , Персийн эзэнт гүрнийг үндэслэгч, тулалдаанд Массагетад алагдсан
* II Камбизс  - Камбужиа II (Камбүжиа II) МЭӨ 530-522 он. , амиа хорлосон
* [[I Дари]] - Дараявахуш I (Dārayavahuš I) МЭӨ 522-486 он. 
* I Ксеркс  - Xšayāršā I (Xšayāršā I) МЭӨ 486-465 он. 
* I Артаксеркс  - Артакшатра I (Artaxšaçā I) МЭӨ 465-424 он. 
* II Ксеркс  - Xšayāršā II (Xšayāršā II) МЭӨ 424 он. 
* Согд - Согдана МЭӨ 424-423 он. (6 сар)
* [[II Дари]] - II Darayavahuš (Dārayavahuš II) МЭӨ 423-404 он. 
* II Артаксеркс  - Артакшатра II (Artaxšaçā II) МЭӨ 404-359 он. 
* III Артаксеркс  - Артакшатра III (Artaxšaçā III) МЭӨ 359-338 он.
* IV Артаксеркс - Артакшатра IV (Artaxšaçā IV) МЭӨ 338-336 он. 
* [[III Дари]]  - Дараявахуш III (Dārayavahuš III) МЭӨ 336-330 он. , түүнийг залгамжлагч Бесс алагдсан
* V Артаксеркс Бесс - Артакшатра V (Artaxšaçā V) МЭӨ 330-329 он. цовдлогдсон.                                                                 

МЭӨ 329 оноос хойш. Персийн эзэнт гүрэн оршин тогтнохоо больж, [[Македоны Александр|Македоны Их Александр]] III (Македон) эзлэн авав.

[[Ангилал:Ахеменидын эзэнт гүрэн| ]]
[[Ангилал:Ираны түүхэн хаант улс]]
[[Ангилал:Африкийн түүхэн хаант улс]]
[[Ангилал:Европын түүхэн хаант улс]]
[[Ангилал:Зүүн Европын түүх]]
[[Ангилал:Хойд Африкийн түүх]]
[[Ангилал:Өмнөд Азийн түүх]]
[[Ангилал:Эртний Ойрх Дорнод]]
[[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]]
[[Ангилал:Персийн хаант улс]]
[[Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>cgqdrg260778kqbnpkpozk3iuphyigi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абу Саид Бахадур хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55596</id>
    <revision>
      <id>872335</id>
      <parentid>852243</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1862" sha1="f4qkazufhxhp6be85rwthel2tsrk2lz" xml:space="preserve">[[Файл:In the Court of Abu Saʿid, folio from a manuscript of Nigaristan, Iran, probably Shiraz, dated 1573-74 (Abu Saʿid detail).jpg|thumb]]
'''Абу Саид Бахадур хан''' ([[Перс хэл]]: ابو سعید بہادر خان ''Busayid Baghatur Khan,'' 1305 оны 6-р сарын 2-нд төрсөн — 1335 оны 11-р сарын 30-нд нас барсан) - Монголын [[Ил Хаант Улс|Ил Хаант Улсын]] хан юм. Тэрээр [[Өлзийт|Өлзийт хааны]] хөвгүүн бөгөөд 1316-1335 оны хооронд Ил Хаант Улсыг захирч байлаа. Түүний засаглалын үед эмир ноёдын хүч нөлөө ихэссэн байсан ба ханы тушаал зарлигт төдийлөн захирагдахгүй болсон байв. 

Абу Саид 1335 оны 11-р сарын 30-нд Кавказ руу довтолсон [[Алтан Орд|Алтан Ордын]] Узбек хааны эсрэг хийсэн аян дайны үеэр Карабах хотод хорлогдон нас барсны дараа залгамжлагчгүй үлдсэн Ил Хаант Улс нь [[Жалайрын улс|Жалайрын султант улс]], [[Чобаны улс]], [[Сарбадар|Сарбадарын улс]]  зэрэг ханлигт хуваагдан задарчээ.

== Мөн үзэх ==
*[[Ил Хаант Улс]]
*[[Монгол хаад]]

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Өлзийт|Өлзийт султан]]
|дараа=[[Арпа Кэүн]]
|он=1316-1335
|албан_тушаал=Ил хаан
}}
{{end}}

[[Ангилал:14-р зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:Ил хан]]
[[Ангилал:1305 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1335 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>f4qkazufhxhp6be85rwthel2tsrk2lz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс теннисчин</title>
    <ns>10</ns>
    <id>81207</id>
    <revision>
      <id>872342</id>
      <parentid>872261</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>872342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15777" sha1="t93mtcub004z7ybl9ut1x3dlugs2aav" xml:space="preserve">{{Инфобокс
| child        = {{{embed|}}}
| bodyclass    = vcard
| bodystyle    = width:23em
| headerstyle  = background-color:lavender;color:inherit;
| autoheaders  = y

| title        = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|&lt;hr style=&quot;background-color:lavender;color:inherit;height:3px&quot; /&gt;'''Теннисний замнал'''| {{{name|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}} }}
| titleclass   = fn
| titlestyle   = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||font-size: 125%}}
| image        = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|| {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} }}}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption      = {{if empty|{{{caption|}}}|{{#invoke:Wikidata |getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}}
| label1       = Бүтэн&amp;nbsp;нэр
| data1        = {{if empty|{{{full_name|}}}|{{{fullname|}}}}}
| label2       = Төрөлх&amp;nbsp;нэр
| data2        = {{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt; }}
| label3       = ITF name
| data3        = {{{itf_name|}}}
| label4       = Улс&amp;nbsp;(спорт)
| data4        = {{if empty|{{{country_represented|}}}|{{{country represented|}}}|{{{country|}}}}}
| label5       = Оршин суух газар
| data5        = {{{residence|}}}
| class5       = label

| label6       = Төрсөн
| data6        = {{br separated entries
   |1={{#invoke:person date|birth}}
   |2={{#if:{{{birth_place|}}}|&lt;div class=&quot;birthplace&quot;&gt;{{{birth_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label7       = Нас барсан
| data7        = {{br separated entries
  |1={{#invoke:person date|death}}
  |2={{#if:{{{death_place|}}}|&lt;div class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{death_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label8       = Өндөр
| data8        = {{#if: {{{height|}}} | {{Инфобокс хүн/өндөр|{{{height}}}}} }}
| label10      = Мэргэжлийн&amp;nbsp;гараа
| data10       = {{{turnedpro|}}}
| label11      = Зодог тайлсан
| data11       = {{{retired|}}}
| label12      = Тоглодог гар
| data12       = {{{plays|}}}
| label13      = {{#if:{{{university|}}}|Их сургууль|Коллеж}}
| data13       = {{if empty|{{{university|}}}|{{{college|}}}}}
| label14      = Дасгалжуулагч
| data14       = {{{coach|}}}
| label15      = Шагналын мөнгө
| data15       = {{{careerprizemoney|}}}
| label16      = [[International Tennis Hall of Fame|Int. Tennis HoF]]
| data16       = {{#if:{{{tennishofyear|}}}|{{{tennishofyear}}} {{#if:{{{tennishofid|}}}|''([https://www.tennisfame.com/hall-of-famers/inductees/{{{tennishofid}}}/ member page])''[[Category:Pages using infobox tennis biography with tennishofid]]}}}}
| label17      = Албан ёсны&amp;nbsp;вэбсайт
| data17       = {{{website|}}}

| header18     = Ганцаарчилсан

| label19      = Амжилт
| data19       = {{#if:{{{singlesrecord|}}}|{{{singlesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P564}}}}}}
| label20      = Түрүүлсэн тэмцээн
| data20       = {{{singlestitles|}}}
| label21      = Оргил&amp;nbsp;чансаа
| data21       = {{{highestsinglesranking|}}}
| label22      = Одоогийн&amp;nbsp;чансаа
| data22       = {{{currentsinglesranking|}}}

| header23     = Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөл

| label24      = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]
| data24       = {{{AustralianOpenresult|}}}
| label25      = [[Францын нээлттэй тэмцээн]]
| data25       = {{{FrenchOpenresult|}}}
| label26      = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]]
| data26       = {{{Wimbledonresult|}}}
| label27      = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]]
| data27       = {{{USOpenresult|}}}

| label28      = [[Australian Open]]&amp;nbsp;Junior
| data28       = {{{AustralianOpenjuniorresult|}}}
| label29      = [[French Open]]&amp;nbsp;Junior
| data29       = {{{FrenchOpenjuniorresult|}}}
| label30      = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&amp;nbsp;Junior
| data30       = {{{Wimbledonjuniorresult|}}}
| label31      = [[US Open (tennis)|US Open]]&amp;nbsp;Junior
| data31       = {{{USOpenjuniorresult|}}}
| label32      = [[Australian Open]]&amp;nbsp;Senior
| data32       = {{{AustralianOpenseniorresult|}}}
| label33      = [[French Open]]&amp;nbsp;Senior
| data33       = {{{FrenchOpenseniorresult|}}}
| label34      = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&amp;nbsp;Senior
| data34       = {{{Wimbledonseniorresult|}}}
| label35      = [[US Open (tennis)|US Open]]&amp;nbsp;Senior
| data35       = {{{USOpenseniorresult|}}}

| header36     = Бусад тэмцээн

| label37      = [[World Hard Court Championships|WHCC]]
| data37       = {{{WHCCresult|}}}
| label38      = [[World Covered Court Championships|WCCC]]
| data38       = {{{WCCCresult|}}}
| label39      = [[ATP World Tour Finals|Tour&amp;nbsp;Finals]]
| data39       = {{{MastersCupresult|}}}
| label40      = [[Их Дуулгын Цом|Их&amp;nbsp;Дуулгын&amp;nbsp;Цом]]
| data40       = {{{GrandSlamCupresult|}}}
| label41      = [[WCT Finals|WCT&amp;nbsp;Finals]]
| data41       = {{{WCTFinalsresult|}}}
| label42      = [[WTA Finals|Tour&amp;nbsp;Finals]]
| data42       = {{{WTAChampionshipsresult|}}}
| label43      = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&amp;nbsp;наадам]]
| data43       = {{{Olympicsresult|}}}
| label44      = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters]]
| data44       = {{{WheelchairTennisMastersresult|}}}
| label45      = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&amp;nbsp;Games]]
| data45       = {{{Paralympicsresult|}}}
| data46       = {{#if:{{{Promajors|}}}|Professional majors}}
| class46      = note
| data47       = {{{USProresult|}}}
| label47      = [[U.S. Pro Tennis Championships|US&amp;nbsp;Pro]]
| data48       = {{{WembleyProresult|}}}
| label48      = [[Wembley Championship|Wembley&amp;nbsp;Pro]]
| data49       = {{{FrenchProresult|}}}
| label49      = [[French Pro Championship|French&amp;nbsp;Pro]]
| data50       = {{#if:{{{Proother|}}}|Other pro events}}
| class50      = note
| data51       = {{{TOCresult|}}}
| label51      = [[Tournament of Champions (tennis)|TOC]]

| header52     = Хос

| label53      = Амжилт
| data53       = {{#if:{{{doublesrecord|}}}|{{{doublesrecord}}}|{{format numeric span|{{#property:P555}}}}}}
| label54      = Түрүүлсэн тэмцээн
| data54       = {{{doublestitles|}}}
| label55      = Оргил&amp;nbsp;чансаа
| data55       = {{{highestdoublesranking|}}}
| label56      = Одоогийн&amp;nbsp;чансаа
| data56       = {{{currentdoublesranking|}}}

| header57     = Их Дуулгын хосын төрөл

| label58      = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]
| data58       = {{{AustralianOpenDoublesresult|}}}
| label59      = [[Францын нээлттэй тэмцээн]]
| data59       = {{{FrenchOpenDoublesresult|}}}
| label60      = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]]
| data60       = {{{WimbledonDoublesresult|}}}
| label61      = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]]
| data61       = {{{USOpenDoublesresult|}}}
| label62      = [[Australian Open]]&amp;nbsp;Junior
| data62       = {{{AustralianOpenDoublesjuniorresult|}}}
| label63      = [[French Open]]&amp;nbsp;Junior
| data63       = {{{FrenchOpenDoublesjuniorresult|}}}
| label64      = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&amp;nbsp;Junior
| data64       = {{{WimbledonDoublesjuniorresult|}}}
| label65      = [[US Open (tennis)|US Open]]&amp;nbsp;Junior
| data65       = {{{USOpenDoublesjuniorresult|}}}
| label66      = [[Australian Open]]&amp;nbsp;Senior
| data66       = {{{AustralianOpenDoublesseniorresult|}}}
| label67      = [[French Open]]&amp;nbsp;Senior
| data67       = {{{FrenchOpenDoublesseniorresult|}}}
| label68      = [[Wimbledon Championships|Wimbledon]]&amp;nbsp;Senior
| data68       = {{{WimbledonDoublesseniorresult|}}}
| label69      = [[US Open (tennis)|US Open]]&amp;nbsp;Senior
| data69       = {{{USOpenDoublesseniorresult|}}}

| header70       = Бусад хосын тэмцээн

| label71      = [[World Hard Court Championships|WHCC]]
| data71       = {{{WHCCDoublesresult|}}}
| label72      = [[World Covered Court Championships|WCCC]]
| data72       = {{{WCCCDoublesresult|}}}
| label73      = [[ATP World Tour Finals|Tour Finals]]
| data73       = {{{MastersCupDoublesresult|}}}
| label74      = [[WCT World Doubles|WCT&amp;nbsp;Finals]]
| data74       = {{{WCTFinalsDoublesresult|}}}
| label75      = [[WTA Finals|Tour&amp;nbsp;Finals]]
| data75       = {{{WTAChampionshipsDoublesresult|}}}
| label76      = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&amp;nbsp;наадам]]
| data76       = {{{OlympicsDoublesresult|}}}
| label77      = [[Wheelchair Tennis Masters|Masters&amp;nbsp;Doubles]]
| data77       = {{{WheelchairTennisMastersDoublesresult|}}}
| label78      = [[Wheelchair tennis at the Summer Paralympics|Paralympic&amp;nbsp;Games]]
| data78       = {{{ParalympicsDoublesresult|}}}

| header88     = Холимог хосын төрөл

| label89      = Амжилт
| data89       = {{{mixedrecord|}}}
| class89      = note
| label90      = Түрүүлсэн&amp;nbsp;тэмцээн
| data90       = {{{mixedtitles|}}}
| class90      = note

| header91     = Их Дуулгын холимог хосын төрөл

| label92      = [[Австралийн нээлттэй тэмцээн]]
| data92       = {{{AustralianOpenMixedresult|}}}
| label93      = [[Францын нээлттэй тэмцээн]]
| data93       = {{{FrenchOpenMixedresult|}}}
| label94      = [[Вимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Вимблдон]]
| data94       = {{{WimbledonMixedresult|}}}
| label95      = [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|Америкийн нээлттэй тэмцээн]]
| data95       = {{{USOpenMixedresult|}}} 

| header96       = Бусад холимог хосын тэмцээн

| label97      = [[World Hard Court Championships|WHCC]]
| data97       = {{{WHCCMixedDoublesresult|}}}
| label98      = [[World Covered Court Championships|WCCC]]
| data98       = {{{WCCCMixedDoublesresult|}}}
| label99      = [[Теннис Зуны Олимпод|Олимпын&amp;nbsp;наадам]]
| data99       = {{{OlympicMixedDoublesresult|}}}

| header100     = Багийн тэмцээн

| label101      = [[Wheelchair tennis World Team Cup|World Team Cup]]
| data101       = {{{WheelchairWorldTeamCupresult|}}}
| label102      = [[Дэвисийн цом]]
| data102       = {{{DavisCupresult|}}}
| label103      = [[Холбооны Цом]]
| data103       = {{{FedCupresult|}}}
| label104      = [[BJK Cup]]
| data104       = {{{BJKCupresult|}}}
| label105      = [[Хопманы Цом]]
| data105       = {{{HopmanCupresult|}}}
| label106      = [[Wightman Cup]]
| data106       = {{{WightmanCupresult|}}}

| header117 = {{#if:{{{CoachYears|}}}{{{CoachPlayers|}}}| Дасгалжуулагчийн замнал {{#if:{{{CoachYears|}}}|&lt;div class=&quot;nowrap&quot;&gt;({{{CoachYears}}})&lt;/div&gt;}} }}

| data118   = {{#if:{{{CoachPlayers|}}}| &lt;div class=&quot;nowrap&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{{CoachPlayers}}}&lt;/div&gt; }}

| header119 = Coaching achievements

| label120 = Coachee singles titles total
| data120  = {{{CoachSinglesTitles|}}}

| label121 = Coachee{{pluralize from text|{{{CoachDoublesTitles|}}}|plural=s}} doubles titles total
| data121  = {{{CoachDoublesTitles|}}}

| data122  = {{#if:{{{CoachTournamentRecord|}}}|'''List of notable tournaments&lt;br /&gt;(with champion)'''&lt;div style=&quot;text-align:left&quot;&gt;
{{{CoachTournamentRecord}}}
&lt;/div&gt;}}

| header123 = Coaching awards and records

| data124 = {{#if:{{{CoachingAwards|}}}|'''Awards'''&lt;div&gt;
{{{CoachingAwards}}}
&lt;/div&gt;}}{{#if:{{{CoachingRecords|}}}|'''Records'''&lt;div&gt;
{{{CoachingRecords}}}
&lt;/div&gt;}}

| header125 = _BLANK_
| data126   = {{{module|}}}

| header127   = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|{{Инфобокс медалийн загвар
  |title  = {{if empty|{{{medals-title|}}}|{{{medaltemplates-title|}}}}}
  |medals = {{if empty|{{{medals|}}}|{{{medaltemplates|}}}}}
  |expand = {{if empty|{{{medals-expand|}}}|{{{medaltemplates-expand|}}}}}
  }}}}
| data128 = {{#if:{{{medals|}}}{{{medaltemplates|}}}|&lt;nowiki/&gt;}}
| belowstyle   = color: #555
| below        = {{#if:{{{updated|}}}|Сүүлд шинэчлэгдсэн: {{{updated}}}.}}

}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox tennis biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox tennis biography]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| alt | AustralianOpenDoublesjuniorresult | AustralianOpenDoublesresult | AustralianOpenDoublesseniorresult | AustralianOpenjuniorresult | AustralianOpenMixedresult | AustralianOpenresult | AustralianOpenseniorresult | birth_date | birth_place | BJKCupresult | caption | careerprizemoney | coach | CoachDoublesTitles | CoachingAwards | CoachingRecords | CoachPlayers | CoachSinglesTitles | CoachTournamentRecord | CoachYears | college | country | country represented | country_represented | currentdoublesranking | currentsinglesranking | DavisCupresult | death_date | death_place | doublesrecord | doublestitles | embed | FedCupresult | FrenchOpenDoublesjuniorresult | FrenchOpenDoublesresult | FrenchOpenDoublesseniorresult | FrenchOpenjuniorresult | FrenchOpenMixedresult | FrenchOpenresult | FrenchOpenseniorresult | FrenchProresult | full_name | fullname | GrandSlamCupresult | height | highestdoublesranking | highestsinglesranking | HopmanCupresult | image | image_size | image_upright | itf_name | MastersCupDoublesresult | MastersCupresult | medals | medals-expand | medals-title | medaltemplates | medaltemplates-expand | medaltemplates-title | Mixed | mixedrecord | mixedtitles | module | name | native_name | native_name_lang | OlympicMixedDoublesresult | OlympicsDoublesresult | Olympicsresult | Othertournaments | OthertournamentsDoubles | OthertournamentsMixedDoubles | ParalympicsDoublesresult | Paralympicsresult | plays | Promajors | Proother | residence | retired | singlesrecord | singlestitles | Team | tennishofid | tennishofyear | TOCresult | turnedpro | university | updated | USOpenDoublesjuniorresult | USOpenDoublesresult | USOpenDoublesseniorresult | USOpenjuniorresult | USOpenMixedresult | USOpenresult | USOpenseniorresult | USProresult | WCCCDoublesresult | WCCCMixedDoublesresult | WCCCresult | WCTFinalsresult | WCTFinalsDoublesresult | website | WembleyProresult | WHCCDoublesresult | WHCCMixedDoublesresult | WHCCresult | WheelchairTennisMastersDoublesresult | WheelchairTennisMastersresult | WheelchairWorldTeamCupresult | WightmanCupresult | WimbledonDoublesjuniorresult | WimbledonDoublesresult | WimbledonDoublesseniorresult | Wimbledonjuniorresult | WimbledonMixedresult | Wimbledonresult | Wimbledonseniorresult | WTAChampionshipsDoublesresult | WTAChampionshipsresult }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox tennis biography]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox tennis biography with conflicting parameters}}
| full_name; fullname 
| country_represented; country represented; country 
| university; college 
| medals-title; medaltemplates-title 
| medals; medaltemplates 
| medals-expand; medaltemplates-expand 
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- Category links go on the /doc subpage; interwiki links go to Wikidata, thank you!  --&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t93mtcub004z7ybl9ut1x3dlugs2aav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөнхсайханы Хаш-Эрдэнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84267</id>
    <revision>
      <id>872336</id>
      <parentid>737626</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53047-12</username>
        <id>107913</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>872336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1105" sha1="mylrza4nks1fhi0s3r8peqnirysaory" xml:space="preserve">'''Алтанхуягийн Хаш-Эрдэнэ''' нь [[Өвөрхангай аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Хархорин сум|Хятад Шаамар]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн аймгийн харцага цолтой бөх.

== Барилдааны амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2011
|Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн харцага &quot; цол хүртсэн.
!512
|-
!2015
|Дорноговь аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн харцага цолоо баталж чимэг нэмсэн.
!256
|}
&lt;br /&gt;

{{DEFAULTSORT:Хаш-Эрдэнэ, Мөнхсайханы}}
[[Ангилал:Хархорины хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]
[[Ангилал:Аймгийн харцага]]</text>
      <sha1>mylrza4nks1fhi0s3r8peqnirysaory</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872337</id>
      <parentid>872336</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53047-12</username>
        <id>107913</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>872337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1193" sha1="b2bxontjwq3l2i9yxwuk9y0tlfd1x2d" xml:space="preserve">'''Алтанхуягийн Хаш-Эрдэнэ''' нь [[Өвөрхангай аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Хархорин сум|Хятад Шаамар]] сумын харъяат, [[Үндэсний бөх]]&lt;nowiki/&gt;ийн аймгийн харцага цолтой бөх. МУИС-ын 5-р дотуур байрны атамаан, 6 хүүхдийн ээж.

== Барилдааны амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2011
|Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн харцага &quot; цол хүртсэн.
!512
|-
!2015
|Дорноговь аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн харцага цолоо баталж чимэг нэмсэн.
!256
|}
&lt;br /&gt;

{{DEFAULTSORT:Хаш-Эрдэнэ, Мөнхсайханы}}
[[Ангилал:Хархорины хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]
[[Ангилал:Аймгийн харцага]]</text>
      <sha1>b2bxontjwq3l2i9yxwuk9y0tlfd1x2d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872339</id>
      <parentid>872337</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lajdhdb</username>
        <id>107914</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ ..нармрст</comment>
      <origin>872339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="810" sha1="ab3xb2qab8azjbvq3skg9br8pvr6phy" xml:space="preserve">
== Барилдааны амжилт ==

==== Улсын наадмын дэвжээнд ====

==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!д\д
!Амжилт
!Бөхийн тоо
|-
!2011
|Өвөрхангай аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн &quot; Аймгийн харцага &quot; цол хүртсэн.
!512
|-
!2015
|Дорноговь аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн харцага цолоо баталж чимэг нэмсэн.
!256
|}
&lt;br /&gt;

{{DEFAULTSORT:Хаш-Эрдэнэ, Мөнхсайханы}}
[[Ангилал:Хархорины хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]
[[Ангилал:Аймгийн харцага]]</text>
      <sha1>ab3xb2qab8azjbvq3skg9br8pvr6phy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүлдүс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132638</id>
    <revision>
      <id>872338</id>
      <parentid>780281</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8798" sha1="800szrnucd88iihd4ik6dpdzluii7q5" xml:space="preserve">'''Сүлдүс''' овог бол эртний [[Дарлигин Монгол|дарлигин монгол]] угсааны [[овог]] юм. Мөн энэ овгоос [[илдүрхин]] хэмээх овог удамлан салбарлажээ. Сүлдүс овгоос хамгийн алдартай хүмүүс гэвэл [[Чингис хаан|Чингис хааныг]] өсвөр настайд нь [[Тайчууд|Тайчуудаас]] аварч тэтгэсэн [[Сорхон шар]], түүний хөвүүн [[Чулуун баатар]], [[Чимбай (жанжин)|Чимбай]] ноён нар бөгөөд үүнээс өмнө энэ овгийнхон [[Хамаг Монгол|Хамаг Монголд]] дундаас доогуур байр суурьтай байгаад, Чингис хааны ивээлд орсноос хойш нийгэмд эзлэх байр суурь нь эрс өөрчлөгдөж, мянганы ноён, түмтийн ноён, алтан ургийн худ, улус эмир зэрэг байр сууринд хүртлээ өссөн. 1206 онд [[Сорхон шар|Сорхон шард]] [[Мэргид|мэргидийн]] хуучин нутгийг дархлан соёрхож, Чулуун баатар, Чимбай ноён нар [[мянганы ноён]] болсон. 

== Ил Хаант Улсын Сүлдүс овог ==
1253 онд [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] зарлигаар дүү [[Хүлэгү|Хүлэгүдээ]] цэрэг удирдуулан [[Перс]] рүү илгээхэд Сүлдүсийн [[Чулуун баатар|Чулуун баатрын]] хөвүүн [[Сүдүн ноён]] мянгат цэрэгтэйгээ багтаж, хожим [[Ил Хаант Улс|Ил Хаант Улсыг]] байгуулсны дараа тус улсын түмтийн ноён болж, түүний үр хойчис нь үе үеийн ил хаадтай худ ургийн харилцаа тогтоож, төрийн хэрэгт шууд нөлөөлөх, хаадыг солих хэмжээнд хүрсэн. 1327 онд сүлдүсийн Сүдүн ноёны удам [[Чобан|Чобан эмир]] Ил Хаант Улсын [[Абу Саид Бахадур хан|Абу Саид ил хааны]] эсрэг төрийн эргэлт хийсэн ч бүтэлгүйтэж цаазлуулсан. 1335 онд Чобан ноёны охин [[Багдад хатан]] Абу Саид хаан нөхөрөө хордуулж алснаар перс дэхь монголын төрт улсыг мөхөөж, тус бүс дэхь монгол хаадын ноёрхол унаж, [[жалайр]], сүлдүс болон бусад перс ноёдын эзэмшилд хуваагдахад нөлөөлсөн. 1357 онд Жалайрын [[Хасан Бузург]] [[Эмир|эмирийн]] арми [[Табриз]] хотыг эзлэн сүлдүсийн [[Малек Ашраф]] эмирийг алж, Ил Хаант Улсын баруун хойд хэсэг дахь сүлдүс овгийн ноёрхолыг устгасан. Перс, Дундад Азид үлдсэн Сүлдүсийн үлдэгдэл нь [[Цагаадайн Улс|Цагаадайн улсын]] Караунасын газар очсон нь одоогийн Хазарачуудын Дай Чопан гэх нэрээр үлджээ.    

== Монголд үлдсэн Сүлдүс овог ==
Сүдүн ноёны ач хөвүүн Чавту ноёны сүлдүсүүд [[Аригбуха хаан|Аригбөх хааны]] хөвүүн [[Мэлигтөмөр]] хан хөвүүнд захирагдаж&lt;ref&gt;{{Cite book |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган: 1-р боть |year=2002 |location=Улаанбаатар |pages=231 |translator-last=Ц. |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt; [[Хайду|Хайду ханыг]] дагаж Долоон гол, Или голын орчимд нутаглаж байгаад, 1297 онд Мэлигтөмөр ноёны хамт [[Юань Улс|Юань Улсад]] дагаар орсноор монгол нутагт ирсэн. Юань Улс мөхсөний дараа [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжын]] ач [[Абтай сайн хан|Абтай сайн ханы]] гурав дахь хатан нь сүлдүсийн Түнхэй хэмээх бага хатан байсан бөгөөд [[Шибагудай|Шибагудай өлзийт хунтайж]], Мянгахан авайг төрүүлжээ. Шибагудай хунтайжийн хойчис нь [[Түшээт хан аймаг|Түшээт ханы]] '''Эрдэнэ засгийн хошуу, Баатар засгийн хошуу, Илдэн засгийн хошуудын''' засаг ноёд болжээ. Эдгээр нь одоогийн [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] ихэнх нутаг, [[Дархан-Уул аймаг|Дархан аймаг]] бүхлээр, [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] хойд хэсэг, [[Улаанбаатар хот|Улаанбаатар хотын]] [[Сонгинохайрхан]] дүүргийн хойд хэсгийн нутаг. 

== Алдартай хүмүүс ==
{{Tree list}}
* '''Сорхон шар''' (Sorqan Šira ＞鎖児罕失剌/suŏérhǎn shīlà,سورغان شيره/Sūrghān Shīra)
** '''Чулуун баатар''' (Čila'un ba'atur ＞赤老温/chìlǎowēn,چيلاوغان بهادر/Chīlāūghān bahādur)
*** Сүдүн ноён (Sudon noyan ＞宿敦/sùdūn,سدون نویان/Sudūn Nūyān)
**** Кажудар (Qajudar ＞قاجودر/Qājūdar)
**** Сартаг ноён (Sartaq noyan ＞سرتاق نویان/Sartāq Nūyān)
**** Буржа түмтийн ноён (Burja ＞بورجه/Būrja)
**** '''Сүнжаг ноён''' (Sunjaq noyan ＞سونجاق نویان/Sūnjāq Nūyān)
***** Чавту ноён
**** Тудан түмтийн ноён (Tudan ＞تودان/Tūdān)
***** Малик (Malik ＞ملك)
****** '''[[Чобан|Чобан түмтийн ноён]]''' (Čuban ＞جوبان/Jūbān)
******* Хасан эмир (Amīr Ḥasan ＞أمير حسن)
******** Талиш
******** Хажи бег
******** Күчхусейн
******* [[Төмөрташ эмир]] (Temür taš ＞أمير تیمور تاش/Amīr tīmūr Tāsh)
******** '''[[Хасан Күчак]]''' (Shaykh ḥasan ＞شیخ حسن)
******** '''[[Малек Ашраф]]''' (Malek Ashraf ＞ملک اشرف)
******** Миср Малек
******** Малек Аштар
******* Демаск ноён (Damshaq noyan ＞خواجه نویان)
******** Дилшад хатан: эхлээд [[Абу Саид Бахадур хан|Абу сайд хаантай]] гэрлэж, дараа нь [[Хасан Бузург]] эмирийн хатан болсон.
******** Султан Бакт хатан
******** Дэнди шах хатан
******** Алам шах хатан
******* Шейх Махмуд (Shaikh Maḥmūd ＞شيخ محمود)
******** Пир Хусейн
******** 3 хүүхэд
******* [[Багдад хатан]]: эхлээд [[Хасан Бузург]] эмирийн гэргий болсон ч, [[Абу Саид Бахадур хан|Абу Сайд хаан]] булааж хатнаа болгосон.
*** '''[[Алахан]] мянганы ноён''' (Alaqan ＞阿剌罕/ālàhǎn): [[Чулуун баатар|Чулуун баатрын]] хөвүүн. [[Годан|Гөдэн хан хөвүүний]] харьяат мянгатын ноён.
**** Согуду (Soγudu ＞鎖兀都/suŏwùdōu)
***** Тангудай (Tangγutai ＞唐古䚟/tánggŭdǎi)
****** '''Жяндубал''' (Gaindu-dpal ＞健都班/jiàndōubān)
*** Надур бичээч (Nadr ＞納図児/nàtúér)
**** '''Чалан''' (Čalan ＞察剌/chálà)
***** Угуна  (Uquna ＞忽訥/hūnè)
****** '''Тогтөмөр''' (Toq temür ＞脱帖穆耳/tuō tièmùěr)
******* '''Өрүгбуха''' (Örüg buqa ＞月魯不花/yuèlǔ bùhuā)
** '''[[Чимбай (жанжин)|Чимбай ноён]]''' (Čimbai ＞沈伯/shĕnbǎi)
{{Tree list/end}}
=== Тагай баатарын ураг ===
{{Tree list}}
* '''Тагай баатар''' (Taγai ba'atur ＞塔孩/tǎhái,تقاى/taqāī)
** Буха (Buqa ＞卜花/bǔhuā)
*** '''[[Атахай]]''' (Ataqai ＞阿塔海/ātǎhǎi)
**** Алиман (Aliman ＞阿里麻/ālǐmá)
{{Tree list/end}}
== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Монгол овог аймаг]]</text>
      <sha1>800szrnucd88iihd4ik6dpdzluii7q5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133412</id>
    <revision>
      <id>872315</id>
      <parentid>869567</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T03:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>872315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29418" sha1="q8w1jm0b5dko9g79tyuypxj41rn4m6v" xml:space="preserve">{{Инфобокс сонгууль
| country = Монгол
| type = presidential
| previous_election = 2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль
| previous_year = 2017
| next_election = 2027 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль
| next_year = 2027
| election_date = 2021 оны 6 сарын 9
| votes_for_election = Дахин санал хураалт явуулахгүйн тулд олонхийн санал шаардлагатай
| image_size = 130x130px

| image1 = Ukhnaagiin Khurelsukh, 2021 Mongolian presidential candidate.jpg
| nominee1 = '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''
| party1 = Монгол Ардын Нам
| popular_vote1 = '''823,326'''
| percentage1 = '''67.76%'''
| image2 = Dangaasurengiin Enkhbat, 2021 Mongolian presidential candidate.jpg
| nominee2 = [[Дангаасүрэнгийн Энхбат]]
| party2 = Зөв Хүн Электорат Эвсэл
| popular_vote2 = 246,968
| percentage2 = 20.33%
| image3 = Sodnomzunduin Erdene, 2021 Mongolian presidential candidate.jpg
| nominee3 = [[Содномзундуйн Эрдэнэ]]
| party3 = Ардчилсан Нам (Монгол)
| popular_vote3 = 72,832
| percentage3 = 5.99%
| map_image = {{switcher | [[File:2021 Mongolia Presidential Election (Provincial).svg|350px]] | Үр дүн [[Монгол Улсын аймгууд|аймгаар]] | [[File:2021 Mongolia Presidential Election (Municipal).svg|350px]] | Үр дүн [[Монгол Улсын сумд|сумаар]]}}
| title = ерөнхийлөгч
| before_election = [[Халтмаагийн Баттулга]]
| before_party = Ардчилсан Нам (Монгол)
| after_election = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
| after_party = Монгол Ардын Нам
|turnout=59.29% ({{decrease}}1.38%)|election_name=2021 оны Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль}}{{Монгол улсын улс төр}}

'''Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2021 оны ээлжит сонгууль''' нь [[Монгол]]д 2021 оны 6-р сарын 9-нд зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;[https://montsame.mn/en/read/250819 Presidential election scheduled for June 9, 2021] Монцамэ, 2021 оны 1 сарын 21&lt;/ref&gt; Ерөнхий сайд асан [[Монгол Ардын Нам]]ын [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] 67.76% санал авч ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон юм.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-06-10|title=Former PM wins Mongolia's Covid-hit presidential election|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210610-former-pm-wins-mongolia-s-covid-hit-presidential-election|access-date=2022-01-10|website=France 24|language=en}}&lt;/ref&gt; Сонгуулийг [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ-аас]] чөлөөтэй, шударга гэж үзсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mongolia, Presidential Election, 9 June 2021: Final Report|url=https://www.osce.org/odihr/elections/mongolia/502083|access-date=2022-01-10|website=[[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]]|language=en}}&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч сөрөг хүчний хэд хэдэн нэр дэвшигчид нэр дэвших эрхээ хасуулж, Ерөнхийлөгч асан [[Халтмаагийн Баттулга|Халтмаагийн Баттулгыг]] хоёр дахь удаагаа нэр дэвших эрхийг нь хассан хэд хэдэн маргаан дэгдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bayarlkhagva|first=Munkhnaran|title=Mongolia edges towards autocracy|url=https://www.aljazeera.com/opinions/2021/7/18/mongolia-edges-towards-autocracy|access-date=2022-01-10|website=Al Jazeera|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=After Wild Election Season, What's Next for Mongolia?|url=https://thediplomat.com/2021/06/after-wild-election-season-whats-next-for-mongolia/|access-date=2022-01-10|website=thediplomat.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Lkhaajav|first=Bolor|title=Mongolia's Ruling Party Just Consolidated Power Even More|url=https://www.worldpoliticsreview.com/articles/29769/mongolia-election-prompts-fears-of-one-party-rule|access-date=2022-01-10|website=World Politics Review|date=30 June 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Сонгуулийн өмнө==
2021 оны дөрөвдүгээр сард Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга]] &quot;Улс орныхоо бүрэн эрхт байдал, ардчиллыг хамгаалах үүднээс&quot; МАН-ыг татан буулгах тухай зарлиг гаргаж, Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах төслийг баталсан.&lt;ref&gt;{{cite news|author=Baljmaa.T|date=April 20, 2021|title=President presents ordinance on disbanding Mongolian People's Party|publisher=[[Монцамэ]]|url=https://montsame.mn/en/read/261031}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Battulga Khaltmaa|date=April 19, 2021|title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Монгол ардын намыг тараах тухай захирамж гаргаснаа танилцууллаа|language=Mongolian|publisher=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=jI4EbFIlSs8}}&lt;/ref&gt; 2020 оны тавдугаар сард хэрэгжиж эхэлсэн Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг нэг удаа хязгаарласан тул Баттулга 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд дахин нэр дэвших эрхгүй болсон юм.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Weekly|first=Mongolia|date=2020-01-05|title=Welcome to Battulga's rule in 2020s|url=https://www.mongoliaweekly.org/post/welcome-to-battulga-s-rule-in-2020s|access-date=2020-07-15|website=Mongolia Weekly|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Daily|first=Florida|title=Marco Rubio, Patrick Leahy Urge State Department to Do More to Promote Democracy in Mongolia {{!}} Florida Daily|date=6 May 2021 |url=https://www.floridadaily.com/marco-rubio-patrick-leahy-urge-state-department-to-do-more-to-promote-democracy-in-mongolia/|access-date=2021-06-05|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==Сонгуулийн тогтолцоо==
[[Монгол Улсын Үндсэн Хууль#2019 оны үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт|2019 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн]] дараа [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] зургаан жилийн хугацаатай [[хоёр шатны тогтолцоо|хоёр шатны тогтолцоогоор]] сонгогддог болсон бөгөөд зөвхөн нэг бүрэн эрхийн хугацаатай ажиллах боломжтой болсон юм.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 July 2017|title=Mongolia votes in first ever presidential runoff|url=https://www.aljazeera.com/news/2017/7/7/mongolia-votes-in-first-ever-presidential-runoff|access-date=10 June 2021|website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Volodya|first=Bolormaa|date=9 January 2020|title=The Amendment On Constitution Of Mongolia|url=https://www.mondaq.com/human-rights/879568/the-amendment-on-constitution-of-mongolia|access-date=10 June 2021|website=Mondaq}}&lt;/ref&gt; [[Улсын Их Хурал]]д суудалтай улс төрийн намууд нэр дэвшүүлэх эрхтэй. Сонгогдсон Ерөнхийлөгч тангараг өргөхөөсөө өмнө аль ч улс төрийн намаас огцрох ёстой. Ерөнхийлөгчийг бүрэн эрхээ урвуулан ашигласан, Ерөнхийлөгчийн тангараг зөрчсөн гэм буруутай нь тогтоогдвол Улсын Их Хурал гуравны хоёрын олонхын саналаар огцруулах эрхтэй.

Сонгуулийн хуулийн 97.9, 99.2-т нэр дэвшигчийн 50 хувийн босгыг давсан эсэхийг тогтоохдоо цагаан саналыг харгалзан тоолохоор тодорхойлсон. Хоёр дахь шатны санал хураалтад нэр дэвшигчдийн аль нь ч нийт саналын олонхын саналыг (цагаан саналыг оруулан) аваагүй бол сонгуулийн хуулийн 8.6.2-т зааснаар дахин сонгууль явуулах шаардлагатай.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=7 July 2017|title=STATEMENT OF PRELIMINARY FINDINGS AND CONCLUSIONS|url=https://www.osce.org/files/f/documents/e/e/328381.pdf|access-date=10 June 2021|website=osce.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=2016|title=Electoral Law Mongolia 2016|url=https://aceproject.org/ero-en/regions/asia/MN/mongolia-electoral-law-for-state-great-hural-and/view|access-date=10 June 2021|website=aceproject.org}}&lt;/ref&gt;

==Нэр дэвшигчид==

=== Бүртгэгдсэн нэр дэвшигчид ===
Сонгуулийн Ерөнхий Хорооноос гурван нэр дэвшигчийг бүртгэсэн:&lt;ref&gt;{{Cite web|last=iKon.mn|first=А. Намуун|date=8 May 2021|title=Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчдийн үнэмлэхийг тавдугаар сарын 24-нд олгож, нийтэд мэдээлнэ|url=https://ikon.mn/n/27px|access-date=9 May 2021|website=ikon.mn}}&lt;/ref&gt;

#[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] ([[Монгол Ардын Нам]])
#[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] ([[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]])
#[[Дангаасүрэнгийн Энхбат]] ([[ХҮН нам|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам]])
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width: 115px;&quot; |Нэр
! style=&quot;width: 145px;&quot; |Төрсөн он, газар
! style=&quot;width: 145px;&quot; |Албан тушаал
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;width: 215px;&quot; |Нам эвсэл
|-
| data-sort-value=&quot;Хүрэлсүх, Ухнаа&quot; |{{CSS image crop|Image=Ukhnaagiin Khurelsukh, 2021 Mongolian presidential candidate.jpg|bSize=100|cWidth=90|cHeight=120|oTop=0|oLeft=5|Location=center}}&lt;br&gt;'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''
| data-sort-value=&quot;1968&quot; | 1968 оны 6 сарын 14&lt;br&gt;({{age nts|1968|06|14|2021|6|9}})&lt;br&gt;[[Улаанбаатар]], [[БНМАУ|Монгол]]
|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]&lt;br&gt;(2017–2021)&lt;br&gt;[[Монгол Ардын Нам]]ын дарга&lt;br&gt;(2017–2021)&lt;br&gt;[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн&lt;br&gt;(2020–2021)
| {{party color cell|Монгол Ардын Нам}}
| [[File:Logo_of_the_Mongolian_People's_Party.svg|60x60px]]
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| data-sort-value=&quot;Эрдэнэ, Содномзундуй&quot; |{{CSS image crop|Image=Sodnomzunduin Erdene, 2021 Mongolian presidential candidate.jpg|bSize=120|cWidth=90|cHeight=120|oTop=2|oLeft=18|Location=center}}&lt;br&gt;'''[[Содномзундуйн Эрдэнэ]]'''
| data-sort-value=&quot;1963&quot; | 1963 оны 7 сарын 28&lt;br&gt;({{age nts|1963|7|28|2021|6|9}})&lt;br&gt;[[Улаанбаатар]], [[БНМАУ|Монгол]]
| [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]ын дарга&lt;br&gt;(2017–2020)&lt;br&gt;[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн&lt;br&gt;(2016–2020)
| {{party color cell|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
| [[File:Democratic_Party_of_Mongolia_logo.png|60x60px]]
| [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
|-
| data-sort-value=&quot;Энхбат, Дангаасүрэн&quot; | {{CSS image crop|Image=Dangaasurengiin Enkhbat, 2021 Mongolian presidential candidate.jpg|bSize=100|cWidth=90|cHeight=120|oTop=4|oLeft=3|Location=center}}&lt;br&gt;'''[[Дангаасүрэнгийн Энхбат]]'''
| data-sort-value=&quot;1959&quot; | 1959 оны 1 сарын 19&lt;br&gt;({{age nts|1959|01|19|2021|6|9}})&lt;br&gt;[[Улаанбаатар]], [[БНМАУ|Монгол]]
| [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн&lt;br&gt;(2008–2012)
| {{party color cell|ХҮН нам}}
| [[File:National_Labour_Party_(Mongolia)_logo.jpg|60x60px]]
| [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]
|}
[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]ын [[Цэдэвдамбын Оюунгэрэл]]ийг боломжит нэр дэвшигчээр үзэж байсан ч&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Is Mongolia Ready for a Female President?|url=https://thediplomat.com/2021/01/is-mongolia-ready-for-a-female-president/|access-date=8 February 2021|website=thediplomat.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; тэр намын дотоод сонгуулиар Эрдэнэд ялагдсан.

== Санал асуулга ==
&quot;Сант Марал&quot; сангаас 2021 оны 4-р сард явуулсан судалгаагаар 21 хувиар У.Хүрэлсүх хамгийн өндөр рейтингтэй улс төрчөөр тодорч, түүний араас ерөнхийлөгч Х.Баттулга, УИХ-ын гишүүн [[Сайнхүүгийн Ганбаатар|С.Ганбаатар]], Ерөнхий сайд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] нар 10-аас дээш хувийн үзүүлэлттэйгээр удаалжээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Улс төрийн барометр №20 (54) 2021 он 4 сар |url=https://www.uih.mn/upload/sudalgaa/files/283_5490896.pdf |access-date=2026-09-13 |website=www.uih.mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 March 2021 |title=Chart of the Week - Political Ratings |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/chart-of-the-week-political-ratings |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002554/https://www.mongoliaweekly.org/post/chart-of-the-week-political-ratings |archive-date=19 March 2021 |access-date=9 May 2021 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable tpl-blanktable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;&quot;
|- style=&quot;height:40px;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:110px;&quot; |Байгууллага
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:110px;&quot; |Судалгааны огноо
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 35px;&quot; |Түүврийн хэмжээ
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:50px;&quot; |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Монгол Ардын Нам|МАН]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:50px;&quot; |[[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:50px;&quot; |[[Дангаасүрэнгийн Энхбат|Д.Энхбат]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|ЗХЭЭ]]&lt;/small&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:30px;&quot; |{{abbr|ХН|Хувийн нууц}}
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:30px;&quot; |[[Цагаан санал]]
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:30px;&quot; |{{abbr|СӨ|Санал өгөхгүй}}
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:30px;&quot; |{{abbr|Ш.|Шийдээгүй}}/{{abbr|Х.|Хариулаагүй}}/
{{abbr|М.|Мэдэхгүй}}
|-
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|ХҮН нам}};&quot; |
|-
|[https://strategy-academy.mn/ebooks?id=10 Стратеги Академи]
|5 сарын 21
|4,000
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; |'''33.8'''
|6.7
|14.8
|6.2
|–
|–
|38.6
|-
|[https://itoim.mn/article/pQBcF/27812 MEC]
|5 сарын 17-20
|2,000
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; |'''44.0'''
|3.0
|10.0
|–
|8.0
|–
|35.0
|-
|[https://strategy-academy.mn/ebooks?id=10 Стратеги Академи]
|5 сарын 18
|4,000
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; |'''38.4'''
|5.6
|12.8
|4.3
|–
|–
|38.8
|-
|[https://strategy-academy.mn/ebooks?id=10 Стратеги Академи]
|5 сарын 30
|4,000
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; |'''40.6'''
|4.1
|10.3
|5.9
|–
|7.1
|32.0
|-
|[https://www.facebook.com/share/p/1EazXNszt7/ Pro Capital]
|6 сарын 2
|5,000
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; |'''47.4'''
|31.1
|21.5
|–
|–
|–
|–
|-
|[https://strategy-academy.mn/ebooks?id=10 Стратеги Академи]
|6 сарын 5
|4,000
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; |'''34.8'''
|2.6
|10.3
|8.8
|3.3
|7.0
|33.3
|}

==Үр дүн==
[[Монгол улс дахь COVID-19-ийн нөхцөл байдал|COVID-19 цар тахлын улмаас]] аюулгүй байдлыг хангасан байдалтай улсын хэмжээнд 2087 сонгуулийн санал авах байранд 07:00 цагт бүртгэлтэй 2.1 сая сонгогчийн санал хураалтыг нээсэн. Санал хураалт 22:00 цагт дууссан. Хүрэлсүх, Эрдэнэ нар [[Улаанбаатар]]т саналаа өгсөн бол Энхбат COVID-19 эерэгээр оношлогдож, хэвтэн эмчлүүлж байсан тул эмнэлэгт саналаа өгсөн.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.xinhuanet.com/english/asiapacific/2021-06/09/c_139998488.htm|journal=[[Xinhua News Agency]]|title=Mongolian presidential candidates cast votes in presidential election|date=9 June 2021|access-date=22 Нэгдүгээр сар 2024|archive-date=9 Зургадугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609155150/http://www.xinhuanet.com/english/asiapacific/2021-06/09/c_139998488.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{{Сонгуулийн үр дүн
|cand1=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]|party1=[[Монгол Ардын Нам]]|votes1=823326
|cand2=[[Дангаасүрэнгийн Энхбат]]|party2=[[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]|votes2=246968
|cand3=[[Содномзундуйн Эрдэнэ]]|party3=[[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]|votes3=72832
|row4=Цагаан санал|votes4=71937
|totalvotes=1215063
|electorate=2049379
|source=[https://gec.gov.mn/uploads/2021/pre_res/all.HTML СЕХ], [https://www.electionguide.org/elections/id/3693/ IFES]
}}
{{bar box|title=Дүн|titlebar=#ddd|width=600px|barwidth=500px|bars={{Bar gap|}}
{{bar percent|'''У.Хүрэлсүх'''|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|67.76}}
{{bar percent|Д.Энхбат|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|20.33}}
{{bar percent|С.Эрдэнэ|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|5.99}}
{{bar percent|Цагаан санал|{{party color|Бие даагч}}|5.92}}}}

=== Дүнгийн задаргаа ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;3&quot; |Аймаг, нийслэл
! colspan=&quot;2&quot; |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У. Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Монгол Ардын Нам|МАН]]&lt;/small&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |[[Дангаасүрэнгийн Энхбат|Д. Энхбат]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|ЗХЭЭ]]&lt;/small&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |[[Содномзундуйн Эрдэнэ|С. Эрдэнэ]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; {{party color cell|Монгол Ардын Нам}}
! colspan=&quot;2&quot; {{party color cell|ХҮН нам}}
! colspan=&quot;2&quot; {{party color cell|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|-
! width=&quot;65px&quot; |Санал
! width=&quot;25px&quot; |%
! width=&quot;65px&quot; |Санал
! width=&quot;25px&quot; |%
! width=&quot;65px&quot; |Санал
! width=&quot;25px&quot; |%
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#E9E9E9&quot; |[[Аймаг|Монгол Улсын аймгууд]]
|-
|[[Архангай аймаг|Архангай]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''23,870'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''69.85%'''
|3,046
|8.91%
|6,186
|18.10%
|-
|[[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''29,474'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''81.53%'''
|1,616
|4.47%
|2,636
|7.29%
|-
|[[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''23,522'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''74.60%'''
|2,507
|7.95%
|1,898
|6.02%
|-
|[[Булган аймаг|Булган]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''17,825'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''78.34%'''
|2,290
|10.06%
|1,401
|6.16%
|-
|[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''18,336'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''84.60%'''
|1,640
|7.57%
|1,099
|5.07%
|-
|[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''5,032'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''76.87%'''
|846
|12.92%
|414
|6.32%
|-
|[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''20,434'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''74.62%'''
|4,336
|15.83%
|1,476
|5.39%
|-
|[[Дорнод аймаг|Дорнод]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''21,291'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''73.98%'''
|4,292
|14.91%
|1,433
|4.98%
|-
|[[Дундговь аймаг|Дундговь]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''12,786'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''79.06%'''
|1,726
|10.67%
|856
|5.29%
|-
|[[Завхан аймаг|Завхан]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''22,058'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''76.21%'''
|3,220
|11.12%
|1,915
|6.62%
|-
|[[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''32,879'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''79.32%'''
|4,284
|10.33%
|1,915
|4.62%
|-
|[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''17,870'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''74.16%'''
|3,170
|13.16
|1,625
|6.74%
|-
|[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''23,215'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''87.28%'''
|1,356
|5.10%
|880
|3.31%
|-
|[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''25,149'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''69.93%'''
|5,901
|16.41%
|2,401
|6.68%
|-
|[[Төв аймаг|Төв]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''26,481'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''78.38%'''
|4,073
|12.05%
|1,560
|4.62%
|-
|[[Увс аймаг|Увс]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''23,642'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''77.49%'''
|2,689
|8.81%
|1,063
|3.48%
|-
|[[Ховд аймаг|Ховд]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''24,366'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''73.96%'''
|4,176
|12.68%
|3,349
|10.17%
|-
|[[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''32,931'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''68.11%'''
|7,937
|16.42%
|4,901
|10.14%
|-
|[[Хэнтий аймаг|Хэнтий]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''26,356'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''82.52%'''
|2,393
|7.49%
|2,361
|7.39%
|-
|[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''24,714'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''67.46%'''
|7,764
|21.19%
|1,628
|4.44%
|-
|[[Орхон аймаг|Орхон]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''27,408'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''68.94%'''
|7,962
|20.03%
|1,530
|3.85%
|-
| colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#E9E9E9&quot; |[[Улаанбаатарын дүүргүүд]]
|-
|[[Хан-Уул]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''55,183'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''68.67%'''
|27,890
|34.70%
|4,063
|5.06%
|-
|[[Багануур]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''7,940'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''72.43%'''
|1,920
|17.52%
|670
|6.11%
|-
|[[Багахангай]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''1,492'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''84.53%'''
|155
|8.78%
|65
|3.68%
|-
|[[Баянзүрх]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''82,796'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''59.32%'''
|42,414
|30.39%
|5,627
|4.03%
|-
|[[Налайх дүүрэг|Налайх]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''10,309'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''72.51%'''
|2,570
|18.08%
|667
|4.69%
|-
|[[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''32,710'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''56.74%'''
|18,090
|31.38%
|3,193
|5.54%
|-
|[[Чингэлтэй]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''35,830'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''61.69%'''
|15,680
|27.00%
|2,757
|4.75%
|-
|[[Баянгол дүүрэг|Баянгол]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''48,954'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''52.61%'''
|30,249
|32.51%
|8,361
|8.99%
|-
|[[Сонгинохайрхан]]
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''79,244'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''67.34%'''
|26,692
|22.68%
|4,742
|4.03%
|-
|- style=&quot;background:#E9E9E9&quot;
| colspan=&quot;7&quot; |
|-
|[[Гадаад дахь монголчууд|Гадаад]]
|1,175
|21.10%
| style=&quot;background:#c6a9d7ff;&quot; |'''4,084'''
| style=&quot;background:#c6a9d7ff;&quot; |'''73.35%'''
|160
|2.87%
|-
|- style=&quot;background:#E9E9E9; height: 2pt&quot;
| colspan=&quot;7&quot; |
|-
|'''Нийт'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''823,326'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''67.76%'''
|246,968
|20.33%
|72,832
|5.99%
|}

== Ирц ==
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Аймаг, нийслэл
! colspan=&quot;8&quot; |Цаг
|-
!9:00&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Ш |first=Оюунчимэг |date=2021-06-09 |title=14.00 цаг: Улсын хэмжээнд ирц 23.46 хувьтай байна |url=https://news.mn/r/2439395/ |access-date=2026-02-19 |website=News.MN |language=mn}}&lt;/ref&gt;
!10:00&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!11:00&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!12:00&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!13:00&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!14:00&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!17:00&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Х |first=Көгершин |date=2021-06-09 |title=21.00 ЦАГ: Улсын хэмжээнд сонгуулийн ирц 52 хувьд хүрч, ирц хүчин төгөлдөр боллоо |url=https://gogo.mn/r/q0j2m |access-date=2026-02-19 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
! align=&quot;center&quot; |22:00&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-11 |title=Ерөнхийлөгчийн Сонгууль 2021 |url=https://ikon.mn/president/2021 |access-date=2026-02-19 |website=Ikon |language=mn}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Архангай аймаг|Архангай]]
|0.93%
|1.60%
|8.98%
|11.35%
|12.28%
|13.24%
|31.03%
|55.80%
|-
|[[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]]
|1.30%
|2.21%
|5.66%
|8.86%
|10.32%
|11.53%
|30.75%
|58.70%
|-
|[[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]]
|2.10%
|2.85%
|13.00%
|15.45%
|16.78%
|18.04%
|34.51%
|55.90%
|-
|[[Булган аймаг|Булган]]
|1.29%
|1.83%
|9.43%
|12.45%
|13.45%
|14.27%
|32.33%
|56.10%
|-
|[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]]
|2.57%
|3.35%
|15.84%
|19.54%
|20.98%
|22.18%
|41.22%
|57.80%
|-
|[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]]
|0.00%
|0.00%
|16.30%
|16.30%
|16.30%
|16.30%
|35.86%
|61.10%
|-
|[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]]
|3.35%
|4.38%
|14.63%
|18.73%
|20.47%
|22.15%
|39.13%
|61.00%
|-
|[[Дорнод аймаг|Дорнод]]
|2.31%
|2.49%
|10.48%
|14.38%
|16.42%
|18.41%
|32.48%
|55.70%
|-
|[[Дундговь аймаг|Дундговь]]
|2.51%
|3.34%
|15.32%
|17.64%
|18.81%
|20.02%
|34.63%
|53.30%
|-
|[[Завхан аймаг|Завхан]]
|1.43%
|1.73%
|14.20%
|15.24%
|16.23%
|17.17%
|37.87%
|61.10%
|-
|[[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]
|2.12%
|2.74%
|12.60%
|16.60%
|17.95%
|19.15%
|35.63%
|55.80%
|-
|[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]
|2.62%
|3.58%
|14.30%
|18.24%
|19.58%
|20.72%
|33.75%
|52.70%
|-
|[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]
|2.74%
|3.70%
|15.30%
|17.77%
|19.28%
|20.98%
|41.76%
|64.80%
|-
|[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]]
|1.05%
|1.42%
|9.03%
|12.12%
|12.80%
|13.79%
|27.26%
|51.20%
|-
|[[Төв аймаг|Төв]]
|1.25%
|1.76%
|12.75%
|15.21%
|15.99%
|16.72%
|33.39%
|54.50%
|-
|[[Увс аймаг|Увс]]
|1.58%
|2.75%
|9.72%
|13.31%
|15.17%
|16.97%
|35.43%
|58.80%
|-
|[[Ховд аймаг|Ховд]]
|1.33%
|1.86%
|11.32%
|12.90%
|14.72%
|16.32%
|37.41%
|60.70%
|-
|[[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]]
|1.98%
|2.50%
|12.49%
|14.48%
|15.57%
|16.73%
|33.66%
|55.90%
|-
|[[Хэнтий аймаг|Хэнтий]]
|2.03%
|3.06%
|14.64%
|18.74%
|20.19%
|21.43%
|41.48%
|63.70%
|-
|[[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]]
|6.28%
|8.36%
|14.28%
|18.25%
|22.02%
|25.72%
|36.26%
|56.00%
|-
|[[Орхон аймаг|Орхон]]
|7.20%
|10.22%
|15.57%
|20.08%
|24.46%
|28.46%
|38.44%
|58.90%
|-
|[[Улаанбаатар]]
|6.25%
|10.07%
|18.82%
|19.63%
|24.09%
|28.90%
|40.60%
|61.69%
|- bgcolor=&quot;#EBECF0&quot; class=&quot;sortbottom&quot;
|'''{{flag|Монгол}}'''
|'''–'''
|'''–'''
|'''13.45%'''
|'''–'''
|'''–'''
|'''23.46%'''
|'''37.73%'''
|'''59.29%'''
|}

==Эх сурвалж==
{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:2021 он Монголд|Ерөнхийлөгчийн сонгууль]]
[[Ангилал:Азийн 2021 оны сонгууль|Монгол]]
[[Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль]]</text>
      <sha1>q8w1jm0b5dko9g79tyuypxj41rn4m6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаргалсайханы Шижир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133663</id>
    <revision>
      <id>872301</id>
      <parentid>800681</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T13:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shijircom</username>
        <id>8838</id>
      </contributor>
      <origin>872301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11131" sha1="p6ek0y8die1f5fta84hkhuniocpk2w9" xml:space="preserve">{{Инфобокс хувь хүн
| зураг = Shijir.jpg
| тайлбар = Ж.Шижир
| төрсөн огноо = 1986-07-07
| төрсөн_он_сар_өдөр = 1986-07-07
| төрсөн газар = [[Завхан аймаг]], [[Эрдэнэхайрхан сум]]
| яс үндэс = Халх
| үндэстэн = Монгол
| боловсрол = Магистр
| төгссөн сургууль = [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]]
| ажил_мэргэжил = Математикийн багш, бизнес эрхлэгч
| байгууллага = [[Amjilt|Амжилт Групп]]
}}
'''Жаргалсайханы Шижир''' (1986 оны 7 дугаар сарын 7-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Эрдэнэхайрхан сум|Эрдэнэхайрхан суманд]] төрсөн) нь математикийн багш мэргэжилтэй, Монголын бизнес эрхлэгч юм. Тэрбээр мэдээллийн технологи, боловсрол, контент үйлдвэрлэл, хот байгуулалтын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг [[Amjilt|«Амжилт Групп»]]-ийг үүсгэн байгуулсан бөгөөд [[Amjilt.com]] цахим платформ, [[Амжилт Кибер Сургууль]], [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль]], [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Сити]] зэрэг төслийг санаачилсан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mbook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;

== Бага нас, боловсрол ==
Жаргалсайхан, Нансалмаа нарын ууган хүү. 1994–2004 онд Нийслэлийн ерөнхий боловсролын 28 дугаар сургуульд суралцсан. 2004–2008 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол Улсын Боловсролын Их Сургуульд]] (МУБИС) математикийн багшийн мэргэжлээр бакалаврын, 2008–2010 онд тус сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt; Оюутан байхдаа интернет кафед вэб сайт хийж сурсан гэдгээ тэрбээр ярилцлагадаа дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;paparazzi&quot; /&gt;

== Ажил мэргэжил ==
=== Amjilt.com ===
Шижир 2007 оны 12 дугаар сарын 19-нд [[Amjilt.com]] вэб сайтыг үүсгэн байгуулсан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt; 2008–2009 онд Нийслэлийн 54 дүгээр сургуульд математикийн багшаар ажилласан бөгөөд багшаар нэг жил ажилласны дараа мэдээллийн технологийн салбарт шилжсэн гэж ярьсан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;paparazzi&quot; /&gt; Amjilt.com нь анх багш нар лекцээ текст, аудио, видео хэлбэрээр байршуулж, суралцагчид дахин үзэх боломжтой сайтаар эхэлж, улмаар онлайн сургалт болон сургуулийн дотоод үйл ажиллагааг бүхэлд нь зохион байгуулах платформ болж хөгжсөн.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt; 2020 онд байгууллагын дотоод үйл ажиллагааны «Амжилт ERP» системийг гаргасан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;

=== «Амжилт Групп» ===
Amjilt.com-оос эхэлсэн үйл ажиллагаа нь мэдээллийн технологи, боловсрол, контент үйлдвэрлэлийн олон байгууллагыг нэгтгэсэн «Амжилт Групп» болон өргөжсөн.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt; Шижирийн 2021 онд гаргасан номын танилцуулгад дурдсанаар групп тухайн үед 200 орчим ажилтантай, ерөнхий боловсролын сургууль, дээд боловсролын байгууллага, мэдээллийн технологи, анимэйшн, хэвлэл мэдээллийн компани, амралтын кемп зэрэг 10 гаруй охин компанитай байжээ.&lt;ref name=&quot;mbook&quot; /&gt;

2012 онд график дизайн, вэб дизайн, 3D анимэйшний практик сургалт явуулдаг Амжилт Мэдээлэл Технологийн Академийг (одоогийн [[Амжилт Кибер Академи]]) байгуулсан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;paparazzi&quot; /&gt; 2018 онд [[Индра Кибер Сургууль|Индра Кибер Институтыг]], 2019 онд ерөнхий боловсролын [[Амжилт Кибер Сургууль|Амжилт Кибер Сургуулийг]] үүсгэн байгуулсан.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt; 2022 онд Төв аймгийн Эрдэнэ суманд дотуур байртай [[Цонжин Кибер Боардинг Сургууль|Цонжин Кибер Боардинг Сургуулийг]] байгуулсан.

=== Анимэйшн ===
Групп нь [[Амжилт Анимэйшн Студи]]-ээр дамжуулан хүүхэлдэйн кино бүтээдэг. Студи хоёр жил ажиллаж бүтээсэн бүрэн хэмжээний 3D хүүхэлдэйн кино «[[Мора]]»-г 2017 онд дуусгасан бөгөөд Шижир үүнийг Монголд бүрэн хэмжээнд нь хийж дуусгасан анхны 3D хүүхэлдэйн кино хэмээн тодорхойлсон.&lt;ref name=&quot;paparazzi&quot; /&gt; 2020 онд «[[ZuZu|Зузугийн найзууд]]» 3D хүүхэлдэйн киног бүтээсэн.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;

=== Цонжин Кибер Сити ===
«Амжилт Групп» 2020 онд хот байгуулалтын салбарт орж, [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] Эрдэнэ сумын нутаг [[Цонжин болдог|Цонжин болдогт]] орон сууцны хорооллууд, сургууль, цэцэрлэг, худалдааны зах, ресорт бүхий, цаашид эмнэлгийн парк байгуулахаар төлөвлөсөн [[Цонжин Кибер хот|Цонжин Кибер Сити]] төслийг хэрэгжүүлж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arslan&quot; /&gt; Шижир уг төслийг «Монголын анхны хувийн хот» хэмээн тодорхойлдог.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt; Төслийн хүрээнд 2026 оны 7 дугаар сарын 1-нд Цонжин Захын талбайн борлуулалт нээгдэж, 9 дүгээр сарын 5-нд [[Цонжин Ресорт]] кондотелийн 1-р блокийн шавыг тавьсан.&lt;ref name=&quot;city&quot; /&gt;

== Үзэл бодол ==
Шижир 2020 онд «Зууны мэдээ» сонинд өгсөн ярилцлагадаа сургуулиудын ирц, дүн, төлбөр, эцэг эхтэй харилцах зэрэг бичиг цаасны ажлыг программчлалаар хөнгөвчилбөл багш нар сургалтдаа илүү цаг гаргаж, сургалтын чанар сайжирна гэж үзсэн бөгөөд Amjilt системийг дэлхийн аль ч улсад хэрэглэдэг боловсролын платформ болгох зорилготой гэдгээ илэрхийлжээ.&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;

== Бүтээл ==
=== Ном ===
* ''Шийдэл үргэлж байдаг'' (2021) — бизнес эхлүүлэхэд тулгардаг бэрхшээлийг даван туулах тухай, өөрийн туршлагад тулгуурласан ном.&lt;ref name=&quot;mbook&quot; /&gt;

=== Хүүхэлдэйн кино ===
* «[[Мора]]» (2017) — бүрэн хэмжээний 3D хүүхэлдэйн кино&lt;ref name=&quot;paparazzi&quot; /&gt;
* «[[ZuZu|Зузугийн найзууд]]» (2020) — 3D хүүхэлдэйн кино&lt;ref name=&quot;polit&quot; /&gt;

== Шагнал ==
* 2014 — Хэвлэл мэдээллийн тэргүүний ажилтан
* 2017 — Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын (МҮХАҮТ) дээд шагнал «Хийморь» хүндэтгэлийн одон
* 2020 — Соёлын тэргүүний ажилтан
* 2020 — Монголын Залуучуудын Холбооны (МЗХ) «Оны шилдэг бизнесмен залуу»
* 2022 — Боловсролын тэргүүний ажилтан

== Эшлэл ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;polit&quot;&gt;Б.Солонго (2020-08-10). [https://www.polit.mn/a/83961 «Ж.Шижир: Сургуулиудын бичиг цаасны ажлыг хөнгөвчилснөөр сургалтын чанар сайжирна»]. ''Зууны мэдээ'', № 152 (6377); ''Polit.mn''-д дахин нийтэлсэн. Хандсан: 2026-09-30.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;paparazzi&quot;&gt;Т.Гэрэл (2017-08-07). [https://paparazzi.mn/n/hiq «Ж.Шижир: Автобусны мөнгөгүй алхах үе олон байсан ч шантраагүй»]. ''Paparazzi.mn''. Хандсан: 2026-09-30.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;mbook&quot;&gt;[https://www.m-book.mn/authors/740 «Ж. Шижир»] (зохиогчийн хуудас). ''M-book.mn''. Хандсан: 2026-09-30.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;city&quot;&gt;[https://tsonjin.com/city «Манай хот — Цонжин Кибер Сити: зорилго, бодлого, төслүүд»]. ''tsonjin.com''. 2026-09-24-ний байдлаар. Хандсан: 2026-09-30.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;arslan&quot;&gt;[https://www.arslan.mn/social/news/669550.shtml «Түгжрэл, төвлөрлийг сааруулах Монголын хамгийн урт худалдааны “Цонжин Зах”-ын талбайн борлуулалт эхэллээ»]. ''Arslan.mn''. 2026-06-23. Хандсан: 2026-09-30.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== Нэмэлт уншлага ==
* [https://web.archive.org/web/20240227101340/https://www.jargaldefacto.com/article/jargalsaikhanii-shijir-shijir-jargalsaikhan ''Jargal Defacto''] (архив)
* [https://web.archive.org/web/20240227101349/https://www.urug.mn/news/11238 ''Urug.mn''] (архив)
* [https://web.archive.org/web/20240227101338/https://www.unen.mn/a/76306 ''Unen.mn''] (архив)

== Гадаад холбоос ==
* [https://www.amjilt.com amjilt.com]

[[Ангилал:1986 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын бизнесмен]]
[[Ангилал:Мэдээллийн технологийн бизнесмен]]
[[Ангилал:Багш]]
[[Ангилал:Монголын багш]]
[[Ангилал:Математикч]]
[[Ангилал:Хүүхэлдэйн киноны хүн]]
[[Ангилал:Сургуулийн захирал]]</text>
      <sha1>p6ek0y8die1f5fta84hkhuniocpk2w9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тутанхамон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142500</id>
    <revision>
      <id>872317</id>
      <parentid>830877</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T03:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8572" sha1="ezb0i6qr4ycz0gdfbrfxfxpzukekezi" xml:space="preserve">{{Инфобокс Фараон
| name          = Тутанхамон
| image         = CairoEgMuseumTaaMaskMostlyPhotographed.jpg
| caption       = [[Каир]]ын Египетийн музейд байрлах Тутанхамон хааны оршуулгын баг.
|HorusHiero= &lt;hiero&gt;E1:D40-t-w-t-ms:O34-t-w-Z3&lt;/hiero&gt;
|Horus= &lt;br /&gt;''Ka nakht tut mesut''{{sfn|Осинг|Дрейер|1987|pages=110–123}}&lt;ref name=&quot;digitalegypt&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/tutankhamun.html |title= Их сургуулиудад зориулсан дижитал Египет: Тутанхамон |access-date=2006-08-05 |date=2003-06-22 |publisher=Лондоны их сургуулийн коллеж}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; Ялгуусан бух, төрөхүй дүр төгөлдөр.{{sfn|Лепрохон|2013|page=227}}
|NebtyHiero= &lt;hiero&gt;nfr-h:p-Z2*w-s-g:r-H-a:N17:N17&lt;/hiero&gt;
|Nebty=&lt;br /&gt;''Nefer hepu, segereh tawy''{{sfn|Осинг|Дрейер|1987|pages=110–123}}&lt;ref name= &quot;digitalegypt&quot; /&gt; &lt;br /&gt; Хууль төгөлдөр, хоёр газрыг амирлуулсан.{{sfn|Лепрохон|2013|page=206}}
|GoldenHiero= &lt;hiero&gt;U39-xa:Y1:Z2-S29-Htp:t*p-nTrw&lt;/hiero&gt;
|Golden= &lt;br /&gt;''Wetjes khau, sehetep netjeru''{{sfn|Осинг|Дрейер|1987|pages=110–123}}&lt;ref name= &quot;digitalegypt&quot; /&gt; &lt;br /&gt; Сүр жавхлан өргөмжлөгдөж, тэнгэр бурхдыг баясгасан.{{sfn|Лепрохон|2013|page=206}}
|PrenomenHiero=&lt;hiero&gt;ra-xpr-Z2:nb&lt;/hiero&gt;
|Prenomen= &lt;br /&gt;''Neb-kheperu-re''{{sfn|Осинг|Дрейер|1987|pages=110–123}}&lt;ref name= &quot;digitalegypt&quot; /&gt; &lt;br /&gt; Ра бурхны хойд дүр.{{sfn|Лепрохон|2013|page=206}}
|NomenHiero=&lt;hiero&gt;i-mn:n-t-w-t-anx-S38-O28-M26&lt;/hiero&gt;
|Nomen= &lt;br /&gt;''Tut-ankh-imen, heqa iunu-shemau''{{sfn|Осинг|Дрейер|1987|pages=110–123}}{{sfn|Лепрохон|2013|page=206}} &lt;br /&gt; Амоны шүтээний амьдын дүр, Дээд газрын Наран хотын эзэн хаан.{{sfn|Лепрохон|2013|page=206}}

| reign         = {{circa|МЭӨ 1333 – 1323}}, Шинэ Египетийн хаант улс
| dynasty       = Египетийн арван наймдугаар династи
| predecessor   = Нефернефруатон
| successor     = Эйе
| spouse        = Анхесенамон
| children      = 2
| father        = Ахэнатэн{{sfn|Хавасс|2010|pages=640–641}}
| mother        = Залуу хатан
| birth_date    = {{circa|МЭӨ 1341}}
| death_date    = {{circa|МЭӨ 1323}} ({{circa|18–19}} насласан)
| burial        = Тутанхамоны бунхан
 {{Infobox royalty
 |embed=yes
 |religion = {{plainlist|
*Атонизм
*Эртний Египетийн шашин}}
 }}
}}

'''Тутанхамон''' (Эртний Египет хэл:''twt-ꜥnḫ-jmn'') бол {{circa|МЭӨ 1333 – 1323}} хооронд [[Эртний Египет]]ийн [[Египетийн арван наймдугаар династи|арван наймдугаар династийн]] төрийг барьж байсан [[фараон]] юм. '''Тутанхатон''' нэртэй төрсөн тэрээр эртний Египетийн шашныг эргэн дэлгэрүүлж, төрийн шашин болгожээ. Энэхүү өөрчлөлт нь түүний [[Шинэчлэлтийн гэрэлт хөшөөнд]] тэмдэглэгдсэн байдаг. Түүний хаанчлалын үеэр Египетийн уламжлалт соёл сэргэн мандсан.&lt;ref name=&quot;m530&quot;&gt;{{cite web | last=Жонсон | first=Раймонд | title=Дайчин Тут | website=Археологи сэтгүүлийн архив | url=https://archive.archaeology.org/1003/etc/tut.html | access-date=2025-05-17}}&lt;/ref&gt;

[[Тебэс]] хотод [[Амон]] бурхныг дахин тахиж, хаан хатан хоёр нэрнийхээ  -атон төгсгөлийг сольж Тутанхамон, Анхесенамон гэх болсон. Тутанхамон хаан суумагцаа ордноо Ахенатены нийслэл [[Амарна]] хотоос эртний нийслэл [[Мемфис (Египет)|Мемфис]] хот руу нүүлгэсэн. [[Митанни улс]]тай дипломат харилцаа тогтоож, өмнө зүгт хөх, шар Нил мөрний бэлчир [[Нубиа]]г, умард зүгт Ойрх Дорнодыг дайлж байжээ. Тэрээр амьд ахуйдаа бурханчлан шүтэгдэж байсан эртний Египетийн цөөн хаадын нэг билээ. [[Хаадын хөндий]] дэх бунхан, хийдийг барих ажлыг мөн эхлүүлжээ.

МЭӨ 1323 онд 18 насандаа нас барсан ба үхлийн шалтгаан нь тодорхой бус. [[Хумхаа]] өвчнөөс, эсвэл хөлний гэмтлээсээ болж өнгөрсөн гэх таамгууд бий. Харин өнгөрөх үед нь хааны бунхныг барьж дуусаагүй байсан учир арай жижиг бунханд оршуулжээ. Түүний орыг төрийн сайд везир [[Эйе]] залгасан боловч төд удалгүй нас барж, Тутанхамон хааны бүх цэргийн жанжин [[Хоремхеб]] хаан ширээнд суусан.

1922 онд Их Британы египет судлаач [[Ховард Картер]]ын судалгааны баг Тутанхамоны бунхныг нээн илрүүлснээр Тутанхамон фараон алдартай болсон юм. Эрт цагаас хэд хэдэн удаа тоногдож байсан ул мөр бий хэдий ч фараоны [[мумми]] болгон ихэнх олдвор нь аюулгүй хадгалагдан үлджээ. Уг нээлтийг орон орны сонин сэтгүүл сурвалжлан олон нийтэд хүргэж, дэлхий дахины анхаарлыг татсан ба Эртний Египетийн бэлгэ тэмдэг болсон Тутанхамон хааны багийг Египетийн музейд залсан. Тухайн олдворуудыг үзэх хүсэлтэй хүмүүсийн хүслийн дагуу дэлхийг тойрон аялуулж, улмаар 1961 онд хааны бунхныг хүртэл аялуулах зөвшөөрлийг Египетийн засгийн газраас өгчээ. Бунхныг нь илрүүлсний хойно түүнийг '''Тут Хаан''' гэх болсон.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Шварцер |first1=Маржори |title=Баялаг, өрсөлдөгчид ба радикалууд: Америкийн музейн 100 жил |date=2006 |publisher=Америкийн музейн холбоо |isbn=978-1-933253-05-3 |page=152 |url=https://books.google.com/books?id=7-kSAQAAMAAJ&amp;q=colloquially%20as%20%22King%20Tut%22 |access-date=2022-07-17 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Эшлэл==
{{reflist}}

==Ном зүй==
* {{cite book|first1=Жүрген|last1= Осинг|first2=Гүнтер |last2= Дрейер|title=Form und Mass: Beiträge zur Literatur, Sprache und Kunst des alten Ägypten : Festschrift für Gerhard Fecht zum 65. Geburtstag am 6. Februar 1987 |url=https://books.google.com/books?id=rvIsnla_1nwC|year=1987|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|isbn=978-3-447-02704-5}}
* {{cite book|first=Роналд |last=Лепрохон|title=Аугаа нэр: Эртний Египетийн хаадын цол|url=https://books.google.com/books?id=1H3JAgAAQBAJ&amp;pg=PA206|date=2013|publisher=СБЛ прэсс|isbn=978-1-58983-736-2}}
* {{cite journal|last=Хавасс|first=Захи|title=Тутанхамон хааны угсаа гарвал ба өвчний судалгаа|journal=Америкийн анагаах ухааны холбооны сэтгүүл |date=2010-02-17 |volume=303|issue=7|pages=638–647 |doi=10.1001/jama.2010.121|doi-access=free |pmid=20159872 |url=http://www.leben-in-luxor.de/docs/Hawass_Ancestry_and_Pathology_joc05008_638_647.pdf |access-date=2019-08-27}}

[[Ангилал:МЭӨ 14-р зуунд төрсөн]]
[[Ангилал:МЭӨ 14-р зуунд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Фараон]]
[[Ангилал:Археологийн олдвор]]
[[Ангилал:Мумий]]</text>
      <sha1>ezb0i6qr4ycz0gdfbrfxfxpzukekezi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аврагч Христийн хөшөө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144978</id>
    <revision>
      <id>872304</id>
      <parentid>857121</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T21:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sintegrity</username>
        <id>107899</id>
      </contributor>
      <origin>872304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2698" sha1="7ss4sfp72jrk74di3v798f391esk7bx" xml:space="preserve">[[Файл:Christ the Redeemer - Cristo Redentor.jpg|thumb]]
'''Аврагч Христийн хөшөөө''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Cristo Redentor,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Christ the Redeemer'' ) — [[Бразил]] улсын [[Рио-де-Жанейро]] хотын Корковаду уулын орой дээр орших [[Есүс Христ|Есүс Христийн]] хөшөө юм. Энэ хөшөө Бразилын бэлгэдэл болоод байгаа юм. 2007 онд албан бусаар Дэлхийн шинэ долоон гайхамшгийн нэгээр сонгогдсон ажээ.

== Бүтээгчид ==
Франц-Польшийн уран барималч [[Поль Ландовски]] бүтээж, Бразилын инженер Хейтор да Силва Коста, Францын инженер Альберт Какуоттой хамтран бүтээжээ. Христийн нүүр хэсгийг [[румын]] уран барималч Георге Леонида сийлсэн байна. 1922-1931 оны хооронд баригдсан энэхүү хөшөө нь 8 метр (26 фут) суурийг нь оруулалгүйгээр 30 метр (98 фут) өндөр бөгөөд зүүн зүгт харсан байдаг юм. Гар нь 28 метр (92 фут) өргөн. Энэ хөшөөг төмөр бетон цутгаж, байгалийн чулуугаар чимэглэж хийжээ.
[[Файл:Cristo redentor.jpg|thumb|Шөнийн гэрэлтүүлэг дор]]
1931 оны 10-р сарын 12-нд Рио-де-Жанейрогийн бэлгэдэл болсон уг хөшөөг албан ёсоор  нээжээ.

1965 онд уг хөшөөг Ромын Пап [[VI Паул]] дахин ариусан аравнайлсан бөгөөд 1981 онд Ромын Пап [[II Иоанн Павел]] уг хөшөөний 50 жилийн ойн баярт оролцжээ.

Сүүлийн 45 жилийн хугацаанд уг хөшөөг хоёр удаа 1980, 1990 онуудад засварласан. Шөнийн гэрэлтүүлгийн системийг 1932, 2000 онд шинэчилсэн. 2003 онд ажиглалтын тавцан руу өгсдөг цахилгаан урсдаг шатаар тоноглосон байна.

2007 онд уг хөшөөг [[Дэлхийн долоон гайхамшиг|Дэлхийн шинэ долоон гайхамшгийн]] нэгээр сонгожээ.
[[Файл:Cristo Redentor em construção (013RJ009013) (cropped).jpg|center|thumb|1930]]
[[Ангилал:Рио-де-Жанейро]]</text>
      <sha1>7ss4sfp72jrk74di3v798f391esk7bx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872306</id>
      <parentid>872304</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T23:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2698" sha1="tk3ue4vqjaigk82c766tfdlsy2jrdxi" xml:space="preserve">[[Файл:Christ the Redeemer - Cristo Redentor.jpg|thumb]]
'''Аврагч Христийн хөшөөө''' ([[Португал хэл|порт.]] ''Cristo Redentor,'' [[Англи хэл|англи.]] ''Christ the Redeemer'' ) — [[Бразил]] улсын [[Рио-де-Жанейро]] хотын Корковаду уулын орой дээр орших [[Есүс Христ|Есүс Христийн]] хөшөө юм. Энэ хөшөө Бразилын бэлгэдэл болоод байгаа юм. 2007 онд албан бусаар Дэлхийн шинэ долоон гайхамшгийн нэгээр сонгогдсон ажээ.

== Бүтээгчид ==
Франц-Польшийн уран барималч [[Поль Ландовски]] бүтээж, Бразилын инженер Хейтор да Силва Коста, Францын инженер Альберт Какуоттой хамтран бүтээжээ. Христийн нүүр хэсгийг [[румын]] уран барималч Георге Леонида сийлсэн байна. 1922-1931 оны хооронд баригдсан энэхүү хөшөө нь 8 метр (26 фут) суурийг нь оруулалгүйгээр 30 метр (98 фут) өндөр бөгөөд зүүн зүгт харсан байдаг юм. Гар нь 28 метр (92 фут) өргөн. Энэ хөшөөг төмөр бетон цутгаж, байгалийн чулуугаар чимэглэж хийжээ.
[[Файл:Cristo redentor.jpg|thumb|Шөнийн гэрэлтүүлэг дор]]
1931 оны 10-р сарын 12-нд Рио-де-Жанейрогийн бэлгэдэл болсон уг хөшөөг албан ёсоор  нээжээ.

1965 онд уг хөшөөг Ромын Пап [[VI Паул]] дахин ариусан аравнайлсан бөгөөд 1981 онд Ромын Пап [[II Иоанн Павел]] уг хөшөөний 50 жилийн ойн баярт оролцжээ.

Сүүлийн 45 жилийн хугацаанд уг хөшөөг хоёр удаа 1980, 1990 онуудад засварласан. Шөнийн гэрэлтүүлгийн системийг 1932, 2000 онд шинэчилсэн. 2003 онд ажиглалтын тавцан руу өгсдөг урсдаг цахилгаан шатаар тоноглосон байна.

2007 онд уг хөшөөг [[Дэлхийн долоон гайхамшиг|Дэлхийн шинэ долоон гайхамшгийн]] нэгээр сонгожээ.
[[Файл:Cristo Redentor em construção (013RJ009013) (cropped).jpg|center|thumb|1930]]
[[Ангилал:Рио-де-Жанейро]]</text>
      <sha1>tk3ue4vqjaigk82c766tfdlsy2jrdxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146144</id>
    <revision>
      <id>872328</id>
      <parentid>854558</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Казах–Зүүнгарын дайнууд##1739–1741]]</comment>
      <origin>872328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14028" sha1="7it5gnqnwxq8ddbvv5ovk6joupgwvf4" xml:space="preserve">{{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)
| place             = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан
| partof            = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date              = 1739–1741
| result            = '''Зүүнгарын ялалт:'''
*Хулж хотын гэрээ
*[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл
| combatant1        = {{tree list}}
*{{flag|Казахын ханлиг}}
**{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз
**{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз
&lt;hr&gt;
*'''Дэмжлэг үзүүлсэн:'''
**{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]]
**{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]]
{{tree list/end}}
| combatant2        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| commander1        = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Орос}} Карл Миллер&lt;br&gt;{{flag icon|Орос}} Василий Урусов
| commander2        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэвдэн ноён&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шарманжиг
| strength1         = Тодорхойгүй
| strength2         = {{tree list}}
*'''1739:'''
**24,000
*'''1740:'''
**30,000–35,000
*'''1741:'''
**30,000
{{tree list/end}}
| casualties2       = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй
| casualties1       = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд
}}

'''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх &quot;бүх талын дайн&quot; болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. 

Дайны дараа Дунд жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ.

1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ.

== Үр дагавар ==

=== Үр дүн ===
1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан Зүүнгарын Хаант Улс стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын (старшина) нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгар болон Чин гүрний хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэнд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахчуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов. И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэнгийн хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. Султан Аблайг олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарынхан Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.

1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] мэдээлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.&lt;ref&gt;{{Ишлэл ном|сүүлд=Чимитдоржиев|first=Ширап|title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв.|publisher=Наука|жил=1979|байршил=Москва|хуудас=44|хэл=ru}}&lt;/ref&gt;

1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн Ижил мөрний халимагтай тулалдаж байсан казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Моисеев|1991|p=121}}

== Эх сурвалж ==
=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
* {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }}
* {{cite book | last =Erofeeva | first = Irina. V. | url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA|title = Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик | edition = 3rd, revised and expanded |location = Almaty | publisher = Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads| year = 2007 | pages = 456 | isbn = 9965-798-64-8 | language = ru | others = International Abulkhair Khan Foundation}}
* {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }}
* {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}}
* {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}}
* {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |last2=Aldazhumanov |first2=K. S. |last3=Asylbekov |first3=M. Kh. |last4=Kasymbayev |first4=Zh. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002|volume=3|isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}}
* {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }}
* {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the &quot;blank&quot; pages of the history of Kazakhstan}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}}

[[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>7it5gnqnwxq8ddbvv5ovk6joupgwvf4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872329</id>
      <parentid>872328</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T09:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>872329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14050" sha1="33dz8tyu5wvndwhzcvh4nkq0ukxigbm" xml:space="preserve">{{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)
| place             = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан
| partof            = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date              = 1739–1741
| result            = '''Зүүнгарын ялалт:'''
*Хулж хотын гэрээ
*[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл
| combatant1        = {{tree list}}
*{{flag|Казахын ханлиг}}
**{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз
**{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз
&lt;hr&gt;
*'''Дэмжлэг үзүүлсэн:'''
**{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]]
**{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]]
{{tree list/end}}
| combatant2        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| commander1        = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Орос}} Карл Миллер&lt;br&gt;{{flag icon|Орос}} Василий Урусов
| commander2        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэвдэн ноён&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шарманжиг
| strength1         = Тодорхойгүй
| strength2         = {{tree list}}
*'''1739:'''
**24,000
*'''1740:'''
**30,000–35,000
*'''1741:'''
**30,000
{{tree list/end}}
| casualties2       = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй
| casualties1       = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд
}}

'''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх &quot;бүх талын дайн&quot; болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. 

Дайны дараа Дунд жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ.

1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ.

== Үр дагавар ==

=== Үр дүн ===
1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан Зүүнгарын Хаант Улс стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын (старшина) нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгар болон Чин гүрний хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэнд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахчуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов. И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэнгийн хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. Султан Аблайг олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарынхан Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.

1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] мэдээлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.&lt;ref&gt;{{Ишлэл ном|сүүлд=Чимитдоржиев|first=Ширап|title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв.|publisher=Наука|жил=1979|байршил=Москва|хуудас=44|хэл=ru}}&lt;/ref&gt;

1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн Ижил мөрний халимагтай тулалдаж байсан казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Моисеев|1991|p=121}}

== Эх сурвалж ==
=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
* {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }}
* {{cite book | last =Erofeeva | first = Irina. V. | url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA|title = Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик | edition = 3rd, revised and expanded |location = Almaty | publisher = Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads| year = 2007 | pages = 456 | isbn = 9965-798-64-8 | language = ru | others = International Abulkhair Khan Foundation}}
* {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }}
* {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}}
* {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}}
* {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |last2=Aldazhumanov |first2=K. S. |last3=Asylbekov |first3=M. Kh. |last4=Kasymbayev |first4=Zh. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002|volume=3|isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}}
* {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }}
* {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the &quot;blank&quot; pages of the history of Kazakhstan}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}}

[[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>33dz8tyu5wvndwhzcvh4nkq0ukxigbm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872330</id>
      <parentid>872329</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T10:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>872330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15827" sha1="9rt2ixencv2rtn8lqk7os9gqsvi1uxv" xml:space="preserve">{{Short description|Казах болон Зүүнгарын хоорондох сүүлийн томоохон дайн}}{{Under construction}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)
| place             = [[Тобол гол]], [[Ишим гол]], [[Сырдарья]], [[Ижил мөрөн]], орчин үеийн Казахстан
| partof            = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date              = 1739–1741
| result            = '''Зүүнгарын ялалт:'''
*Хулж хотын гэрээ
*[[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] төгсгөл
| combatant1        = {{tree list}}
*{{flag|Казахын ханлиг}}
**{{flag icon|Казахын ханлиг}} Бага жүз
**{{flag icon|Казахын ханлиг}} Дунд жүз
&lt;hr&gt;
*'''Дэмжлэг үзүүлсэн:'''
**{{flag icon|Орос}} [[Оросын эзэнт гүрэн]]
**{{flag icon|Башкортостан}} [[Башкирууд]]
{{tree list/end}}
| combatant2        = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| commander1        = {{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Абилмамбет хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}}&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Олжабай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Казахын ханлиг}} Богенбай баатар&lt;br&gt;{{flag icon|Башкортостан}} '''[[Карасакал (Башкирын босогч)|Карасакал]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Орос}} '''[[Иван Неплюев]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Орос}} Карл Миллер&lt;br&gt;{{flag icon|Орос}} Василий Урусов
| commander2        = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэвдэн ноён&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шарманжиг
| strength1         = Тодорхойгүй
| strength2         = {{tree list}}
*'''1739:'''
**24,000
*'''1740:'''
**30,000–35,000
*'''1741:'''
**30,000
{{tree list/end}}
| casualties2       = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тодорхойгүй
| casualties1       = {{flag icon|Казахын ханлиг}} Хүнд
}}

'''1739–1741 оны Казах–Зүүнгарын дайн''' эсвэл '''Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хийсэн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг сүүлийн томоохон дайн байсан бөгөөд энэ нь зуу гаруй жил үргэлжилсэн өрсөлдөөнийг оршин тогтнохуйн төлөөх &quot;бүх талын дайн&quot; болгон хурцатгасан үйл явдал байв. Зүүнгарын Хаант Улс дахь засаглалын тогтворгүй байдал болон эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөгчид гарч ирснээс үүдэлтэй уг аян дайн нь Дунд Жүзийг хараат улс болгож, улмаар Оросын нөлөөнөөс тусгаарлах зорилготой байжээ. Стратегийн хувьд мөргөлдөөнийг [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнийг]] оролцуулсан олон талт дипломат үйл явц руу шилжихэд хүргэсэн. 

Дайны дараа Дунд Жүзийн [[Абилмамбет хаан]] болон [[Аблай султан|Аблай]] [[Аблай султан|султан]], [[Абулфейз]], [[Нияз]] нар мөн Зүүнгарт барьцааны хүмүүс илгээхээс өөр аргагүйд хүрчээ. 1742 оны хавар [[Оренбург]] дахь [[Абулхайр хаан|Абулхайр хаантай]] уулзаад буцаж ирсэн Оросын дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн ноёдын хурлын талаар мэдээлсэн бөгөөд уг хурлаар Зүүнгарын хааны ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гарсан байв. Үүний дараахан Бага Жүзийн Абулхайр хаан ч мөн хүүгээ Зүүнгар луу илгээжээ.

1743 онд Абилмамбет хааны илгээсэн төлөөлөгчдийн шугамаар талууд харилцан тохиролцож, энх тайвныг тогтоосон бөгөөд уг хэлэлцээр нь 1745 онд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр үйлчилж, бүс нутаг дахь хүчний харьцааны шинэ үе шат эхлэхэд хүргэжээ.

== Өмнөтгөл ==

== Дайны явц ==

=== Зүүнгарын анхны болон хоёрдугаар аян дайн ===

=== Оросын эзэнт гүрэн болон Башкируудын улс төрийн оролцоо ===

=== Зүүнгарын гуравдугаар цэргийн аян дайн ===

=== Зүүнгар–Оросын хэлэлцээр (1740–1741) ===

=== Зүүнгарын дөрөвдүгээр аян дайн ===

== Үр дагавар ==

=== Үр дүн ===
1741 оны 5-р сар гэхэд гурван жил гаруй үргэлжилсэн мөргөлдөөний цэргийн ажиллагааны үе шат өндөрлөв. Казахын цэргийн ангиудын хийсэн орон нутгийн чанартай амжилттай сөрөг довтолгоонууд үл харгалзан [[Зүүнгарын Хаант Улс]] стратегийн давуу байдлаа хадгалсаар байв. Түүхч И. А. Попов үүнийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] төвлөрсөн, хязгааргүй эрх мэдэлтэй холбон тайлбарласан бөгөөд тэрээр галт зэвсгээр тоноглогдсон, 80,000 хүртэлх цэрэг бүхий орчин үеийн армийг удирдаж байжээ. Харин Казахын хаадын эрх мэдэл нь эрх мэдэл, нөөцийг төвлөрүүлэхэд саад болдог овог аймгийн язгууртнуудын нөлөөгөөр ихээхэн хязгаарлагдмал байв. Геополитикийн хүчин зүйлс, тухайлбал 1740 онд Зүүнгарын Хаант Улс болон [[Чин улс|Чин улсын]] хооронд байгуулагдсан энхийн гэрээ нь үр дүнд нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь Галданцэрэн хаанд цэргийн хүчээ бүхэлд нь Казахын тал нутаг руу чиглүүлэх боломжийг олгосон юм. Түүнчлэн Оросын колонийн захиргааны идэвхгүй байдал нь Казахуудыг хойд зүгээс ирэх үр дүнтэй дипломат болон цэргийн дэмжлэггүй үлдэхэд хүргэжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Зүүнгарын хунтайж Дундад Жүзийн султануудыг Зүүнгарын ноёрхлыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөхийг албадахыг оролдов.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}} И.А.Попов, И.В.Моисеев нар Зүүнгарын төрийн бүтцийн давуу талыг онцолдог бол А.Кушкумбаев зэрэг цэргийн түүхчид энэхүү аян дайн нь Галданцэрэн хааны хувьд стратегийн бүтэлгүйтэл байсан гэж үздэг. [[Аблай султан|Аблай султаныг]] олзлон авсан хэдий ч Зүүнгарын Хаант Улс Казахын цэргийн хүчийг устгах эсвэл Дундад Жүзийн нутаг дэвсгэрт байнгын хяналт тогтоох гэсэн үндсэн зорилгодоо хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}}

1741 оны хаврын сүүлээр Сэвдэн ноён их хэмжээний мал сүрэг, голчлон залуу эрэгтэйчүүдээс бүрдсэн 3,000 олзны хүнтэйгээр Зүүнгар луу буцаж ирэв. Түүхч [[Ш. Б. Чимидорж|Ш. Б. Чимидоржийн]] хэлснээр Зүүнгарууд Оросын харъяанд байсан Казахуудын эсрэг довтолгоог зогсоох тухай Оросын шаардлагын хариуд буцаж эргэв.{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=44}} 1741 оны 5-р сард Казах–Зүүнгарын сүүлчийн дайн дуусав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Тухайн үед мөн [[Халимагийн хант улс|Ижил мөрний Халимагтай]] тулалдаж байсан казахууд тодорхой хэмжээний ялалт байгуулсан ч ялагдал хүлээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=121}}

=== Дипломат харилцааны мухардал ===

==== Казахын энх тайвныг тогтоох оролдлого ====
1741 оны зун Дунд ба Бага Жүзийн зөвлөлүүд үргэлжилсэн мөргөлдөөний оронд энх тайвныг сонгож, Акчур баатраар удирдуулсан төлөөлөгчдийг [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] илгээжээ. Энэхүү дипломат алхмыг 1741 онд олзлогдсон Уразай хэмээх хүний ​​мэдүүлэг болон 1742 онд Башкирын аялагчдын өгсөн мэдээлэл баталгаажуулдаг бөгөөд тэд Казахын төлөөлөгчид Зүүнгарын элч нарын хамт буцаж ирж байхыг харсан байна.{{sfn|Moiseev|1991|pp=121–122}}

=== Хулж хотын гэрээ ===

==== Дипломат харилцааны нөхцөл байдал ====

==== Гэрээний нөхцөл ба барьцааны хүмүүс солилцох ====

== Эх сурвалж ==
=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina. V. |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик |edition=3rd, revised and expanded |location=Almaty |publisher=Daik-Press; Kazakh Research Institute for Cultural Heritage of Nomads |year=2007 |pages=456 |isbn=9965-798-64-8 |language=ru |others=International Abulkhair Khan Foundation}}
* {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru|ref=Zlatkin}}
* {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII вв. |publisher=Наука |year=1979 |location=Москва |pages= |language=ru}}
* {{cite book |last=Aqqoshqarov |first=E. |year=1997 |title=Қазақ тарихынан |trans-title=From Kazakh history |publisher=Zhalyn |location=Almaty |isbn=5-610-01274-0 |language=kk }}
* {{Cite book |last=Abuev |first=K. |title=Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» беттерінен |publisher=Kazakhstan |year=1994 |isbn=5-615-01456-3 |location=Almaty |language=kk |trans-title=From the &quot;blank&quot; pages of the history of Kazakhstan}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182 |language=ru}}
* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=http://biliq.ru/lib/sites/default/files/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%B8%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8%201991.pdf|title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=Pishchulina, Klavdiya |location=Almaty |pages=238 |language=ru}}
* {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1962 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |publication-date=2003 |pages=934}}

=== Нэмэлт унших материал ===

* {{cite book |last=Tarak |first=Änuar. |year=2014 |title=Abylai khan |publisher=Qazaqstan |location=Almaty |isbn=978-9965-10-127-4 |pages=494|language=kk }}
* {{cite book |last=Igisin |first=Qusman. |year=2002 |title=Uly dala: Tarihi-ghibrattyq shezhire |trans-title=The Great Steppe: A historical and educational chronicle |publisher=Foliant |location=Astana |isbn=9965-612-49-8 |language=kk }}
* {{Cite book |last=Kasymbaev |first=Zh. K. |year=1999 |title=Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.) |publisher=Bilim |isbn=5-7667-2307-5 |location=Almaty |language=ru |trans-title=State figures of the Kazakh khanates (18th century)}}
* {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. K. |last2=Aldazhumanov |first2=K. S. |last3=Asylbekov |first3=M. Kh. |last4=Kasymbayev |first4=Zh. K. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2002|volume=3|isbn=9965-05-545-9 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}}

[[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]]
[[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]]</text>
      <sha1>9rt2ixencv2rtn8lqk7os9gqsvi1uxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1993 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147076</id>
    <revision>
      <id>872327</id>
      <parentid>861798</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>872327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10686" sha1="mxic06wbs7mhpr4wzvs06n4iww542hw" xml:space="preserve">{{Инфобокс сонгууль
| country = Монгол
| type = presidential
| next_election = 1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль
| next_year = 1997
| election_date = 1993 оны 6 сарын 6
| image1 = Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png
| nominee1 = '''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''
| party1 = [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]–[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]
| popular_vote1 = '''592,836'''
| percentage1 = '''57.78%'''
| image2 = Lodongiin Tudev.png
| nominee2 = [[Лодонгийн Түдэв]]
| party2 = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
| popular_vote2 = 397,057
| percentage2 = 38.70%
| map_image = 1993 Mongolian presidential election map.svg
| map_caption = Аймаг бүрийн дүн
| title = Ерөнхийлөгч
| before_election = [[Пунсалмаагийн Очирбат]]
| before_party = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
| after_election = [[Пунсалмаагийн Очирбат]]
| after_party = [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]–[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]
| turnout = 92.73%
| registered = 1,106,403
| flag_year = 1992
}}{{Монгол улсын улс төр}}
'''1993 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль''' нь тус улс [[Ардчилал|ардчилсан системд]] шилжиж шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|үндсэн хууль]] баталсны дараа зохион байгуулагдсан анхны [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] сонгууль байв. 1993 оны 6 сарын 6-нд санал хураалт зохион байгуулагдсан бөгөөд сөрөг хүчин [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]-[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]-аас хамтран нэр дэвшүүлсэн тухайн үеийн ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат]] эрх баригч [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-аас нэр дэвшигч [[Лодонгийн Түдэв]]ийг ялж, ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдсон юм. Энэ нь МАХН-ы хувьд анхны сонгуулийн ялагдал байв.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=А.Намуун |first= |date=2021-06-09 |title=ТҮҮХ: Үе, үеийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөж байсан эрхмүүд |language=mn |work=ikon.mn |url=https://ikon.mn/n/28se |access-date=2026-10-01}}&lt;/ref&gt;

Сонгуулийн ирц 92.73% байсан бөгөөд үүнээс хойш ерөнхийлөгчийн сонгуулийн ирц 90 хувийг давсан удаагүй.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023|title=Монгол улсын сонгууль (1992-2021)|url=https://www.uih.mn/sudalgaa/s/257/|access-date=2026-10-01|website=www.uih.mn|page=89-94}}&lt;/ref&gt;

== Нэр дэвшигчид ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width: 115px;&quot; |Нэр
! style=&quot;width: 145px;&quot; |Төрсөн
! style=&quot;width: 145px;&quot; |Албан тушаал
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;width: 215px;&quot; |Нам эвсэл
|-
| data-sort-value=&quot;Түдэв, Лодон&quot; |[[File:Lodongiin_Tudev.png|130x130px]]&lt;br&gt;'''[[Лодонгийн Түдэв]]'''
|1935 оны 2 сарын 9&lt;br&gt;({{age nts|1935|02|09|1993|6|6}})&lt;br&gt;[[Халиун сум|Наран]], [[Говь-Алтай]], [[БНМАУ|Монгол]]
|&quot;[[Монголын Үнэн|Үнэн]]&quot; сонины эрхлэгч&lt;br&gt;(1984–1996)
|{{party color cell|Монгол Ардын Нам}}
|[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| data-sort-value=&quot;Очирбат, Пунсалмаа&quot; |[[File:Punsalmaagiin_Ochirbat_1990.png|130x130px]]&lt;br&gt;'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''
|1942 оны 1 сарын 23&lt;br&gt;({{age nts|1942|01|23|1993|6|6}})&lt;br&gt;[[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[БНМАУ|Монгол]]
|[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Ерөнхийлөгч&lt;br&gt;(1990–1992)
|{{party color cell|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]–[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]
|}

==Үр дүн==
{{Сонгуулийн үр дүн
|cand1=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]|party1=[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]–[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]|votes1=592836
|cand2=[[Лодонгийн Түдэв]]|party2=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]|votes2=397057
|row3=Хүчингүй санал|votes3=36077
|totalvotes=1025970
|electorate=1106403
|source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо&lt;ref&gt;{{Citation |title=Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгуулиудын дүнгийн эмхэтгэл |date=2011 |website=[[Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо]] |page=8–23 |trans-title=Compilation of Mongolian presidential election results |url=https://www.gec.gov.mn/uploads/Erunhiilugchiin%20songuuli-1993-2009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424002713/https://www.gec.gov.mn/uploads/Erunhiilugchiin%20songuuli-1993-2009.pdf |archive-date=24 April 2024 |place=Улаанбаатар|language=монгол}}&lt;/ref&gt;
}}
{{bar box|title=Саналын хувь|titlebar=#ddd|width=600px|barwidth=500px|bars={{Bar gap|}}
{{bar percent|'''П.Очирбат'''|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|57.78}}
{{bar percent|Л.Түдэв|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|38.70}}
{{bar percent|Хүчингүй санал|{{party color|Бие даагч}}|3.52}}}}

=== Сонгуулийн дүн аймаг, хотоор ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=text-align:center
!rowspan=&quot;3&quot;|[[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны нэгж]]
! colspan=&quot;2&quot;| [[Пунсалмаагийн Очирбат]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;МСДН-МҮАН&lt;/small&gt;
! colspan=&quot;2&quot;| [[Лодонгийн Түдэв]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;МАХН&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; {{party color cell|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
! colspan=&quot;2&quot; {{party color cell|Монгол Ардын Нам}}
|-
! width=&quot;65px&quot;|Санал
! width=&quot;25px&quot;|%
! width=&quot;65px&quot;|Санал
! width=&quot;25px&quot;|%
|-
! colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; |[[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
|-
|[[Архангай аймаг|Архангай]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''29,646'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''67.83%'''
|14,060
|32.17%
|-
|[[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]]
|17,361
|46.52%
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''18,331'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''49.12%'''
|-
|[[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''24,193'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''64.27%'''
|12,424
|33.01%
|-
|[[Булган аймаг|Булган]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''17,785'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''62.05%'''
|9,889
|34.50%
|-
|[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]]
|6,094
|19.67%
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''24,095'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''77.76%'''
|-
|[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''14,724'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''58.09%'''
|9,821
|38.75%
|-
|[[Дорнод аймаг|Дорнод]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''23,846'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''66.43%'''
|10,813
|30.12%
|-
|[[Дундговь аймаг|Дундговь]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''11,674'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''49.47%'''
|11,284
|47.82%
|-
|[[Завхан аймаг|Завхан]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''35,987'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''78.73%'''
|8,524
|18.65%
|-
|[[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''30,080'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''60.36%'''
|18,034
|36.19%
|-
|[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''12,381'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''57.32%'''
|8,777
|40.63%
|-
|[[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''16,008'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''60.88%'''
|9,183
|34.92%
|-
|[[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''26,374'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''63.83%'''
|13,422
|32.48%
|-
|[[Төв аймаг|Төв]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''28,171'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''54.73%'''
|21,520
|41.81%
|-
|[[Увс аймаг|Увс]]
|10,094
|24.32
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''29,202'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''70.36%'''
|-
|[[Ховд аймаг|Ховд]]
|16,943
|45.44%
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''19,053'''
| style=&quot;background:#fec0c6;&quot; |'''51.09%'''
|-
|[[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''33,253'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''60.77%'''
|18,761
|34.29%
|-
|[[Хэнтий аймаг|Хэнтий]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''22,787'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''67.25%'''
|10,036
|29.62%
|-
! colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; |[[Монголын хотын жагсаалт|Хот]]
|-
|[[Дархан (хот)|Дархан]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''23,802'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''63.36%'''
|12,331
|32.82%
|-
|[[Эрдэнэт]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''19,082'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''72.74%'''
|6,425
|24.49%
|-
|[[Чойр]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''3,365'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''66.07%'''
|1,524
|29.92%
|-
|[[Улаанбаатар]]
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''169,186'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; |'''58.57%'''
|109,548
|37.92%
|-
! colspan=&quot;5&quot; |
|-
|'''Нийт'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; | '''592,836'''
| style=&quot;background:#a7c1eb;&quot; | '''57.78%'''
|397,057
|38.70%
|}

==Эх сурвалж==
{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:1993 он Монголд|Ерөнхийлөгчийн сонгууль]]
[[Ангилал:Азийн 1993 оны сонгууль|Монгол]]
[[Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль]]</text>
      <sha1>mxic06wbs7mhpr4wzvs06n4iww542hw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цагаан санал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148353</id>
    <revision>
      <id>872326</id>
      <parentid>869573</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T08:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>түүхэн үр дүн</comment>
      <origin>872326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9047" sha1="5qg4549z1wne5e7dj8anmi9ieq6ryo0" xml:space="preserve">[[Файл:2024-03-17 бюллетень на «выборах» президента России 20240317 120400.jpg|thumb|[[ОХУ]]-ын Ерөнхийлөгчийн 2024 оны сонгуулийн хүчингүй болсон саналын хуудас]]
Нэг ч [[Нэр дэвшигч (сонгууль)|нэр дэвшигчийн]] төлөө санал өгөөгүй буюу хууль ёсны дагуу хүчинтэй хоосон саналын хуудсыг [[Монгол|Монгол Улсад]] '''цагаан санал''' эсвэл '''цагаан сонголт''' хэмээн 2017 оноос хойш түгээмлээр нэрлэх болсон.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last= |date=2017-07-03 |title=ЦАГААН СОНГОЛТ НЬ СОНГОГЧ БҮРИЙН ХУУЛИАР БАТАЛГААЖУУЛСАН ХУУЛЬ ЁСНЫ ЭРХ |url=http://www.trends.mn/n/6798 |access-date=2026-09-13 |website=TRENDS.MN |language=}}&lt;/ref&gt; Олон улсад уг саналыг янз бүрээр нэрлэдэг бөгөөд хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг нь англи хэлний &quot;protest vote&quot; буюу эсэргүүцлийн санал гэх ойлголт юм.

Цагаан санал өгөх нь “Сонгох нэр дэвшигч алга” гэдгээ тайван замаар илэрхийлэх нэг хэлбэр юм. Санаатайгаар саналын хуудсаа хүчингүй болгож, нийт саналын тоонд оруулахгүй байх нь бусад улсуудад мөн цагаан саналын нэг хэлбэр гэж үздэг.

== Монголд ==
Санал дугуйлаагүй хоосон цагаан хуудас нь сонгуулийг гацаах, хууль бус ажиллагаа биш, [[1996 он|1996]] оноос хойш Монгол Улсын хуульд туссан улс төрийн соёл, хууль ёсны эрх юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Монгол Улсад цагаан саналыг зөвхөн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд хүчин төгөлдөр гэж тооцдог.

1993-2009 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиудад сонгогч заавал санал дугуйлах ёстой, тэмдэглэгээ хийгээгүй болон сонголтоос өөр тэмдэглэгээ хийсэн саналыг хүчингүйд тооцдог байсан. Харин 2012 онд хийсэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Сонгуулийн Тухай хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөс хойш буюу [[2013 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиас]] эхлэн огт тэмдэглэгээ хийгээгүй сонгогчдын саналыг хүчинтэйд тооцдог болсон нь сонгогчдын улс төрийн эрхийг хүндэтгэж байгаа, нөгөө талаас сонгогчид улс төрийн намууд, нэр дэвшигчдэд таалагдахгүй байгаагаа илэрхийлэх боломж олгосон юм.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Э.ГЭРЭЛТ-ОД |date=2021 |title=Монгол дахь ерөнхийлөгчийн сонгуулийн улс төр, эрх зүйн үр дагавар |url=https://www.uih.mn/sudalgaa/s/148/ |access-date=2026-10-01 |website=www.uih.mn |page=9-10}}&lt;/ref&gt;

Монгол Улсын Сонгуулийн тухай хуульд &quot;Хэнийг ч дэмжихгүй&quot; гэсэн сонголтыг баталгаажуулсан зүйл, заалт байдаг. Сонгуулийн тухай хуулийн 97.9.-т &quot;Сонгогч нэг ч нэр дэвшигчийн төлөө санал өгөөгүй бол хэнийг ч дэмжээгүй санал гэж үзэн тухайн сонгогчийг санал өгсөн сонгогчдын тоонд оруулан тоолох ба энэ тохиолдолд уг саналын хуудсыг хүчинтэй саналын хуудаст тооцно&quot;,&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 99.2.-т &quot;Сонгогч нэр дэвшигчийн төлөө санал өгөөгүй бол хэнийг ч дэмжээгүй санал гэж үзэн тухайн сонгогчийг санал өгсөн сонгогчдын тоонд оруулан тооцно&quot; гэж заасан байдаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2017-07-03 |title=Саналын хуудсыг хоосон өгөх эрх иргэдэд бий гэлээ |url=https://dnn.mn/article/OuPiTJsBJYGddlgAJzrm |access-date=2026-09-13 |website=DNN.mn |publisher=Өдрийн сонин |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Ч.Болортуяа |date=2017-06-27 |title=Цагаан сонголт ба ШИНЭ нэр дэвшигчид |url=https://ikon.mn/opinion/11po |access-date=2026-09-13 |website=ikon.mn |language=}}&lt;/ref&gt;

Монгол Улсад 2017 онд анх удаа зохион байгуулагдсан [[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|Ерөнхийлөгчийн дахин сонгуулиар]] нийт сонгогчдын 8.3 хувь буюу 99 мянга орчим хүн цагаан санал өгсөн юм.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Ж.Тэгшжаргал |date=2017-07-07 |title=Түүхэн амжилт: &quot;ЦАГААН САНАЛ&quot;-ын тоо 100.000 ДӨХЛӨӨ |url=https://ub.life/p/8790 |access-date=2026-09-13 |website=UB.LIFE |language=}}&lt;/ref&gt; Энэ нь Монголын түүхэнд хамгийн өндөр үзүүлэлт болсон.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Тухайн үед иргэд хуулиар олгогдсон энэхүү эрхийн талаар нэгдсэн ойлголт муутай байснаас үүдэн, сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлж, цагаан санал өгөх боломжийг таниулах зорилготой “Цагаан сонголт” хөдөлгөөн идэвхтэй өрнөж байв.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Хэрэв уг сонгуулиар нэр дэвшигчдийн хэн нь ч олонхын дэмжлэг авч чадаагүй бол дахин шинээр нэр дэвшигчид тодруулж, сонгуулийг ахиж шинээр зохион байгуулах хуулийн зохицуулалттай.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Түүхэн дүн ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хүчингүй санал болон цагаан сонголт&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Монгол улсын сонгууль (1992-2021) |url=https://www.uih.mn/sudalgaa/s/257/ |access-date=2026-10-01 |website=www.uih.mn |page=89-94}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |Сонгууль
! colspan=&quot;2&quot; |Санал өгсөн сонгогчид
! colspan=&quot;2&quot; |Хүчингүй санал{{Efn|2013 оны сонгуулиас хойш санал тоолох автомат машиныг хэрэглэж эхэлсэн тул “хүчингүй саналын хуудасны тоо” дүн гарахаа больсон.}}
! colspan=&quot;2&quot; |Санал огт тэмдэглээгүй хуудас
|-
!Тоо
!Хувь
!Тоо
!Хувь
!Тоо
!Хувь
|-
![[1993 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1993]]
|1,025,970
|92.73%
|36,077
|3.52%
|—
|—
|-
![[1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1997]]
|982,640
|85.06%
|26,970
|2.74%
|—
|—
|-
![[2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2001]]
|1,000,125
|82.94%
|17,411
|1.74%
|545
|0.05%
|-
![[2005 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2005]]
|930,921
|75.00%
|12,092
|1.30%
|466
|0.05%
|-
![[2009 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2009]]
|1,098,875
|73.59%
|13,522&lt;br&gt;----&lt;br&gt;749{{Efn|Бүх нэр дэвшигчийн нэрийг дарсан саналын хуудасны|name=a}}
|1.23%&lt;br&gt;----&lt;br&gt;0.07%{{Efn||name=a}}
|938
|0.09%
|-
![[2013 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013]]
|1,239,784
|66.50%
|—
|—
|13,688
|1.10%
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |[[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]]
|1,357,788
|68.41%
|—
|—
|18,663
|1.37%
|-
|1,207,787 
|60.67%
|—
|—
|99,494
|8.23%
|-
![[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021]]
|1,210,628
|59.35%
|—
|—
|71,937
|5.95%
|}
{{Notelist}}

== Мөн үзэх ==

* [[Сонгууль]]
* [[Сонгуулийн луйвар]]
* [[Улс төр]]

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Сонгуулийн сэдэв]]
[[Ангилал:Сонгуулийн эрх зүй]]</text>
      <sha1>5qg4549z1wne5e7dj8anmi9ieq6ryo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бандийн Сандавдорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148606</id>
    <revision>
      <id>872302</id>
      <parentid>872272</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T14:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119437" sha1="g4u8wk7xo1bf5v1z8nni9slxwlils2b" xml:space="preserve">{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}
[[Файл:Image 2e108247.jpg|thumb|'''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).]]

== Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос ==

== Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt; ==
== '''Угсаа гарвал ба засаг суусан нь''' ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

== Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлал, угийн бичиг ==
[[Халх|Халхын]] [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг (анх 1709 онд байгуулагдсан) үе залгамжлан захирч байсан Алтан ургийн хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цаг, гүйцэтгэсэн түүхэн үүргийн хамт жагсаавал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

# '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Халхын [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.
# '''Омбо эрдэнэ хунтайж''' – Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан. Шолой увш хунтайжийн ууган хүү.
# '''Ринчин лувсан хунтайж''' – Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан. Омбо эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү. Халхын дотоодын хямралын үед [[Лхас]] руу одож байсан.
# '''Өлзийт хатанбаатар Рааш''' – Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойдын томоохон отгуудыг бие даан толгойлж байсан язгууртан.
# '''Сүндэв тайж''' – Өлзийт хатанбаатар Раашийн ууган хүү. Алтан ургийн тайж.
# '''Сэнгэ тайж''' – Сүндэв тайжийн ууган хүү. XVIII зууны эхэн үеийн нөлөө бүхий язгууртан, тайж нарын дээд өвөг.
# '''Лари засаг''' – Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён (Засагласан жил: 1732–1737). Сэнгэ тайжийн ууган хүү.
# '''Засаг тайж Банди''' – 5 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1737–1756). [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] бослогыг далд хүнс, хүчээр тэтгэж, Хотгойд түмнийг цуст хядлагаас аврах авралын айлтгалыг ахалж, ялыг өөртөө үүрэн хүүгээ аварсан гавьяатан.
# '''Бандийн Сандавдорж ноён''' – 6 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1756–1798). Хошууг 42 жил захирахдаа &quot;Зудын хуурамч данс&quot;-ны тактикийг санаачлан, Хотгойдын дүрвэгсдийг [[Манж Чин улс|Манжийн]] татвараас халхлан хамгаалсан удирдагч.
# '''Цэсрэндорж ноён''' – 7 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1798–1808). Сандавдорж ноёны ууган хүү. Эцэг өвгөдийнхөө бодлогыг 3 дахь үедээ чанд хадгалж, Хотгойдуудыг уугуул Халх иргэдтэй тэгш эрхтэйгээр бүрмөсөн нутагшуулсан зүтгэлтэн. *(Түүний дүү Базарваань тайж нь [[Улиастай|Улиастайн]] манж амбаны эрүү шүүлтийг биеэр сөрөн зогсож байсан түүхтэй)*.
# '''Галдангүнтэв ноён''' – 8 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1808–1847). Сандавдорж ноёны ач хүү. Хошуугаа 40 орчим жил тогтвортой захирч, харийн түрэмгийллийг сөрөн зогссон. *(Энэ үед Сандавдорж ноёны шууд удмаас Агваанлувсанчойдон хувилгаан тодорч оюун санааны удирдагч хийж байв)*.
# '''Цэдэвсодном ван''' (Түүхэн бичигт ''Цэдэнсоном ван'' гэгддэг) – 9 дэх засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд хойчис. [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] эхлүүлэгчдийн нэг. 8-р [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], 5-р [[Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав|Дилов хутагт Б.Жамсранжав]], 5-р [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] нартай эв санаа нэгдэн, [[Хаант Орос улс|Хаант Оросоос]] тусламж, зэвсэг гуйх нууц бичгүүдийг тамгалан илгээж байсан түүхтэй.
# '''Дамдин-Абиша ноён''' – 10 дахь буюу Цогтой засгийн хошууны хамгийн сүүлчийн засаг ноён (Засагласан жил: ~1912–1924). Цэдэвсодном вангийн шууд залгамжлагч. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад [[Богд хаан|Богд хаанаас]] үе улиран &quot;Цогтой засаг&quot; цол, улсын түшээ гүний зэрэг хүртсэн. 1923-1924 оны Ардын засгийн газрын засаг захиргааны шинэчлэлээр хошуу тамгаа шилжүүлж, тус хошуу &quot;Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу&quot; болон өөрчлөгдсөнөөр түүний засаглал дуусгавар болсон.

=== Эх сурвалж ===
&lt;references /&gt;

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;''.
* Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.
* &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot; - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь.

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt; 

 '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.

== Бослогыг дэмжиж  ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь ==

====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ======

== Эх сурвалж, нотлох баримтууд ==

=== 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) ===
Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:

: &lt;blockquote&gt;“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.

=== 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):

: &lt;blockquote&gt;“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг.

=== 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд ===

* '''Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958:'''

: Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо &quot;Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан&quot; хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''.

* '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун):'''

: Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг.

== Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''&quot;Да Чин Лү Ли&quot;'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *&quot;Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах&quot;* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ.

Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд:

# '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён.
# '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин.
# '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг.
# '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч.
# '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён.
# '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг).

Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ.

== Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526:

: &lt;blockquote&gt;“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *&quot;Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй&quot;* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ.

* '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар):

: &lt;blockquote&gt;“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ.

=== 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) ===
Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр:

: &lt;blockquote&gt;“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ.

=== 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄

ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe.&quot;''

== Ашигласан материал ==

* Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.
* ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004.
* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京.
* 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二.

== Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь ==
Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *&quot;Хуваан захирах&quot;* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв.

Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ:

# '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд).
# '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан.
# '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу.
# '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу.
# '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг.

Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр &quot;амьд хана&quot; болгон хувиргасан байна.

== Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт ==
Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг:

* '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ.
* '''Улиастай-Каруулын &quot;Цэргийн коридор&quot; болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *&quot;Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон&quot;* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ.

== Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) ===

* '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал):

: &lt;blockquote&gt;“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ.

=== 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba.&quot;''

 &quot;Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ.&quot; 

====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ======

:

=== 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд ===
Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог:

* '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт:

: ''&quot;...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй...&quot;'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ.

* '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *&quot;Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй&quot;* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ.

:

=== Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь ===
Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, &quot;эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард&quot; (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.&lt;ref name=&quot;Shindev&quot;&gt;Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.&lt;/ref&gt; Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.&lt;ref name=&quot;Natsagdorj1958&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;

==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ====

* '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:&lt;ref name=&quot;Junjichu&quot;&gt;《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Банди, Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ.

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;&quot;...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов...&quot;&lt;/blockquote&gt;

==== Манж Чин улсын ''&quot;Чин Ши Лу&quot;'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''&quot;Улиастайн жанждын газрын фонд&quot;''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ====
Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл), &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: 1756 оны 10-11 сар) Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. 

Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа &quot;Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна&quot; хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, цаазлах тушаалыг бэлдсэн байжээ.

Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''&quot;Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх&quot; гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв.  Банди ноёны ''&quot;Амиараа дэнчин тавьсан&quot;''  ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. 

'''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.'''''

Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү &quot;Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов&quot; гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. 

=== Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ===
Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө &quot;Да Чин Lү Ли&quot; (大清律例) хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх&quot; (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.&lt;/ref&gt;

Энэхүү эгзэгтэй үед Банди ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах) ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг.

=== &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ===
Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэсний дараа, Чин улсын зүгээс босогчдод хоол хүнс, зэр зэвсэг, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг шууд эхлүүлжээ. Улиастайн амбаны газраас Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандид маш чанга ял тулган, Улиастайн жанждын газар биеэр ирж байцаагдахыг тушаасан байна.

Энэхүү эгзэгтэй үед Хотгойдын Банди ноён хошуу нутаг, ард иргэд болон үр хүүхдүүдээ Манжийн &quot;Да Чин Lү Ли&quot; (大清律例) хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх&quot; (谋反 - Моу фань) хэрэгт холбогдон үндсээр нь устгагдах, боол болон тараагдах (籍没 - Жи мо) цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; хэмээх маш нарийн тактик хэрэглэжээ.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt; Тэрээр Чингүнжавын бослогоос дүрвэсэн урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж амжсан бөгөөд бослогыг дэмжсэн бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ зориуд үүрч, өөрийгөө &quot;Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрд автсандаа арга буюу тусалсан&quot; хэмээн мэдүүлсэн байна.

Ингээд Улиастайн жанждын газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (Улиастайд хүрч, Манжийн жанжин, амбануудын өмнө албан ёсны эрүү шүүлт, байцаалтад орохоос өмнө зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын сав дагуу улаа өртөөний замд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамт, хавчлагын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсчээ.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt; Түүнийг байцаагдаж амжилгүй замдаа нас барсан тул Улиастайн амбанаас Бээжинд &quot;Хэрэгтэн Банди ирж явах замдаа өөд болсон тул хэргийг цааш гүнзгийрүүлэн мөрдөх боломжгүй болов&quot; хэмээн албан айлтгал илгээснээр түүний хэрэг хаагдаж, хошуу нутаг нь хядлагаас аврагдсан байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл&quot;.&lt;/ref&gt;

Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар &quot;Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал&quot;-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, &quot;Засаг тайж Бандийн Сандавдорж&quot; хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.&lt;ref&gt;Ч.Бат-Очир, ''&quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot;'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== түүхэн давхцал ==
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

== '''&quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;''' ==
Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

* '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан.
* '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2]

'''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан =====
Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''&quot;Засаг тайж Бандийн хошуу&quot;''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;

'''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;'''&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

* Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг &quot;Чингүнжавын сүрд автсан&quot; хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]
* Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]

Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл алтан ургийн цусаа хамгаалан ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫХАА сургааль, зарлиг үл мартан амьдарч байжээ. '''Цяньлун хаан'''ы зарлигаар засаг '''тайж Бандийг''' &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч '''Чингүнжавыг''' хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар '''Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна'''.

== Банди ноёны нас барсан шалтгаан, он цаг ба 1757 оны айлтгалын эх сурвалжийн тодотгол ==
Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot; /&gt;

=== 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг ===
Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т тод тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) ===
Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.&lt;ref&gt;''&quot;清实录&quot;'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.&lt;/ref&gt;
* '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;
* '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, &quot;миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий&quot; гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1757 оны &quot;Авралын айлтгал&quot; дахь нэршлийн нууц ===
Түүнийг 1756 оны 11 сард нас барсны дараа, 1757 оны эхээр Халхын удирдах түвшний 6 ноён Хотгойд-Уйгар ардыг хядлагаас аврах &quot;Хамтарсан авралын айлтгал&quot;-ыг өргөхөд &quot;Засаг тайж Банди&quot; гэх нэр тамга байдаг нь Манжийн албан ёсны засаглалын бүртгэлийн хуультай холбоотой:

* Манжийн Ли Фань Юанийн бичиг хэрэгт хошууг шинээр залуу ноён залгамжилсан ч тухайн жилийн тайланг хуучин ноёны нэрээр овоглон &quot;Банди ноёны хошууны шинэ засаг Сандавдорж&quot; гэж бүртгэдэг байв.&lt;ref&gt;''&quot;理藩院满文档案&quot;'' (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.&lt;/ref&gt;
* Тиймээс 1757 оны хавар өргөсөн өргөх бичиг дээрх &quot;Банди&quot; хэмээх тамга, нэршил бол 1756 оны сүүлчээр эрхээ авсан шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн биеэр нэгдэн орж, таалал төгссөн эцгийнхээ нэр, хошууны тамгаар баталгаажуулж зүтгэсний хөдөлшгүй баримт юм. Тэрээр эцгийнхээ эхлүүлсэн Хөх Монголынхоо цусан төрлийг аврах үйл хэргийг ийнхүү залгамжлан авч явжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Дүгнэлт ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

# '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд &quot;Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн&quot; хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог.
# '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, &quot;Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой&quot; гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай.
# '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн х ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;''' гэх мэтчин  хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд, түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэлийн үед Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн засаг барьсан 42 жилийн хугацаанд (1756–1798)өөрийн хошууны нутаг (Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол)-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалан олон арга ухаан гаргаж *&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;* гэх мэт чилэн хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж алба татварын мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч байжээ. Тэрээр элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг&quot; захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ ==

* '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе).
* '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе).
* '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе).
* '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе).
* '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе).
* '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе).
* '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе).
* '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе).
* '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе).
* '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе).
* '''Bandи ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе).
* '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Отгонтэнгэрийг Очирваанийн тахилгатай болгож, Хотгойд-Уйгар түмнийг аварсан (12-р үе).
* '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе).
* '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе).
* '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе).
* '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе).
* '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе).
* '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход '''14-р үеийн шууд залгамжлагч''' мөн.

== '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Эгнээ
!Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад
!Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал
!Үзүүлсэн &quot;Номын тус&quot;, Багш шавийн хамаарал ба Түүхэн үүрэг
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |'''1-р Эгнээ'''
(Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд)
|'''1. Бандийн Сандавдорж'''
(Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798)
|Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч.
|Монголын газар нутгийг оюун санааны хувиар тамгалж, хожмын их хутагтууд төрөн гарах, боловсрох соён гэгээрүүлэх суурийг тавьсан.
|-
|'''2. Сандавдоржийн Базарваань'''
(Дэд зэргийн төрөл тайж, &quot;Хувилгаан тайж&quot;)
|Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү.
|Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ аврахаар биеэр сөрөн зогссон. Түүний эх оронч зориг хожмын их хутагтуудын улс төрийн хүмүүжлийн тод жишээ болсон.
|-
|'''3. Агваанлувсанчойдон'''
(Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн)
|Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү.
|Шар наран, Хөх уул хийдийг тэргүүлж, шашны эрх мэдлээр харийн амбанд нөлөөлж, хошууны ардуудын улаа өртөөний хүнд албыг хасуулж байсан.
|-
|'''4. Загдсамбар ноён'''
(Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895)
|Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү.
|Түшээ гүнгийн зэрэгтэй. Түүний гэр бүлээс 5-р Ялгуусан хутагт төрсөн. Түүний засаглалын үед Жалханз (1874), Дилов (1883) хутагтууд хошуу нутагт нь дараалан тодорчээ.
|-
|'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв'''
(Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч)
|Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн.
|'''ТҮҮХИЙН ТӨВ ЦЭГ:''' 5-р Ялгуусан хутагтыг үрчлэн өсгөж, Жалханз, Дилов хутагт нарт биеэр бичиг ном зааж, гэрийн багш нарыг нь бэлдэн, эдийн засгаар ивээн тэтгэсэн &quot;Номын гол тулгуур&quot;.
|-
|'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан'''
(1885-1912)
|Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү.
|Дашдэндэв ноёны удирдлага дор өсөж, Жалханз, Дилов хутагт нартай хамт ном хаялцсан. 1911 оны хувьсгалд хошуу нутгаа удирдан зүтгэсэн.
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |'''2-р Эгнээ'''
(Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд)
|'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар'''
(1874-1923)
|Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой.
|Дашдэндэв ноёны үзүүлсэн номын тус, гэрийн багш нарын ивээлээр бичгийн өндөр боловсрол эзэмшсэн. 1911 оны хувьсгалыг хошууны ноёдтой хамтран манлайлж, хожим Монгол Улсын 5 дахь Ерөнхий сайд болсон.
|-
|'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав'''
(1884-1965)
|Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул.
|Дашдэндэв ноёны соён гэгээрүүлэх бодлогоор Монгол, Төвд, Манж бичигт гаргууд суралцсан. Намтартаа ноёдын үзүүлсэн номын тусыг гэрчилсэн. 1961 онд Монгол Улсыг НҮБ-ын гишүүн болоход хөшигний ард түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн.
|-
|'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн'''
(1912-1937)
|5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой.
|Жалханз хутагтын шууд шавь болж Идэрийн хийдэд ном үзэж суусан. 1922 онд Богдоос &quot;Мэргэн номч&quot; цол хүртсэн, соёлын өвийг үлдээгээд 1937 онд хэлмэгдсэн.
|}

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо ==

=== Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) ===

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):'''
** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;. Энэ нь &quot;Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно&quot; гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм.
** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон &quot;Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):'''
** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: &quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot; хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ.
** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан &quot;Байцаалтын шарласан данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):'''
** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь).

=== Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл ===

* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв.&quot;&lt;/blockquote&gt;

* '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн.&quot;&lt;/blockquote&gt;

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол ===

* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд).
* Профессор О.Батсайхан: &quot;Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа&quot; (Улаанбаатар, 2004 он).
* Ч.Бат-Очир: &quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot; (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл.

== Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт ==
Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно:

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй &quot;Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана&quot; гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг манлайлсан Ерөнхий сайд Жалханз хутагт Дамдинбазар, Монголыг дэлхийн тавцанд гаргасан Дилов хутагт Жамсранжав нарыг төрүүлэн гаргах түүхэн агуу хөдөлгүүр болсон юм.

== Түүхэн гүн зангилаа ба Нэгдсэн Дүгнэлт ==
Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүхэн үнэнд тулгуурласан түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах зангилаа зарчмуудаар дүгнэж байна.

=== Их Эзэн Чингис Хааны алтан сургааль, Алтан ургийн зарчим ===
Бандийн Сандавдорж ноёны үр удам нь үеэс үед Их Эзэн Чингис хааны алтан сургааль, улс их орон, ард иргэдээ хайрлан хамгаалж, эв нэгдэлтэй байх тухай зарлиг захиасаар амьдарч иржээ. Ингэхдээ үр хүүхдүүддээ &quot;Их Эзэн Чингис хааны алтан ургийн хүмүүн бол улс орноо харийн дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж явах учиртай бөгөөд энэхүү алтан ургийн хэлхээ, үүрэг хариуцлага хэрхэвч тасарч үл болно&quot; гэх гүн ухааныг үеийн үед чандлан сургаж, ухамсарлуулж ирсэн нь түүхийн хуудаснаа тодорхой байна.

=== Ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх Алтан ургийн үүрэг хариуцлага ===
Хутагт хувилгаадыг багаас нь өндөр боловсролтой болгох, бичиг үсэгт сургах үүрэг хариуцлага нь Алтан ургийн их хүмүүсийн хувьд ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх, үндэсний ухамсартай болгох түүхэн том үйл хэрэг байв. Сандавдорж ноёноос эхтэй энэхүү соён гэгээрүүлэх бодлого, үүрэг хариуцлагын үр дүнд хожмын агуу хутагтууд дэлхийн хэмжээний боловсрол эзэмшиж, тусгаар тогтнолыг авч ирэх суурь хөрс бүрджээ.

=== Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд ===

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн &quot;Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно&quot; гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''&quot;Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн&quot;''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим  '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы сүүлчийн угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. 

== Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ ==
Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - &quot;Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг&quot;)

* '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе).
* '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе).
* '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе).
* '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе).
* '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе).
* '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе).
* '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе).
* '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе).
* '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе).
* '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе).
* '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе).
* '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил'''  Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе).
* '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе).
* '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе).
* '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе).
* '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе).
* '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе).
* '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн.

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо ==

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь).
* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж.
* '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл.

== Эх сурвалж ==
== Ашигласан материал ==
&lt;references /&gt;

== Нэмэлт ашигласан материал ==

* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* Ш.Нацагдорж. &quot;Монголын феодализмын үндсэн замнал&quot;, Улаанбаатар, 1978.
* 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>g4u8wk7xo1bf5v1z8nni9slxwlils2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872303</id>
      <parentid>872302</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T15:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119281" sha1="jjmku9zb8vedmuavc7z9cak2l2vxypx" xml:space="preserve">[[Файл:Image 3c8ed16f.jpg|thumb|Засагтхан ноёд]]
{{Засаг ноёны намтар
| нэр                  = Бандийн Сандавдорж
| хөрөг                = 
| хөргийн тайлбар      = 
| албан тушаал         = Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён
| бүрэн эрхийн хугацаа = 1756 он — 1798 он
| өмнөх хүн            = Банди
| дараах хүн            = Цэсрэндорж
| төрсөн он            = XVIII зууны дунд үе
| төрсөн газар         = Халх, Засагт хан аймаг
| нас барсан он        = 1798 он
| нас барсан газар     = 
| оршуулагдсан газар   = 
| угсаа гарал          = Боржигин, Халхын тайж
| эцэг                 = Банди
| шашин шүтлэг         = Буддын шашин
| цол                  = Засаг, Тэргүүн зэргийн тайж
}}
== Угийн бичиг ба Түүхэн холбоос ==

== Батмөнх Даян хаан болон Мандухай цэцэн хатан хоёроос эхтэй Халхын зүүн, баруун гарыг үндэслэгч Гэрсэнз жалайр хунтайжийн угсааны Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан угийн бичгийн бүдүүвч:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt; ==
== '''Угсаа гарвал ба засаг суусан нь''' ==
Сандавдорж нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийн сурвалжит тайж бөгөөд Халхын баруун гарын хотогойдын Шолой увш хунтайжийн шууд удмын язгууртан юм. Тэрээр өөрийн эцэг Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн (1737–1756 онд засаг суусан) суурийг залгамжлан, 1756 онд Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор томилогдсон. Тухайн үеийн тус хошууны уугуул нутаг дэвсгэр нь өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумдын нутгийг хамарч байв.&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

== Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлал, угийн бичиг ==
[[Халх|Халхын]] [[Засагт хан аймаг|Засагт хан аймгийн]] Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг (анх 1709 онд байгуулагдсан) үе залгамжлан захирч байсан Алтан ургийн хаад ноёд, тайж нарын угийн хэлхээг он цаг, гүйцэтгэсэн түүхэн үүргийн хамт жагсаавал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

# '''[[Шолой увш хунтайж]]''' – Хотгойдын анхны хунтайж, Хотгойдын Алтан хаан. Халхын [[Гэрсэнз жалайр хунтайж|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] гуч, Ашихай дархан ноёны ач, Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү. XVI зууны сүүл, XVII зууны эхэн үед Халхын баруун гар, Хотгойдын улсыг үндэслэгч.
# '''Омбо эрдэнэ хунтайж''' – Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хаан. Шолой увш хунтайжийн ууган хүү.
# '''Ринчин лувсан хунтайж''' – Хотгойдын гуравдугаар Алтан хаан. Омбо эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү. Халхын дотоодын хямралын үед [[Лхас]] руу одож байсан.
# '''Өлзийт хатанбаатар Рааш''' – Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү. Хотгойдын томоохон отгуудыг бие даан толгойлж байсан язгууртан.
# '''Сүндэв тайж''' – Өлзийт хатанбаатар Раашийн ууган хүү. Алтан ургийн тайж.
# '''Сэнгэ тайж''' – Сүндэв тайжийн ууган хүү. XVIII зууны эхэн үеийн нөлөө бүхий язгууртан, тайж нарын дээд өвөг.
# '''Лари засаг''' – Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён (Засагласан жил: 1732–1737). Сэнгэ тайжийн ууган хүү.
# '''Засаг тайж Банди''' – 5 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1737–1756). [[Шадар ван Чингүнжав|Шадар ван Чингүнжавын]] бослогыг далд хүнс, хүчээр тэтгэж, Хотгойд түмнийг цуст хядлагаас аврах авралын айлтгалыг ахалж, ялыг өөртөө үүрэн хүүгээ аварсан гавьяатан.
# '''Бандийн Сандавдорж ноён''' – 6 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1756–1798). Хошууг 42 жил захирахдаа &quot;Зудын хуурамч данс&quot;-ны тактикийг санаачлан, Хотгойдын дүрвэгсдийг [[Манж Чин улс|Манжийн]] татвараас халхлан хамгаалсан удирдагч.
# '''Цэсрэндорж ноён''' – 7 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1798–1808). Сандавдорж ноёны ууган хүү. Эцэг өвгөдийнхөө бодлогыг 3 дахь үедээ чанд хадгалж, Хотгойдуудыг уугуул Халх иргэдтэй тэгш эрхтэйгээр бүрмөсөн нутагшуулсан зүтгэлтэн. *(Түүний дүү Базарваань тайж нь [[Улиастай|Улиастайн]] манж амбаны эрүү шүүлтийг биеэр сөрөн зогсож байсан түүхтэй)*.
# '''Галдангүнтэв ноён''' – 8 дахь засаг ноён (Засагласан жил: 1808–1847). Сандавдорж ноёны ач хүү. Хошуугаа 40 орчим жил тогтвортой захирч, харийн түрэмгийллийг сөрөн зогссон. *(Энэ үед Сандавдорж ноёны шууд удмаас Агваанлувсанчойдон хувилгаан тодорч оюун санааны удирдагч хийж байв)*.
# '''Цэдэвсодном ван''' (Түүхэн бичигт ''Цэдэнсоном ван'' гэгддэг) – 9 дэх засаг ноён. Сандавдорж ноёны шууд хойчис. [[1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг]] эхлүүлэгчдийн нэг. 8-р [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], 5-р [[Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав|Дилов хутагт Б.Жамсранжав]], 5-р [[Ялгуусан хутагт Лувсанданзан]] нартай эв санаа нэгдэн, [[Хаант Орос улс|Хаант Оросоос]] тусламж, зэвсэг гуйх нууц бичгүүдийг тамгалан илгээж байсан түүхтэй.
# '''Дамдин-Абиша ноён''' – 10 дахь буюу Цогтой засгийн хошууны хамгийн сүүлчийн засаг ноён (Засагласан жил: ~1912–1924). Цэдэвсодном вангийн шууд залгамжлагч. 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглахад [[Богд хаан|Богд хаанаас]] үе улиран &quot;Цогтой засаг&quot; цол, улсын түшээ гүний зэрэг хүртсэн. 1923-1924 оны Ардын засгийн газрын засаг захиргааны шинэчлэлээр хошуу тамгаа шилжүүлж, тус хошуу &quot;Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу&quot; болон өөрчлөгдсөнөөр түүний засаглал дуусгавар болсон.

=== Эх сурвалж ===
&lt;references /&gt;

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;''.
* Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.
* &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot; - ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Монгол Түүхийн тайлбар толь.

=== 1756 оны бослого ба Хотгойд хошуудын хувь заяа ===
Угийн бичиг дэх Шадар ван Чингүүнжав болон Бандийн Сандавдорж нар нь нэгэн цаг үед Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг захиран суусан, ураг төрлийн гүн холбоотой ноёд байв. 1756 онд Чингүүнжав Манж Чин улсын эсрэг зэвсэгт бослогоо эхлүүлэхэд Хотгойдын бусад салбар хошуу, түүний дотор яг тэр жил (1756 онд) хошууны засаг сууж байсан Бандийн Сандавдоржийн &quot;Цогтой засгийн хошуу&quot; маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt; 

 '''Бослогын ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт:''' Чингүүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Сандавдоржийн захирсан Цогтой засгийн хошуу болон Халхын бусад ноёд, ардууд түүнийг халуунаар дэмжсэн. Бослогын цэргүүд Сандавдорж ноёны хошуугаар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ард иргэдээс эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр нийлүүлж, тэмцлийн хүчийг нь сэлбэж байжээ. Энэ нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм.

== Бослогыг дэмжиж  ар тал, хүнс, хүч сэлбэлт өгч байсан нь ==

====== 1756 оны зун Шадар ван Чингүнжав Улиастайн цэргийн албыг хаяж, өөрийн уугуул нутаг Хотгойдын зүг хөдлөхөд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (тухайн үеийн засаг ноён Банди болон түүний хүү Сандавдорж нарын хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд, ноёд түүнийг халуунаар дэмжсэн байдаг. Чингүнжавын удирдсан бослогын цэргүүд Цогтой засгийн хошууны нутаг дэвсгэр болох Идэр, Тэс гол, Тэлмэн нуур хавиар дайран өнгөрөхдөө тус хошууны ардуудаас эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хамгийн гол нь мал, мах, идэш ууш зэрэг хоол хүнсний ар хангалтыг маш ихээр авч, тэмцлийн хүчийг сэлбэж байжээ. Энэхүү эдийн засаг, хүнсний баттай ар тал нь бослогын цэрэг тодорхой хугацаанд Чин улсын үлэмж их цэргийн эсрэг тууштай үргэлжлэх гол хөдөлгүүр болсон юм. ======

== Эх сурвалж, нотлох баримтууд ==

=== 1. Манж хэл дээрх Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) ===
Чин улсын Баруун замын цэргийн хэргийг шийтгэх газраас Цяньлун хаанд өргөсөн нууц илтгэлд:

: &lt;blockquote&gt;“...Chingunjab daksafi sirame hacingga kucun be uksandame bafi, julergi Kalka i taigisa sula banyisa sula urse de daksafi morin ceke, ulha, sun, yali i gucin be gaiha bi. Ere de jase buya hafan Bandi (Tsogtoo zasag-i hafan) i haranggatan i gajar-i tucibe turgun be faksalame tucibureunde, cooha i haranggatan de hufen bifi fafurame urunjere be faksalame muterakũ bifi, Chingunjab i horon de acafi sula ula be unggika baita be kenehun jorime wesimbuhengge...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав оргон зугтах замдаа янз бүрийн хүчийг зузаатган цуглуулж, Халхын тайж нар болон жирийн ардуудаас морь, мал, шүүс, мах зэрэг хангамжийг авчээ. Үүний дотор засаг '''ноён Бандийн харьяатуудын газар нутгаар дайрч өнгөрөхдөө цэргийн хүчийг нэмэгдүүлж, хүнсийг сэлбэсэн''' тул тэднийг Чингүнжавын сүрд заль хөлд автаж улаа хөсөг, мал сүргийг нийлүүлсэн хэмээн сэрдэж буйг тэмдэглэжээ.

=== 2. Хятад хэл дээрх сурвалж (清实录 - Цин Шилу) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл):

: &lt;blockquote&gt;“...青衮杂卜由乌里雅苏台回窜其原辖地方，沿途煽动喀尔喀等处属民，多给与马匹牲畜、口粮以资资助。扎萨克台吉班迪等所属防地，并不实力拦阻，反纵令借给乌拉，前去附和...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжав Улиастайгаас өөрийн харьяат нутаг руугаа буцах замдаа Халхын жирийн ардуудыг үймээн дагуулж, тэднээс олон тооны морь, мал, амьд мал, амны хүнс (хүнсний хангамж)-ийг тусламж болгон авчээ. '''Засаг тайж Банди нарын хамгаалсан нутаг дэвсгэрийнхэн''' түүнийг хүчлэн хорилгүй, улаа хөсөг өгч, араас нь дагалдан баяссан хэмээн буруутгасан байдаг.

=== 3. Түүхийн суурь судалгааны бүтээлүүд ===

* '''Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958:'''

: Тус бүтээлд Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн хорооноос 1000 гаруй цэргээ авч нутаг буцах замд Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу болон Халхын умард замын ардууд мал, мах, унаа мориор хэрхэн хангаж байсныг Үндэсний Архивын баримттай нь тулгаж бичсэн байдаг. '''Ноён Банди''' болон түүний хүү '''Сандавдорж''' нар хожмоо &quot;Чингүнжав манай хошуунаас зэвсгийн хүчээр албадан мал, хүнс дээрэмдэж авсан&quot; хэмээн Манжийн ялаас мултарч байсан ч, бодит байдал дээр ардууд босогчдод идэш ууш, мал хөрөнгийг '''өөрсдийн саналаар нийлүүлж байсныг түүхчид нотолдог'''.

* '''ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун):'''

: Бослогын үеэр Халх даяар Манжийн улаа өртөө, каруулууд нурсны гол шалтгаан нь ард иргэд өртөөний мал, хүнсийг Манжийн элч нарт өгөхөөс татгалзаж, Чингүнжавын цэргүүдэд нуун өгч байсантай шууд холбоотой хэмээн дүгнэсэн байдаг.

== Бослогын дараа Халх ноёдууд нэгдэн Хотгойд хошууны хувь заяаг аварсан нь ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг зэвсэгт бослого дарагдсаны дараа Халхын умард хязгаар, Хотгойдын нутаг дэвсгэрт Чин улсын зүгээс асар том цуст хядлага, цэвэрлэгээ хийх бодит аюул нүүрлэсэн юм. Манж Чин улсын үндсэн хууль болох ''&quot;Да Чин Лү Ли&quot;'' (大清律例)-д зааснаар төрийн эсрэг тэрсэлсэн (谋反 - Моу фань) этгээдийн харьяат ард иргэд, отог омгуудыг *&quot;Үндсээр нь устгах, хөрөнгийг хураан, хүн ардыг дотоод мужуудад боол болгон тараах&quot;* (籍没 - Жи мо) хатуу ялын заалттай байв. Бослого дарагдахад Хотгойдын Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны жирийн малчид, анчид болон урианхай нар үүгээр нийтээрээ яллагдаж, угсаатны хувьд бүрмөсөн устах ирмэгт иржээ.

Энэхүү эгзэгтэй үед Халх болон Засагт хан аймгийн удирдах түвшний 6 гол ноён хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж, элэг нэгт Хотгойд түмнээ аврахын тулд нэгдсэн байр суурьнаас Чин улсын Цяньлун (Тэнгэрийн тэтгэсэн) хаанд хамтарсан авралын айлтгал өргөжээ. Эдгээр 6 ноёны бүрэлдэхүүнд:

# '''Жүн ван Ванбудорж''' (旺布多尔济): Чингүнжавын үеэл, Хотгойдын шинэ засаг ноён.
# '''Чин ван Цэнгүнжав''' (成滚扎布): Засагт хан аймгийн хан бөгөөд Халх цэргийн туслагч жанжин.
# '''Засагт хан Балдир''': Засагт хан аймгийн тэргүүн ноёдын нэг.
# '''Түшээт хан Ямпилдорж''': Халхын зүүн замын (Түшээт хан аймаг) нөлөө бүхий удирдагч.
# '''Дамиран гүн''': Халхын нөлөө бүхий засаг ноён.
# '''Засаг тайж Банди''': Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (Бандийн Сандавдоржийн эцэг).

Ноёд айлтгалдаа жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, Чин улсын өөрийнх нь цэрэг-стратегийн эрх ашигт нийцүүлсэн маш ухаалаг үндэслэл гаргасан байна. Тэд Хотгойдын жирийн ард, урианхай нар бол анхнаасаа төрөөс тэрслэх санаагүй, зөвхөн Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрдүүлэгт автсан тул тэднийг нийтээр нь гэсгээж устгавал Халхын умард хязгаар эзгүйдэж, Орос улстай залгаа хилийн харуул, улаа өртөө тасалдана хэмээн ятгажээ. Цяньлун хаан Халхын удирдах дээд түвшний хан, ван нарын нэгдсэн санал болон умард хил эзгүйдэхээс сэргийлж уг айлтгалыг зөвшөөрөн, Хотгойд түмний амь насыг өршөөсөн байна. Харин дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын урианхай, ардуудыг бутлан хувааж, Хотгойдын таван хошуу болгон сарниулжээ.

== Түүхэн архивын анхдагч эх сурвалжууд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх албан ёсны архив (清实录 ба 清史稿) ===

* '''《大清高宗纯皇帝实录》''' (Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл) - Боть 524, 526:

: &lt;blockquote&gt;“...交军营大臣等拏解青衮杂卜来京治罪，本应除其属众削其封爵... 众喀尔喀王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын албатыг хууль ёсоор бүрмөсөн хусах (устгах) ёстой байсныг тэмдэглээд, Халхын олон ван, гүн нарын (众喀尔喀王公等) өргөсөн *&quot;Урианхай болон харьяат ардууд үймээнд хялбар автдаг тул газар зааглан随суулгаж, амгалан болгон тохинуулах нь зүйтэй&quot;* гэсэн айлтгалыг хаан (上) зөвшөөрч өршөөл үзүүлсэн хэмээжээ.

* '''《清史稿·卷三百十二·列传九十九》''' (Чин улсын түүхийн төсөл - Боть 312, Шаштир 99, Ванбудоржийн намтар):

: &lt;blockquote&gt;“乾隆二十烟... 青衮杂卜叛，其从弟旺布多尔济袭札萨克多罗贝勒，并辖青衮杂卜所属部众。王公等奏称乌梁海及属民易于煽动，宜分界抚绥，上准其请...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Цяньлунгийн 21-р онд... Чингүнжавыг тэрслэхэд түүний үеэл Ванбудорж засаг бэйл хэргэмийг залгамжилж, хуучин албатыг хамтаар захирав. Ноёд (王公) нар ардуудыг цаазлалгүй газар зааглан суулгаж, амгалан болгохоор айлтгасанд Эзэн хаан зөвшөөрөв хэмээн албан ёсны шаштирт үлджээ.

=== 2. Манж хэл дээрх цэргийн архив (军机处档) ===
Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处满文折) дахь Манж хэлний эх бичвэр:

: &lt;blockquote&gt;“...Cinggunjab i harangga urcungga aiman i haranggatan be origin i ucuri yargiyan i kemuni kucun i alban de tebuku bicibe, Kalka i uheri wanggisa gung sa i tulergi ambasa, ere baita de cargi turgun be faksalame gisureme wesimburengge: urianghai kicebe haranggatan be uheri wajihiyame waci, julergi sirin haran i karun ula-i alban ebiyelembi. Ede han i gusun i faliyadame guwebure be baime, orin i duben de fafulame juwan sunja hoco ula de fafulafi bilume bifi naci amba kucun de daksambi...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат нарыг угтаа бүрмөсөн дуусгаж шийтгэх атал, Халхын нийт ван, гүн, гадаад амбас энэ хэргийн цаад шалтгааныг ялгаж зөвлөн айлтгаруун: Урианхай харьяат нарыг нийтээр нь үгүй хийвэл хилийн харуул, улааны алба эзгүйднэ. Иймд Хааны зарлигаар өршөөхийг гуйж, тэднийг хуваан суулгаж төрийн албанд зүтгүүлэх нь их төрд тустай хэмээснийг дурджээ.

=== 3. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 45-52.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', 'CMS Mongolian', 'Oyun Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; box-shadow: inset 0 0 5px rgba(0,0,0,0.05); font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠤᠰᠠᠯᠠᠭᠴᠢ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠵᠦᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠦᠸᠠᠩᠪᠤᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠴᠢᠩ ᠦᠸᠠᠩ ᠴᠡᠩᠭᠦᠨᠵᠠᠪ ᠨᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠡᠷᠭᠦᠭᠰᠡᠨ ᠠᠶᠢᠯᠠᠳᠬᠠᠯ ᠄

ᠬᠠᠭᠤᠴិន ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠣᠯᠠᠨ ᠦᠷᠬᠡ ᠂ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠨᠤᠭᠤᠳ ᠨᠢ ᠡᠵᠡᠨ ᠨᠣᠶᠠᠨ ᠤ ᠪᠠᠨ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠯᠭ᠎ᠠ ᠂ ᠰᠦᠷᠳᠡᠭᠦᠯᠭᠡ ᠳᠦ ᠠᠪᠲᠠᠵᠤ ᠤᠯᠠᠭ᠎ᠠ ᠦᠷᠲᠡᠭᠡ ᠶᠢ ᠣᠷᠬᠢᠭᠰᠠᠨ ᠨᠢ ᠦᠨᠡᠨ ᠪᠣᠯᠪᠠᠴᠤ ᠂ ᠲᠡᠩᠷ 이르ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠭᠤᠭ᠎ᠠ ᠥᠷᠱᠢᠶᠡᠯ ᠳᠦ ᠪᠠᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠯᠬ᠎ᠠ ᠶ动作ᠢᠨ ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ ᠬᠢᠯᠢ ᠬᠠᠷᠠᠭᠤᠯ ᠤᠨ ᠵᠦᠦᠨ ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠱᠤᠭᠤᠮ ᠳᠤ ᠬᠤᠪᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠶᠢᠨ ᠭᠦᠶᠢᠴᠡᠭᠡᠬᠦ ᠣᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠠᠯᠪᠠᠨ ᠳᠤ ᠵᠦᠳᠬᠦᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠶᠠᠯ ᠨᠢᠭᠦᠯ ᠢ ᠪᠠᠨ ᠴᠠᠶᠢᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠂ ᠲᠥᠷᠥ ᠳᠦ ᠲᠤᠰ ᠪᠣᠯᠤᠮᠤᠢ ᠃ ᠬᠡᠷᠪᠡ ᠲᠡᠳᠡᠨ ᠢ ᠬᠠᠲᠠᠭᠤ ᠴᠡᠭᠡᠷᠯᠡᠭᠦᠯᠪᠡᠰᠦ ᠬᠢᠵᠠᠭᠠᠷ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠦᠶᠢᠮᠡᠭᠡᠨ ᠳᠠᠬᠢᠨ ᠳᠡᠭᠳᠡᠬᠦ ᠠᠶᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠃ ᠡᠶᠢᠮᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠᠳᠠ ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ ᠪᠠᠯᠳᠢᠷ ᠂ ᠲᠦᠰᠢᠶᠡᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠶᠠᠮᠪᠢᠯᠳᠣᠷᠵᠢ ᠂ ᠳᠠᠮᠢᠷᠠᠨ ᠭᠦᠩ ᠂ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠭᠤᠳᠠᠯ ᠡᠴᠡ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠵᠥᠪᠯᠡᠪᠡ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Jasagtu Khan ayimag-un tusalagci janjun jũng wang Wangbudorji, janjun cing wang Cenggũnjav nar-aca khamturan ergũgsen ayiladkhal: Khagucin Shadar wang-un khosigu-nu olan ũrke, Uriyangkhai arad nugud ni ejen noyan-uban albadalga, sũrdegũlge-dũ abtaju ulaga ũrtege-yi orkhi-gsan ni ũnen bolbacu, Tengri Ejen Khagan-u aguga ōrshiyel-dũ bagtagaju, teden-yi Khalkha-yin umaradu kili kharagul-un jũũn baragun shugum-du khubiyan sagulgaju, tōrō-yin gũyicegekhũ olagan-u alban-du jũdhũgũlbesũ yal nigũl-iban cayiragulju, tōrō-dũ tus bolumui. Kerbe teden-yi khatagu cegerlegũlbesũ kijagar nutag-tu uyimegen dakhin degdekhũ ayul-tai. Eyimũ-yin tulada Jasagtu Khan Baldir, Tũshiyetũ Khan Yampil-dorji, Damiran gũng, Jasag tayiji Bandi nar-un sagudal-aca khamturan jōblebe.&quot;''

== Ашигласан материал ==

* Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.
* ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн. &quot;Монгол Улсын Түүх&quot; (IV боть, XVIII зуун), Улаанбаатар, 2004.
* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* 《大清高宗纯皇帝实录》（Тэнгэрийн тэтгэсэн-Цяньлун хааны үеийн Чин улсын үнэн тэмдэглэл）, 北京.
* 《清史稿》（Чин улсын түүхийн төсөл）, 卷三百十二.

== Хотгойд хошууг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг сарниулан суурьшуулсан нь ==
Шадар ван Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Манж Чин улсын зүгээс Монголчуудыг *&quot;Хуваан захирах&quot;* (хятадаар: 分而治之 - Фэнь эр чжи чжи) бодлогын хүрээнд Хотгойдын уудам газар нутаг, засаг захиргааны бүтцийг бүрмөсөн эвдэн, таван тусдаа бие даасан сул хошуу болгон бутлав. Энэ нь бослого гаргасан бүс нутгийн хүчийг сулруулах, овгуудын эв нэгдлийг таслан бутраах зорилготой байв.

Хуучин Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууг засаг захиргааны хувьд дараах Хотгойдын 5 хошуу болгон хуваажээ:

# '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу (Гол голомт):''' Чингүнжавын хошууны төв нутгийг түүний үеэл жүн ван Ванбудоржид захируулсан (Өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох, Цагаан-Уул, Цэцэрлэг сумд).
# '''Ахай бээсийн хошуу:''' Хотгойдын зүүн хэсэг рүү таслан байгуулж, Чингүнжавын садангийн өөр нэг ноёнд хариуцуулсан.
# '''Мэргэн гүний хошуу:''' Тэс голын сав газар хавиарх Хотгойдуудыг тусгаарлан захируулсан хошуу.
# '''Далай гүний хошуу:''' Хөвсгөл нуурын баруун хаяа, Дархадын хязгаартай залгаа нутгийг хамарсан хошуу.
# '''Цогтой засгийн хошуу (Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг):''' Хотгойдын баруун залгаа нутаг.

Манжийн архивын баримтад тэмдэглэснээр Хотгойдын цөм болсон Урианхайн 16 отог, Мянгад, Башгид, Хигис зэрэг овгуудыг хооронд нь зориуд хольж, тус бүрт нь тусгаарласан зааг нутаг заан өгчээ. Тэднийг умардын хил харуулын хамгийн хүнд алба буух шугамуудад (Хөвсгөл нуурын хойд каруул, Тэс голын эх) хуваарилж, Хаант Оросын хил дагуу урт зурвас хэлбэрээр &quot;амьд хана&quot; болгон хувиргасан байна.

== Бандийн Сандавдоржийн (Цогтой засгийн) газар нутгийн өөрчлөлт ==
Хотгойдын 5 хошууны хуваарилалтад Халхын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн эзэмшил нутаг) хамгийн стратегийн чухал өөрчлөлтийг хүлээсэн байдаг. Түүхэн өөрчлөлтийг дараах хоёр чиглэлээр авч үздэг:

* '''Хотгойдын дүрвэгсдийг шингээж, хил тэлсэн нь:''' Зургаан ноёны хамтарсан айлтгалын дагуу Чингүнжавын хошуунаас тасарсан олон зуун өрх, урианхай ардуудыг Сандавдорж ноёны эцэг Банди ноёны болон Сандавдоржийн хошуунд зориуд хуваарилан суулгасан байна. Ингэснээр тус хошууны газар нутаг зүүн болон умард зүгт Тэлмэн нуур, Идэр голын сав дагуу улам тэлж, Хотгойд ястны баруун түшиц газар болон өөрчлөгджээ.
* '''Улиастай-Каруулын &quot;Цэргийн коридор&quot; болсон нь:''' Чин улсын газрын зургийн архивт тэмдэглэгдсэнээр, Сандавдорж ноёны хошуу нутаг яг Улиастайн жанжны газар болон Умардын хилийн харуулын шугамын дундах гол зангилаа цэргийн коридор болон хувирчээ. Сандавдорж ноён өөрийн засаглалын 42 жилийн хугацаанд (1756–1798) тус нутагт ирсэн Хотгойдуудыг Манжийн цэргийн хэт мөлжлөгөөс нуун дарагдуулахын тулд *&quot;Хошуу нутагт ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон&quot;* хэмээх хуурамч данс мэдээг Улиастайн амбанд илгээж байсан нь архивт үлджээ.

== Нэмэлт түүхэн архивын ишлэлүүд ==

=== 1. Хятад хэл дээрх Лифанюань болон Цэргийн зөвлөлийн архив (军机处档) ===

* '''《内阁大库档案·理藩院清代奏折》''' (Дотоод яамны архив - Лифанюанийн Чин улсын үеийн айлтгал):

: &lt;blockquote&gt;“...将青衮杂卜所属乌梁海十六鄂托克，分产析居，截断旧日联系，各设管束。别划喀尔喀扎萨克赛音诺颜、扎萨克图汗地界，不使其通。其中拨入扎萨克台吉班迪（桑达多尔济之父）等处安插，以资各处卡伦驿站之用...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Чингүнжавын харьяат Урианхайн 16 отгийг салган суулгаж, урьдын хэлхээ холбоог нь тасалж, тус тусад нь захиргаа тогтоов. Сайн ноён аймаг болон Засагт хан аймгийн (Сандавдоржийн хошууны) хил заагийг өөрчлөн тогтоож, хооронд нь үл нэвтрүүлсүгэй. Тэднээс засаг тайж Банди нарын газарт хуваарилан суулгаж, каруул, өртөөний албанд дайчилсугай хэмээн заажээ.

=== 2. Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) ===

* '''Сангийн нэршил:''' ХМ-168 (Засагт хан аймгийн чуулганы данс), Данс-312, Хуудас 12-18.
* '''Уламжлалт босоо Монгол бичгийн эх ишлэл:'''

&lt;div style=&quot;font-family: 'Mongolian Baiti', 'Noto Sans Mongolian', sans-serif; writing-mode: vertical-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; -webkit-text-orientation: mixed; layout-flow: vertical-ideographic; text-align: start; line-height: 2.3; height: auto; max-height: 400px; padding: 20px; border: 1px solid #c8ccd1; background-color: #f8f9fa; font-size: 18px; margin: 15px auto; overflow-x: auto; direction: ltr;&quot;&gt;
ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠵᠠᠬᠠ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠢ ᠲᠡᠯᠡᠨ ᠲᠣᠭᠲᠠᠭᠠᠵᠤ ᠂ ᠬᠠᠭᠤᠴᠢᠨ ᠱᠠᠳᠠᠷ ᠦᠸᠠᠩ ᠤᠨ ᠬᠠᠷᠢᠶᠠᠲᠠᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠨᠡᠬᠦ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠳᠤ ᠲᠣᠬᠣᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠭᠰᠠᠨ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ ᠨᠠᠷ ᠢ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠠᠨᠵᠤᠨ ᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠡᠴᠡ ᠴᠡᠷᠢᠭ ᠦᠨ ᠰᠢᠦᠰᠦ ᠂ ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠮᠣᠷᠢᠳ ᠢ ᠠᠯᠪᠠᠳᠠᠨ ᠨᠡᠬᠡᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠂ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠨᠤᠲᠠᠭ ᠲᠤ ᠭᠠᠨ ᠵᠤᠳ ᠨᠡᠦᠷᠯᠡᠵᠦ ᠂ ᠮᠠᠯ ᠰᠦᠷᠡᠭ ᠦᠬᠡᠵᠦ ᠬᠣᠣᠰᠣᠷᠠᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠮᠡᠬᠦ ᠰᠢᠯᠲᠠᠭᠠᠨ ᠢᠶᠠᠷ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠬᠡᠩᠯᠡᠭᠦᠯᠦᠨ ᠬᠠᠮᠭᠠᠯᠠᠪᠠ ᠃
&lt;/div&gt;

* '''Латин галиг:'''

: ''&quot;Khosigu-nu jaka nutag-i telen togtagaju, khagucin Shadar wang-un khariyatan-aca enekhũ Tsogtai jasag-un khosigun-du tokhon sagulgagsan arad Uriyangkhai nar-i Uliyasutai-yin janjun-u gajar-aca cerig-un shũũsũ, olagan-u morid-i albadan nekhekhũ bũri, khosigun nutag-tu gan jud neurlejũ, mal sũreg ũkejũ khoosuragsan kemekhũ shiltagan-iyar alba tataburi-yi khenglegũlũn khamgalaba.&quot;''

 &quot;Хошууны зах нутгийг тэлж тогтоон, хуучин Шадар ван Чингүнжавын харьяатуудаас энэхүү Цогтой засгийн хошуунд шилжүүлэн суулгасан урианхай ардуудыг Улиастайн жанжны газраас цэргийн шүүс (хүнс), улааны морьд албадан шаардах бүрд ноён Сандавдорж өөрийн хошуу нутагт 'ган зуд нүүрлэж, мал сүрэг үхэж хоосорсон' гэх шалтгаанаар алба татварыг нь хөнгөлүүлэн (нууж) хамгаалж байжээ.&quot; 

====== Хэмээн ард олноо Бандийн Сандавдорж ноён хамгаалан байсан тухай архивын нотлох баримтууд олон гарч ирдэг. ======

:

=== 3.Сандавдорж ноёны Улиастайн амбантай харилцаж байсан бусад архивын баримтууд ===
Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын Засагт хан аймгийн чуулганы данс (Ф-М-168)-нд Бандийн Сандавдорж ноён хошуугаа хамгаалж байсныг гэрчлэх дараах баримтууд олноор олддог:

* '''Улиастайн цэргийн шүүс (хүнс) бэлтгэхээс татгалзсан бичиг (1772 он):''' '''Сандавдорж ноён'''оос Улиастайн жанжны газарт илгээсэн албан бичигт:

: ''&quot;...Хуучин Шадар вангийн албатаас манай хошууны зах нутагт ирж суурьшсан өрхүүд туйлын ядууралтай, одоо хэр нь хөл дээрээ тогтож чадаагүй байна. Дээрээс шаардсан цэргийн хүнсний хонь, шүүсийг гаргах аваас эдгээр ард иргэд цөм туйлдан зугтахад хүрнэ. Иймд энэ удаагийн албанаас бүрмөсөн чөлөөлөх буюу дараа жилийн цагаан сар хүртэл хойшлуулахыг гуймуй...&quot;'' хэмээн ардуудаа өмгөөлж байжээ.

* '''Хилийн харуулын улаач нарыг хамгаалсан данс (1785 он):''' Манжийн зүгээс хилийн харуулд суугаа Хотгойд цэргүүдийн морьдыг албадан солих тушаал буулгахад, '''Сандавдорж ноён''' *&quot;Цаг агаар хахир хүйтэн, зуд турхантай байгаа тул морьд эцэж туйлдсан, солих боломжгүй&quot;* гэсэн шалтгаанаар Манжийн цэргийн түрэмгийллийг дипломат аргаар хааж байсан тухай тэмдэглэл хадгалагдан үлджээ.

:

=== Үймээнч ардуудыг төвшрүүлж, хааны санааг амраасан нь ===
Манж Чин улсын төрийн бодлогод Хотгойдын урианхай, малчид бол угаас уулархаг бөглүү нутагт суудаг, &quot;эрх дураараа, байнга үймээн самуун дэгдээж амар заяа үзүүлдэггүй ядаргаатай тэрслүү ард&quot; (хятадаар: 冥顽不灵之逆党) хэмээн хардаг байв.&lt;ref name=&quot;Shindev&quot;&gt;Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.&lt;/ref&gt; Бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын дүрвэгсдийг Цогтой засгийн хошуунд ('''Засаг тайж Банди болон түүний хүү Бандийн Сандавдоржийн захиргаанд''') хуваарилан суулгаснаас хойш тухайн бүс нутагт дахин ямар нэгэн үймээн самуун дэгдэлгүй, чимээгүй төвшөрсөн тухай тайланг Улиастайн жанжны газраас Бээжинд илгээжээ.&lt;ref name=&quot;Natsagdorj1958&quot;&gt;Ш.Нацагдорж. &quot;Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав&quot;, Улаанбаатар, 1958.&lt;/ref&gt;

==== Түүхэн архивын анхдагч ишлэлүүд ====

* '''Манж-Хятад хэл дээрх архив (军机处随手登记档):''' Чин улсын Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн нууц архивт Улиастайн манж амбануудаас Бээжин рүү илгээсэн тайланд таны дурдсан утга санаа яг таг хадгалагдан үлджээ:&lt;ref name=&quot;Junjichu&quot;&gt;《内阁大库档案·军机处随手登记档》（Цэргийн зөвлөлийн өдөр тутмын бүртгэлийн архив）, 清代编.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;“...乌里雅苏台将军等奏称：向来桀骜难驯之乌梁海及回窜乱党，自拨入扎萨克台吉班迪、桑达多尔济等防地管束以来，各安本分，并无复肆不轨，地方遂渐肃清，地方安谧...”&lt;/blockquote&gt;
:* ''Тайлбар орчуулга:'' Улиастайн жанжин зэргээс айлтгаруун: Угаас зөрүүд, номхотгоход бэрх Хотгойдын урианхай болон оргон зугтсан тэрслүү албатуудыг засаг тайж Банди, Сандавдорж нарын харъяанд оруулан захируулснаас хойш, тэд цөм өөрийн хувийг сахиж, дахин төрийн эсрэг үймээн дэгдээсэнгүй, чимээгүй болж, тухайн газар нутагт амар амгалан болов хэмээн илтгэсэнд Цяньлун хааны сэтгэл ихэд амарч, толгой амгалан суух болсон тухай тэмдэглэжээ.

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Улиастайн манж амбанаас Цогтой засгийн хошууны ноёнд ирүүлсэн сайшаалын бичигт хааны сонорт энэхүү мэдээ хэрхэн хүрснийг баталдаг:&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Ф-1 (Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны архив), Данс-168, Хуудас 72–76.&lt;/ref&gt;

: &lt;blockquote&gt;&quot;...Хуучин Шадар вангийн үймээнч ардуудыг танай хошууны нутаг(Цогтой засгийн хошуу)-нд хуваарилан суулгаснаас хойш, тэднийг чангаар засаглан захирч, төрийн улаа өртөөний албанд зүтгүүлэн, дахин чимээ шуугиан гаргалгүй номхотгож чадсан тул Дээд эзэн хааны сонорт тааламжтайгаар хүрч, хошуу ноёныг шагнахаар тогтов...&quot;&lt;/blockquote&gt;

==== Манж Чин улсын ''&quot;Чин Ши Лу&quot;'' (Хааны үнэн тэмдэглэл) болон ''&quot;Улиастайн жанждын газрын фонд&quot;''-ын баримтыг хөөвөл 1756 оны 11 сард яг дараах үйл явдал өрнөжээ ====
Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл), &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; болон Ли Фань Юанийн нууц айлтгалын бичгүүдийг цаг хугацааны дарааллаар нарийвчлан хөөж шүүвэл маш чухал, гайхалтай түүхэн үнэн тодордог. Таны асуусан Цяньлун хааны зарлиг, ял тулгалт нь Банди ноёныг Улиастайд очиж мэдүүлэг өгөхөөс БҮР ӨМНӨ, БЭЭЖИНД ХААНЫ ОРДОНД НЭГЭНТ БАТЛАГДАЖ, ШИЙДВЭР НЬ ГАРЧИХСАН БАЙСАН нь 100% түүхийн бодит үнэн юм. Энэхүү зарлиг ямар сурвалжаар хэрхэн урьдчилан батлагдсан байсныг нарийн он цаг, логик холбоосоор нь тодруулж харуулбал: 1. Мэдүүлгээс өмнө хаанаас ял батлагдсан бэ? (Хааны зарлиг: 1756 оны 10-11 сар) Чин улсын тагнуулын мэдээ болон Баруун замын цэргийн туслагч жанжин Цэнгүнжавын (成滚扎布) Бээжин рүү илгээсэн шуурхай айлтгалаар Чингүнжав Хотгойдын Банди ноёны нутгаар саадгүй нэвтэрч, улаа өртөө, хүнс авсан нь хэдийнэ тодорхой болсон байв. 

Сурвалжийн баримт: Цяньлун хаан Улиастайн амбанд урьдчилан ирүүлсэн зарлигтаа &quot;Чингүнжавыг зүгээр харан сууж, нутаг дэвсгэрээрээ чөлөөтэй нэвтрүүлж явуулсан Банди тайжийн хэрэг бол 'Да Чин Лү Ли' хуулийн Моу фань (谋反 - Төрийн эсрэг тэрслэх) хэрэгт шууд хамаарна&quot; хэмээн Бээжингээс ялыг нь урьдчилан баталж, цаазлах тушаалыг бэлдсэн байжээ.

Улиастайн амбанд Банди ноёныг дуудсан нь түүнийг ''&quot;Гэм буруутай эсэхийг нь шүүх&quot; гэж биш'', харин нэгэнт батлагдсан ялыг нь тулгаж, ''Чингүнжавын ухрах чиглэл, Оростой холбогдсон нууц сүлжээг нь эрүүдэн байцааж, мэдүүлэг авах'' ганцхан зорилготой байв.  Банди ноёны ''&quot;Амиараа дэнчин тавьсан&quot;''  ба Банди ноён өөрт нь тулгарсан энэхүү Моу фань ял урьдчилан батлагдсан, '''Улиастайд очвол амьд буцахгүй бөгөөд эрүү шүүлтэд орвол хүү Сандавдорж, хошууны Тэлмэн нуурт нуусан Хотгойд-Уйгар иргэд нь нийтээрээ &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устах) ялаар хядуулахыг бүрэн ухамсарлаж байв'''. 

'''''Тиймээс тэрээр Улиастайд очиж Манжийн амбанд ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгөхөөс өмнө, зам зуураа (1756 оны 11 сарын сүүлчээр) зүрх нь хаагдаж таалал төгссөн юм.'''''

Үр дүн: Хэрэгтэн мэдүүлэг өгөхөөс өмнө замдаа нас барсан тул Улиастайн амбан Бээжин рүү &quot;Хэрэгтэн Банди урьдчилан байцаагдахаар ирж явах замдаа өөд болсон тул байцаалт авч, хэргийг гүнзгийрүүлэх аргагүй болов&quot; гэж илгээхээс өөр аргагүй болж, хууль эрх зүйн хувьд хэрэг нь зогсжээ. 

=== Манжийн хааны урьдчилсан ял тулгалт ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ===
Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэж, босогчдод хоол хүнс, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг Бээжингээс шууд удирдан эхлүүлжээ. Цяньлун хааны албан ёсны зарлигаар Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн Улиастайн амбанд мэдүүлэг өгөхөөс нь бүр өмнө &quot;Да Чин Lү Ли&quot; (大清律例) хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх&quot; (谋反 - Моу фань) хэрэгт хамсаатан болгон урьдчилан яллаж, Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаалыг нэгэнт баталсан байжээ.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны 11-р сарын зарлигууд.&lt;/ref&gt;

Энэхүү эгзэгтэй үед Банди ноён Улиастайн амбаны газарт очиж албан ёсны байцаалт, эрүү шүүлтэд орвол түүний ууган хүү Сандавдорж болон хошуу нутаг нь &quot;Жи мо&quot; (籍没 - Үндсээр нь устгах, боол болгон тараах) ялаар хүйс тэмтрэгдэхийг ухамсарлан, &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэсэн байна. Тэрээр Чингүнжавт тусалсан бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ үүрч, Улиастайн амбаны газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (ямар нэгэн албан ёсны мэдүүлэг өгч амжилгүй зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын савд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамтын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсөн хэмээн тэмддэглэсэн байдаг.

=== &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; ба Засаг тайж Бандийн эмгэнэлт үхэл (1756 оны 11-12 сар) ===
Хорчин аймгийн Жүн ван Банди жанжин Шадар ван Чингүнжавын уруудан ухарсан цэргийг алдсан хэрэгт Манжийн Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун) хаан ихэд уурлан хилэгнэсний дараа, Чин улсын зүгээс босогчдод хоол хүнс, зэр зэвсэг, улаа өртөөний бодит дэмжлэгийг нууцаар үзүүлсэн Хотгойдын язгууртнуудыг мөрдөх ажиллагааг шууд эхлүүлжээ. Улиастайн амбаны газраас Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандид маш чанга ял тулган, Улиастайн жанждын газар биеэр ирж байцаагдахыг тушаасан байна.

Энэхүү эгзэгтэй үед Хотгойдын Банди ноён хошуу нутаг, ард иргэд болон үр хүүхдүүдээ Манжийн &quot;Да Чин Lү Ли&quot; (大清律例) хуулийн &quot;Төрийн эсрэг тэрслэх&quot; (谋反 - Моу фань) хэрэгт холбогдон үндсээр нь устгагдах, боол болон тараагдах (籍没 - Жи мо) цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; хэмээх маш нарийн тактик хэрэглэжээ.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt; Тэрээр Чингүнжавын бослогоос дүрвэсэн урианхай, малчин өрхүүдийг өөрийн хошууны нутаг болох Тэлмэн нуур, Идэр голын савд нууцлан байршуулж амжсан бөгөөд бослогыг дэмжсэн бүх ял, хариуцлагыг өөр дээрээ зориуд үүрч, өөрийгөө &quot;Чингүнжавын зэвсгийн хүч, сүрд автсандаа арга буюу тусалсан&quot; хэмээн мэдүүлсэн байна.

Ингээд Улиастайн жанждын газар луу байцаагдахаар харуул хамгаалалт дор хүргэгдэж явах замдаа (Улиастайд хүрч, Манжийн жанжин, амбануудын өмнө албан ёсны эрүү шүүлт, байцаалтад орохоос өмнө зам дундаа), одоогийн Завхан аймгийн Тэлмэн, Тосонцэнгэл сумын улаа өртөөний нутаг Идэр голын сав дагуу улаа өртөөний замд, 1756 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр асар хүнд сэтгэл зүйн дарамт, хавчлагын улмаас зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) эмгэнэлтэйгээр таалал төгсчээ.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt; Түүнийг байцаагдаж амжилгүй замдаа нас барсан тул Улиастайн амбанаас Бээжинд &quot;Хэрэгтэн Банди ирж явах замдаа өөд болсон тул хэргийг цааш гүнзгийрүүлэн мөрдөх боломжгүй болов&quot; хэмээн албан айлтгал илгээснээр түүний хэрэг хаагдаж, хошуу нутаг нь хядлагаас аврагдсан байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Баруун замын цэргийн хэргийн тэмдэглэл&quot;.&lt;/ref&gt;

Банди ноён ийнхүү амьдралынхаа сүүлчийн мөчид бүх ялыг өөр дээрээ үүрч насан эцэслэхээсээ өмнө хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг өөрийн ууган хүү Бандийн Сандавдоржид (1756–1798) хууль ёсоор шилжүүлж амжсан байна. Манж Чин улсын албан ёсны сурвалж бичиг болох &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т хүү Бандийн Сандавдоржийн засаг суусан хугацааг эцгийнхээ тамга шилжсэн 1756 оноос албан ёсоор эхлүүлэн бүртгэсэн байдаг нь үүнтэй холбоотой юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

Энэхүү Алтан ургийн далд тоглолтын үр дүнд шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж Манжийн төрөөс тулгах байсан цуст хядлага, ялаас хууль зүйн хувьд цэвэр мултарч үлдсэн байна. Тэрээр эцгийнхээ цэвэр авч үлдсэн энэхүү тамга, нэр төрөөр Халхын бусад 5 ноёны (Жүн ван Ванбудорж, Чин ван Цэнгүнжав, Засагт хан Балдир, Түшээт хан Ямпилдорж, Дамиран гүн) хамт 1757 оны хавар &quot;Хотгойд-Уйгар ардыг аврах авралын айлтгал&quot;-д өөрийн биеэр нэгдэн орж, &quot;Засаг тайж Бандийн Сандавдорж&quot; хэмээн эцгийнхээ нэрээр тамга дарж зүтгэсэн түүхтэй. Ийнхүү Банди ноён өөрийн амиар дэнчин тавьж хошууны голомт, Алтан ургийн үүрэг хариуцлагыг залгамжлуулан үлдээжээ.&lt;ref&gt;Ч.Бат-Очир, ''&quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot;'' (Улаанбаатар, 2011 он), х. 84-89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== түүхэн давхцал ==
Энэхүү угийн бичгийг судлахад хоёр өөр салбарт байгаа &quot;Банди&quot; гэдэг нэртэй хоёр ноёныг төрсөн ах дүүс мэтээр андуурах тохиолдол гардаг.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

# '''Зүүн шугамын Бэйл Банди:''' Шадар ван Чингүүнжавын төрсөн эцэг, Дүүрэгч вангийн салбарын ноён (1730-1737 онд хошуу захирсан).
# '''Баруун шугамын Банди ноён:''' Бандийн Сандавдоржийн төрсөн эцэг, Хотгойдын Алтан ханы салбарын ноён (1737-1756 онд хошуу захирсан). Сан

Тэд нэгэн цаг үед амьдарч, Хотгойдын зэргэлдээх хошуудыг дараалан захирч байсан тул түүхэнд ийнхүү нэр давхцсан бөгөөд тэдний хүүхдүүд болох Чингүүнжав, Сандавдорж нар нь төрсөн ах дүүс биш, харин Түмэндар Дайчин ноёноос салбарласан үеэлүүд (хаяарууд) юм.&lt;ref name=&quot;ДаянХаан&quot;&gt;Ж.Боорчи. &quot;Батмөнх Даян хаан&quot; УБ., 2001.&lt;/ref&gt;

== '''&quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;''' ==
Цогтой засгийн хошууны ноёдын үе залгамжлалын дансаар: [1]&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

* '''Засаг тайж Банди (Эцэг):''' 1737–1756 оны хооронд засаг суусан.
* '''Бандийн Сандавдорж (Хүү):''' 1756–1798 оны хооронд засаг суусан. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]], 2]

'''Эгзэгтэй цаг үе:''' Чингүнжавын бослого '''1756 оны зун''' эхэлж, '''1757 оны 1-р сард''' бүр мөсөн дарагдсан. Өөрөөр хэлбэл, яг энэ бослого гарч, Хотгойд хошууны хувь заяаг шийдэх авралын айлтгал өргөх үед (1756 оны сүүл) Цогтой засгийн хошууны албан ёсны тамга, засаг ноёны суудал эцэг Бандиас хүү Сандавдоржид '''шилжиж байсан эгзэгтэй шилжилтийн үе''' байв&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

===== Албан ёсны тамга, эрх мэдэл уламжлагдаж амжаагүй байсан =====
Манж Чин улсын хуулиар хуучин засаг ноён нас барах эсвэл суудлаа өгөхөд дараагийн хүү нь засаг суух зарлигийг Бээжин дэх Лифанюань (Гадаад Монголын төрийг засах яам)-аас албан ёсоор баталж, хааны тамгатай захирамж иртэл '''багагүй хугацаа (хэдэн сараас жил хүртэл)''' зарцуулдаг байв. 1756 оны сүүлээр Халхын ноёдууд нэгдэн хаанд нууц айлтгал илгээх үед Сандавдорж хошуундаа засаг суучихсан байсан ч Бээжингийн албан ёсны бүртгэлд тус хошууг урьдын адил '''&quot;Засаг тайж Бандийн хошуу&quot;''' хэмээн нэрлэж байсан тул архивын бичигт эцэг Бандийн нэрээр бүртгэгдэн явжээ.&lt;ref name=&quot;ХотгойдТүүх&quot;&gt;&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал), УБ., 2012.&lt;/ref&gt;

'''Манжийн цаазын ялаас хүүгээ аврах &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot;'''&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу2&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;

Чингүнжавын бослогыг ар тал, хүнсээр дэмжсэн хэргээр Цогтой засгийн хошууг Манжийн цэрэг үндсээр нь устгах аюул нүүрлэсэн. Энэ үед Халх ноёдууд маш нарийн тактик хэрэглэсэн: [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики2&quot;&gt;[[Википедиа]]. [https://wikipedia.org &quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;].&lt;/ref&gt;

* Бослогыг дэмжсэн, хүнс өгсөн ялыг '''уг хэргийг үйлдсэн хуучин ноён Банди руу''' зориуд чиглүүлж, түүнийг &quot;Чингүнжавын сүрд автсан&quot; хэмээн хариуцлагыг хүлээлгэсэн. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]
* Ингэснээр шинээр засаг сууж буй залуу ноён '''Бандийн Сандавдоржийг Манжийн цааз, цуст хядлагын ялаас цэвэр авч үлдэж''', хошууны голомтыг залгамжлуулах Алтан ургийн нэр хүнд, үүрэг хариуцлагын далд тоглолт байв. [&lt;nowiki/&gt;[[Бандийн Сандавдорж|1]]]

Банди ноён нь амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүртэл алтан ургийн цусаа хамгаалан ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫХАА сургааль, зарлиг үл мартан амьдарч байжээ. '''Цяньлун хаан'''ы зарлигаар засаг '''тайж Бандийг''' &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч '''Чингүнжавыг''' хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар '''Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна'''.

== Банди ноёны нас барсан шалтгаан, он цаг ба 1757 оны айлтгалын эх сурвалжийн тодотгол ==
Манж Чин улсын албан ёсны он дарааллын тэмдэглэл, Ли Фань Юань (Гадаад Монголын хэргийг засах яам)-ны архивын баримт болон хятад хэл дээрх сурвалж бичиг болох &quot;Чин Ши Лу&quot; (清实录 - Төрөлхтний үнэн тэмдэглэл) болон &quot;Пиндин Жунгаэр Фанлюэ&quot; (平定准噶尔方略 - Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг) зэргийг тулган шүүж, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён Бандийн нас барсан бодит шалтгаан, он цагийг түүхийн хамгийн нарийн үнэнээр тодруулан харуулж байна.&lt;ref name=&quot;MUTA168&quot; /&gt;

=== 1. Манж, Хятад албан ёсны сурвалж дахь бодит он цаг ===
Манжийн сурвалжид тэмдэглэснээр Хотгойдын засаг тайж Банди нь Тэнгэрийг Тэтгэсэн (Цяньлун)-ий 21-р оны өвлийн эхэн сар буюу 1756 оны 11 дүгээр сард таалал төгссөн нь хөдөлшгүй үнэн юм.&lt;ref&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Халхын өрнө замын Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Засаг залгамжлалын баримт:''' Түүнийг нас бармагц, мөн оны (1756 он) өвлийн дунд сард түүний ууган хүү Сандавдоржид (桑达布多尔济) Цогтой засгийн хошууны засаг ноёны тамга, эрхийг албан ёсоор шилжүүлэн олгож, засаглалын тооллыг нь 1756 оноос эхлүүлсэн тухай &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Шаштир&quot;-т тод тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны өвлийн дунд сарын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Нас барсан бодит шалтгаан (Манжийн мөрдлөг ба Сэтгэл зүйн дарамт) ===
Хятад сурвалж дахь Улиастайн жанжны газрын албан мэдээ (奏折 - Айлтгал бичиг)-нээс шүүвэл, Банди ноён нь харийн цэрэгт зэвсэг барин тулалдаж байгаад насан эцэс болоогүй, харин улс төрийн асар хүнд хэлмэгдүүлэлт, хардалт сэрдэлтийн золиос болж, зүрхний гэнэтийн хямралаар (зүрх хаагдаж) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;''&quot;平定准噶尔方略&quot;'' (Жунгарыг тогтоосон бодлогын бичиг), Тэргүүн анги, Халхын цэргийн хэргийн тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

* '''Сурвалжийн зангилаа:''' Шадар ван Чингүнжав 1756 оны 11 сард Манжийн цэрэгт шахагдан ухрах замдаа Банди ноёны хошуугаар дайрч, нууцаар дэмжлэг (хүнс, зэр зэвсэг) аваад Оросын хилийг чиглэн одсоныг Манжийн жанжин Цэнгүнжав (成滚扎布) болон Улиастайн амбаны тагнуулууд илрүүлжээ.&lt;ref&gt;''&quot;清实录&quot;'' (Чин улсын үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р он, 11-р сарын баримтууд.&lt;/ref&gt;
* '''Ял тулгалт:''' Цяньлун хааны зарлигаар засаг тайж Бандийг &quot;Төрийн эсрэг тэрслүү босогч Чингүнжавыг хошуу нутагтаа нуун нэвтрүүлж, зэр зэвсгээр хангаад, яван одохыг нь зүгээр харан сууж тавьж явуулсан&quot; хэмээн яллаж, &quot;Да Чин Лү Ли&quot; (大清律例) хуулийн Төрийн эсрэг тэрслэх (谋反 - '''Моу фань''') хэрэгт хамсаатан болгон хардаж, Улиастайн жанжны газар биеэр ирж гүнзгий байцаагдах, улмаар Бээжинд хүргэгдэж цаазлуулах тушаал буулгасан байна.&lt;ref&gt;''&quot;大清律例&quot;'' (Их Чин улсын хууль цаазын бичиг), &quot;谋反大逆&quot; (Төрийн эсрэг тэрслэх хэрэг) бүлэг.&lt;/ref&gt;
* '''Эмгэнэлт хувь тавилан:''' Манж төрийн асар их сэрдлэг, хавчлага, &quot;миний энэ үйлдлээс болоод хошуу нутаг, элэг нэгт Хотгойд-Уйгар иргэдийг маань 'Жи мо' (籍没) ялаар үйлноор нь хүйс тэмтрэх вивий&quot; гэх сэтгэл зүйн асар хүнд дарамт, айдас, хатуу мөрдлөг байцаалтын дунд засаг ноён Банди Улиастай руу хүргэгдэх замдаа зүрх нь гэнэт хаагдаж (эмгэнэлтэйгээр) таалал төгссөн байна.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанжны газар), Данс №22, Хэрэг №104.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1757 оны &quot;Авралын айлтгал&quot; дахь нэршлийн нууц ===
Түүнийг 1756 оны 11 сард нас барсны дараа, 1757 оны эхээр Халхын удирдах түвшний 6 ноён Хотгойд-Уйгар ардыг хядлагаас аврах &quot;Хамтарсан авралын айлтгал&quot;-ыг өргөхөд &quot;Засаг тайж Банди&quot; гэх нэр тамга байдаг нь Манжийн албан ёсны засаглалын бүртгэлийн хуультай холбоотой:

* Манжийн Ли Фань Юанийн бичиг хэрэгт хошууг шинээр залуу ноён залгамжилсан ч тухайн жилийн тайланг хуучин ноёны нэрээр овоглон &quot;Банди ноёны хошууны шинэ засаг Сандавдорж&quot; гэж бүртгэдэг байв.&lt;ref&gt;''&quot;理藩院满文档案&quot;'' (Ли Фань Юанийн Манж хэл дээрх архивын баримтууд), Тэнгэрийг тэтгэсний 22-р оны данс хараа.&lt;/ref&gt;
* Тиймээс 1757 оны хавар өргөсөн өргөх бичиг дээрх &quot;Банди&quot; хэмээх тамга, нэршил бол 1756 оны сүүлчээр эрхээ авсан шинэ залуу ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн биеэр нэгдэн орж, таалал төгссөн эцгийнхээ нэр, хошууны тамгаар баталгаажуулж зүтгэсний хөдөлшгүй баримт юм. Тэрээр эцгийнхээ эхлүүлсэн Хөх Монголынхоо цусан төрлийг аврах үйл хэргийг ийнхүү залгамжлан авч явжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар), Данс №1, Хэрэг №5.&lt;/ref&gt;

== Үе улиран залгамжлах эрх олсон нь ==
Түүний хошуу нутгаа хамгаалсан зүтгэл, Манж Чин улстай тогтоосон уян хатан харилцааны үр дүнд Тэнгэрийн Тэтгэсэн (Цяньлун) хааны 46 дугаар онд буюу '''1781 онд''' Манжийн хааны зарлигаар '''Сандавдорж ноён'''ы засаг ноёны хэргэмийг &quot;Үеэс үүрд&quot; буюу '''Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)''' онцгой эрхээр шагнаж баталгаажуулсан байна. Энэ нь Цогтой засгийн хошуу Чин улсыг мөхөх хүртэл Хотгойд ноёны удирдлага дор бие даан орших хууль зүйн баталгаа болсон юм. Тус хошуу бусад хошуу шиг устаж үгүй болоогүй бөгөөд хожмын 1918 оны тооллогоор 530 өрх, 2422 хүн амтай том хошуу хэвээр хадгалагдаж үлдсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;АлтанХангууд&quot;&gt;С.Жамбалдорж. &quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;, УБ., 2005.&lt;/ref&gt;

== Дүгнэлт ==
1756–1757 оны Шадар ван Чингүнжавын Манжийн эсрэг зэвсэгт бослогын өрнөл, ар талын хангамж болон түүний дараах Хотгойд хошууны хувь заяаг харуулсан Манж, Хятад, Монголын архивын анхдагч түүхийн сурвалжууд дээр тулган судлахад дараах түүхэн чухал дүгнэлтүүд гарч байна:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot; /&gt;

# '''Үндэсний эрх ашгийн нэгдэл:''' Чингүнжавыг Улиастайн цэргийн албыг хаяж нутаг буцах үед Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу (Засаг тайж Банди болон түүний хүү Сандавдоржийн хошуу) болон Халхын умард замын ард иргэд түүнийг мал, хүнс, эр цэрэг, унаа хөсгөөр халуунаар дэмжиж байсан нь бослого тодорхой хугацаанд тууштай үргэлжлэх эдийн засаг, стратегийн гол тулгуур (хөдөлгүүр) болсон юм. Хожмоо ноёд Манжийн ялаас мултрахын тулд &quot;Чингүнжавт албадуулж, дээрэмдүүлсэн&quot; хэмээн мэдүүлж байсан ч, Манжийн Цэргийн зөвлөлийн нууц архив (军机处档) дахь баримтууд ард иргэд босогчдыг өөрсдийн саналаар тэтгэж байсныг хөдөлбөргүй нотолдог.
# '''Ухаалаг дипломат тэмцэл (Зургаан ноёны нэгдэл):''' Бослого дарагдсаны дараа Чин улсын хатуу хуулиар Хотгойд түмнийг үндсээр нь устгах, цөлөх аюул нүүрлэхэд '''Жүн ван Ванбудорж''', '''Чин ван Цэнгүнжав''' нарын ахалсан Халхын 6 гол ноён (үүний дотор Бандийн Сандавдорж ноён ба түүний эцэг '''Банди ноёны нэр тамгатай''') хувийн болон аймгийн ашиг сонирхлыг хойш тавьж хамтарсан авралын айлтгал өргөсөн. Тэд хаанд жирийн ардуудыг өмгөөлсөн хувийн сэтгэлээ харуулалгүй, &quot;Урианхай, Хотгойдуудыг устгавал умардын хил харуул, улаа өртөө эзгүйдэж Чин улсын төрд хохиролтой&quot; гэсэн цэрэг-стратегийн нарийн тактик хэрэглэж '''Цяньлун хаан'''ыг ятгаж чадсанаар Хотгойд ястны гал голомтыг амьд үлдээсэн түүхэн гавьяатай.
# '''Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:''' Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэл хийснээс '''Цогтой засгийн хошууны ноён''' '''Бандийн Сандавдорж''' өөрийн засаг барьсан '''42''' жилийн х ('''Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол''')-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалахын тулд '''&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;''' гэх мэтчин  хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж, элэг нэгт Монгол түмнээ '''Алтан ургийн нэр хүнд, язгуур угсааныхаа статус, төрд гүйцэтгэж байсан үүрэг хариуцлага, ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРИЛАГ ЗАХИАСЫГ ҮЛ МАРТАН''' элэг нэгт ард олноо цуст хядлага, устгалаас хамгаалж байсан түүхтэй юм.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Манж Чин улсын дарангуйлал, хатуу хууль цаазын доор Монголын ноёд, түүний дотор Халхын засаг ноён Бандийн Сандавдоржийг зөвхөн харийн дарангуйлагчийн тушаалыг сохроор дагагч байсан биш, харин тухайн үеийн засаг захиргааны бүтцийг уян хатан ашиглаж, элэг нэгт Монгол түмнийхээ угсаатны оршин тогтнох хувь заяаг хамгаалж үлдсэн алсын хараатай, дипломат ухаантай удирдагч байсныг энэхүү түүхийн баримтуудаар гэрчилж байна.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Хуваан захирах бодлогыг сөрсөн нь:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Манж нар дахин бослого гарахаас сэргийлж Хотгойдын ганц уудам хошууг &quot;Хотгойдын 5 хошуу&quot; болгон бутлан хувааж, овгуудыг сарниулсан. Энэхүү засаг захиргааны шинэчлэлийн үед Цогтой засгийн хошууны ноён Бандийн Сандавдорж өөрийн засаг барьсан 42 жилийн хугацаанд (1756–1798)өөрийн хошууны нутаг (Тэлмэн нуур, Идэр, Тэс гол)-д ирж суурьшсан Хотгойдын дүрвэгсдийг Манжийн хэт мөлжлөг, албанаас хамгаалан олон арга ухаан гаргаж *&quot;Хошуу нутаг ган зудад нүүрлэж хоосорсон&quot;* гэх мэт чилэн хуурамч мэдээг Улиастайн амбанд удаа дараа илгээж алба татварын мөлжилөгөөс дайны хөлд нэрвэгдсэн ядуу тарчиг ардаа аварч байжээ. Тэрээр элэг нэгт монгол түмнээ алтан ургийн нэр хүнд, &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Их Эзэн Чингис хааныхаа зарлиг&quot; захиасыг үл мартан Монгол төрийнхөө өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Угсаа залгамжлал ==
[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хаанаас]] эхлэн Халх болон Хотгойд түмнийг үндэслэгч хаадын шугамаар дамжиж, Манж Чин улсын үеийн Засагт хан аймгийн [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Цогтой засгийн хошууны]] засаг ноён Бандийн Сандавдорж хүртэлх залгамжлах ууган шугамын ургийн хэлхээг түүхэн сурвалжид тулгуурлан харуулбал:&lt;ref name=&quot;ЦогтойЗасгийнХошуу&quot;&gt;[[ШУА]]-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/history/h/859 &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;]. Монголын түүхийн тайлбар толь.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БазарвааньВики&quot;&gt;[[Википедиа]]. [[Сандавдоржийн Базарваань|&quot;Сандавдоржийн Базарваань тайжийн угсаа гарал&quot;]].&lt;/ref&gt;

== Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ ==

* '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе).
* '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе).
* '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе).
* '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе).
* '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе).
* '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе).
* '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе).
* '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе).
* '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе).
* '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе).
* '''Bandи ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе).
* '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: 1756—1798) — Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. Отгонтэнгэрийг Очирваанийн тахилгатай болгож, Хотгойд-Уйгар түмнийг аварсан (12-р үе).
* '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе).
* '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе).
* '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе).
* '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе).
* '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе).
* '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход '''14-р үеийн шууд залгамжлагч''' мөн.

== '''Бандийн Сандавдорж ноёноос эхтэй Төр, Шашны залгамж чанар, Багш шавийн барилдлагын нэгдсэн хэлхээ''' ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаг ноён Бандийн Сандавдорж (1756–1798)-оос эхтэй Алтан ургийн ноёд, тайж нар болон тус хошуу нутгаас төрөн гарсан шашны сод хутагт хувилгаадын төр, шашны залгамж холбоо, багш шавийн барилдлагыг системчлэн харуулбал:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Эгнээ
!Түүхэн хүн / Хутагт хувилгаад
!Сандавдорж ноёнтой холбогдох ураг төрлийн хамаарал
!Үзүүлсэн &quot;Номын тус&quot;, Багш шавийн хамаарал ба Түүхэн үүрэг
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |'''1-р Эгнээ'''
(Сандавдорж ноёны шууд ураг удам, Алтан ургийн хувилгаад ба ноёд)
|'''1. Бандийн Сандавдорж'''
(Цогтой засгийн 6 дахь засаг ноён, 1756–1798)
|Өвөг эцэг, Алтан ургийн голомт сахигч.
|Монголын газар нутгийг оюун санааны хувиар тамгалж, хожмын их хутагтууд төрөн гарах, боловсрох соён гэгээрүүлэх суурийг тавьсан.
|-
|'''2. Сандавдоржийн Базарваань'''
(Дэд зэргийн төрөл тайж, &quot;Хувилгаан тайж&quot;)
|Б.Сандавдорж ноёны дэд (2-р) хүү.
|Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ аврахаар биеэр сөрөн зогссон. Түүний эх оронч зориг хожмын их хутагтуудын улс төрийн хүмүүжлийн тод жишээ болсон.
|-
|'''3. Агваанлувсанчойдон'''
(Хошууны Гэгээн хувилгаан, XIX зууны эхэн)
|Б.Сандавдорж ноёны шууд удмын ач хүү.
|Шар наран, Хөх уул хийдийг тэргүүлж, шашны эрх мэдлээр харийн амбанд нөлөөлж, хошууны ардуудын улаа өртөөний хүнд албыг хасуулж байсан.
|-
|'''4. Загдсамбар ноён'''
(Цогтой засгийн хошуу засаг, 1864–1895)
|Б.Сандавдорж ноёны 4 дэх үеийн залгамжлагч буюу жич хүү.
|Түшээ гүнгийн зэрэгтэй. Түүний гэр бүлээс 5-р Ялгуусан хутагт төрсөн. Түүний засаглалын үед Жалханз (1874), Дилов (1883) хутагтууд хошуу нутагт нь дараалан тодорчээ.
|-
|'''5. Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв'''
(Соён гэгээрүүлэгч, Б.Сандавдоржийн гуч)
|Б.Сандавдорж ноёны гуч, хошуу ноён Магсаржавын анхдугаар хөвгүүн.
|'''ТҮҮХИЙН ТӨВ ЦЭГ:''' 5-р Ялгуусан хутагтыг үрчлэн өсгөж, Жалханз, Дилов хутагт нарт биеэр бичиг ном зааж, гэрийн багш нарыг нь бэлдэн, эдийн засгаар ивээн тэтгэсэн &quot;Номын гол тулгуур&quot;.
|-
|'''6. 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан'''
(1885-1912)
|Загдсамбар ноёны төрсөн хүү, Дашдэндэв ноёны өргөмөл хүү.
|Дашдэндэв ноёны удирдлага дор өсөж, Жалханз, Дилов хутагт нартай хамт ном хаялцсан. 1911 оны хувьсгалд хошуу нутгаа удирдан зүтгэсэн.
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |'''2-р Эгнээ'''
(Алтан ургийн ноёд, Дашдэндэв тайжаас бичиг номын тус, багш шавийн барилдлага хүртсэн сод хутагтууд)
|'''7. 8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар'''
(1874-1923)
|Цогтой засгийн хошууны уугуул ард, нагац тал нь ноёны урагтай худ ургийн холбоотой.
|Дашдэндэв ноёны үзүүлсэн номын тус, гэрийн багш нарын ивээлээр бичгийн өндөр боловсрол эзэмшсэн. 1911 оны хувьсгалыг хошууны ноёдтой хамтран манлайлж, хожим Монгол Улсын 5 дахь Ерөнхий сайд болсон.
|-
|'''8. 5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав'''
(1884-1965)
|Жалханз хутагтын төрсөн үеэл (эгч дүүсийн хүүхдүүд), Цогтой засгийн хошууны уугуул.
|Дашдэндэв ноёны соён гэгээрүүлэх бодлогоор Монгол, Төвд, Манж бичигт гаргууд суралцсан. Намтартаа ноёдын үзүүлсэн номын тусыг гэрчилсэн. 1961 онд Монгол Улсыг НҮБ-ын гишүүн болоход хөшигний ард түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн.
|-
|'''9. 6-р Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн'''
(1912-1937)
|5-р хутагтын шашны шууд хойд дүр, Дашдэндэв ноёны охины урагтай худ ургийн холбоотой.
|Жалханз хутагтын шууд шавь болж Идэрийн хийдэд ном үзэж суусан. 1922 онд Богдоос &quot;Мэргэн номч&quot; цол хүртсэн, соёлын өвийг үлдээгээд 1937 онд хэлмэгдсэн.
|}

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал, Ишлэл ба Нотолгоо ==

=== Албан ёсны Архивын Баримт (Үндэсний Төв Архив - ҮТА) ===

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):'''
** ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэсрэндорж, Галдангүнтэв, Магсаржав, Загдсамбар ноён, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нарын залгамж чанар, хүүхдүүдийн төрсөн он, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;. Энэ нь &quot;Алтан ургийн хэлхээг хэрхэвч тасарч үл болно&quot; гэх гүн ухааныг баримтжуулсан гол сурвалж юм.
** ''Данс №3, Хэрэг №12:'' Цогтой засгийн хошууны язгууртан ноёдоос харьяат шавь нар болон Наро-Банчин, Идэрийн хүрээний лам нарт олгож байсан эдийн засгийн дэмжлэг, мал сэвлэсэн, гэрийн багш нарыг томилсон &quot;Хошуу тамгын газрын номын албаны тэмдэглэл&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):'''
** ''Данс №14, Хэрэг №89 (Тэнгэрийг тэтгэсэн 44-р он / 1779 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Очирваань бурхны догшин орших орон хэмээн Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг. Үүнд: &quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot; хэмээн шашин, төрийн бодлогыг зангиджээ.
** ''Данс №22, Хэрэг №104:'' Улиастайн амбанаас Б.Сандавдорж ноёныг хошууныхаа хүн ам, малын тоог асар дутуу мэдүүлж, татвар саатуулсан хэмээн байцаасан &quot;Байцаалтын шарласан данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):'''
** ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, 5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан болон Цогтой засгийн хошууны ноёд, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүсэл, үндэсний эрх чөлөөний зорилгыг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Улаан тамгатай, гар бичмэл эх хувь).

=== Дурсамж, Намтар цадигийн шууд ишлэл ===

* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Миний төрсөн Цогтой засгийн хошууны ноёд, тайж нар, ялангуяа бичгийн эрдэмтэн Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв биднийг багаас минь номд сургах гэрийн багш нарыг цалинжуулж, хийд орныг маань ивээн тэтгэж, бичиг үсэг, соён гэгээрэх эх үүсвэрийг тавьж өгсөн юм. Бидний зүрхэнд байсан Манжийн эсрэг, тусгаар тогтнолын төлөөх үзэл санаа хошуу нутгийн уламжлалт түүхээс эхтэй байв.&quot;&lt;/blockquote&gt;

* '''Нутгийн өвгөдийн ам яриа, дурсамж (Б.Бүдээбазар гуайн дурсамжаас):'''

&lt;blockquote&gt;&quot;Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг тэнгэрт халихад (1912 онд) түүнийг өсгөсөн Мэргэн ноён Дашдэндэв маш их гашуудсан гэж нутгийнхан ярьцгаадаг. Мэргэн ноён дараагийн дүр Чимэдцэрэнтэй ч их ойр дотно байж, түүнийг Идэрийн хийдэд суулгахад бүх талын туслалцааг үзүүлсэн.&quot;&lt;/blockquote&gt;

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ба Ном зохиол ===

* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн: &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны өгүүлэл, бүтээлүүд).
* Профессор О.Батсайхан: &quot;Дилов хутагт Жамсранжав: Амьдрал, үйл ажиллагаа&quot; (Улаанбаатар, 2004 он).
* Ч.Бат-Очир: &quot;Хотгойдын түүхэн товчоон&quot; (Улаанбаатар, 2011 он) — Бандийн Сандавдорж ноёны угсаатны бүлгийг авч үлдсэн түүхэн далд тактикийг нотолсон бүтээл.

== Түүхэн гүн зангилаа ба Дүгнэлт ==
Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах 4 зангилаагаар дүгнэж болно:

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн Шар наран, Хөх уул, Идэрийн хүрээний соёл нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох Жалханз, Дилов нарыг бичиг номд сурган торджээ.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' '''Сандавдорж ноёноос эхтэй &quot;Алтан ургийн хэлхээ хэрхэвч тасарч үл болно, харийн дарамтаас улсаа заавал салгана&quot; гэх далд гүн ухаан, гэрээс нь түүний хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим 1911 оны хувьсгалыг манлайлсан Ерөнхий сайд Жалханз хутагт Дамдинбазар, Засагтхан аймгийн Цогтой засгийн хошууны ноён Цэдэвсодном ван,  Монголыг дэлхийн тавцанд гаргасан Дилов хутагт Жамсранжав нар нь  эх орныхоо тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний төлөө амь бие, гэр бүл, хэргэм зэргээ үл хайрлан зүтгэсэн ухаалаг,  эрэлхэг баатрууд  юм.'''

== Түүхэн гүн зангилаа ба Нэгдсэн Дүгнэлт ==
Бандийн Сандавдорж ноён бол Монголын түүхэнд төр, шашныг хослон барилцсан агуу дипломат, соён гэгээрүүлэгч, үр хойчдоо эх орноо хайрлах агуу философийг үлдээсэн түүхэн том зүтгэлтэн мөн билээ. Түүхэн үнэнд тулгуурласан түүний бүтээсэн үйл хэрэг болон үр удмынх нь түүхэн логикийг дараах зангилаа зарчмуудаар дүгнэж байна.

=== Их Эзэн Чингис Хааны алтан сургааль, Алтан ургийн зарчим ===
Бандийн Сандавдорж ноёны үр удам нь үеэс үед Их Эзэн Чингис хааны алтан сургааль, улс их орон, ард иргэдээ хайрлан хамгаалж, эв нэгдэлтэй байх тухай зарлиг захиасаар амьдарч иржээ. Ингэхдээ үр хүүхдүүддээ &quot;Их Эзэн Чингис хааны алтан ургийн хүмүүн бол улс орноо харийн дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж явах учиртай бөгөөд энэхүү алтан ургийн хэлхээ, үүрэг хариуцлага хэрхэвч тасарч үл болно&quot; гэх гүн ухааныг үеийн үед чандлан сургаж, ухамсарлуулж ирсэн нь түүхийн хуудаснаа тодорхой байна.

=== Ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх Алтан ургийн үүрэг хариуцлага ===
Хутагт хувилгаадыг багаас нь өндөр боловсролтой болгох, бичиг үсэгт сургах үүрэг хариуцлага нь Алтан ургийн их хүмүүсийн хувьд ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх, үндэсний ухамсартай болгох түүхэн том үйл хэрэг байв. Сандавдорж ноёноос эхтэй энэхүү соён гэгээрүүлэх бодлого, үүрэг хариуцлагын үр дүнд хожмын агуу хутагтууд дэлхийн хэмжээний боловсрол эзэмшиж, тусгаар тогтнолыг авч ирэх суурь хөрс бүрджээ.

=== Түүхэн үйл хэргийн гол гаргалгаанууд ===

# '''Дипломат уян хатан тактик ба Хүн ардаа аварсан нь:''' 1750-иад оны хядлагын дараа тэрээр Манжийн хаанд асар даруу, дипломат захидал, өргөх бичгүүдийг илгээж, хошуу нутгаа &quot;хоосорсон, зудтай&quot; хэмээн хуурамч данс үйлдэж байв. Үүний цаадах бодит зорилго нь харийн хядлагад өртөх аюулд байсан Хотгойд-Уйгар түмнийг хошуундаа нуун дарагдуулж, алтан амийг нь нөмөрлөн авч үлдэх язгууртан хүний жудаг, агуу тактик байв.
# '''Газар нутгаа оюун санаагаар тамгалсан нь:''' Отгонтэнгэр уулыг &quot;Очирваанийн тахилгатай&quot; болгож, Манж хааны зарлигаар батлуулсан нь монголчуудын газар нутаг, шүтэн бишрэх үндэсний үзлийг харийн түрэмгийлэгчид хэзээ ч хөндөж зүрхлэхгүй болгосон оюун санааны маш том дархлаа, газар нутгийн тамга байсан юм.
# '''Бичиг үсэг, Сүм хийдийн соёлын хөрс:''' Түүний үүсгэсэн '''Шар наран''', '''Хөх уул''', '''Идэрийн хүрээний соёл''' нь хошуу нутагтаа бичиг үсгийг дээдлэх, дорнын гүн ухааныг судлах том сургууль болсон. Энэхүү хөрсөн дээр түүний гуч '''Мэргэн ноён''' тайж '''Дашдэндэв''' гарч ирж, ядуу малчны хүүхдүүд болох '''Жалханз''', '''Дилов''' нарыг бичиг номд сургаж байсан түүхтэй.
# '''Алтан ургийн тасрашгүй хэлхээ ба Тусгаар тогтнол:''' Сандавдорж ноёноос эхтэй шарын шашингаар дамжуулан ард иргэдийг соён гэгээрүүлэх үйл хэрэг мөн &quot;Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, тасарч үл ураг удам болно&quot; гэх далд гүн ухаан, үр удамдаа гэрээслэн үлдээсэн суу ухаан юм. Банди ноёны хүүдээ захиж ирсэн'''&quot;Үндэс язгуураа бүү мартсугай, чи бол Хөх Монголын амьд тасархай мөн&quot;''' хэмээн гэрээслэн сургаж ирсэн нь үндэстнээ хамгаалах гүн ухааны аман өв, зуун дамжсан үзэл санааны тамга бөгөөд Сандавдорж ноёноос түүрний хөвүүдэд улиран өвлөгдсөн байдаг нь үйл хэргээр нь маргаангүй батлагдаж байдаг. Хүү Базарваань тайжаар дамжин, жич Загдсамбар ноён, гуч Дашдэндэв тайж нараар үе дамжин хадгалагдсаар, хожим  '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''Сандавдорж ноён'''ы сүүлчийн угсаа залгамжилагч '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нарын оюун санааны залгамж чанар нь эх орноо гэсэн чинзоригийг бадрааж эв санаа нэгтэйгээр Монгол түмнийг Манж Чин улсын харийн дарлалаас гаргах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг эхлүүлсэн юм. 

== Батмөнх Даян хаанаас Цэдэвсодном ван хүртэлх Цогтой засгийн хошууны хэлхээ ==
Батмөнх Даян хаанаас тус хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван хүртэл нийт 14 үе дамжсан байна. (Эх сурвалж: ҮТА, Фонд №114, Данс №1, Хэрэг №5 - &quot;Цогтой засгийн хошууны засаг ноёдын угийн бичиг&quot;)

* '''Гэрсэнз жалайр хунтайж''' (1513—1549) — Батмөнх Даян хааны Халх нутгийг өвлөн авсан отгон хүү, Халхын анхны өвөг (Даян хаанаас тоолоход 1-р үе).
* '''Ашихай дархан ноён''' (XVI зуун) — Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ууган хүү, Засагт хан аймгийн ноёдын дээд өвөг (2-р үе).
* '''Түмэндарь дайчин ноён''' (XVI зууны сүүл) — Ашихай дархан ноёны ууган хүү (3-р үе).
* '''Шолой увш хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (1567—1627) — Түмэндарь дайчин ноёны ууган хүү, Хотгойдыг үндэслэгч, анхны Алтан хан (4-р үе).
* '''Омбо Эрдэнэ хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (XVII зууны эхэн — 1657) — Шолой увш хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын хоёрдугаар Алтан хан (5-р үе).
* '''Ринчин лувсан хунтайж — Хотгойдын Алтан хан''' (?—1696) — Омбо Эрдэнэ хунтайжийн ууган хүү, Хотгойдын гурвугаар бөгөөд сүүлчийн Алтан хан (6-р үе).
* '''Өлзийт хатанбаатар (Рааш хатанбаатар)''' (XVII-XVIII зууны зааг) — Ринчин лувсан хунтайжийн ууган хүү (7-р үе).
* '''Сүндэв тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Өлзийт хатанбаатарын ууган хүү (8-р үе).
* '''Сэнгэ тайж''' (XVIII зууны эхэн үе) — Сүндэв тайжийн ууган хүү (9-р үе).
* '''Лари засаг''' (Засаг суусан хугацаа: 1732—1737) — Сэнгэ тайжийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 4 дэх засаг ноён, тэргүүн зэргийн тайж (10-р үе).
* '''Банди ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1737—1756) — Лари засгийн ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 5 дахь засаг ноён (11-р үе).
* '''Бандийн Сандавдорж''' (Засаг суусан хугацаа: '''1756—1798''') — '''42 жил'''  Банди ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён. (12-р үе).
* '''Цэсрэндорж ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1798—1808) — Бандийн Сандавдорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 7 дахь засаг ноён (13-р үе).
* '''Галдангүнтэв ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1808—1847) — Цэсрэндорж ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 8 дахь засаг ноён (14-р үе).
* '''Магсаржав ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1847—1864) — Галдангүнтэв ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 9 дэх засаг ноён (15-р үе).
* '''Загдсамбар ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1864—1895) — Магсаржав ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 10 дахь засаг ноён, Түшээ гүн (16-р үе).
* '''Дамдинабишаа ноён''' (Засаг суусан хугацаа: 1895—1911) — Загдсамбар ноёны ууган хүү, Цогтой засгийн хошууны 11 дэх засаг ноён (17-р үе).
* '''Цэдэвсодном ван''' (Засаг суусан хугацаа: 1911—1923) — Дамдинабишаа ноёны залгамжлагч, Цогтой засгийн хошууны 12 дахь бөгөөд сүүлчийн засаг ноён, Жүн ван. Батмөнх Даян хаанаас тоолоход 14-р үеийн шууд залгамжлагч мөн.

== Түүхэн сурвалж, Архивын материал ба Нотолгоо ==

* '''ҮТА, Фонд №114 (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тамгын газар):''' ''Данс №1, Хэрэг №5:'' Бандийн Сандавдорж нооноос эхлэн Цэдэвсодном ван хүртэлх засаг ноёдын залгамж чанар, ураг удмыг тэмдэглэсэн хуучин монгол бичгийн &quot;Угийн бичиг&quot; болон &quot;Хүн амын тоо бүртгэлийн данс&quot;.
* '''ҮТА, Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар):''' ''Данс №14, Хэрэг №89 (1779-1780 он):'' Б.Сандавдорж ноёноос Манж Чин улсын хаанд Отгонтэнгэр хайрхныг Төрийн тахилгатай болгохоор илгээсэн дипломат өргөх бичиг болон Цяньлун хааны зарлиг бичиг.
* '''ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам):''' ''Данс №45, Хэрэг №112 (1911-1912 он):'' '''8-р Жалханз хутагт С.Дамдинбазар''', '''5-р Дилов хутагт Б.Жамсранжав''', '''5-р Ялгуусан хутагт Лувсанданзан''' болон '''засаг ноён''' '''Цэдэвсодном ван''' нар хамтран Хаант Орос улсаас зэвсэг, цэргийн тусламж гуйж, Манж Чин улсаас тусгаарлах хүслийг илэрхийлсэн &quot;Нууц өргөх бичиг&quot; (Тамгатай, гар бичмэл эх хувь).
* '''Дилов хутагт Б.Жамсранжав, &quot;Намтар&quot; (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore):''' Төрсөн хошуу (Цогтой засгийн хошуу), өөрийн үеэл Жалханз хутагт, мөн хошууны ноёд тайж нар (Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв)-аас хүртэж байсан бичиг номын тус, соён гэгээрэл болон 1911 оны хувьсгалд хэрхэн нууцаар оролцож байсан түүхийг өөрөө гэрчлэн үлдээсэн сурвалж.
* '''ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн:''' &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл). Хотгойд Загдсамбар ноёны хүү Лувсанданзанг нярай байхад нь тайж Дашдэндэв үрчлэн авч өсгөсөн түүхийг архивын баримтаар нотолсон бүтээл.

== Эх сурвалж ==
== Ашигласан материал ==
&lt;references /&gt;

== Нэмэлт ашигласан материал ==

* Л.Шиндэв. &quot;Хотгойд ястны түүх, соёлын асуудал&quot;, Улаанбаатар.
* Ш.Нацагдорж. &quot;Монголын феодализмын үндсэн замнал&quot;, Улаанбаатар, 1978.
* 《内阁大库档案》（Дотоод яамны архивын баримтууд）, 清代编.

== Эх сурвалж ==
* [https://mongoltoli.mn ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн — Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу].
* 《欽定外藩蒙古回部王公表傳》 (Хэвлэн тогтоосон Гадаад Монгол, Хойдов аймгийн Ван гүнүүдийн шастир) — Бээжингийн архивын баримтууд.
* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА). &quot;Гадаад Монголын Төрийг Засах Яамны хөмрөг&quot; (Хөмрөг А-114), &quot;Улиастайн жанжны газрын архив&quot;.
* С.Пүрэвжав. &quot;Хотогойдын угсаа түүхийн товч&quot; судалгааны бүтээл.

[[Ангилал:Монголын засаг ноёд]]
[[Ангилал:Засагт хан аймгийн ноёд]]
[[Ангилал:XVIII зууны Монголын хүмүүс]]
[[Ангилал:Шадар ван Чингүнжавын бослого]]
[[Ангилал:Чингис хааны]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Завхан аймгийн]]
[[Ангилал:Үе улиран тасралтгүй залгамжлах (世袭罔替)]]
[[Ангилал:世袭罔替)]]</text>
      <sha1>jjmku9zb8vedmuavc7z9cak2l2vxypx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сандавдоржийн Базарваань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148615</id>
    <revision>
      <id>872300</id>
      <parentid>872297</parentid>
      <timestamp>2026-09-30T12:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tojilsuren Dariimaa</username>
        <id>107670</id>
      </contributor>
      <origin>872300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92645" sha1="okshzsbtslj440hw59cnfaz784gm88n" xml:space="preserve">{{Язгууртны инфобокс|нэр=Сандавдоржийн Базарваань|зэрэг_дэв=Дэд зэргийн төрөл тайж|төрсөн_он=1778 оны орчим|төрсөн_газар=Засагт хан аймаг, Цогтой засгийн хошуу|үндэс_угсаа=Халх, Боржигон (Хотгойдын Алтан ураг)|эцэг=Бандийн Сандавдорж (Цогтой засгийн хошууны Засаг ноён)|дээд_өвөг=Батмөнх Даян хаан, Гэрсэнз жалайр хунтайж, Шолой увш хунтайж}}
[[Файл:Zasart khan.jpg|thumb|Базарваань тайжийн ач, Галсан тайжийн хүү шууд алтан ургийн тайж Гончигсүрэн]]
'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778—XIX зуун) нь Монголын түүхэн дэх Чингис хааны алтан ураг, Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайж, түүхэн хүн юм. 

Манж Чин улсын хуулиар хэргэм зэргийг буулгаж, &quot;хэрэгтэн&quot; болгосон ч, Цогтой засгийн хошууны ард иргэд түүнийг түүхийн хуудаснаа ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээн тунхаглажээ.  

=== Ард түмний ой санамж, аман хууч яриа дахь домогшилт ===
Базарваань тайж харьяат албат, харц ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас биеэрээ хамгаалж, алба татварыг нь нуун дарагдуулж, өөрийн зэрэг хэргэмээ дэнчин тавин тэмцсэн бодит үйл хэрэг нь орон нутгийн ард иргэдийн дунд хууч яриа болон хадгалагдахдаа улмаар домогшин шүтэгдэх суурь болжээ. Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутгийн ардуудын аман дурсамжид түүнийг хэтрүүлэн, ер бусын шид чадалтай домогт баатар мэтээр дүрслэн ярьдаг нь тухайн үеийн нийгэмд харц ардууд өөрсдийг нь өмгөөлөн хамгаалах Алтан ургийн шударга язгууртан, ардын баатрыг хэрхэн хүсэн хүлээж байсны тод илрэл юм.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&amp;oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Нутгийн иргэд түүнийг Чингис хааны ер бусын шид чадлыг өвлөсөн, Очирваань бурхны хувилгаан хэмээн амьд сэрүүнд нь шүтэж байсан нь Манжийн дарлалын эсрэг ард олны оюун санааны том түшиц болсон байжээ. Түүнийг ардыг хамгаалсанд Манжийн хуулиар &quot;хэргэм буурсан хэрэгтэн&quot; болоход нь ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд мохошгүй чин зоригт &quot;Хувилгаан тайж&quot; болон мөнхөрч, аман зохиолын хэтрүүлэгтэй өгүүлэмжээр дамжин энэ цагт ирсэн байна.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Сандавдоржийн Базарваань |date=2026-09-30 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C&amp;oldid=872295 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-09-30 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Хууч яриа:''' Манжийн түшмэдүүд түүний тайж хэргэмийг буулгасан зарлигийг уншиж, хошуу тамгын хэрэглээнээс хасахад Базарваань тайж огтхон ч ажралгүй инээж: '''''&quot;Манжийн хаан надад тайж цол өгөөгүй, миний өвөг дээдэс Их Эзэн Чингис хаан миний цусанд тамгалж өгсөн юм. Хааны цаасны тамга хураагдсан ч, Хөх Монголын цусан тамга миний зүрхэнд хэвээр үлдэх тул би ард түмнээ хамгаалсан хэвээр байх болно&quot;''''' гэж хэлээд өргөөгөө орхин гарчээ.

Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн нь үнэн болсон түүх бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt; 

== Ураг төрлийн холбоо ба Очирваанийхан ==
Сандавдоржийн Базарваань тайжийн үр хойчсыг түүхэн сурвалж болон угийн бичгүүдэд түүний нэрээр овоглон '''&quot;Базарваанийхан&quot;''' буюу бурхны нэршлээр '''&quot;Очирваанийхан&quot;''' ураг хэмээн тодотгон тэмдэглэж иржээ.&lt;ref&gt;Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг.&lt;/ref&gt;

'''Абтай сайн хан (&quot;Номын их Очир хаан&quot;)''' болон '''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' нар нь хоёулаа Чингис хааны алтан ургийн Батмөнх даян хааны отгон хүү '''Гэрсэнз жалайр хунтайжаас''' салбарласан, нэгэн цусан төрлийн язгууртнууд юм.Базарваань тайжийн хувьд Абтай хан нь түүний дээд элэнц өвөг (Шолой увш хунтайж)-ийнх нь '''&quot;Үеэл авга хан&quot;''' буюу ах дүүгийн талын маш өндөр дээд өвөг төрөл нь юм.

Сурвалжийн үнэн: Төрийн хэмжээний &quot;Онцгой хаад, ноёд&quot;-ыг л Очирваанийн бүрэлбаа гэж үзсэн (XVI-XVII зуун)


Цэнбэ Дармадалайн зохиолд:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Очирваанийн хувилгаан Чингис хаан, Алтан хан, Гүшри хан, Данзанчойжил, Очир Абтай сайн хан тэргүүтэн олон гарсан...&quot;'' &lt;/blockquote&gt;хэмээн дурдсан нь алтан ургийн хүн бүрийг хэлж байгаа хэрэг огт биш юм.

* '''Жишээ нь:''' Чингис хаан (Их гүрнийг үндэслэгч) Түмэдийн Алтан хан (Монголд шашныг анх залсан), Абтай сайн хан (Халхад шашныг залж, Очир хан цол авсан) нарыг л тусгайлан нэрлэсэн. Жирийн нэг алтан ургийн тайж, ноёдыг энэ хүндэтгэлд багтаадаггүй байв.

'''Уулыг Бурхны орон болгохыг санаачлагчид: Халхын засаг ноёд болон хутагтууд (XVIII зуун)'''

Уг үзэл санаа Манж Чин улсын 1770-аад оны үеэс эхэлсэн бөгөөд улмаар 1779 онд ''&quot;Отгонтэнгэр хайрхны байгалийн тогтоц, сүрлэг хөх өнгө нь Очирваань бурхны догшин дүр төрхтэй яв цав нийцэж байна&quot;'' хэмээн үзэж, халхын ноёд болон хутагтууд улсын хэмжээнд тахиулах өргөх бичгийг Манжийн хаанд барьснаар 1779 оны зарлиг гарсан. Тэдгээр ноёдын дотор '''Цогтой засгийн хошууг захирсан засаг ноён Сандавдорж байсан''' '''хүү Базарваань тайж яг 1 настай  байжээ.''' &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Л.Мандал зайсангийнхан холбогдсон нь ===
Базарваань тайжийн элэнц ач (Галсан тайжийн хүү Гончигсүрэнгийн залгамжлагч) '''Дашдэндэв ноён''' (Мэргэн ноён) Нөмрөг, Яруугийн залгаа нутагт суурьшиж байх үедээ шавийн захиргааны нөлөө бүхий язгууртан '''Луузангийн Мандал зайсантай''' нар зөрчилдсөн түүхтэй. Дашдэндэв ноён болон Л.Мандал зайсан нар &quot;Чавганцын буудал&quot; орчимд малын бэлчээр болон Мэргэн ноёны сэтэртэй шараас болж анх маргалдаж байжээ.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл&quot;, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн судалгааны сурвалж.&lt;/ref&gt; Улмаар тухайн үеийн орон нутгийн болон шавийн захиргааны хоёр том язгууртан бүлгийн зөрчлийг эвээр намжаах, шашин төрийн нөлөөгөө бэхжүүлэхийн тулд хоёр тал харилцан охид, хөвгүүдээ солилцон өгөлцөж, '''гүнзгий худ ураг барилдан, цусаа зангидсан''' байна.

=== Ялгуусан хутагтын урагтай холбогдсон нь ===
'''Нэг дахь ургийн холбоо''' 

Энэхүү цус зангидсан худ ургийн холбооноос [[Ялгуусан хутагт|V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзангийн (1885–1912)]] эх талын ураг бүрэлджээ. Хутагт Лувсанданзан нь Хотгоодын засаг ноён Загдсамбарын 3 дугаар хүү болон мэндэлсэн бөгөөд түүнийг нялх байхад нь өөрийн ойрын төрөл төрөгсөд болох Алтан ургийн тайж Дашдэндэвт үрчлүүлэн өсгүүлсэн нь Базарваань тайжийн удмыг хутагтын эх талын урагтай салшгүй холбох зангилаа болсон байна.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

'''Хоёр дахь ургийн холбоо'''

'''[[VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн]] ба Л.Мандал зайсангийн холбоос:''' Нагац талын цусан төрлийн зангилаа, Гончигсүрэн тайжийн хатан С.Галиндивийн гэр бүлтэй холбогдох хамаарал, 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж &quot;Ялгасан гэгээн&quot; хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод увдистай байсан ба 1937 оны хэлмэгдэлд өртсөн.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Угсаа гарал ==
Базарваань тайж нь Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны 6 дахь засаг ноён, Тэргүүн зэргийн тайж '''Бандийн Сандавдоржийн''' (1756–1798) дэд (удаах) хүү болон мэндэлжээ. Дээд өвөг нь [[Батмөнх Даян хаан]], [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай Сэцэн хатан]] бөгөөд Халхын Гэрсэнз жалайр хунтайжийн ахмад хүү Ашихай дархан ноёны шууд залгамжлал болох Хотгоодын анхны Алтан хан Шолой увш хунтайжийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан мөн.
[[Файл:Genealogy_of_Zasagt_Khan_Noyads.png|thumb|300x300px|Уг удмын түүхэн хэлхээЗасагт хан ноёд болон Хатан С. Галиндавын ургийн бичиг. Зүүн талын шугамд Базарваань тайжийн эцэг Бандийн Сандавдорж (1756–1798) болон төрөл садан Мижиддорж ноён (1911) нар багтсан болно.]]
Манж Чин улсын үеийн засаг захиргааны цааз хууль болон Халхын баруун гарын засаг ноёдын ургийн хуучин бичиг, цэсийн тэмдэглэлд түүний хэргэм зэрэг, угсаа гарлыг босоо монгол бичгийн дүрмээр дараах байдлаар үгчлэн тэмдэглэсэн байдаг.

== Архивын баримт дахь тэмдэглэл ==
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монголын хошуудын ургийн бичгийн баримтад Базарваань тайжийг ийнхүү тодорхойлжээ:&lt;div style=&quot;background-color: #f9f9f9; border-left: 4px solid #a2a9b1; padding: 10px 15px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
'''Монгол бичгээр:''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.25em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.6;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶᠢᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ  ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠲᠡᠷᠢᠭᠦᠨ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠨᠳᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠠᠨᠳᠠᠪᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠡᠳ᠋ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠪᠡᠷ ᠡᠴᠢᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠳᠠᠭᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠰᠠᠭᠤᠪᠠ ᠃&lt;/span&gt;

'''Кирилл хөрвүүлэг:''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бандийн Сандавдоржийн дэд хөвгүүн Базарваанибар эцгийн хэргэм дагавар дэд зэргийн төрөл тайжи суув.»

'''Латин галиг:''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u jasaγ terigün jerge-yin tayiji Bandi-yin Sandabdorji-yin ded köbegün Bajarbaγani-bar ecige-yin kergem daγaburi ded jerge-yin töröl tayiji saγuba.''
&lt;/div&gt;


Манжийн цааз хуулиар засаг ноёны бусад хөвгүүдийн зэрэг зиндаа эцгийнхээ хэргэмээс нэг үе доошилдог байсан хуулийн дагуу Базарваань тайжид '''&quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot;''' цол үлдсэн байна. Түүний язгуур угсааг Чингис хаанаас хөөвөл:&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

# [[Чингис хаан]]
# [[Батмөнх Даян хаан]]
# Гэрсэнз жалайр хунтайж (Халхыг үндэслэгч)
# Ашихай дархан ноён (Засагт ханыхны өвөг)
# Түмэндарь дайчин ноён  ('''ууган хүү''')
# Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны хунтайж) '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Омбо эрдэнэ хунтайж  ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хаан'''
# Ринчин лувсан хунтайж ('''ууган хөвүүн''') '''Хотгойдын Алтан хан'''
# '''Өлзийт хатан баатар'''  ('''ууган хөвүүн''') Рааш хатанбаатар буюу Өлзийт хатанбаатар
# '''Сүндэв''' ('''ууган хүү''') Алтан ургийн тайж
# '''Сэнгэ''' ('''ууган хүү''')  тайж
# '''Лари''' Засаг, тэргүүн зэргийн тайж ('''ууган хүү)''' Цогтой засгийн хошууны дөрөв дахь засаг ноён
# '''[https://zh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8F%AD%E7%AC%AC&amp;action=edit&amp;section=0&amp;summary=/*%20top%20*/%20 Банди]''' ноён ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны тав дахь засаг ноён
# [[Бандийн Сандавдорж]] ('''ууган хүү''') Цогтой засгийн хошууны зургаа дахь засаг ноён
# '''Сандавдоржийн Базарваань тайж  (дэд хүү)'''    

== '''&quot;Шашин, шүтлэгийн уламжлал&quot;''' ==
# '''Ялгуусан хутагтын хүрээ хийдийн &quot;Очирт хөлгөн&quot; дэг (Сахиусны зангилаа):'''
#* '''Үнэн түүх:''' Ялгуусан хутагтын шавь нутаг болон хүрээ хийд (Гунгааданжайлин хийд) нь Халхын өрнө замын чуулганы дотор албан ёсоор '''&quot;Их хөлгөн&quot; буюу &quot;Очирт хөлгөн&quot;''' дэг сургуультай байв. Энэ нь Очирваань бурхныг хошуу, шавь нийтээрээ &quot;Хантайшир уулын эзэн, Халхын баруун хязгаарыг даасан догшин сахиус&quot; хэмээн үеийн үед тусгайлан залан шүтэх үндэс болжээ.
#* '''Ишлэл:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №А-76, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №145 / Позднеев А. М. &quot;Монголия и монголы&quot;, Т.2, 1892.''
# '''Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн Нэрийн хувь шүтээн:'''
#* '''Үнэн түүх:''' Алтан ургийн их өвөг, Манжийн эсрэг ардуудаа өмгөөлөн тэмцэж явсан Сандавдоржийн Базарваань тайжийн &quot;Базарваань&quot; (Монголчилсон дуудлага) хэмээх нэр нь өөрөө Санскрит хэлний '''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)''' бурхны алдар юм. Энэ нь Очирваань бурхан түүний удмын ясны шүтээн, нэрийн хувь бурхан мөн болохыг гэрчилнэ.
#* '''Ишлэл:''' ''МУҮТА, Фонд №1, Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89 — &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг — Сандавдоржийн Базарваань тайжийн бүртгэл&quot;''
# '''VI дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн номын адислал ба Удмын хамаарал:'''
#* '''Үнэн түүх:''' VI дүрийн Ялгуусан хутагт Санжавын Чимэдцэрэн (1912–1937) буюу 3 насандаа сүүг уснаас ялгаж олноо '''&quot;Ялгасан гэгээн&quot;''' хэмээн амьд бурхан мэт шүтэгдсэн сод хувилгаан нь нагац талын цусаараа (Л.Мандал зайсангийн ураг) С.Галиндив хатны гэр бүл, Гончигсүрэн тайж алтан урагтай маш ойрхон хамааралтай байв. Тэрээр өөрийн цусан төрлийн тайж нарт зориулж ном унших, аравнайлахдаа үргэлж энэхүү удмын гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны ивээлээр дамжуулан адисалдаг байсан түүхтэй.
#* '''Ишлэл:''' ''Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 / Bawden C. R. &quot;The Modern History of Mongolia&quot;, 1989.''
#*

== '''Чингис хаанаас улбаатай Очирваань бурхныг Базарваань тайж нь үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирсэн тухай батлах түүхэн эх сурвалжууд''' ==
Их өвөг Сандавдоржийн Базарваань тайжийн нэрийн хувь сахиус болон нь  Алтан ургийн ясны шүтээнийг батлах дараах 3 үндсэн түүхэн эх сурвалжийн баримтууд байдаг:&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== 1. Албан ёсны угийн бичгийн баримт (МУҮТА) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд №1 (Засагт хан аймгийн яам), Данс №1, Хэргийн бүртгэл №89''.
* '''Баримтын агуулга:''' &quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны алтан ургийн тайж нарын угийн бичиг&quot;-ийн эх хувьд [[Сандавдоржийн Базарваань]] тайжийн (1778 онд төрсөн) нэрийг Санскрит хэлний ''&quot;Важрапани&quot; (Vajrapāṇi - Очир баригч)'' буюу Очирваань бурхны нэрээр шууд оноон тамгалсан байдаг. Энэ нь тус язгууртан урагт Очирваанийг үе дамжсан ясны шүтээн, нэрийн хувь сахиус бурхан болгон дээдэлж ирснийг архивын шарласан хуудаснаа хөдөлшгүй үнэнээр гэрчилдэг.

=== 2. Алтан ураг ба Очирваанийн холбогдолтой гадаадын судалгаа ===

* '''Эх сурвалж:''' ''Heissig, Walther. &quot;The Religions of Mongolia&quot;. University of California Press, 1980. p. 48-55.''
* '''Баримтын агуулга:''' Олон улсын нэрт Монгол судлаач В.Хайссиг өөрийн бүтээлдээ III Далай лам Монголд бурхны шашныг хоёр дахь удаагаа дэлгэрүүлэхдээ (1586-1587 онд) Абтай сайн ханыг Очирваанийн хувилгаанд өргөмжилж, Чингис хаанаас улбаатай Алтан ургийн хаад, язгууртнуудыг энэхүү Очирваань (Важрапани) бурхны дэлхий дээрх биелэл, ясны сахиустай ураг хэмээн албан ёсоор зарласан түүхэн дүгнэлтийг гадаад сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

=== 3. Дотоодыг хамгаалах газрын түүхэн хавтаст хэрэг (1937) ===

* '''Эх сурвалж:''' ''БНМАУ-ын Дотоод Яам, Дотоодыг Хамгаалах Газрын Тусгай Комиссын 1937 оны 10-р сарын хавтаст хэрэг, Хэргийн дугаар №241 — Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэнгийн мэдүүлэг''.
* '''Баримтын агуулга:''' Тус хэргийн материалд 6-р дүрийн Ялгуусан хутагт С.Чимэдцэрэн (&quot;Ялгасан гэгээн&quot;) өөрийн нагац талын цусны төрөл болох С.Галиндив хатны гэр бүл, Цогтой гүний хошууны алтан ургийн тайж нарыг адислах, аравнайлахдаа үргэлж тэдний удмын ясны гол шүтээн болох Очирваань бурхны зүрхэн тарни, догшин сахиусны дэг сургуулиар уншдаг байсан тухай номын барилдлагыг түүхэн баримтаар хавсаргасан байдаг.


'''ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ БОЛОН Л.МАНДАЛ ЗАЙСАНГИЙНХНЫ УРГИЙН ХЭЛХЭЭ'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Үндэслэл сурвалж:''' ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн архивын баримтууд, Хотгоодын засаг ноёдын угийн бичиг болон V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

'''[ХАЛХЫН АЛТАН УРАГ ТАЛ]'''                       '''[ЗАЙСАНГИЙНХАН ТАЛ''']&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

'''Сандавдоржийн Базарваань тайж''' (1778-XIX зуун)        '''Луузан'''&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

               │                                      │

       Галсан тайж (Тэргүүн зэрэг)                    │&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

       Тайж Гончигсүрэн                               │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

               │                                      │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    Дашдэндэв ноён (Мэргэн ноён) &lt; ═══════════ &gt; Л. Мандал зайсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                 (Худ ураг барилдав)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                                         │

                   ┌─────────────────────┴─────────────────────┐&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

                   │                                           │&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    [ЯЛГУУСАН ХУТАГТЫН ЭХ ТАЛЫН УРАГ]              [ЦУС ЗАНГИДСАН ҮР СҮҮЛ]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

    (V дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсанданзанг        Хойч үеийн ураг барилдсан&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

     Дашдэндэв ноёнд үрчлүүлэн өсгөсөн)            охид, хөвгүүдийн залгамж&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

====== '''ОЧИРВААНИЙХАН''' ======
Энэхүү нэршил нь Хангайн нурууны ноён оргил, Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр уултай шууд холбоотой. Буддын шашны уламжлалд Отгонтэнгэр хайрхныг Нууцын эзэн Очирваань бурхны орших орон (диваажин) гэж үздэг.

Иймээс түүхэнд Завхан нутгийг нийтэд нь &quot;Очирваанийн орон&quot; гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд уг уулыг тойрон суудаг, Отгонтэнгэр хайрхнаа шүтдэг тэр хавийн газар орны ард иргэдийг Монголын бусад бүс нутгийнхан (Халхын зүүн гар, Сэцэн хан, Түшээт хан аймгийнхан) &quot;Очирваанийхан&quot; буюу ''&quot;Очирваанийн орны хүмүүс&quot;'' гэж газар орноор нь хочлон дууддаг болжээ. [1, 2, 3, 4]

== Түүхэн үүрэг ба Гавьяа зүтгэл ==
Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг, хошуу нутагтаа байгуулсан гол гавьяа зүтгэлүүдийг тухайн үеийн Засагт хан аймгийн түүхэн нөхцөл байдал болон архивын баримтуудын логик холбоосоор дараах 3 үндсэн чиглэлээр нэгтгэн дүгнэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч түүний удмын  Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол Толь Цогтой засгийн хошуу(Засагт хан аймаг) |url=https://mongoli.mn |access-date=2026-09-23 |website=Монгол толь |isbn=978-9919-0-3146-6}}&lt;/ref&gt;

=== 1. Албат ардаа өмгөөлөн хамгаалсан нь ===
XIX зууны дунд үе бол Манж Чин улсын зүгээс Монголын хошуу нутгуудад оноодог харуулын алба, өртөөний уналга, &quot;Дашинхүү&quot; зэрэг Хятадын пүүсүүдэд төлөх өрийн дарамт туйлдаа хүрсэн хүнд цаг үе байв. Базарваань тайж нь Цогтой засгийн хошууны Дэд зэргийн төрөл тайжийн хувьд өөрийн харьяат албат ардуудын татварыг хураах, Манжийн амбанд тушаах ажлыг хариуцаж байжээ. Тухайн үед ядуурсан ард иргэдээ хамгаалж, татварыг нь нуун дарагдуулах эсвэл өмнөөс нь хариуцлага хүлээсэн тайж нарыг Улиастайн Манж амбаны газраас &quot;Албат ардаа өмгөөлсөн&quot; хэргээр хэргэм зэргийг нь буулгах хатуу шийтгэл оноодог байв. Түүний хэргэм зэрэг буурсан түүхэн зангилаа нь хошууныхаа ард иргэдийг эдийн засгийн мөлжлөг, дарамтаас хамгаалж, өөрийн зэрэг дэвээр хохирон үлдсэн баатарлаг гавьяаг нь гэрчилдэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 2. Алтан ургийн угсаа залгамжлал, голомтыг авч үлдсэн үүрэг ===
Базарваань тайжийн гэр бүлийн хүрээнд гаргасан хамгийн том, түүхэн шийдвэр бол өөрийн дөрвөн хүүгийн гурвыг нь шашны мөр хөөлгөхөөр илгээж, зөвхөн нэг хүүг нь хар хүн болгон авч үлдсэн үйл явдал юм. XIX зууны Монголд эрэгтэй хүүхдийг олноор нь лам болгох шашны хүчтэй давалгаа дунд тэрээр хошууныхаа Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах ухаалаг дипломат алхам хийсэн байна. Тайж угсаагаа таслахгүй авч үлдэх нь хошууны албат ардуудаа бусад харь овгийн эсвэл Манжийн шууд удирдлагын түшмэлүүдийн дарлалд оруулчихгүй, өөрийн угсааны ноён, тайж нарын ивээлд хамгаалж үлдээх чухал алхам байсан юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''I. Анх хуваах үеийн Манжийн албан ёсны бүртгэл (1756–1757 он)''' Манж Чин улсын ''&quot;Халхын шастир&quot;'' болон хааны зарлигаар Хотгойдыг хуваахад дараах '''цэргийн болон сумын тоог''' зааж өгчээ. Үүнийг хүн ам руу шилжүүлбэл (Нэг суманд дунджаар 120–150 өрх, өрх бүрд 5–6 ам бүл гэж тооцвол):
** '''Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошуу:''' Анх '''5 сум''' (750 гаруй албат цэрэг), 16 отог урианхайтайгаар байгуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~1,800 гаруй өрх''' (~9,000–10,000 уугуул хүн ам).
** '''Цогтой засгийн хошуу (Сандавдорж ноёны нутаг):''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг) харьяалуулсан. Анхны өрхийн тоо: '''~350 орчим өрх''' (~2,100 орчим хүн ам).
** '''Ахай засгийн хошуу:''' Анх '''2 сум''' (300 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~450 өрх''' (~2,700 орчим хүн ам).
** '''Далай засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~300 өрх''' (~1,800 орчим хүн ам).
** '''Мэргэн засгийн хошуу:''' Анх '''1 сум''' (150 албат цэрэг). Анхны өрхийн тоо: '''~260 өрх''' (~1,500 орчим хүн ам).  ----'''II. 1918 оны Архивын нарийвчилсан тоо баримт (Манжийн дараах үеийн)'''  Үндэсний Төв Архивын '''Фонд-А61, Данс-1-д үлдсэн Халхын Засагт хан аймгийн хүн ам, өрхийн тооллогоос''' түүхэн дүгнэлтэд ашиглах нарийн тоог гаргавал:  1. Хүн амын бодит өсөлт ба уналт (150 жилийн дараа)  Манжийн бодлогоос болоод Хотгойд түмэн 150 жилийн хугацаанд хүн ам нь огт өсөөгүй, зарим хошуунд уналтад орсон нь архивын тоогоор батлагддаг:
** '''Цогтой засгийн хошуу:''' 1756 онд ~2,100 хүн амтай байсан бол 1918 онд '''2,422''' болж, 150 жилийн турш ердөө '''~300 гаруй хүнээр''' л өссөн.
** '''Далай ба Мэргэн хошуу:''' Энэ хоёр хошууны хүн ам 150 жилийн хугацаанд уугуул хэмжээнээсээ бараг хөдлөөгүй (Далай хошуу '''1,800''', Мэргэн хошуу '''1,450''' хүн амтай цөөрсөн) байна.  2. Шашны нөлөөллийн архивын бодит хувь (Эрчүүдийн бүтэц)  1918 оны архивын данснаас Хотгойдын эрчүүдийн хэдэн хувь нь лам байсныг тооцож үзвэл (Энэ нь Википедиад маш чухал тоо баримт болно):
** '''Ахай засгийн хошуунд:''' Нийт 3,471 хүн амьдарч байсны 1,526 нь эрэгтэй. Үүнээс '''2,345 нь лам хувраг''' гэж бүртгэгдсэн (Мөрөнгийн хүрээний лам нарыг оруулаад хошууны нийт эрчүүдийн '''67.5% нь лам''' байсан тул хүн ам нь нөхөн үржих боломжгүй хумигджээ).
** '''Цогтой засгийн хошуунд:''' Нийт эрэгтэй хүн ам 1,283 байсны '''619 нь лам хувраг''' байв. Энэ нь хошууны нийт эрчүүдийн '''48.2% буюу бараг тал хувь нь''' шашны суудалд сууж, өрх гэр толгойлоогүй гэсэн үг юм.  3. Цогтой хошууны язгууртнуудын бодит тоо  Цогтой хошуу нь уугуул Алтан ургийн цусаа хамгаалж үлдсэн гэдгийг архив дахь '''&quot;Тайж нарын бүртгэл&quot;''' баталдаг:
** 1918 оны дансанд Цогтой хошууны 1,283 эрэгтэй хүний дотор '''106 хүн нь &quot;Тэргүүн зэргийн болон зэрэг залгамжлах тайж&quot;''' хэмээн бүртгэгдсэн байна. Энэ нь тус хошууны нийт эрчүүдийн '''8.2% нь цэвэр язгууртан, Алтан ургийн угсаатай''' байсныг гэрчлэх бөгөөд бусад жижиг хошуудтай харьцуулахад маш өндөр үзүүлэлт юм.
'''Түүхэн үнэн дүгнэлт'''

Энэхүү тоон баримтаас харахад Манж Чин улсын '''&quot;Хуваан захирах&quot; бодлого маш хорлонтой хэрэгжсэн''' нь харагддаг. Анх зөвхөн 10,000 цэрэг гаргаж байсан чийрэг Хотгойд түмэн 5 хуваагдсаны улмаас 150 жилийн дараа бүх эмэгтэйчүүд, хүүхэд, лам нараа нийлүүлээд ердөө '''14,300 гаруйхан''' болж, хүн ам нь 2.5 дахин цөөрч, хүчин чадал нь бүрэн сарнисан түүхтэй&lt;ref name=&quot;uta-93&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;

=== 3. Тусгаар тогтнолын үзэл санааны хөрсийг бэлдсэн нь ===
Хуучин Засагт хан аймгийн баруун хойд хошуунууд (Нөмрөг, Түдэвтэй, Тэс) буюу Хотгойдын угсааны тайж нар нь түүхэндээ Манжийн төрд хамгийн дуулгаваргүй, ард иргэддээ элэгтэй, тусгаар тогтнолын үзэл санааг үе дамжин нууцаар тээж ирсэн язгууртнууд байв. Засаг ноён Бандийн Сандавдорж нь ухаалаг, уян хатан дипломат тактиктай, алсын хараатай бодлогоор өөрийн захирсан Хотгойдын Цогтой засгийн хошууг Манжийн цочмог устгал, хэлмэгдүүлэлтээс аварч үлдсэн түүхтэй. Базарваань тайжийн Манжийн дарлалын эсрэг баримталж байсан элэгсэг бодлого, ард түмнээ өмгөөлсөн түүхэн үйл хэрэг нь түүний хүү Галсан тайж, ач Гончигсүрэн тайж нарт үе дамжсан эх оронч хүмүүжил болон өвлөгдсөн байна. Түүнчлэн Галсан тайжийн хүүхдүүд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг маш хүчтэй дэмжин зүтгэх орон нутгийн гол түлхэц болж өгчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

=== 4. Шашин соёлын уламжлалыг хамгаалж, ивээн тэтгэсэн нь&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |title=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив, Фонд А-4, Данс 1-3: Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны данс баримтууд |publisher=Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА) |year=1918}}&lt;/ref&gt; ===
С.Базарваань тайж нь өөрөө шинээр сүм хийд үүсгэн байгуулагч гэхээсээ илүүтэйгээр, тухайн үеийн Цогтой засгийн хошууны бурхны шашны гол голомт болох 1760 онд байгуулагдсан '''Самданпунцаглин хийдийг''' төрөл тайжийн хувиар ивээн тэтгэгч, шашин соёлын уламжлалыг хамгаалагч байжээ. Түүний шашин соёлын үйл хэрэгт оруулсан хувь нэмрийг дараах байдлаар баримтжуулдаг:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Хийдийн жасын аж ахуйг хамгаалсан нь:''' Манж Чин улсын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба татварын үед хийдийн үндсэн хөрөнгө, мал сүрэг буюу &quot;Жас&quot;-ын аж ахуйг гаднаас халдахаас хамгаалж, бүс нутгийн соёлын өвийн эдийн засгийн бие даасан байдлыг дэмжсэн байна.
* '''Соён гэгээрүүлэх үйлсийг тэтгэсэн нь:''' Лам хуврагуудын ном хурах нөхцөлийг бүрдүүлэх, Ганжуур, Данжуур тэргүүтэй хөлгөн судруудыг залах, уншуулах зардлыг ивээн тэтгэхэд биечлэн оролцож байв. Түүний дөрвөн хүүгийн гурав нь (Данзан гэсгүй, Лувсандорж маарамба, Пунцаг донир) тус Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, шашин ном, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол эзэмшсэн нь үүний нэг илрэл юм.
* '''Ардуудын шашин шүтэх эрхийг өмгөөлсөн нь:''' Хошууны албат ард, тэр дундаа шашин номын мөр хөөсөн лам банди нарыг өртөөний болон албаны хүнд татвараас чөлөөлөх, тэднийг суурин суун шавилах, бурхны номдоо шамдах тайван нөхцөлийг бүрдүүлэхэд ухаалаг бодлогоор дэмжлэг үзүүлж байв.

==== Самданпунцаглин хийдийн түүхэн үзүүлэлт (1918 он) ====
С.Базарваань тайжийн ивээн тэтгэж байсан тус хийд нь Цогтой засгийн хошууны шашин ном, соёл, боловсролын гол төв байсан бөгөөд Цогчин хуралаас гадна Ганжуур, Жүд (тарнийн ухаан), Мамба (анагаах ухаан) дацангуудыг салбарлуулан хөгжүүлсэн байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын 1918 оны албан ёсны хүн амын тооллогын баримтаар тус Цогтой засгийн хошууны шашны нөлөө, лам хуврагуудын үзүүлэлт дараах байдалтай бүртгэгдсэн байдаг:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

* '''Хошууны нийт өрх:''' 530 өрх
* '''Хошууны нийт хүн ам:''' 2,422 хүн (Эрэгтэй: 1,283, Эмэгтэй: 1,139)
* '''Лам бандийн тоо:''' 619 лам хувраг (Хошууны нийт эрэгтэйчүүдийн 48.2%-ийг эзэлж байв)
* '''Тайж нарын тоо:''' 106 тайж

Энэхүү статистик мэдээлэл нь С.Базарваань тайжийн үеэс уламжлагдаж ирсэн шашин соёлын нөлөө тус хошуунд ямар өндөр хэмжээнд хөгжиж, сүм хийд нь зөвхөн мөргөлийн газар биш, бүс нутгийн нийгмийн харилцаа, соёлын гол зангилаа байсныг гэрчилдэг.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Самданпунцаглин хийдийн яг таг байршил:&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; Одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сумын төвөөс баруун урд зүгт байх тахилгат Чадвар Баянзүрх уулын өвөр бэл, Баянзүрхийн рашаан амралтын ойролцоо оршдог. Өдгөө тус газарт хийдийн Цогчин дуганы чулуун суурийн ором, барилгын шавар, тоосгоны хэлтэрхий бүхий шороон далангууд хадгалагдан үлдсэн.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |url=https://www.academia.edu/145844134/%D0%91%D0%A3%D0%94%D0%94%D0%AB%D0%9D_%D0%A8%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98}}&lt;/ref&gt;

== Сандавдоржийн Базарваань тайжийн түүхэн үүрэг ба Оюун санааны залгамж чанарын дүгнэлт ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж (1778—XIX зуун) нь Ар Халхын ард түмний сэтгэл зүрхэнд үнэн цэх, баатарлаг, Алтан ургийн бардам нэр төртэй, саруул ухаан ба оюун санааны хүчирхэг байдлыг цогцлоосон, мохошгүй чин зориг, хатуужилтай язгууртан хүмүүн байв. Тэрээр өөрийн элэг нэгт хүн ард, уугуул газар нутаг, эх орноо өөрийн амь биеэс илүүд үзэн хайрладаг жинхэнэ Их Эзэн Чингис хааны Алтан ургийн үр удам, Хөх Монголын амьд тасархай гэдгээ түүхэн бодит үйл хэргээрээ тамгалж үлдээжээ.

=== 1. Алтан ургийн үүрэг хариуцлагын философи ===
Базарваань тайжийн энэхүү эгэл бус амьдрал нь Алтан ургийн ноёдын үр хойчдоо үе дамжуулан сургаж, гэрээсэлж ирсэн &quot;Хүн ард, газар нутгаа хайрлан хамгаалж, харийн түрэмгийлэгч, мөлжлөгийн дарамтыг маш уян хатан, дипломат ухаанаар сөрөх&quot; гүн ухаан бодитоор оршиж байсны тод илрэл юм. Түүний эцэг Банди ноён (1737-1756) болон ууган ах Бандийн Сандавдорж ноён (1756-1798) нар 1756 оны Шадар ван Чингүнжавын бослогын дараа Хотгойд-Уйгар түмнийг Манж Чин улсын &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн цуст хядлагаас аврахын тулд &quot;Алтан ургийн хамгаалалт&quot; тактикийг хэрэглэж, хошуу нутагтаа дүрвэгсдийг нуун авч үлдэж байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд №1 (Улиастайн жанждын газар), Данс №22, Хэрэг №104 - &quot;Чингүнжавын хэрэгт холбогдсон хошуудын байцаалтын данс&quot;.&lt;/ref&gt; Базарваань тайж энэхүү эх оронч гэрээс, далд тактикийн хөрсөн дээр өсөж хүмүүжсэн тул Улиастайн манж амбаны өмнө монгол цэргүүдээ өмгөөлөн сөрж, өөрийн амиар дэнчин тавьж зүтгэсэн байна.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;''&quot;外藩蒙古扎萨克世系表&quot;'' (Гадаад Монголын засаг ноёдын угийн бичиг шаштир), Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны засаглалын тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 2. Хойч үедээ үлгэр жишээ болсон нь (Түүхэн гүүр) ===
Базарваань тайжийн өөрийн биеэр үзүүлсэн эдгээр чинзориг, эх оронч, баатарлаг үйлдлүүд болон соён гэгээрүүлэх зүтгэл нь хожим түүний шууд үр удам, хойч үеийн удирдагчдад агуу үлгэр жишээ, оюун санааны луужин болжээ.

* '''Мэргэн ноён тайж Дашдэндэвт үлгэрлэсэн нь:''' Базарваань тайжийн ураг төрлийн шууд залгамжлагч, түүний гуч болох соён гэгээрүүлэгч, Мэргэн ноён тайж Дашдэндэв нь өөрийн өвөг дээдсийн энэхүү &quot;Хүн ардаа хайрлах&quot; алтан сургаалийг залгамжлан, өөрийн хошууны харц ард, ядуу малчны гэрээс тодорсон үеэл хүүхдүүдийг ялгаварлалгүй ивээлдээ авч, гэрийн шилдэг багш нараар ном заалган, соён гэгээрүүлэх үйл хэргийг гардан гүйцэтгэжээ.&lt;ref&gt;ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн, &quot;Ар халхын Y, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын түүх&quot; (Түүхийн ухааны доктор Ж.Гэрэлбадрахын судалгааны бүтээл).&lt;/ref&gt;
* '''Их Хутагтуудын чинзоригийг бадраасан нь:''' Мэргэн ноён Дашдэндэвийн үзүүлсэн тэрхүү &quot;Номын тус&quot;, эдийн засгийн ивээл дор өсөж, Базарваань тайжийн харийн амбаныг сөрсөн бахархалт түүхээр хүмүүжсэн хошууны уугуул хөвгүүд бол хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг санаачлан манлайлсан '''Монгол Улсын 5 дахий Ерөнхий сайд, 8-р Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар''' (1874-1923), түүний төрсөн үеэл '''5-р Дилов хутагт Башлуугийн Жамсранжав''' (1884-1965) нар юм.&lt;ref&gt;''&quot;大清高宗纯皇帝实录&quot;'' (Ухаант хааны үнэн тэмдэглэл), Цяньлуны 21-р оны тэмдэглэл.&lt;/ref&gt;

=== 3. 1911 оны хувьсгал буюу Алтан ургийн гэрээс биелсэн нь ===
Хутагтуудын зүрхэнд асаж, чинзоригийг нь бадраасан тэрхүү &quot;Хөх Монголын тасархай&quot; гэх үзэл санаа нь 1911 онд бодитоор амилж, Цогтой засгийн хошууны сүүлчийн засаг ноён Цэдэвсодном ван болон Жалханз, Дилов, Ялгуусан хутагтууд хамтран, Манж Чин улсын харийн дарлалаас бүрмөсөн салан тусгаарлах Хаант Орос улсаас зэвсгийн тусламж гуйх түүхэн нууц өргөх бичгүүдийг хамтран боловсруулан тамгалж, Богд хаанд өргөн барьснаар хувьсгалыг манлайлжээ.&lt;ref&gt;ҮТА, Фонд №12 (Богд хаант Монгол Улсын Дотоод яам), Данс №45, Хэрэг №112 - &quot;Тусгаар тогтнолын нууц өргөх бичиг&quot;.&lt;/ref&gt; Ийнхүү Базарваань тайжийн тамгагүй атлаа ард түмнийхээ сэтгэлд тамгалж үлдээсэн Алтан ургийн үүрэг хариуцлага, эх оронч үзэл нь ХХ зууны Монгол Улсын тусгаар тогтнолын оюун санааны амин сүнс, ялалтын түүхэн хөдөлгүүр болсон гэж баримтаар бүрэн дүгнэгдэж байна.&lt;ref&gt;Дилов хутагт Б.Жамсранжав, ''&quot;Намтар&quot;'' (The Autobiography of the Diluv Khutagt, Ed. Owen Lattimore), х. 42-47.&lt;/ref&gt;

== Цогтой засгийн хошууны архивын баримт ==
Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны язгууртан Базарваань тайжийг харьяат албат ардуудаа Манжийн мөлжлөг, хүнд татвараас өмгөөлж байсныг гэрчлэх анхдагч түүхэн баримт Үндэсний Төв Архивын гар бичмэл цэсийн дансанд хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; details=&quot;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}} МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&amp;quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&amp;quot;''. ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn/ &amp;quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&amp;quot;]. С.Пүрэвжав, ''&amp;quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&amp;quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он. Б.Нацагдорж, ''&amp;quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&amp;quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд. ''&amp;quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&amp;quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).&quot;&gt;Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).&lt;/ref&gt; Түүнчлэн түүний амьдарч байсан он цагийн шашны түүх болон хошууны соёлын өвийг судлаачид археологийн олдвор, түүхэн дурсгалтай тулган судалсан байдаг.&lt;ref name=&quot;munkhtsogt_2022&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-30 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt; Уг архивын баримтын эх бичвэрийг доор сийрүүлэв:&lt;div style=&quot;background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #2a4b7c; padding: 15px; margin: 15px 0;&quot;&gt;
'''1.  Босоо монгол бичгийн эх баримт (Original Document Text):''' &lt;span lang=&quot;mn&quot; style=&quot;font-size:1.3em; writing-mode: vertical-lr; text-orientation: mixed; display: block; padding: 10px; line-height: 1.8; height: auto; min-height: 250px;&quot;&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠦ ᠬᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠲᠣᠭᠣᠶِᠳ ᠤᠨ ᠴᠣᠭᠲᠠᠢ ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠳᠡᠳ᠋ ᠵᠡᠷᠭᠡ ᠶᠢᠨ ᠲᠥᠷᠥᠯ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠪᠠᠵᠠᠷᠪᠠᠭᠠᠨᠢ ᠶᠢ ᠬᠠᠷᠶᠶᠠᠲᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠰᠡᠨ ᠪᠠ ᠠᠯᠪᠠ ᠲᠠᠲᠠᠪᠤᠷᠢ ᠶᠢ ᠨᠠᠤᠭᠰᠠᠨ ᠬᠡᠷᠡᠭ ᠲᠦ ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤᠲᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠠᠮᠪᠠᠨ ᠤ ᠵᠠᠷᠯᠢᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠬᠡᠷᠭᠡᠮ ᠪᠠᠭᠤᠷᠠᠭᠤᠯᠵᠤ ᠴᠢᠬᠤᠯᠠᠴᠢᠯᠠᠪᠠ ᠃ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤᠨ ᠤ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠳ ᠢ ᠥᠮᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢ ᠬᠤᠪᠢᠯᠭᠠᠨ ᠲᠠᠶᠢᠵᠢ ᠬᠡᠮᠡᠭᠳᠡᠮᠦᠢ ᠃&lt;/span&gt;

'''2.  Латин галиг (Transliteration):''' ''Jasaγtu qan ayimaγ-un Qotoγoyid-un Coγtai jasaγ-un qosiγun-u ded jerge-yin töröl tayiji Bajarbaγani-yi qariya-tu arad-ud-i ömügelegsen ba alba tataburi-yi nauγsan kereg-tü Uliyasutai-yin amban-u jarliγ-iyar kergem baγuraγulju ciqulacilaba. Qosiγun-u arad-ud-i ömügelegci qubilaγan tayiji kemegdemüi.''

'''3.  Кирилл хөрвүүлэг (Cyrillic Translation):''' «Засагт хан аймгийн Хотгойдын Цогтой засгийн хошууны дэд зэргийн төрөл тайж Базарваанийг харьяат ардуудыг өмгөөлсөн ба алба татварыг нуусан хэрэгт Улиастайн амбаны зарлигаар хэргэм бууруулж чангалав. Хошууны ардуудыг өмгөөлөгч '''Хувилгаан тайж''' хэмээгдмой.»
&lt;/div&gt;
== Эх сурвалж ==
{{Ишлэлүүд}}

* Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА), Фонд А-75: ''&quot;Улиастайн жанжны газрын монгол, манж хэлээрх албан хэргийн гар бичмэл данс, харилцсан бичгүүд&quot;''.
* МУҮТА, Фонд-1, Данс-ХЛ: ''&quot;Халх дөрвөн аймгийн тайж нарын угийн бичиг: Монгол Төрлийн Үе Улирлын Тэмдэглэл&quot;''.
* ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн. [https://mongoltoli.mn &quot;Монголын түүхийн тайлбар толь: Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;].
* С.Пүрэвжав, ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'', Улаанбаатар хот, 1970 он.
* Б.Нацагдорж, ''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн түүх&quot;'', Архивын анхдагч материалын судалгааны бүтээлүүд.
* ''&quot;Жяцин Жаоди Чин Ши Лу&quot;'' (嘉庆朝清实录 — Жяцин хааны үеийн Чин улсын албан ёсны үнэн тэмдэглэл, Бээжингийн архивын сурвалж бичиг).

== '''Түүхэн үүрэг''' ==
Эцэг Сандавдорж ноёныг таалал төгссөний дараа засаг ноёны үе залгамжлах хэргэмийг түүний ах Цэсрэндорж өвлөн авсан тул Базарваань тайжид Манжийн хуулийн дагуу &quot;Дэд зэргийн төрөл тайж&quot; цолыг олгожээ. Тэрээр хошуу захирсан засаг ноён болоогүй ч хошуундаа нөлөө бүхий томоохон язгууртан байв. XVIII зууны сүүл, XIX зууны зааг үед Улиастайн жанжны газар болон Манжийн амбан нарын эдийн засгийн хүнд мөлжлөг, алба гувчуурын үед өөрийн хошууны (Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошуу) албат ардуудыг хууль бус татвар, дарамтаас өмгөөлөн хамгаалж байсан ухаалаг язгууртан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн. Түүний ургийн шугам нь хожим 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд оролцогч Мижиддорж ноёнтой шууд холбогддог.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== '''Үр хүүхэд''' ==
Базарваань тайж дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд тэднийг насны эрэмбээр жагсаавал:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' — Сүсэг бишрэлийн мөр хөөж, Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, Гэвсэг/Гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, уламжлалт анагаах ухаанд нэвтэрч Маарамба цол хүртсэн.
* '''Пунцаг донир''' — Нөмрөгийн хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны Донир албыг хашиж байсан.
* '''Галсан тайж''' — Эцгийн шийдвэрээр &quot;Хар хүн&quot; болж үлдэн, Алтан ургийн язгууртны голомтыг залгамжилсан. Түүний хүү нь 1883 онд төрсөн, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн '''Гончигсүрэн тайж''' юм.

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл Завхан аймгийн Нөмрөг, Түдэвтэй сумдад Боржигон овгийн томоохон суурь язгуурыг бүрдүүлэн амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

== Улиастайн амбаныг сөрж, хэргэм бууруулсан үйл явдал ==
1808 онд түүний залгамжлагч ач хүү Галдангүнтэв Цогтой засгийн хошууны засаг ноёноор суусан бөгөөд түүний урт хугацааны засаглалын эхний жилүүд буюу 1810-1820-иод оны үед Улиастайн манж жанжин, амбан нарын зүгээс баруун замын хошуудад тулгах улаа өртөөний алба, харуулын цэргийн хүнс бэлтгэл, дамжлаг татварыг туйлд нь хүртэл нэмэгдүүлсэн хүнд үе тохиожээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Галдангүнтэв ноёны засаглалын үед Цогтой засгийн хошуунаас Улиастайн өртөөнд нийлүүлэх улаач харуул, агт морьдын татвар дээр Манжийн түшмэд хууль бусаар илүү татвар нэхэж, орон нутгийн малчдыг эрүүдэн шүүж байсан хэрэг гарчээ. Үүнийг тус хошууны нөлөө бүхий язгууртан, төрөл тайжийн хувиар Базарваань эрс сөрөн зогсож, элэг нэгтнүүдээ өмгөөлсөн байна. Энэхүү үйлдэл нь Улиастайн амбаны яамнаас Бээжинд өргөсөн айлтгалд түүнийг &quot;төрийн албыг саатуулж, дээрэнгүй авирласан Хотгойдын тайж&quot; хэмээн тэмдэглэгдэх үндэс болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Чин улсын хууль цаазын бичиг &quot;Гадаад Монголын Төрлийг Засах Навтгар Шүүх Бичиг&quot; болон &quot;Да Чин Лү Ли&quot; хуулийн дагуу, хааны томилсон албан тушаалтан (Улиастайн амбан)-ы шаардлагыг эсэргүүцэж, өртөө улааны албыг тасалдуулсан хэрэгт маш чанга ял оноодог байв. Жяцин хааны үеийн &quot;Чин Ши Лу&quot; (Хааны үнэн тэмдэглэл)-д Халхын Засагт хан аймгийн Хотгойдын туслагч болон төрөл тайж нарын дундаас алба татварын хэргээр Бээжинд гомдол мэдүүлсэн, орон нутагтаа тэмцэл өрнүүлсэн тайж нарын хэргэмийг бууруулж (降爵) шийтгэсэн тухай тухай бүрд нь товч зарлиг хэлбэрээр хуулбарлагдан үлдсэн байдаг.&lt;ref name=&quot;archive_F4_D12&quot; /&gt;

Энэхүү албан ёсны ял, хэргэм бууралт нь Базарваань тайжийг албан ёсны зэрэг хэргэмээ бууруулж, ард олны дунд &quot;өөрсдийнх нь төлөө амиа үл хайрлан тэмцсэн&quot; жинхэнэ &quot;Хувилгаан тайж&quot; хэмээн шүтэгдэх түүхэн бөгөөд хууль эрх зүйн бодит баримт нь болж өгчээ.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Гэр бүл, үр удам ==
Сандавдоржийн Базарваань тайж нь дөрвөн хүүтэй байснаас гурван хүү нь шашны мөр хөөж лам болсон бол ганц хүү нь хар хүн болж голомтоо залгажээ:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

* '''Данзан гэсгүй''' - Самданпунцаглин (Нөмрөгийн) хүрээнд шавилан сууж, хүрээний захиргааны гэсгүй цолонд хүрсэн.
* '''Лувсандорж маарамба''' - Уламжлалт анагаах ухааны маарамба (эмч) цол хүртэж ард олныг анагааж байв.
* '''Пунцаг донир''' - Нөмрөгийн хүрээнд сууж, донир албыг хашсан.
* '''Галсан тайж''' - Базарваань тайжийн хөвгүүдээс ганц хараараа үлдэж голомт залгасан хар хүн болсон бөгөөд Тэргүүн зэргийн төрөл тайж болж, Алтан ургийн цусыг үргэлжлүүлсэн.

Галсан тайж нь Гончигсүрэн тэргүүтэй дөрвөн хүүтэй (Базарваанийн ач нар) байв. Эдгээр дөрвөн хүү болон тэдний залгамжлагчид нь өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

# '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1883—XX зуун) — Галсан тайжийн ууган хүү. 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч. Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн охин С.Галиндивтай ураг барилдаж, Зуун Аргалант, Нөмрөг уулын өвөрт нутагладаг, нутаг усандаа асар өндөр нэр хүндтэй, моринд гарамгай Алтан ургийн тайж байв.
# '''Галсангийн Бадарч тайж''' — Галсан тайжийн хүү бөгөөд 1921 оны тооллогын бүртгэлийн дансанд Дөтгөөр зэргийн тайж хэмээн бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Лхүмбэ тайж''' (1902—XX зуун) — 1902 онд төрсөн, Алтан ургийн тайж язгууртан. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараах хүн амын тооллогын албан ёсны бүртгэл дансанд бүртгэгдсэн.
# '''Галсангийн Бүдээ тайж''' — Галсан тайжийн хүү, Алтан ургийн тайж. Хошуу нутагтаа ажилсаг, цэвэрч нямбай, мал аж ахуйн хэрэгт гарамгай тайж хүн байжээ.

== '''Галсангийн Гончигсүрэн''' ==
'''Галсангийн Гончигсүрэн''' (1883 — хожум) нь XX зууны эхэн үеийн Халхын Засагт хан аймгийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан, Тэргүүн зэргийн тайж, алтан ургийн сурвалжит язгууртан, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын зүтгэлтэн юм. 

=== Намтар ба Угсаа гарвал ===
Г.Гончигсүрэн нь 1883 (Хөхөгчин усан хонь) жил Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн (вангийн) хошуу (одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутаг)-нд алтан ургийн сурвалжит тайж Галсангийн гэр бүлд мэндэлжээ. Түүний дээд өвөг нь Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн шууд залгамжлагч, Цогтой вангийн хошууны нөлөө бүхий язгууртан Сандавдоржийн Базарваань тайж, дээд өвөг Хотгоодын Шолой увш хунтайж, түүний отгон хүү Хонцин хошууч Гендэн баатрын шууд залгамжлал болох алтан ургийн сурвалжит гэр бүлд мэндэлжээ&lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot;&gt;&quot;Халхын засагт хан аймгийн ноёдын уг эх ба угийн бичиг&quot;, Түүх соёлын дурсгалт бичиг, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн цуврал.&lt;/ref&gt;.

== '''1911 оны хувьсгалд оролцсон нь ба Богд хааны шагнал''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистикийг хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Түүний энэхүү харамгүй зүтгэлийг үнэлж, Шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт хаан, [[VIII Богд Жавзандамба хутагт|VIII Богд Жавзандамба хааны]] лүндэн зарлигаар төрөлхийн дөтгөөр зэргийн тайж хэргэмийг нь нэг шат ахиулж, '''&quot;Гутгаар зэргийн тайжийн зэрэг нэмсэн&quot;''' хишиг шагналыг үе улиран залгамжлуулахаар соёрхож, хошууны угийн бичигт улаан шугамаар баталгаажуулжээ&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;.

Эдгээр түүхэн баримтууд нь Монгол Улсын Үндэсний Төв Архивын А-93 хөмрөгт хадгалагдаж байна.

== '''1911 оны хувьсгалд оруулсан хувь нэмэр''' ==
1911 оны сүүлээр Манжийн дарангуйллыг устгах зэвсэгт бодлого эхлэхэд Цогтой засгийн хошууг толгойлж байсан засаг ноён Дамдин-Авиша болон Базарваань тайжийн хөвгүүд болох Галсан, Бүдээ, Лхүмбэ, ач Гончигсүрэн нар нэгэн санаагаар нэгджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь өөрийн ах нарын хамтаар дараах бодит тусламжийг үзүүлсэн байна:

* '''Цэргийн уналга, хүнс:''' [[Улиастай|Улиастайн хэрэм]] болон [[Ховд хот|Ховд хотыг]] чөлөөлөхөөр мордсон Баруун замын цэрэгт өөрийн хувийн сангаас агт морьд, аяны уналгын тэмээ, хүнсний хонь мал таслан өгч, ар талын логистик, өртөө улааны албыг орон нутагтаа хариуцсан&lt;ref name=&quot;uta-932&quot;&gt;Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Сан хөмрөг А-93: Засагт хан аймгийн чуулганы газар, Олноо өргөгдсөний тэргүүн, дэд онуудад Баруун хязгаарын цэргийн хэрэгт тусламж үзүүлсэн хошуудын тайж, ноёдын бүртгэл ба Богд хааны шагналын зарлиг.&lt;/ref&gt;.
* '''Санхүүгийн хандив:''' Шинэ тулгар төр байгуулагдаж, улсын сан хөмрөгийг бүрдүүлэх тушаал гарахад тэрээр албат ардуудынхаа өмнөөс хувийн хөрөнгөөсөө лан мөнгө болон тухайн үед валют орлож байсан ангийн үслэг арьсыг (тарвага, үнэгний арьс) Нийслэл Хүрээ рүү Сангийн яаманд сайн дураар тусламж болгон илгээсэн&lt;ref name=&quot;uta-932&quot; /&gt;.

=== Хүн амын тооллого, гэр бүл ===
Ардын хувьсгалын дараах засаг захиргааны шинэчлэлийн үе буюу 1921, 1925 оны хүн амын тооллогын дансанд түүнийг &quot;Хотгойд угсааны дөтгөөр зэргийн тайж Галсангийн Гончигсүрэн&quot; хэмээн бүртгэж байжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Г.Гончигсүрэн тайж нь Дилав хутагтын шавь, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан нэг гэр бүл болсон бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== '''Ураг төрлийн хэлхээ ба Үр хойчис''' ==
Г.Гончигсүрэн тайжийн ураг төрөл нь Халхын баруун хязгаарын тамгатай хутагтуудтай цусны болон худ ургийн маш гүн холбоотой байв. Тэрээр [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжавын]] төрсөн бүл дүү, Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдоржийн ууган охин [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндивтай]] ураг барилдан суусан тул Дилав хутагтын ойрын төрөл садных нь хүргэн болжээ&lt;ref name=&quot;wiki-galindiv2&quot;&gt;[[Содномдоржийн Галиндив]] нэвтэрхий толийн хуудас, Ураг төрлийн холбоос бүртгэл.&lt;/ref&gt;. Түүнчлэн, [[Жалханз хутагт Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт С.Дамдинбазар]], [[Ялгуусан хутагт|Ялгуусан хутагт Лувсандорж]] нарын нагац тал нь Цогтой вангийн хошууны алтан ургийн тайж нарын охид байсан тул тэд цус төрлийн (Авга, нагацын) хамаатнууд байв.

Г.Гончигсүрэн тайж, Хатан С.Галиндивнаас '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг''' хэмээх охид төрсөн бөгөөд тэдний үр хойчис өнөөгийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] Нөмрөг, Тэлмэн сумын нутагт Боржигон, Тайж овгийн суурийг бүрдүүлж ирсэн түүхтэй&lt;ref name=&quot;census-19252&quot;&gt;ҮТА, Тооллогын данс, 1921, 1925, 1929 оны Хүн амын албан ёсны тооллогоор Хан тайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны тайж Галсангийн Гончигсүрэнгийн өрхийн бүртгэл.&lt;/ref&gt;.

=== Өвөг дээдсийн үе залгамжлалын шугам ===
Сүрэнхоржав, Гөлөг нарын эцэг ба эхийн талын алдартай гавьяатнуудын нэгдсэн хэлхээг шугаман бүтцээр харуулбал:&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Эцгийн талын цусан шугам (Хотгоодын Алтан ураг):'''

* [[Батмөнх Даян хаан]] (Халхын нэгдсэн төрийн хаан)
* ↓ [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] (Халхыг долоон хүүдээ хуваасан)
* ↓ Ашихай дархан хунтайж (Засагт ханыг үндэслэгч)
* ↓ Шолой увш хунтайж (Хотгоодын анхны Алтан хаан)
* ↓ Хонцин хошууч Гендэн баатар (XVII зууны эхэн үеийн цуут жанжин)
* ↓ Сандавдорж засаг ноён (1756–1798 онд Цогтой засгийн хошууны суурийг тавьсан ноён)
* ↓ Дэд зэргийн тайж [[Сандавдоржийн Базарваань]] (Манжийн эсрэг үзэлтэн)
* ↓ Гутгаар зэргийн тайж Галсан (1911 оны хувьсгалын орон нутгийн зохион байгуулагч)
* ↓ '''Галсангийн Гончигсүрэн тайж''' (1911 оны хувьсгалын зүтгэлтэн, Богд хааны зарлигаар Гутгаар зэрэг хүртэгч)

'''Эхийн талын худ ургийн шугам (Хутагт хувилгаадын ураг садан):'''&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Монгол толь |url=https://mongoltoli.mn/ |access-date=2026-09-23 |website=mongoltoli.mn}}&lt;/ref&gt;

* [[Дилав хутагт|Дилав хутагт Башлуугийн Жамсранжав]] (Тусгаар тогтнолын нэрт дипломатч)
* ↔ Түүний төрсөн эгч
* ↓ Тэргүүн зэргийн тайж Чадраабалын Содномдорж (Дилав хутагтын бүл дүү, Шавийн яамны зүтгэлтэн)
* ↓ [[Содномдоржийн Галиндив|Хатан С.Галиндив]] (Г.Гончигсүрэн тайжийн гэргий)
* ↓ '''Сүрэнхоржав''', '''Гөлөг'''

== Үр хойчис ба түүхэн ач холбогдол ==
[[Шадар ван Чингүнжав]]&lt;nowiki/&gt;аас эхэлсэн энэхүү үе дамжсан тусгаар тогтнолын үзэл санаа, эх оронч хүмүүжил нь хожмоо 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг орон нутагтаа хүчтэй дэмжих суурь хөрс болсон бөгөөд Хотгойд түмний түүхэнд гүйцэтгэсэн онцгой гавьяа хэмээн Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүхэнд үнэлэгддэг. &lt;ref name=&quot;ug-eh2&quot; /&gt;

Монголын улсын тусгаар тогтнолын түүх бол монгол хүн бүрийн оюун санааны дархлаа, Монгол улс мөнхөд мандан бадрахын үндэс юм.&lt;ref name=&quot;uta-93&quot; /&gt;

Базарваань тайжийн үр хойчис өнөөг хүртэл өөрсдийн уугуул засаг захиргааны голомт болох [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Нөмрөг сум (Завхан)|Нөмрөг]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] сумдад Хотгойд, Боржигон овгийн томоохон ураг төрлийг бүрдүүлэн амьдарсаар байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==

* [https://wikipedia.org Википедиа: Сандавдоржийн Базарваань тайжийн хуудас]
* [https://wikipedia.org Википедиа: Содномдоржийн Галиндив хатны хуудас]
== Эх сурвалж ==

=== Архивын баримтууд ===

* '''Монгол Улсын Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):'''
** ''Фонд А-4, Данс 1-3:'' Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд. (Цогтой засгийн хошууны тайж нарын уудмын бичиг, гэрийн үеийн шастирын гар бичмэлүүд).
** ''Хошууны хүн амын тооллогын данс (XIX-XX зуун):'' Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошууны (хуучин Цогтой вангийн хошуу) тайж, язгууртан ба ардын өрх, малын бүртгэлийн данс.

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-1, Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' (Ургийн хэлхээ, түүхэн баримтууд), УБ., 2005.
* &quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot; (Угсаатны судалгааны цуврал ботиуд), УБ., 2012.
* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж) [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D1%8C].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь'' [https://mongoltoli.mn].

*'''Үндэсний Төв Архив (МУҮТА):''' Фонд Ф-11, Данс 2, Хавтас 14 (Цогтой вангийн хошууны тамгын газрын баримтууд); Фонд А-4, Данс 1, Хавтас 3 (Засагт хан аймгийн тайж нарын Гэрийн үеийн шастир).
* '''Ном зүй:''' Ө.Цэрэндорж нарын эмхэтгэсэн &quot;Цогтой вангийн хошуу, Нөмрөг уулын хошуу, Нөмрөг Улаагчин сумын түүхийн эх сурвалжаас&quot;, 2018 он.

{{Ишлэлүүд}}

* Үндэсний Төв Архив (ҮТА). Сан хөмрөг Ф-4 (Засагт хан аймгийн чуулганы газрын баримтууд), Даамал-1, Хадгаламжийн нэгж-342. ''&quot;Засагт хан аймгийн хошуу ноёд, тайж нарын ургийн бичиг ба цэс&quot;'' (Монгол бичгийн гар бичмэл эх сурвалж).
* Мөнхцогт, Ууганаа. (2022). &quot;БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ&quot;. ''&quot;Буддын шашин ба археологи&quot; эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл''. Улаанбаатар хот [https://academia.edu].
* ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. &quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;. ''Монголын түүхийн тайлбар толь''.

=== Сурвалж бичиг, судалгааны бүтээлүүд ===

== Эх сурвалж ба Ном зүй ==
{{Эх сурвалж}}

=== Архивын баримтууд ===

* '''Үндэсний Төв Архив (ҮТА):'''
** Ф-А.12, Д-1, ХН-34 — ''&quot;Засагт хан аймгийн Цогтой засгийн хошууны тайж нарын угийн бичиг, хүн амын тооллогын данс&quot;'' (Сандавдоржийн Базарваань тайж, Галсан тайж, Гончигсүрэн нарын үе залгамжлал).
** Ф-А.104, Д-14, ХН-7 — ''&quot;V, VI дүрийн Ялгуусан хутагтын шавийн түүхэн тэмдэглэл, нутаг бэлчээрийн маргааныг шийдвэрлэсэн тухай баримтууд&quot;'' (Л.Мандал зайсан болон Дашдэндэв ноён нарын худ ураг барилдсан түүх).

=== Эрдэм шинжилгээний бүтээлүүд ===

* Монгол Улсын ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэн. ''&quot;Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)&quot;'', Монголын түүхийн тайлбар толь.
* Пүрэвжав. С. ''&quot;Хотогойдын угсаа гарал ба түүхийн асуудалд&quot;'' — Улаанбаатар, 1970. (тал 41).
* Очир. А, Сэржээ. Ж. ''&quot;Монголчуудын овгийн лавлах&quot;'' — Улаанбаатар, 1998. (тал 20-32).
* С.Жамбалдорж. ''&quot;Халхын Хотгойд аймгийн Алтан хангуудын түүх&quot;'' — Улаанбаатар, 2005.
* ''&quot;Хотгойдын түүх, угсаатны зүй&quot;'' (Угсаатны судалгааны цуврал) — Улаанбаатар, 2012.
* МУИС-ийн Түүхийн тэнхим. ''&quot;Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг&quot;'' (Journal of NUM), Том. XIV, Фас. 7 — ''&quot;Ялгуусан хутагтын шавь нарын түүхэн сурвалж&quot;''.

* Алтан ургийн цусыг таслалгүй хадгалж, язгууртны голомтыг залгамжлуулах уян хатан тактик, дипломат бодлогын түүхэн тэмдэглэл
*# '''Манж Чин улсын үеийн сурвалж:''' ''欽定外藩蒙古回部王公表傳 (Хааны зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хо hồi ван гүн нарын шастир)'' – Хотгойд таван хошууны анхны сум, цэргийн хуваарилалт.
*# '''Монголын архивын баримт:''' ''Үндэсний Төв Архив (ҮТА), Фонд А-61 &quot;Засагт хан аймгийн яам&quot;, Данс 1, Хэрэг 412: &quot;Цогтой засгийн хошууны хүн ам, өрхийн данс&quot; (1918 он).''
*# '''Эрдэм шинжилгээний бүтээл:''' ''И.М.Майский, &quot;Современная Монголия&quot; (Өнөөгийн Монгол), Иркутск, 1921'' – 1918 оны хүн ам, лам нарын эзлэх хувийн жингийн судалгаа.

* '''&quot;Халхын Засагт хан аймгийн ноёдын уг эх&quot;''' (Засагт хан аймгийн гэрийн үеийн шастир) — Уг сурвалж бичгийг Монгол дахь Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвөөс албан ёсоор орчуулан судалгааны эргэлтэд оруулсан.
* '''А.Очир, Ж.Сэржээ.''' ''&quot;Монголын хаад, язгууртны ургийн бичиг&quot;'', Улаанбаатар хот.
* '''Ж.Бор.''' ''&quot;Монголын түүхэн хошуудын нутаг дэвсгэр, хил хязгаар&quot;'' (Цогтой вангийн хошууны газар зүйн байршил, Нөмрөг, Түдэвтэй сумдын түүхэн тэмдэглэл).
* '''Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи (ШУА) - Түүх, археологийн хүрээлэн.''' ''&quot;Халхын хошуудын ноёдын угсаа залгамжлал&quot;'' цуврал бүтээлүүд.
&lt;references group=&quot;&lt;ref&amp;gt;{{cite journal |last=Munkhtsogt |first=Uuganaa |title=БУДДЫН ШАШИН БА АРХЕОЛОГИ |journal=Буддын шашин ба соёлын өвийн судалгаа |year=2024 |language=mn}}&lt;/ref&amp;gt;&quot; responsive /&gt;
[[Ангилал:МОНГОЛ]]
[[Ангилал:ТҮҮХ]]
[[Ангилал:XIX зуун]]
[[Ангилал:Манж Чин улсын]]
[[Ангилал:Халхын баруун гарын алдарт язгууртан Хотгоодын Шолой увш хунтайжийн]]
[[Ангилал:Угсааны ноёд тайж]]
&lt;references group=&quot;&lt;ref name=&amp;quot;:62&amp;quot; /&amp;gt;&quot; responsive /&gt;</text>
      <sha1>okshzsbtslj440hw59cnfaz784gm88n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I Аббас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148732</id>
    <revision>
      <id>872310</id>
      <timestamp>2026-10-01T00:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:12 Abu'l Hasan Jahangir Welcoming Shah 'Abbas, ca. 1618, Freer Gallery of Art, Washington DC (portrait).jpg|thumb]] '''I''' '''Абба́с''', '''Шах Аббас''', '''Аббас Бахадур Хан''' (перс. شاه عباس بزرگ&amp;#x200E;; [[Азербайжан хэл|азер.]] ''I Abbas Səfəvi''; 1571 оны 1-р сарын 27-нд Герат хотод төрсөн — 1629 оны 1-р сарын 19-нд Казвин хотод н...&quot;</comment>
      <origin>872310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3898" sha1="iapxkd98vt4l42yqh8x4l49kaabqbue" xml:space="preserve">[[Файл:12 Abu'l Hasan Jahangir Welcoming Shah 'Abbas, ca. 1618, Freer Gallery of Art, Washington DC (portrait).jpg|thumb]]
'''I''' '''Абба́с''', '''Шах Аббас''', '''Аббас Бахадур Хан''' (перс. شاه عباس بزرگ&amp;#x200E;; [[Азербайжан хэл|азер.]] ''I Abbas Səfəvi''; 1571 оны 1-р сарын 27-нд Герат хотод төрсөн — 1629 оны 1-р сарын 19-нд Казвин хотод нас барсан) — Сефевид угсааны Персийн шах (1588—1629).

I Аббас шах томоохон шинэчлэгч, цэргийн удирдагч байсан бөгөөд засаг захиргаа, улс төр, цэрэг, эдийн засгийн шинэчлэл хийж, төрийн бүтцийг үндсээр нь өөрчилсөн. Тэрээр тогтмол арми байгуулж, Турк, Узбекийн эсрэг амжилттай дайн хийж, өмнө нь алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, өвлөн авсан бараг нуран унасан [[Сефевийн улс|Сефевийн улсыг]] үндсэндээ сэргээж, төвлөрсөн, үнэмлэхүй хаант засаглал болгон хувиргасан. Аббасын удирдлага дор Сефевийн улс хамгийн оргил үедээ хүрч, баруун зүгт [[Тигр мөрөн|Тигр]] [[Тигр мөрөн|мөрнөөс]] зүүн зүгт [[Кандахар|Кандахар хот]] хүртэл үргэлжилсэн.

Аббас зам, гүүр, суваг барихыг дэмжиж, хотуудыг тохижуулж, хивс нэхэх урлагийг хөгжүүлэхийн төлөө ажилласан байна. Түүний засаглалын үед 1598 онд нийслэлийг [[Казвин|Казвинаас]] [[Исфахан]] хот руу нүүлгэжээ.

I Аббасын эрх мэдлийн үед Сефевийн улсад айлчилсан Италийн аялагч [[Пьетро делла Валле]] тус улсын цорын ганц язгууртан нь Туркоман цэргийн элит байсан бөгөөд тэд 16-р зууны эхэн үед Сефев угсааны засаглал тогтсоноос хойш бүх мужийн засаг захиргаа, хамгийн чухал албан тушаалуудыг дангаараа гартаа авсан байжээ гэж бичсэн байдаг. Тэрээр мөн Персүүдийг тэвчихийн аргагүй Туркомануудын дарлалд оруулсан байсан гэж тодорхойлсон. П.Валле түүнийг Азербайжан, Перс хэлээр ярьдаг &quot;маш ухаалаг, маш сэргэлэн цовоо, зоригтой хүн&quot; гэж тодорхойлсон байдаг. Шах Аббасын үед 89 тэргүүлэгч эмирийн 74 нь Кызылбаш, 15 нь Гулам нар байв. I Аббас Сефевийн удирдагчдын хамгийн амжилттай нь байжээ. Тэрээр эрч хүчтэй үйл ажиллагаа, алдартай улс төрийн хурц ухаанаараа ялгардаг байв. Тэрээр улс орны эдийн засгийг сэргээхэд хувь нэмэр оруулж, зам, гүүр барьж, хотуудыг, ялангуяа 1598 онд Казвин хотоос нүүлгэн шилжүүлсэн Исфахан хотыг тохижуулж, Энэтхэг, Европтой худалдаагаа сэргээхийг эрмэлзэж байжээ. Цэргийн шинэчлэлээс гадна Аббас мөнгөний шинэчлэл хийсэн байна.</text>
      <sha1>iapxkd98vt4l42yqh8x4l49kaabqbue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872313</id>
      <parentid>872310</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T02:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>872313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4035" sha1="jz6usg4gmmbaq5k2aifhcw94mfzjo8q" xml:space="preserve">[[Файл:12 Abu'l Hasan Jahangir Welcoming Shah 'Abbas, ca. 1618, Freer Gallery of Art, Washington DC (portrait).jpg|thumb]]
'''I Аббас''', '''Шах Аббас''', '''Аббас Бахадур Хан''' (перс. شاه عباس بزرگ&amp;#x200E;; [[Азербайжан хэл|азер.]] ''I Abbas Səfəvi''; 1571 оны 1-р сарын 27-нд Герат хотод төрсөн — 1629 оны 1-р сарын 19-нд Казвин хотод нас барсан) — Сефевид угсааны Персийн шах (1588—1629).

I Аббас шах томоохон шинэчлэгч, цэргийн удирдагч байсан бөгөөд засаг захиргаа, улс төр, цэрэг, эдийн засгийн шинэчлэл хийж, төрийн бүтцийг үндсээр нь өөрчилсөн. Тэрээр тогтмол арми байгуулж, Түрэг, Узбекийн эсрэг амжилттай дайн хийж, өмнө нь алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, өвлөн авсан бараг нуран унасан [[Сефевийн улс|Сефевийн улсыг]] үндсэндээ сэргээж, төвлөрсөн, үнэмлэхүй хаант засаглал болгон хувиргасан. Аббасын удирдлага дор Сефевийн улс хамгийн оргил үедээ хүрч, баруун зүгт [[Тигр мөрөн|Тигр мөрнөөс]] зүүн зүгт [[Кандахар|Кандахар хот]] хүртэл үргэлжилсэн.

Аббас зам, гүүр, суваг барихыг дэмжиж, хотуудыг тохижуулж, хивс нэхэх урлагийг хөгжүүлэхийн төлөө ажилласан байна. Түүний засаглалын үед 1598 онд нийслэлийг [[Казвин|Казвинаас]] [[Исфахан]] хот руу нүүлгэжээ.

I Аббасын эрх мэдлийн үед Сефевийн улсад айлчилсан Италийн аялагч [[Пьетро делла Валле]] &quot;тус улсын цорын ганц язгууртан нь туркоман цэргийн элит байсан бөгөөд тэд 16-р зууны эхэн үед Сефев угсааны засаглал тогтсоноос хойш бүх мужийн засаг захиргаа, хамгийн чухал албан тушаалуудыг дангаараа гартаа авсан байжээ&quot; гэж бичсэн байдаг. Тэрээр мөн персүүдийг тэвчихийн аргагүй туркомануудын дарлалд оруулсан байсан гэж тодорхойлсон. П.Валле түүнийг азербайжан, перс хэлээр ярьдаг &quot;маш ухаалаг, маш сэргэлэн цовоо, зоригтой хүн&quot; гэж тодорхойлсон байдаг. Шах Аббасын үед 89 тэргүүлэгч эмирийн 74 нь Кызылбаш, 15 нь Гулам нар байв. I Аббас Сефевийн удирдагчдын хамгийн амжилттай нь байжээ. Тэрээр эрч хүчтэй үйл ажиллагаа, алдартай улс төрийн хурц ухаанаараа ялгардаг байв. Тэрээр улс орны эдийн засгийг сэргээхэд хувь нэмэр оруулж, зам, гүүр барьж, хотуудыг, ялангуяа 1598 онд Казвин хотоос нүүлгэн шилжүүлсэн Исфахан хотыг тохижуулж, Энэтхэг, Европтой худалдаагаа сэргээхийг эрмэлзэж байжээ. Цэргийн шинэчлэлээс гадна Аббас мөнгөний шинэчлэл хийсэн байна.

{{DEFAULTSORT:Аббас, 01}}
[[Ангилал:Персийн шах]]
[[Ангилал:1571 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1629 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>jz6usg4gmmbaq5k2aifhcw94mfzjo8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872334</id>
      <parentid>872313</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T11:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4035" sha1="kezhi77fsn4a178aj4xlohmvq444ilm" xml:space="preserve">[[Файл:12 Abu'l Hasan Jahangir Welcoming Shah 'Abbas, ca. 1618, Freer Gallery of Art, Washington DC (portrait).jpg|thumb]]
'''I Аббас''', '''Шах Аббас''', '''Аббас Бахадур Хан''' (перс. شاه عباس بزرگ&amp;#x200E;; [[Азербайжан хэл|азер.]] ''I Abbas Səfəvi''; 1571 оны 1-р сарын 27-нд Герат хотод төрсөн — 1629 оны 1-р сарын 19-нд Казвин хотод нас барсан) — Сефевид угсааны Персийн шах (1588—1629).

I Аббас шах томоохон шинэчлэгч, цэргийн удирдагч байсан бөгөөд засаг захиргаа, улс төр, цэрэг, эдийн засгийн шинэчлэл хийж, төрийн бүтцийг үндсээр нь өөрчилсөн. Тэрээр тогтмол арми байгуулж, Түрэг, Узбекийн эсрэг амжилттай дайн хийж, өмнө нь алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, өвлөн авсан бараг нуран унасан [[Сефевийн улс|Сефевийн улсыг]] үндсэндээ сэргээж, төвлөрсөн, үнэмлэхүй хаант засаглал болгон хувиргасан. Аббасын удирдлага дор Сефевийн улс хамгийн оргил үедээ хүрч, баруун зүгт [[Тигр мөрөн|Тигр мөрнөөс]] зүүн зүгт [[Кандахар|Кандахар хот]] хүртэл үргэлжилсэн.

Аббас зам, гүүр, суваг барихыг дэмжиж, хотуудыг тохижуулж, хивс нэхэх урлагийг хөгжүүлэхийн төлөө ажилласан байна. Түүний засаглалын үед 1598 онд нийслэлийг [[Казвин|Казвинаас]] [[Эсфахан]] хот руу нүүлгэжээ.

I Аббасын эрх мэдлийн үед Сефевийн улсад айлчилсан Италийн аялагч [[Пьетро делла Валле]] &quot;тус улсын цорын ганц язгууртан нь туркоман цэргийн элит байсан бөгөөд тэд 16-р зууны эхэн үед Сефев угсааны засаглал тогтсоноос хойш бүх мужийн засаг захиргаа, хамгийн чухал албан тушаалуудыг дангаараа гартаа авсан байжээ&quot; гэж бичсэн байдаг. Тэрээр мөн персүүдийг тэвчихийн аргагүй туркомануудын дарлалд оруулсан байсан гэж тодорхойлсон. П.Валле түүнийг азербайжан, перс хэлээр ярьдаг &quot;маш ухаалаг, маш сэргэлэн цовоо, зоригтой хүн&quot; гэж тодорхойлсон байдаг. Шах Аббасын үед 89 тэргүүлэгч эмирийн 74 нь Кызылбаш, 15 нь Гулам нар байв. I Аббас Сефевийн удирдагчдын хамгийн амжилттай нь байжээ. Тэрээр эрч хүчтэй үйл ажиллагаа, алдартай улс төрийн хурц ухаанаараа ялгардаг байв. Тэрээр улс орны эдийн засгийг сэргээхэд хувь нэмэр оруулж, зам, гүүр барьж, хотуудыг, ялангуяа 1598 онд Казвин хотоос нүүлгэн шилжүүлсэн Исфахан хотыг тохижуулж, Энэтхэг, Европтой худалдаагаа сэргээхийг эрмэлзэж байжээ. Цэргийн шинэчлэлээс гадна Аббас мөнгөний шинэчлэл хийсэн байна.

{{DEFAULTSORT:Аббас, 01}}
[[Ангилал:Персийн шах]]
[[Ангилал:1571 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1629 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>kezhi77fsn4a178aj4xlohmvq444ilm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пьетро делла Валле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148733</id>
    <revision>
      <id>872311</id>
      <timestamp>2026-10-01T00:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Pietro Della Valle.jpg|thumb]] '''Пьетро делла Валле''' ([[Итали хэл|итали:]] ''Pietro Della Valle'', [[Латин хэл|латин:]] ''Petrus a Valle'', 1586 оны 4-р сарын 11-нд төрсөн - 1652 оны 4-р сарын 21-нд нас барсан) - Италийн язгууртан, аялагч, зохиолч, сонирхогч хөгжимчин, дипломатч байсан. Ази тивээр 12...&quot;</comment>
      <origin>872311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2273" sha1="26ofu1umucn7v0956sbrxb1c0l8lm74" xml:space="preserve">[[Файл:Pietro Della Valle.jpg|thumb]]
'''Пьетро делла Валле''' ([[Итали хэл|итали:]] ''Pietro Della Valle'', [[Латин хэл|латин:]] ''Petrus a Valle'', 1586 оны 4-р сарын 11-нд төрсөн - 1652 оны 4-р сарын 21-нд нас барсан) - Италийн язгууртан, аялагч, зохиолч, сонирхогч хөгжимчин, дипломатч байсан. Ази тивээр 12 жилийн аяллынхаа үеэр тэрээр Османы эзэнт гүрэн ([[Стамбул|Истанбул]], Ионийн арлууд, [[Египет]], Палестин), [[Перс]] болон [[Энэтхэг|Энэтхэгт]] очсон байна. 

Сүүлд [[Жюль Верн]] түүнийг &quot;анхны жуулчин&quot; гэж нэрлэжээ, учир нь тэрээр их хэмжээний хөрөнгөтэй байсан тул ашиг олох, бизнес эрхлэх зорилгоор бус, харин өөрийн сониуч занг хангахын тулд аялдаг байжээ. Тэрээр харсан бүх зүйлээ өдрийн тэмдэглэл, захидалдаа дүрсэлсэн бөгөөд эдгээр нь хожим хэвлэгдсэн юм. Тэрээр &quot;тэнгэрийн эрхсийн хөдөлгөөний тухай туурвил&quot;-ыг Латин хэлнээс Перс, Итали хэл рүү орчуулсан. Зөн совингоороо дамжуулан тэрээр шон дээрх бичгийн ач холбогдлыг ойлгож, энэ нь хээ угалз биш, харин бичиг үсэг гэдгийг ойлгосон юм.

Тэрээр Египетээс Ром руу хоёр [[мумми]] авчирсан бөгөөд эдгээр нь одоо [[Дресден]] хотын музейд хадгалагдаж байна. Пьетро делла Валлегийн бүтээлүүд нь түүний очиж үзсэн газруудын өдөр тутмын амьдрал, ёс заншлын талаар, мөн түүний гэрчилсэн чухал үйл явдлуудын талаар үнэлж баршгүй мэдээлэл болсон байна.</text>
      <sha1>26ofu1umucn7v0956sbrxb1c0l8lm74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Бурхан Халдун уул</title>
    <ns>1</ns>
    <id>148734</id>
    <revision>
      <id>872312</id>
      <timestamp>2026-10-01T01:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52537-13</username>
        <id>107902</id>
      </contributor>
      <comment>/* &quot;Бурхан&quot; гэдэг үгийн утга */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>872312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="937" sha1="gry46d3lfxvxuy8vz2nbo1xkw8zcw75" xml:space="preserve">== &quot;Бурхан&quot; гэдэг үгийн утга ==
&quot;Бурхан Халдун&quot; гэж буддын шашин Монголд орохоос ч өмнө буюу 13-р зуунд  &quot;Монголын нууц Товчоо&quot;-нд олонтоо дурдагдаж тэмдэглэсэн байгаа. &quot;Бурхан&quot; гэдэг одоо буддын шашны шүтээн буюу &quot;Будда&quot;-тай утга нэг болсон ч тухайн үедээ &quot;байгаль дээд хүч, уул усны эзэд, сүнс онгод, ариун шүтээн&quot; зэргийг ерөнхийд нь хүндэтгэн нэрлэдэг утгатай байсан тул буруу ойлголт өгөхгүй байхыг хүсье. Бичсэн хүн засна уу [[Тусгай:Contributions/~2026-52537-13|~2026-52537-13]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:~2026-52537-13|talk]]) 01:45, 1 Аравдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>gry46d3lfxvxuy8vz2nbo1xkw8zcw75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Echveria шүүслэг цэцэг арчлах зааварчилгаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148735</id>
    <revision>
      <id>872314</id>
      <timestamp>2026-10-01T03:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Otgonbayar.bd</username>
        <id>107904</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;''Echeveria арчлах зааварчилгааEcheveria (Эчеверия) нь шүүслэг ургамал бөгөөд арчилгаа харьцангуй хялбар. Дараах зөвлөмжүүдийг баримталбал сайхан ургана.Гэрэл''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=X - The Everything App |url=https://x.com/i/jf/onboarding/web?redirect_after_login=%2Fi%2Fgrok%3Fconversation%3D2105497398625853756&amp;mode=login |access-date=2026-10-...&quot;</comment>
      <origin>872314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4422" sha1="p0yidva19ogw4mds2ur2xfx1hgptlcw" xml:space="preserve">''Echeveria арчлах зааварчилгааEcheveria (Эчеверия) нь шүүслэг ургамал бөгөөд арчилгаа харьцангуй хялбар. Дараах зөвлөмжүүдийг баримталбал сайхан ургана.Гэрэл''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=X - The Everything App |url=https://x.com/i/jf/onboarding/web?redirect_after_login=%2Fi%2Fgrok%3Fconversation%3D2105497398625853756&amp;mode=login |access-date=2026-10-01 |website=X (formerly Twitter) |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

* ''Өдөрт дор хаяж 4–6 цаг шууд нарны гэрэл эсвэл маш тод гэрэл хэрэгтэй.''  
* ''Цонхны өмнөд эсвэл баруун талд байрлуулаарай.''  
* ''Гэрэл дутагдавал иш нь сунаж, навчис холдож, өнгө нь бүдгэрнэ.''  
* ''Зуны халуун үед үд дундын нар хэт хүчтэй байвал бага зэрэг сүүдэрлүүлж болно.''
''Услах''
* ''Хөрс бүрэн хатах хүртэл услахгүй.''  
* ''Услахдаа савны нүхнээс ус гарах хүртэл сайтар усална, дараа нь илүүдэл усыг бүрэн асгана.''  
* ''Зун: 7–14 хоногт 1 удаа (хөрс хатах үед).''  
* ''Өвөл: 3–4 долоо хоногт 1 удаа эсвэл бүр цөөн.''  
* ''Навчис дээр ус үлдээхгүй байх (ялангуяа сэрүүн үед) — ялзрахад хүргэнэ.''
''Хөрс ба сав''
* ''Сайн ус нэвтрүүлдэг хөрс хэрэглэнэ: шүүслэг/кактусын хөрс + перлит/эвс/элс хольсон.''  
* ''Савны ёроолд ус гарах нүх заавал байх ёстой.''  
* ''Хэт том сав хэрэглэхгүй — үндэс илүү их чийгтэй байвал ялзарна.''
''Температур ба чийгшил''
* ''Хамгийн тохиромжтой: 15–27°C.''  
* ''5–7°C-аас доош хөргөхөд гэмтэх боломжтой тул өвлийн хүйтэнд гадаа үлдээхгүй.''  
* ''Чийгшил бага байвал илүү сайн (хэт чийгтэй орчинд ялзралт ихсэнэ).''
''Бордоо''
* ''Зөвхөн ургалтын улиралд (хавар–зун) 1–2 сард 1 удаа шингэрүүлсэн шүүслэг ургамлын бордоо өгнө.''  
* ''Өвөл бордохгүй.''
''Дахин суулгах''
* ''1–2 жилд нэг удаа, хавар эсвэл зуны эхээр хийнэ.''  
* ''Үндэс сав дүүрэх үед л шилжүүлнэ.''
''Түгээмэл асуудлууд''
{| class=&quot;wikitable&quot;
!''Асуудал''
!''Шалтгаан''
!''Шийдэл''
|-
|''Навчис зөөлөрч ялзарсан''
|''Хэт их усалсан''
|''Услахыг зогсоо, хөрсийг хатаа''
|-
|''Иш сунасан, навчис холдсон''
|''Гэрэл дутагдал''
|''Гэрэлтэй газар зөө''
|-
|''Навчны үзүүр хүрэн болсон''
|''Хуурай агаар эсвэл хэт халуун нар''
|''Бага зэрэг сүүдэр, чийг бага зэрэг нэм''
|-
|''Навчис унаж байна''
|''Гэнэтийн өөрчлөлт эсвэл хэт чийг''
|''Тогтвортой нөхцөл бүрдүүл''
|}
''Нэмэлт зөвлөгөө''
* ''Навчны сарнай хэлбэртэй гоёл чимэглэлээ хадгалахын тулд гэрлийг жигд өгөхийн тулд савыг үе үе эргүүлж байгаарай.''  
* ''Шинэ ургамал худалдаж авсны дараа 1–2 долоо хоног тусад нь байлгаж, өвчин шавьж шалгах хэрэгтэй.''  
* ''Навчнаас эсвэл хажуугийн найлзуураас амархан үржүүлж болно (хуурай газар 1–2 хоног хатааж дараа нь хөрсөнд тарина).''
''Эдгээр дүрмийг баримталбал Echeveria чинь эрүүл, өнгөлөг ургана. Хэрэв тодорхой сортын зураг эсвэл нэмэлт асуулт байвал хэлээрэй!''</text>
      <sha1>p0yidva19ogw4mds2ur2xfx1hgptlcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедиагийн хэлэлцүүлэг:Үндсэн өгүүлэл</title>
    <ns>5</ns>
    <id>148736</id>
    <revision>
      <id>872316</id>
      <timestamp>2026-10-01T03:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Otgonbayar.bd</username>
        <id>107904</id>
      </contributor>
      <comment>/* ECHIVERIA шүүслэг ургамал */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>872316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4209" sha1="c78280h549t88b7qu8lhm5oqpqjrd1z" xml:space="preserve">== ECHIVERIA шүүслэг ургамал ==
Echeveria арчлах зааварчилгааEcheveria (Эчеверия) нь шүүслэг ургамал бөгөөд арчилгаа харьцангуй хялбар. Дараах зөвлөмжүүдийг баримталбал сайхан ургана.Гэрэл

* Өдөрт дор хаяж 4–6 цаг шууд нарны гэрэл эсвэл маш тод гэрэл хэрэгтэй.  
* Цонхны өмнөд эсвэл баруун талд байрлуулаарай.  
* Гэрэл дутагдавал иш нь сунаж, навчис холдож, өнгө нь бүдгэрнэ.  
* Зуны халуун үед үд дундын нар хэт хүчтэй байвал бага зэрэг сүүдэрлүүлж болно.
Услах

* Хөрс бүрэн хатах хүртэл услахгүй.  
* Услахдаа савны нүхнээс ус гарах хүртэл сайтар усална, дараа нь илүүдэл усыг бүрэн асгана.  
* Зун: 7–14 хоногт 1 удаа (хөрс хатах үед).  
* Өвөл: 3–4 долоо хоногт 1 удаа эсвэл бүр цөөн.  
* Навчис дээр ус үлдээхгүй байх (ялангуяа сэрүүн үед) — ялзрахад хүргэнэ.
Хөрс ба сав

* Сайн ус нэвтрүүлдэг хөрс хэрэглэнэ: шүүслэг/кактусын хөрс + перлит/эвс/элс хольсон.  
* Савны ёроолд ус гарах нүх заавал байх ёстой.  
* Хэт том сав хэрэглэхгүй — үндэс илүү их чийгтэй байвал ялзарна.
Температур ба чийгшил

* Хамгийн тохиромжтой: 15–27°C.  
* 5–7°C-аас доош хөргөхөд гэмтэх боломжтой тул өвлийн хүйтэнд гадаа үлдээхгүй.  
* Чийгшил бага байвал илүү сайн (хэт чийгтэй орчинд ялзралт ихсэнэ).
Бордоо

* Зөвхөн ургалтын улиралд (хавар–зун) 1–2 сард 1 удаа шингэрүүлсэн шүүслэг ургамлын бордоо өгнө.  
* Өвөл бордохгүй.
Дахин суулгах

* 1–2 жилд нэг удаа, хавар эсвэл зуны эхээр хийнэ.  
* Үндэс сав дүүрэх үед л шилжүүлнэ.
Түгээмэл асуудлууд
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Асуудал
!Шалтгаан
!Шийдэл
|-
|Навчис зөөлөрч ялзарсан
|Хэт их усалсан
|Услахыг зогсоо, хөрсийг хатаа
|-
|Иш сунасан, навчис холдсон
|Гэрэл дутагдал
|Гэрэлтэй газар зөө
|-
|Навчны үзүүр хүрэн болсон
|Хуурай агаар эсвэл хэт халуун нар
|Бага зэрэг сүүдэр, чийг бага зэрэг нэм
|-
|Навчис унаж байна
|Гэнэтийн өөрчлөлт эсвэл хэт чийг
|Тогтвортой нөхцөл бүрдүүл
|}
Нэмэлт зөвлөгөө

* Навчны сарнай хэлбэртэй гоёл чимэглэлээ хадгалахын тулд гэрлийг жигд өгөхийн тулд савыг үе үе эргүүлж байгаарай.  
* Шинэ ургамал худалдаж авсны дараа 1–2 долоо хоног тусад нь байлгаж, өвчин шавьж шалгах хэрэгтэй.  
* Навчнаас эсвэл хажуугийн найлзуураас амархан үржүүлж болно (хуурай газар 1–2 хоног хатааж дараа нь хөрсөнд тарина).
Эдгээр дүрмийг баримталбал Echeveria чинь эрүүл, өнгөлөг ургана. Хэрэв тодорхой сортын зураг эсвэл нэмэлт асуулт байвал хэлээрэй!
[[Хэрэглэгч:Otgonbayar.bd|Otgonbayar.bd]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Otgonbayar.bd|яриа]]) 03:30, 1 Аравдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>c78280h549t88b7qu8lhm5oqpqjrd1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мумми</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148737</id>
    <revision>
      <id>872318</id>
      <timestamp>2026-10-01T04:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Ramses I Mummy.jpg|thumb|I Рамзесын мумми]] '''Мумми''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Mummy,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Мумия'') - үхсэн хүн эсвэл амьтны зөөлөн эд, эрхтнийг химийн бодист санаатайгаар болон санамсаргүй байдлаар өртөх, хэт хүйтэн, маш бага чийгшилтэй, эсвэл агааргүй байх...&quot;</comment>
      <origin>872318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6400" sha1="a169jd2fhwd4oyy7cgniabqiopf2qv6" xml:space="preserve">[[Файл:Ramses I Mummy.jpg|thumb|I Рамзесын мумми]]
'''Мумми''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Mummy,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Мумия'') - үхсэн хүн эсвэл амьтны зөөлөн эд, эрхтнийг химийн бодист санаатайгаар болон санамсаргүй байдлаар өртөх, хэт хүйтэн, маш бага чийгшилтэй, эсвэл агааргүй байх зэргээр хадгалсан бөгөөд сэрүүн, хуурай нөхцөлд хадгалсан тохиолдолд уг  бие нь цаашид ялзрахгүй олон жил хадаглагддаг байна. Зарим эрх бүхий байгууллагууд энэ нэр томьёог зөвхөн химийн бодисоор санаатайгаар занданшуулсан биед хэрэглэдэг боловч энэ үгийг санамсаргүйгээр хатсан биеийг хамрах зорилгоор ашигладаг байсан нь дор хаяж 17-р зууны эхэн үетэй холбоотой юм.

Хүн болон амьтдын мумми нь ер бусын нөхцөлд байгалийн жамаар хадгалагдсаны үр дүн, соёлын эд өлгийн зүйл болж тив бүрт олдсон юм. Египетэд нэг сая гаруй амьтны мумми олдсон бөгөөд тэдгээрийн олонх нь муур байсан юм. Египетийн амьтны муммигийн олонх нь ариун ибис бөгөөд радиокарбон он цагийн шинжилгээгээр шинжилж үзсэн Египетийн ибис мумми нь МЭӨ 450-250 оны хооронд байсан болохыг харуулж байна.
[[Файл:Mummy at British Museum.jpg|thumb|515x515px|[[Британийн музей]] дахь египтын мумми]]
Хүн төрлөхтөний соёлд санаатайгаар занданшуулсан хамгийн эртний нотолгоо нь МЭӨ 10,000 орчим жилийн өмнө гэж үздэг  бөгөөд Зүүн Өмнөд Ази, Хятад, Шинэ Гвиней, Австралид тэндээс олдсон оршуулгын газруудад байсан гэж бүртгэгдсэн бөгөөд 20,000 жилийн өмнө бүртгэгдсэн соёлын талаар ижил занданшуулсан аргыг хэрэглэсэн нотолгоог судлахад түлхэц болж байгаа юм.

[[Эртний Египет|Эртний Египетийн]] занданшуулсан шарилуудаас гадна Америк, Азийн маш хуурай уур амьсгалтай бүс нутагт хэд хэдэн эртний соёл иргэншлийн онцлог шинж чанар нь санаатай занданшуулдаг байв. Хойд Америкийн [[Невада]] мужийн Фаллон хотын Спирит агуйн занданшуулсан шарил 9400 гаруй жилийн настай гэж тогтоогдсон. Энэхүү нээлтээс өмнө хамгийн эртний мэдэгдэж байсан санаатай занданшуулсан шарил нь МЭӨ 5050 оны үед хамаарах [[Чили|Чилийн]] Камаронес хөндийд олдсон Чинчоррогийн занданшуулсан шарилын нэг болох хүүхэд байжээ. Хамгийн эртний мэдэгдэж байсан байгалийн жамаар занданшуулсан хүний ​​цогцос бол 1936 онд [[Аргентин|Аргентины]] Куева де лас Момиасаас олдсон 6000 жилийн настай таслагдсан толгой юм.

== Нэршил ==
Англи хэлний &quot;mummy&quot; гэдэг үг нь дундад зууны үеийн [[Латин хэл|латин хэлний]] ''Mumia'' гэдэг үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь занданшуулсан цогцос болон битүмээр занданшуулах бодис гэсэн утгатай дундад зууны үеийн [[Араб хэл|араб хэлний]] ''mūmiya'' (مومياء) гэдэг үгнээс зээлсэн үг юм. Энэ үг нь цаашлаад асфальт гэсэн утгатайп [[Перс хэл|перс хэлнээс]] зээлсэн авсан байдаг бөгөөд &quot;лаа&quot; гэсэн утгатай ''mūm'' гэдэг үгнээс гаралтай ажээ. &quot;Хатаах замаар хадгалсан цогцос&quot; гэсэн утга нь дундад зууны дараа үүссэн. Дундад зууны үеийн англи хэлээр &quot;mummy&quot; гэдэг нэр томьёог бүхэл цогцос гэхээсээ илүү &quot;муммигийн бодисын эмчилгээний бэлтгэл&quot; гэж тодорхойлсон бөгөөд Ричард Хаклуйт 1599 онд &quot;эдгээр цогцос бол фистичууд болон эм зүйчид бидний хүслийн эсрэг биднийг залгихад хүргэдэг муми юм&quot; гэж гомдоллож байжээ. Эдгээр бодисыг мумиа гэж нэрлэдэг байжээ.

Оксфордын Англи хэлний толь бичигт &quot;mummy&quot; гэдэг нь МЭ 1615 оноос хойшхи эх сурвалжуудыг иш татан &quot;оршуулгад бэлтгэх зорилгоор занданшуулсан (эртний Египетийн эсвэл түүнтэй төстэй зарим аргын дагуу) хүн эсвэл амьтны бие&quot; гэж тодорхойлсон байдаг. Гэсэн хэдий ч Чамберийн Циклопедиа болон Викторийн үеийн амьтан судлаач Фрэнсис Тревелян Бакланд &quot;мумми&quot; гэдэг зүйлийг дараах байдлаар тодорхойлогдсон байдаг: &quot;Нар эсвэл агаарт хатсан хүн эсвэл амьтны бие. Мөн эртний цасанд амьтны хөлдсөн сэгэнд хэрэглэнэ&quot; гэжээ.</text>
      <sha1>a169jd2fhwd4oyy7cgniabqiopf2qv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бордо ХББ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148738</id>
    <revision>
      <id>872319</id>
      <timestamp>2026-10-01T04:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Current logo of Girondins de Bordeaux.png|thumb]] '''Жирондин де Бордо''' буюу зүгээр л '''Бордо''' ([[Франц хэл|франц:]] ''Football Club des Girondins de Bordeaux'' ) - Францын [[Бордо]] хотын хөлбөмбөгийн клуб юм. Спортын нийгэмлэг нь 1881 оны 10-р сарын 1-нд байгуулагдсан бөгөөд хөлбөмбөгийн хэсэг нь 1919...&quot;</comment>
      <origin>872319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3207" sha1="6zpa723n5px0mg6vix3ngb6llvexkyb" xml:space="preserve">[[Файл:Current logo of Girondins de Bordeaux.png|thumb]]
'''Жирондин де Бордо''' буюу зүгээр л '''Бордо''' ([[Франц хэл|франц:]] ''Football Club des Girondins de Bordeaux'' ) - Францын [[Бордо]] хотын хөлбөмбөгийн клуб юм. Спортын нийгэмлэг нь 1881 оны 10-р сарын 1-нд байгуулагдсан бөгөөд хөлбөмбөгийн хэсэг нь 1919 онд байгуулагдсан байна. Бордо хөлбөмбөгийн баг Францын аварга шалгаруулах тэмцээнд 6 удаа (1950, 1984, 1985, 1987, 1999, 2009 онд), Францын цомд 4 удаа түрүүлсэн. Удаан хугацааны турш тус клубын гэрийн талбай нь Шабан-Дельма (''Stade Chaban-Delmas)'' цэнгэлдэх хүрээлэн байв. 2015/16-2023/24 оны улиралд тус клуб Стад Матмут Атлантик ([[Франц хэл|франц.]] ''Matmut Atlantique'' бөгөөд мөн ''Стад де Бордо'' гэгддэг) цэнгэлдэх хүрээлэнд тоглож байжээ. 2024 оны зун санхүүгийн асуудлаас болж тус клуб мэргэжлийн статусаа алдаж, Үндэсний 2 (дөрөвдүгээр дивизион) руу орж доошилсон.

=== ''Бордо багт тоглож байхдаа Европын аварга болж байсан тоглогчид'' ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
* [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_France.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_France.svg|border|22x22px|Флаг Франции]] Патрик Баттистон — 1984
* [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_France.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_France.svg|border|22x22px|Флаг Франции]] Ален Жиресс — 1984
* [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_France.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_France.svg|border|22x22px|Флаг Франции]] [[Жан Тигана]] — 1984
* [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_France.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_France.svg|border|22x22px|Флаг Франции]] Бернар Лиакомб — 1984
|
* [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_France.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_France.svg|border|22x22px|Флаг Франции]] [[Тьерри Тюссо]] — 1984
* [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_France.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_France.svg|border|22x22px|Флаг Франции]] Сильвен Вильтор — 2000
* [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_France.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_France.svg|border|22x22px|Флаг Франции]] Жоан Мику — 2000
* [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Flag_of_France.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_France.svg|border|22x22px|Флаг Франции]] Кристоф Дюгарри — 2000
|}</text>
      <sha1>6zpa723n5px0mg6vix3ngb6llvexkyb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>872320</id>
      <parentid>872319</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T04:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>872320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2026" sha1="l6zgg8842xhm2lc2iuvzu7arjsvoylw" xml:space="preserve">[[Файл:Current logo of Girondins de Bordeaux.png|thumb]]
'''Жирондин де Бордо''' буюу зүгээр л '''Бордо''' ([[Франц хэл|франц:]] ''Football Club des Girondins de Bordeaux'' ) - Францын [[Бордо]] хотын хөлбөмбөгийн клуб юм. Спортын нийгэмлэг нь 1881 оны 10-р сарын 1-нд байгуулагдсан бөгөөд хөлбөмбөгийн хэсэг нь 1919 онд байгуулагдсан байна. Бордо хөлбөмбөгийн баг Францын аварга шалгаруулах тэмцээнд 6 удаа (1950, 1984, 1985, 1987, 1999, 2009 онд), Францын цомд 4 удаа түрүүлсэн. Удаан хугацааны турш тус клубын гэрийн талбай нь Шабан-Дельма (''Stade Chaban-Delmas)'' цэнгэлдэх хүрээлэн байв. 2015/16-2023/24 оны улиралд тус клуб Стад Матмут Атлантик ([[Франц хэл|франц.]] ''Matmut Atlantique'' бөгөөд мөн ''Стад де Бордо'' гэгддэг) цэнгэлдэх хүрээлэнд тоглож байжээ. 2024 оны зун санхүүгийн асуудлаас болж тус клуб мэргэжлийн статусаа алдаж, Үндэсний 2 (дөрөвдүгээр дивизион) руу орж доошилсон.

=== ''Бордо багт тоглож байхдаа Европын аварга болж байсан тоглогчид'' ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
* Патрик Баттистон — 1984
* Ален Жиресс — 1984
* [[Жан Тигана]] — 1984
* Бернар Лиакомб — 1984
|
* [[Тьерри Тюссо]] — 1984
* Сильвен Вильтор — 2000
* Жоан Мику — 2000
* Кристоф Дюгарри — 2000
|}
Багийн алодарт тоглогчид:

* [[Дидье Дешам]]
* [[Зинедин Зидан]]
* [[Эрик Кантона]]</text>
      <sha1>l6zgg8842xhm2lc2iuvzu7arjsvoylw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дисней Уорлд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148739</id>
    <revision>
      <id>872321</id>
      <timestamp>2026-10-01T04:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Walt Disney World Epcot Spaceship Earth (50099574831).jpg|thumb|329x329px]] '''Дисней Уорлд''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Disney World'') -Албан ёсоор '''Уолт Дисней Дэлхийн Амралтын Газар''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Walt Disney World Resort'')  -Дэлхийн хамгийн том 100 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамардаг дэлхи...&quot;</comment>
      <origin>872321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1290" sha1="ewcf2q889b8lp98cvzq7cg0lvpaafxw" xml:space="preserve">[[Файл:Walt Disney World Epcot Spaceship Earth (50099574831).jpg|thumb|329x329px]]
'''Дисней Уорлд''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Disney World'') -Албан ёсоор '''Уолт Дисней Дэлхийн Амралтын Газар''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Walt Disney World Resort'')  -Дэлхийн хамгийн том 100 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамардаг дэлхийн хамгийн том, хамгийн их зочилдог зугаа цэнгэлийн парк юм. Үүнд 4 сэдэвчилсэн цэцэрлэгт хүрээлэн (Magic Kingdom, Hollywood Studios, Animal Kingdom, Epcot), хоёр усан парк, 24 сэдэвчилсэн зочид буудал, олон тооны дэлгүүр, кафе, ресторан, зугаа цэнгэлийн газрууд багтдаг. Дисней Уорлд Компанийн салбар болох Уолт Дисней Паркууд болон Амралтын газруудын эзэмшлийн энэхүү цэцэрлэгт хүрээлэн нь АНУ-ын [[Флорида]] мужийн [[Орландо (Флорида)|Орландо]] хотоос баруун өмнө зүгт байрладаг.</text>
      <sha1>ewcf2q889b8lp98cvzq7cg0lvpaafxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>III Дари</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148740</id>
    <revision>
      <id>872322</id>
      <timestamp>2026-10-01T07:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Darius III mosaic.jpg|thumb]] '''III''' '''Да́ри''' ([[Эртний перс хэл|эрт. перс.]] 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁, ''Dārayavaʰuš'' / ''Дараявахуш'', ''«Сайхан сэтгэлт»''; [[Эртний Грек хэл|эрт. грек.]] ''Dareios''; [[Англи хэл|англи.]] ''Darius III'', МЭӨ 380 онд төрсөн—330 онд нас барсан) — Ахеменидын эзэнт гүрэн|Ах...&quot;</comment>
      <origin>872322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2126" sha1="acdmdp06cko1ndtt7iet5y2i4ghu3g4" xml:space="preserve">[[Файл:Darius III mosaic.jpg|thumb]]
'''III''' '''Да́ри''' ([[Эртний перс хэл|эрт. перс.]] 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁, ''Dārayavaʰuš'' / ''Дараявахуш'', ''«Сайхан сэтгэлт»''; [[Эртний Грек хэл|эрт. грек.]] ''Dareios''; [[Англи хэл|англи.]] ''Darius III'', МЭӨ 380 онд төрсөн—330 онд нас барсан) — [[Ахеменидын эзэнт гүрэн|Ахеменид]] угсааны МЭӨ 336-330 онд удирдаж байсан [[Персийн эзэнт гүрэн|персийн эзэнт гүрний]] хаан.

III Дари хаан ширээнд суух үед [[Македон]] нь Ахеменидын эзэнт гүрний хамгийн аюултай дайсан байв. МЭӨ 336 онд Македоны хаан II Филипп алагдсаны дараа, Македоны албан ёсны суртал ухуулга III Дариг буруутгаж байсан тул шинэ залуу хаан [[Македоны Александр]] Персүүдэд ямар ч санаа зовоосонгүй. Александр хаанчлалынхаа эхний хоёр жилийг Грект гарсан Македонийн ноёрхлын эсрэг бослогыг дарахад зарцуулсан бөгөөд энэ нь Персийн нөлөөтэй байсан байж магадгүй юм.

МЭӨ 334 онд Македоны Александр эх орондоо эрх мэдлээ бэхжүүлсний дараа III Дари хааны эзэнт гүрэн рүү довтлов. Граникийн тулалдаанд Персийн сатрапуудыг ялагдсаны дараа Дарий III арми бүрдүүлж эхлэв. Дарий III-ын удирдлаган дор Персийн цэргүүдийн тооны талаар эртний эх сурвалжуудад зөрчилтэй мэдээлэл байдаг ч тэдний тоон давуу тал нь Македончуудаас маргаангүй юм.</text>
      <sha1>acdmdp06cko1ndtt7iet5y2i4ghu3g4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I Дари</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148741</id>
    <revision>
      <id>872323</id>
      <timestamp>2026-10-01T07:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Darius the great. jpg.jpg|thumb|I Дари]] '''Агуу I Да́ри''' ([[Эртний перс хэл|эртн. перс]]. 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁, ''Dārayavaʰuš'') — [[Ахеменидын эзэнт гүрэн|Ахеменидын эзэнт гүрний]] хаан, МЭӨ 522—486 онуудад удирдаж байсан. Файл:Achaemenid Empire ru.svg|thumb|Ахеменид эзэнт гүрний газрын зураг, М...&quot;</comment>
      <origin>872323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1475" sha1="1jmbu0qrhydp2xm0iz7ewcqwewqnham" xml:space="preserve">[[Файл:Darius the great. jpg.jpg|thumb|I Дари]]
'''Агуу I Да́ри''' ([[Эртний перс хэл|эртн. перс]]. 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁, ''Dārayavaʰuš'') — [[Ахеменидын эзэнт гүрэн|Ахеменидын эзэнт гүрний]] хаан, МЭӨ 522—486 онуудад удирдаж байсан.
[[Файл:Achaemenid Empire ru.svg|thumb|Ахеменид эзэнт гүрний газрын зураг, МЭӨ 6-р зуун]]
I Дари хааны үед Персийн ноёрхол Египетээс Энэтхэг хүртэл үргэлжилж, 80 гаруй үндэстнийг хамарч байв. Түүний хаанчлалаас хойш олон мянган цоолбор бичээсүүд хадгалагдан үлджээ: эртний Перс хэл дээрх хадны бичээсүүд болон Эламит, Аккад хэл рүү орчуулсан, мөн Ахеменидын эдийн засаг, нийгмийн бүтэц, соёлын талаарх мэдээллийг өгдөг янз бүрийн хэл дээрх мянга мянган эдийн засаг, хууль эрх зүй, захиргаа, шашны бичвэрүүд. Дари хааны хаанчлал нь Ахеменидын эрх мэдлийн хамгийн их тэлэлтийн үе байсан боловч тус улсын сулрах зүйлүүд илэрч эхэлсэн.</text>
      <sha1>1jmbu0qrhydp2xm0iz7ewcqwewqnham</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чобан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148742</id>
    <revision>
      <id>872340</id>
      <timestamp>2026-10-01T11:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Чобан''' (1262 онд орчим төрсөн — 1327 оны 11-р сард нас барсан) — [[Хүлэгү]] хааны [[Ил Хаант Улс|Ил Хаант улсын]] нөлөө бүхий эмир буюу захирагч. [[Абу Саид Бахадур хан|Абу Саид Бахадур ханыг]] (1316—1327) насанд хүртэл хүү нарынхаа хамт улсыг удирдаж байсан. Улсын эмир...&quot;</comment>
      <origin>872340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2819" sha1="kwyy3t2c8ybbtjr7dr9c7mw1f4b0nwf" xml:space="preserve">'''Чобан''' (1262 онд орчим төрсөн — 1327 оны 11-р сард нас барсан) — [[Хүлэгү]] хааны [[Ил Хаант Улс|Ил Хаант улсын]] нөлөө бүхий эмир буюу захирагч. [[Абу Саид Бахадур хан|Абу Саид Бахадур ханыг]] (1316—1327) насанд хүртэл хүү нарынхаа хамт улсыг удирдаж байсан. Улсын эмир албан тушаал (1307—1327) хашиж байсан. Чобан угсааг бий болгосон хүн. 

Тэрээр [[Сүлдүс]] овгоос гаралтай. Түүний өвөг эцэг Тудан 1262 онд Хүлэгүгийн Алтан Ордын эсрэг хийсэн аян дайнд оролцож, хожим нь Диярбакир, Дияр Рабиагийн захирагчаар томилогдсон. Тэрээр Элбистаны тулалдаанд (1277) нас баржээ. Чобаны эцгийн талаар Багдадын эсрэг хийсэн аян дайнд (1258) оролцсоноос өөр мэдээлэл байдаггүй юм.

Чобан нь 1291 онд [[Аргун|Аргун хан]] нас барсны дараа [[Гайхат]] нэр дэвшигчийг дэмжсэн эмирүүдийн бүлэгт байв. 1295 онд Илхан [[Байду]] болон нэр дэвшигч [[Газан|Газаны]] хоорондох эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийн үеэр Чобан Газаныг дэмжсэн. Ахлах эмир Кутлуг Шахын Гилан улсын аян дайны үеэр (1307) нас барснаар Чобан улсуудын эмир (амир-э улус буюу амир аль-умара)-гийн албан тушаалыг авах боломжтой болсон. 1307 оны 9-р сард тэрээр 1305 онд сүй тавьсан [[Өлзийт|Өлзийт хааны]] ууган охинтой гэрлэжээ. Өлзийтийн өв залгамжлагч залуу Абу Саид Бахадур хан эцгийнхээ нас барахаасаа өмнө (1316) үлдээсэн зөвлөмжийн дагуу Чобаныг улсын эмир албан тушаалыг хадгалж үлджээ. Өрсөлдөгч Эмир Севинж 1318 оны 1-р сард нас барсны дараа Чобан дээд эрх мэдлийг өөрийн гарт төвлөрүүлж, улаан тамганы эзэн болжээ.

== Эх сурвалж ==
The Cambridge history of Iran.&amp;#x20;— Cambridge: Cambridge University Press, 1968.&amp;#x20;— Т.&amp;#x20;5: The Saljuq and Mongol Periods.&amp;#x20;— P.&amp;#x20;406—413.&amp;#x20;— 762&amp;#x20;p.&amp;#x20;— ISBN 521 06936 X</text>
      <sha1>kwyy3t2c8ybbtjr7dr9c7mw1f4b0nwf</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>